-
extracted text
-
JACEK
OLĘDZKI
M A T E R I A Ł Y D O W Y B R A N Y C H T R A D Y C Y J N Y C H ZAJĘĆ
POZAROLNICZYCH NA KURPIOWSZCZYŻNIE
Obszar K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej na skutek niesprzyjających
warunków dla r o z w o j u r o l n i c t w a pozostawał do połowy X V I I w . p r a w i e
nie osiedlony \ Utrzymywała się na n i m puszcza z wyjątkowo rozwiniętą
siecią rzek, s t r u g i s t r u m i e n i . Bogactwo j e j — pszczoły, drobna zwie
rzyna, r y b y , d r e w n o i r u d a darniowa, obficie występująca na rozległych
łąkach — znajdowało się do dwudziestych l a t X V I w . we władaniu ksią
żąt mazowieckich, a następnie we władaniu królewskim. R o l n i c t w o , za
początkowane w puszczy dopiero przez kolonizację w d r u g i e j połowie
X V I I w., zostało poprzedzone rozwojem szeregu zajęć wyzyskujących
tak cenne w t y m czasie „naturalne środki wyżywienia i p r a c y " , a więc
b a r t n i c t w e m , łowiectwem, rybołówstwem, kuźnictwem, s m o l a r s t w e m oraz
młynarstwem zbożowym, obsługującym sąsiednie t e r e n y rolnicze i n i e
liczne miasteczka rozsiane wokół puszczy, nie posiadające t a k rozwinię
tej sieci rzecznej.
Rozwój w s p o m n i a n y c h zajęć, a następnie rozwój r o l n i c t w a na t e
renach k u r p i o w s k i c h wpłynął na kurczenie się n a t u r a l n e j bazy p r o
d u k c y j n e j , jaką była puszcza. Z k o l e i zaś w końcu X V I I I w . i na po
czątku w i e k u X I X nastąpił p r a w i e całkowity upadek łowiectwa, b a r t
n i c t w a , kuźnictwa i smolarstwa (dziegciarstwa) . Utrzymało się j e d y n i e
węglarstwo, obsługujące już nie kuźnice, lecz d r o b n y c h k o w a l i , oraz r y
bołówstwo i młynarstwo, które w szczątkowych f o r m a c h istnieją do
dzisiaj.
2
Do X V I I I w., k i e d y nastąpił na obszarze Puszczy Zielonej rozwój r o l
n i c t w a i h o d o w l i bydła, wyżej w y m i e n i o n e zajęcia musiały stanowić po1
L . K r z y w i c k i podaje,
przynosi
że p i e r w s z e
wiadomości
o wsiach w
l u s t r a c j a z 1660 r. ( L . K r z y w i c k i , Kurpie,
Puszczy
„Biblioteka
Zielonej
Warszawska',
R. 52, t. 3: 1892, s. 456.
2
Wyjątkowo
silnie wpłynęło n a u p a d e k
t y c h zajęć przejście K u r p i o w s z c z y z n y
pod zabór p r u s k i . Stworzyło to w a r u n k i d l a m a s o w e g o w y r ę b u lasów p r z e z
Niem
ców i zamknięcie k u r p i o w s k i c h kuźnic, konkurujących z n i e m i e c k i m i n a M a z u r a c h .
JACEK OLĘDZKI
248
ważne źródło u t r z y m a n i a miejscowej ludności». W X I X w. miejsce to
zajęło całkowicie r o l n i c t w o . N i e m n i e j nadal rybołówstwo, hodowla
pszczół, węglarstwo, k o w a l s t w o i młynarstwo spełniały rolę zajęć ubocz
nych, które łagodziły trudności gospodarcze panujące w Puszczy. Rolnic
t w o b o w i e m , m i m o upowszechnienia się wśród całej ludności, na skutek
tego, że opierało się w s w o i m r o z w o j u o słabe gleby, nie mogło w pełni
zaspokoić istniejących potrzeb. W początkach X X w., a szczególnie
w okresie międzywojennym, zajęcia, które jeszcze mogły istnieć (rybo
łówstwo, pszczelarstwo) l u b rozwijać się (kowalstwo), ratowały w i e l u
Kurpiów, pozbawionych odpowiedniej ilości ziemi, przed s k r a j n y m ubó
stwem.
W m o i m opracowaniu p o m i j a m inne jeszcze, występujące na t y m
terenie zajęcia pozarolnicze, j a k o r y l s t w o , obróbka drzewa, t k a c t w o ,
garncarstwo i b u r s z t y n i a r s t w o . O m a w i a j e w swych pracach A. Chętnik.
Są one również t e m a t e m badań moich kolegów z warszawskiego Za
kładu E t n o g r a f i i I H K M P A N .
Na bazie wszystkich w y m i e n i o n y c h zajęć tworzył się zasadniczy zrąb
k u l t u r y Kurpiów. Z i c h u p a d k i e m szedł w parze zanik głównych c z y n
ników różniących kulturę ludności t y c h terenów od obszarów sąsiednich.
Rola t y c h zajęć, podobieństwo w i c h ogólnym charakterze, wynikłe
m . i n . z oparcia o jednakowe n a t u r a l n e środki rozwojowe, oraz w y
stępowanie w j e d n y m zasadniczo okresie, względnie reprezentowanie
jednakowego etapu rozwojowego przemawiają za łącznym na nie spojrze
niem.
Tematem mego sprawozdania są przede w s z y s t k i m badania terenowe,
poprzez które starałem się wydobyć z dzisiejszej k u l t u r y w s i k u r p i o w
skiej wiadomości pozwalające na uzupełnienie obrazu rozwoju tej k u l
t u r y w okresach dawniejszych. Włączenie do sprawozdania również omó
w i e n i a źródeł pisanych ma na celu ogólne zasygnalizowanie możliwości
kryjących się w nich dla pełnego opracowania w y m i e n i o n y c h zajęć.
W źródłach pisanych dotyczących Kurpiowszczyzny istnieje w porów
n a n i u do i n n y c h dziedzin k u l t u r y najwięcej wiadomości o b a r t n i c t w i e ,
łowiectwie, kuźnictwie, młynarstwie i smolarstwie, a nieco m n i e j o r y b o
łówstwie. Wiąże się to przede w s z y s t k i m z t y m , że w y m i e n i o n e zajęcia
rozwijały się w ramach własności królewskiej, objętej inwentaryzacją
3
Por.
F . P i a ś c i k,
s. 24—27. A u t o r
Osadnictwo
przytacza fragment
w
Puszczy
Kurpiowskiej,
z lustracji starostwa
Warszawa
ostrołęckiego
1939,
z 1789 r.
(s. 27—29), z którego w y n i k a , że j e s z c z e w drugiej połowie X V I I I w. zajęcia
rolnicze stanowiły bardzo ważną rolę w życiu mieszkańców P u s z c z y . ,W
;
poza
starostwie
t y m całym w c a l e iuż podnieść i n t r a t y nie można było, którego w s i e na groncie t a k
podłym
[...]
zasiadły
[...]
j e s t t y l k o te s t a r o s t w o
nasiadłe w
mieszkańców,
h a n d l e m różnym y furmaństwem trudniących się niżeli z grontów
więcev
żyiących".
MATERIAŁY
Ryc.
DO T R A D Y C Y J N Y C H - ZAJĘĆ
POZAROLNICZYCH
1. Wieś W y s z e l , pow. M a k ó w M a z o w i e c k i . Zwójek, c z y l i samołówka
249
na kuny,
jedno z n a j s t a r s z y c h narzędzi łowieckich. O k . V- w . n.:
A — wieko; B — dusa; