-
extracted text
-
MARIA BIERNACKA
GOSPODARKA HODOWLANO-PASTERSKA W PUSZCZY
ZIELONEJ
od końca X I X w. do lat pięćdziesiątych X X w .
Wyodrębnienie zagadnienia h o d o w l i i pasterstwa znajduje pełne uza
sadnienie w w a r u n k a c h geograf iczno-gospodarczych r e j o n u puszczań
skiego. Charakterystyczną cechą t y c h warunków jest znaczna przewaga
lasów, łąk i pastwisk w stosunku do ziemi o r n e j , co zdecydowało, że t e
r e n t e n od początku zasiedlenia go posiadał podstawy do r o z w o j u h o
d o w l i i pasterstwa. Stwierdza to F. Piaścik pisząc, że pasterstwo w P u
szczy Zielonej pojawiło się już w pierwszej fazie osadnictwa, k i e d y przeważały t u jeszcze zajęcia leśne, a więc b a r t n i c t w o i łowiectwo. Świa
d e c t w e m tego są t z w . łąki b a r t n e l u b borowe, pozostające w użytko
w a n i u bartników z K o l n a czy Nowogrodu, którzy do puszczy zapuszczali
się j e d y n i e w celu podbierania m i o d u z b a r c i .
1
1
Z falą osadnictwa rolniczego, przypadającego na okres od d r u g i e j połowy X V I I do X I X w. włącznie, wiąże się już wyraźnie rozwój gospo
d a r k i hodowlanej. Rozwój r o l n i c t w a był t u b o w i e m od początku j a k najściślej związany z r o z w o j e m h o d o w l i i od niego uzależniony.
Poważne znaczenie ' gospodarstwa hodowlano-pasterskiego w życiu
Kurpiów oraz różnorodność f o r m gospodarczych, społecznych i wierzeniowo-zwyczajowych, związanych z t y m i zajęciami (które zresztą nie
j e d n o k r o t n i e przetrwały do czasów obecnych), s t a n o w i wystarczające
uzasadnienie do. oddzielnego i wszechstronnego opracowania tego t e m a t u .
¿l'
Założeniem podjętej przeze m n i e pracy jest ukazanie d y n a m i k i rozw o j u gospodarstwa hodowlano-pasterskiego i jego r o l i w r o z w o j u ogól¬
nej gospodarki terenów puszczańskich od końca w i e k u ubiegłego do czasów obecnych.. Uzasadnieniem d l a t a k ustalonych r a m czasowych są prze
de w s z y s t k i m dostępne m i źródła. L i t e r a t u r a dotycząca w y m i e n i o n e g o
1
F. P i a ś c i k ,
Osadnictwo
na Puszczy
Kurpiowskiej,
Warszawa
1939, s. 24, 31.
Tradycję łąk b a r t n y c h zanotował również podczas badań t e r e n o w y c h w r o k u 1954
m g r J . Olędzki, a s y s t e n t Zakładu E t n o g r a f i i P A N w W a r s z a w i e , w e w s i P i a n k i , pow.
Kolno.
Etnografia Polska I I
1 6
'
'
j
j
j
i
1
!
i
i
ł
MARIA
242
BIERNACKA
zagadnienia jest skąpa. W pracach o Kurpiowszczyźnie znajdujemy za
ledwie drobne p r z y c z y n k i mówiące o h o d o w l i i pasterstwie i dlatego
nie mogą one stać się podstawą do odtworzenia pełnej d r o g i rozwojowej
t y c h zajęć. Ponadto materiały te odnoszą się przeważnie do w . X I X
i początków X X , a więc do tego okresu, który o b e j m u j e m y również n a
szymi współczesnymi badaniami t e r e n o w y m i . Z t y c h więc względów
podstawą mego opracowania będą przede w s z y s t k i m g r u n t o w n e poszu
k i w a n i a terenowe. Właściwa selekcja materiałów terenowych, k o n f r o n
tacja i c h z literaturą oraz f a k t a m i h i s t o r y c z n y m i stanowić będą gwarancję
wiarygodności w y k o r z y s t a n y c h źródeł. D l a uzyskania d a n y c h statystycz
n y c h z zakresu ogólnego obszaru w s i , rodzajów ziemi, s t r u k t u r y gospo
darczej ilości pogłowia i t p korzystano z archiwów p o w i a t o w y c h , g m i n ¬
n y c h i gromadzkich r a d n a r o d o w y c h
2
Terenem m o i c h badań t e r e n o w y c h jest w zasadzie obszar położony
w granicach rzek O m u l w i , Pisy i N a r w i , ograniczony od północy dawną
granicą polityczną polsko-niemiecką. Teren t e n w w i e l u miejscowościach
był przekroczony d l a uzyskania materiału porównawczego. Podstawą ba
dań był kwestionariusz, opracowany i przedyskutowany w Zakładzie.
Obejmuje on następujące działy: w a r u n k i geograficzno-gospodarcze ba
danej w s i ; gospodarstwo łąkowo-pastwiskowe i leśne; rodzaje hodowa
n y c h zwierząt i d r o b i u ; pomieszczenie i sposoby przechowywania paszy;
f o r m y l e t n i c h wypasów i zimowego żywienia; w y k o r z y s t a n i e zwierząt
d o m o w y c h i produktów zwierzęcych; zwyczaje, wierzenia, zabawy i pie
śni związane z hodowlą i pasterstwem.
2
H.
Kurpiami
Wiadomość
Gawarecki,
zwanych,
o Puszczy
j ą ń s k i , Wędrówki
po gubernii
s z a w a 1859; J . T h u g u t t ,
augustowskiej
O wydmach
w
w leśnictwie
t. 3: 1862, s. 34—51; W. P o l , Puszczaki
S e r . 2, W a r s z a w a
Myszynieckiej
1888, s. 100—106; W. C z a j e w s k i ,
1881; A . Z a k r z e w s k i , Kurpie,
Materiały
mieszkańcach
do etnografii
Kurpie,
naukowym
ostrołęckim,
Mazowsza,
1869; W. O l s z o w s k i ,
celu
[w:]
Od Myszyńca
„Gazeta R o l n i c z a " , 1870, n r 22, s. 217—219; O. K o l b e r g ,
lonej.
i jej
„Pamiętnik H i s t o r y c z n y Płocki", t. 2: 1830, s. 56—76; A.
„Tygodnik
Obrazy
z życia
(pow.
ostrołęcki)
Mazowsze,
Ilustrowany",
polskiej,
„Biblioteka
Warszawska",
Puszcza
1913; t e n ż e ,
Płock
Kurpiach,
1922; A .
Z
kurpiowskich
nych,
Warszawa
na
borów,
pograniczu
Warszawa
Moralność
[w:]
War
Warszawa
1919; t e n ż e ,
1934; t e n ż e ,
Z
Zielonej
1924; t e n ż e , Warunki
kurpiowsko-mazurskim,
1934; P i a ś c i k, j w .
R . 52, t. 3:
C h ę t n i k, P u s z c z a K u r p i o w s k a ,
„Ziemia", t. 5: 1914—1919; t e n ż e , K u r p i e , K r a k ó w
darczo-kulturalne
Zie
Kurpiowska,
1903; K . P o t k a ń s k i ,
t. 2, K r a k ó w
O
maju,
„Wisła", t. 1: 1887, s. 73—105, 149; t. 2:
i umoralnienie
szawa
natury,
w
S e r . 2, t. 12:
Staszewski,
pośmiertne,
i
t. 4, W a r s z a w a
1892, s. 527—558; R . 52, t. 4, s. 61—97, 349—385; D.
Pisma
War
„Rocznik Leśniczy",
„Wędrowiec", t. 24: 1886; t e n ż e , Z Puszczy
1888, s. 589—603; L . K r z y w i c k i , Kurpie,
Kurpiów,
Polu
odbyte,
Kalendarzyk
Łomża
Puszczy,
gospo-
1927;
tenże,
zwyczajów
dorocz
GOSPODARKA
HODOWLANO-PASTERSKA
243
W r o k u 1955 przeprowadziłam
orientacyjne badania terenowe w 2 4
wsiach, zaś w 1956 r. badanie po
głębiające w dalszych 6 wsiach. W
sumie b a d a n i a m i objęłam 10 w s i Za
chodniej części Puszczy n a d rzeką
Omulwią i Płodownicą oraz 20 w s i
środkowej i wschodniej części, po
łożonej n a d Narwią, Turoślą i Pisą.
Uzupełnienie w y m i e n i o n y c h powyżej
źródeł t e r e n o w y c h stanowią mate
riały własne, zebrane w 1954 r. na
marginesie i n n y c h prac.
Dotychczasowy materiał pozwala
stwierdzić, że w końcu ubiegłego
i na początku obecnego stulecia m i e
szkańcy Puszczy Zielonej p r o w a d z i l i
na dużą skalę hodowlę bydła, k o n i ,
owiec, świń i gęsi. Hodowlę tę umoż
liwiały znacznie większe niż obecnie
obszary łąk, pastwisk i lasów. Duża
część obszarów puszczańskich była R y c . 1. Wieś K o l i m a g i , p o w . K o l n o .
jeszcze bagnem, wydmą l u b mocza P i o t r S z a b e l s k i , z a w o d o w y p a s t e r z od
bydła,
owiec,
r e m , pewnie j e d n a k stała się już zespołowego w y p a s u
użytkowna dzięki p i e r w s z y m m e l i o a w młodości świń, ze s w y m p o m o c
nikiem psem
racjom i u t r w a l a n i u w y d m piasko
Fot. M. Biernacka
w y c h przez zalesianie, przeprowa
d z o n y m w latach 1 8 3 9 - 1 8 6 2 przez
rząd Królestwa Polskiego. M e l i o r o w a n o tereny jezior K a r a s k i , Serafin
i r z e k i Tuirośli; zalesiono p o w i a t ostrołęcki. Istnieją ponadto możliwości
k a r c z u n k u krzewów leśnych i zamiany t y c h terenów na łąki, pastwiska
l u b pola u p r a w n e . Lepiej r o z w i j a się w t y m okresie h o d o w l a w o k o l i
cach d o b r y c h łąk nadrzecznych, słabiej, gdzie istnieją moczary, t o r f czy
luda darniowa.
M i m o istniejącego już w t y m czasie r o z w a r s t w i e n i a w s i hodowlą zaj
m o w a l i się wszyscy, choć nie na jednakową skalę. Gospodarstwa duże,
1 - 2 włókowe, hodowały od 1 0 - 2 5 sztuk bydła (krów i cieląt), 1 - 2 p a r y
wołów, k i l k a k o n i , nieraz kilkadziesiąt owiec. Małorolni, a n a w e t bez
r o l n i , których nie b r a k było na Puszczy, m o g l i również hodować bydło
i owce na wspólnych gromadzkich pastwiskach l u b w lasach rządowych.
P o d s t a w o w y m celem h o d o w l i jest w t y c h czasach zbyt. Główny r y n e k
z b y t u stanowi, teren Prus Wschodnich, o silnie w t y m okresie rozwiniętych
MARIA
242
BIERNACKA
zagadnienia jest skąpa. W pracach o Kurpiowszczyźnie znajdujemy za
ledwie drobne p r z y c z y n k i mówiące o h o d o w l i i pasterstwie i dlatego
nie mogą one stać się podstawą do odtworzenia pełnej d r o g i rozwojowej
t y c h zajęć. Ponadto materiały te odnoszą się przeważnie do w . X I X
i początków X X , a więc do tego okresu, który o b e j m u j e m y również n a
szymi współczesnymi badaniami t e r e n o w y m i . Z t y c h więc względów
podstawą mego opracowania będą przede w s z y s t k i m g r u n t o w n e poszu
k i w a n i a terenowe. Właściwa selekcja materiałów terenowych, k o n f r o n
tacja i c h z literaturą oraz f a k t a m i h i s t o r y c z n y m i stanowić będą gwarancję
wiarygodności w y k o r z y s t a n y c h źródeł. D l a uzyskania d a n y c h statystycz
n y c h z zakresu ogólnego obszaru w s i , rodzajów ziemi, s t r u k t u r y gospo
darczej, ilości pogłowia i t p . korzystano z archiwów p o w i a t o w y c h , g m i n ¬
n y c h i gromadzkich r a d n a r o d o w y c h
2
Terenem m o i c h badań t e r e n o w y c h jest w zasadzie obszar położony
w granicach rzek O m u l w i , Pisy i N a r w i , ograniczony od północy dawną
granicą polityczną polsko-niemiecką. Teren t e n w w i e l u miejscowościach
był przekroczony d l a uzyskania materiału porównawczego. Podstawą ba
dań był kwestionariusz, opracowany i przedyskutowany w Zakładzie.
Obejmuje on następujące działy: w a r u n k i geograficzno-gospodarcze ba
danej w s i ; gospodarstwo łąkowo-pastwiskowe i leśne; rodzaje hodowa
n y c h zwierząt i d r o b i u ; pomieszczenie i sposoby przechowywania paszy;
f o r m y l e t n i c h wypasów i zimowego żywienia; w y k o r z y s t a n i e zwierząt
d o m o w y c h i produktów zwierzęcych; zwyczaje, wierzenia, zabawy i pie
śni związane z hodowlą i pasterstwem.
2
H. G a w a r e c k i ,
Kurpiami
zwanych,
Wiadomość
Puszczy
o
j ą ń s k i , Wędrówki
po gubernii
s z a w a 1859; J . T h u g u t t ,
augustowskiej
O wydmach
w
w leśnictwie
t. 3: 1862, s. 34—51; W. P o l , Puszczaki
S e r . 2, W a r s z a w a
Myszynieckiej
1888, s. 100—106; W. C z a j e w s k i ,
1881; A . Z a k r z e w s k i ,
Materiały
mieszkańcach
Kurpie,
do etnografii
Kurpie,
naukowym
ostrołęckim,
Mazowsza,
1869; W. O l s z o w s k i ,
celu
[w:]
O d Myszyńca
„Gazeta R o l n i c z a " , 1870, nr 22, s. 217—219; O. K o l b e r g ,
lonej.
i jej
„Pamiętnik H i s t o r y c z n y Płocki", t. 2: 1830, s. 56—76; A.
„Tygodnik
Obrazy
(pow.
z życia i
ostrołęcki)
Mazowsze,
polskiej,
„Biblioteka
Warszawska",
Puszcza
1913; t e n ż e ,
Płock
1903; K . P o t k a ń s k i ,
t. 2, K r a k ó w
O
Kurpiach,
1922; A .
Z
na
pograniczu
k u r p i o w s k i c h , borów, W a r s z a w a
nych,
Warszawa
1934; P i a ś c i k ,
C h ę t n i k, Puszcza
Warszawa
„Ziemia", t. 5: 1914—1919; t e n ż e , Kurpie,
darczo-kulturalne
1919; t e n ż e ,
Kraków
1934; t e n ż e ,
Kalendarzyk
R . 52, t. 3:
Moralność
Kurpiowska,
[w:]
Kurpiowska,
War
Zielonej
Puszczy,
Z
Warunki
gospo-
1927;
tenże,
zwyczajów
dorocz
1924; t e n ż e ,
kurpiowsko-mazurskim,
jw.
Zie
„Wisła", t. 1: 1887, s. 73—105, 149; t. 2:
i umoralnienie
szawa
maju,
I l u s t r o w a n y " , S e r . 2, t. 12:
Staszewski,
pośmiertne,
natury,
w
t. 4, W a r s z a w a
1892, s. 527—558; R . 52, t. 4, s. 61—97, 349—385; D.
Pisma
War
„Rocznik Leśniczy",
„Wędrowiec", t. 24: 1886; t e n ż e , Z Puszczy
1888, s. 589—603; L . K r z y w i c k i , Kurpie,
Kurpiów,
Polu
odbyte,
Łomża
GOSPODARKA
HODOWLANO-PASTERSKA
W r o k u 1955 przeprowadziłam
orientacyjne badania terenowe w 24.
wsiach, zaś w 1956 r. badanie p o
głębiające w dalszych 6 wsiach. W
sumie b a d a n i a m i objęłam 10 w s i za
chodniej części Puszczy n a d rzeką
Omulwią i Płodownicą oraz 20 w s i
środkowej i wschodniej części, po
łożonej n a d Narwią, TurośJą i Pisą.
Uzupełnienie w y m i e n i o n y c h powyżej
źródeł t e r e n o w y c h stanowią m a t e
riały własne, zebrane w 1954 r. na
marginesie i n n y c h prac.
Dotychczasowy materiał pozwala
stwierdzić, że w końcu ubiegłego
i na początku obecnego stulecia m i e
szkańcy Puszczy Zielonej p r o w a d z i l i
na dużą skalę hodowlę bydła, k o n i ,
owiec, świń i gęsi. Hodowlę tę umoż
liwiały znacznie większe niż obecnie
obszary łąk, pastwisk i lasów. Duża
część obszarów puszczańskich była
Ryc.
1.
Wieś
243
Kolimagi,
pow.
Kolno.
jeszcze bagnem, wydmą l u b moczą- P i o t r S z a b e l s k i , z a w o d o w y p a s t e r z od
rem, pewnie jednak stała się już zespołowego w y p a s u
bydła,
owiec,
użytkowna dzięki p i e r w s z y m meliomłodości świń, ze s w y m p o m o c racjom i u t r w a l a n i u w y d m piaskow y c h przez zalesianie, przeprowad z o n y m w latach 1 8 3 9 - 1 8 6 2 przez
rząd Królestwa Polskiego. M e l i o r o w a n o tereny jezior K a r a s k i , S e r a f i n
i r z e k i Tuirośli; zalesiono p o w i a t ostrołęcki. Istnieją ponadto możliwości
k a r c z u n k u krzewów leśnych i zamiany t y c h terenów na łąki, pastwiska
l u b pola u p r a w n e . Lepiej r o z w i j a się w t y m okresie hodowla w o k o l i
cach d o b r y c h łąk nadrzecznych, słabiej, gdzie istnieją moczary, t o r f czy
-,uda d a r n i o w a .
a
w
m
k
i
e
m
p s e m
F o t
M
B i e r n a c k a
M i m o istniejącego już w t y m czasie r o z w a r s t w i e n i a w s i hodowlą z a j
m o w a l i się wszyscy, choć nie na jednakową skalę. Gospodarstwa duże,
1 - 2 włókowe, hodowały od 1 0 - 2 5 sztuk bydła (krów i cieląt), 1 - 2 p a r y
wołów, k i l k a k o n i , nieraz kilkadziesiąt owiec. Małorolni, a n a w e t bez
r o l n i , których n i e b r a k było na Puszczy, m o g l i również hodować bydło
i owce na wspólnych gromadzkich pastwiskach l u b w lasach rządowych.
P o d s t a w o w y m celem h o d o w l i jest w t y c h czasach z b y t . Główny r y n e k
z b y t u stanowi teren Prus Wschodnich, o silnie w t y m okresie rozwiniętych
244
MARIA
BIERNACKA
f o r m a c h gospodarki k a p i t a l i s t y c z n e j . J a r m a r k i myszynieckie i częściowo
kolneńskie zgromadzają ludność całej Puszczy. Po zakup przyjeżdżają
„Prusacy" l u b miejscowi pośrednicy. Obok h a n d l u legalnego k w i t n i e
handel nielegalny, c z y l i p r z e m y t graniczny. Szczególnie duże zapotrze
bowanie jest na świnie, konie i gęsi. D r u g i m ośrodkiem h a n d l u na wię
kszą skalę jest Ostrołęka i dalej Warszawa. Dopóki b r a k było k o l e i , chłopi
jeździli do Warszawy f u r m a n k a m i .
Przed pierwszą wojną światową zarysowują się na niektórych t e r e
nach Puszczy pierwsze próby i n t e n s y f i k a c j i r o l n i c t w a i h o d o w l i , w y
rażające się przede wszystkim w przeprowadzaniu komasacji (tzw.
„urządzaniu Kurpiów" lata 1881—1912) w czterech gminach p o w i a t u
ostrołęckiego, a następnie w szerzeniu oświaty rolniczej, udzielaniu
chłopom kredytów i n w e s t y c y j n y c h , zakładaniu mleczarń, w p r o w a d z a n i u
ulepszonych gatunków bydła, zastosowaniu n o w y c h narzędzi gospodar
czych. D o ośrodków t y c h należą wsie: D y l e w o , Kadzidło, Łyse, L i p n i k i ,
Turośl, Kruszą. Organizacje takie, j a k T o w a r z y s t w o Drobnego K r e d y t u
czy też T o w a r z y s t w o Rolnicze w Ostrołęce, organizują pokazy bydła, k o
n i , prowadzą gospodarstwa wzorowe, inicjują prowadzenie pólek do
świadczalnych i t p . Na terenie Puszczy działa w t y m czasie ok. 10 kółek
rolniczych.
W o j n a 1914—1918 stanowi poważny wyłom w gospodarce k u r p i o w
skiej. Ogromne zniszczenia wywołane przemieszczaniem się f r o n t u (ewa
kuacja ludności) zostały pogłębione m a s o w y m i r e k w i z y c j a m i bydła przez
okupantów n i e m i e c k i c h .
Okres międzywojenny, szczególnie w pierwszych latach, nie sprzy
jał odbudowie zrujnowanej gospodarki hodowlanej. Przyczyną takiego
stanu były poważne zniszczenia wojenne oraz przystąpienie rządu p o l
skiego do rozdzielania gruntów rządowych od chłopskich, co wywołało
nieprzerwane spory, zatargi i sądy, a p r z y t y m uszczuplało własność
chłopską. Na okres międzywojenny przypada jednak komasacja, obej
mująca cały obszar Puszczy, i połączona z nią melioracja gruntów chłop
skich. Przekopano bagniste r z e k i Rozogę i Szkwę, w w y n i k u czego n a
stąpiło niekorzystne dla późniejszej gospodarki tego regionu odwodnie
nie t e r e n u , dając w ostatecznym rezultacie znaczne zmniejszenie obsza
rów łąkowo-pastwiskowych na rzecz mało urodzajnych gruntów o r n y c h .
W okresie t y m prowadzone są dalsze próby podniesienia poziomu gospo
d a r k i rolniczo-hodowlanej. Na wieś docierają i n s t r u k t o r z y , pewna część
młodzieży (nieliczna) uczęszcza do szkół r o l n i c z y c h , a w niektórych
wsiach (Zbójna, L i p n i k i , Łyse, Kadzidło) urządzane są k u r s y rolnicze.
Swiatłejsi gospodarze pod k i e r u n k i e m instruktorów r o l n y c h czynią próby
bronowania i nawożenia łąk oraz wprowadzają w miejsce d a w n y c h ga
tunków bydła i k o n i nowe odmiany (np. bydło czerwone). Podział pa-
7
1
GOSPODARKA
HODOWLANO-PASTERSKA
245
stwisk gromadzkich podczas komasacji na i n d y w i d u a l n e sprzyja podnie
sieniu i c h jakości. Wszystkie te próby nie mają jednak c h a r a k t e r u po
wszechnego i dlatego nie przynoszą poważniejszych rezultatów. Prze
ludniona i rozdrabniająca się wieś k u r p i o w s k a jest w t y m okresie w y
jątkowo biedna i nie może sobie pozwolić na gruntowniejsze ulepszenia.
Pracę tę — t a k przed pierwszą wojną światową, j a k i później — p r o
wadzą coraz liczniejsi działacze chłopscy, czytelnicy p i s m „Zorza", „Za
r a n i e " czy „Wyzwolenie", a często także księża.
Ostatnia okupacja niemiecka, podczas której Kurpiowszczyzna była
włączona do Rzeszy, zaznaczyła się poważną intensyfikacją gospodarstwa
wiejskiego. Dotyczy t o przede w s z y s t k i m stosowania nawozów sztucz
n y c h oraz wprowadzenia n o w y c h , ulepszonych narzędzi gospodarczych.
W zakresie h o d o w l i intensyfikacja ta wyraża się we w p r o w a d z e n i u n o
w y c h odmian bydła (biało-czarnego), trzody chlewnej oraz racjonalizacji
ich wyżywienia.
]
Obecnie na o d c i n k u gospodarki hodowlanej zaznacza się poważna,
choć jeszcze niepełna działalność, zmierzająca do gruntownego prze
obrażenia i podniesienia na wyższy poziom p r o d u k c j i w t y m zakresie.
Wyraża się t o w przeprowadzeniu prac w o d n o - m e l i o r a c y j n y c h na o l b r z y
m i c h terenach, j a k n p . „Szeroka B i e l " w dorzeczu Płodownicy, b u d o
w a n i u śluz na rzekach d a w n i e j przekopanych (Rozoga, Szkwa), w p r o w a
dzeniu nowoczesnych sposobów u p r a w y łąk, pastwisk, k o n t r a k t a c j i i r e j o
nizacji bydła i trzody chlewnej. Jak wykazały badania nad hodowlą
i pasterstwem, do czasu pierwszej i d r u g i e j komasacji na terenie całej
Puszczy Zielonej występowała wspólna własność pastwisk. Wspólne pa
stwiska wiązały się t u ściśle z d a w n y m t y p e m w s i o szachownicowym
układzie pól i występowały t a k w osadnictwie „samorodnym", j a k też
w osadach powstałych w w y n i k u działalności regulacyjnej, tzn. w trójpolówce wprowadzonej t u w X V I I w., osadach „sznurowych" z p i e r w
szej połowy X I X w . (czasy pruskie) oraz w niektórych osadach, powstałych z końcem w i e k u ubiegłego i początkiem obecnego.
Ę.
Na gromadzkich pastwiskach prowadzono wspólne wypasanie bydła,
owiec, k o n i , świń i gęsi. F o r m y t y c h wypasów były różne i najczęściej
kształtowały się one w zależności od warunków fizjograficznych terenu,
f o r m osadniczych i stosunków gospodarczo-społecznych. T a k więc we
wsiach, gdzie istniała trójpolówka, prowadzony był z reguły wspólny
|
i
i
1
1
I
wypas bydła, k o m , owiec, a nawet świń, przez pasterzy gromadzkich,
Terenem wypasów były pastwiska, łąki i ugory. We wsiach położonych na
terenach m n i e j o t w a r t y c h , więcej lesistych, wspólnie wypasano n a j częściej t y l k o owce, bydło zaś i konie wypasano małymi g r u p k a m i , przeważnie kolejno przez mieszkańców poszczególnych domów. Na terenach
całkowicie leśnych wspólny gromadzki pasterz należał do wyjątków.
MARIA B I E R N A C K A
246
il
Ryc.
2. O b e c n i e
i
p a s t w i s k a są p r a w i e
zamykane
zawsze
zagrodzone
n a kołowroty
Fot.
M.
Biernacka
Bydło i owce wypasano w jednej trzodzie i n d y w i d u a l n i e l u b łączono
trzody najwyżej k i l k u sąsiednich gospodarstw.
Chociaż obecnie przeważa na terenie Puszczy Zielonej i n d y w i d u a l n y
wypas bydła, t o jednak do czasów ostatnich zachowało się k i l k a w s i
z szachownicowym układem pól, gdzie istnieją gromadzkie pastwiska
i wspólne wypasy. Ze z b i o r o w y m wypasem bydła i owiec wiąże się i n
stytucja wspólnego, gromadzkiego pasterza. Na Kurpiowszczyźnie p a
sterze gromadzcy r e k r u t o w a l i się p r a w i e zawsze z r o d z i n biednych, t z w .
luźników. Ponadto uboga Kurpiowszczyzna dostarczała swych pasterzy
sąsiednim, zamożniejszym terenom, często w s i o m szlacheckim (szlachty
zaściankowej). W końcu ubiegłego i na początku obecnego stulecia w i e l u
młodych pasterzy wyjeżdżało do Prus, co oczywiście wiązało się z e m i
gracją Kurpiów na t a m t e tereny. Pasterz g r o m a d z k i był na u t r z y m a n i u
całej w s i , zapewniającej m u wyżywienie, wynagrodzenie (płatne n a j
częściej w naturze), w w y p a d k u potrzeby również mieszkanie. Pasterz
na ogół cieszył się swego rodzaju a u t o r y t e t e m , często reprezentował o n
własną, odrębną filozofię życiową. Bywały w y p a d k i , że g r o m a d z k i p a
sterz w czasach zaboru rosyjskiego był w okresie z i m y t a j n y m nauczy
cielem w i e j s k i m (Brzozówka, W y k ) .
Z hodowlą i pasterstwem wiążą się w Puszczy Zielonej zwyczaje,
obrzędy i wierzenia, świadczące o dużym przywiązaniu człowieka do
zwierząt d o m o w y c h oraz o znaczeniu, j a k i e miały one w życiu mieszkań
ców Puszczy. Ciekawie również przedstawiają się materiały dotyczące
zabaw pasterskich.
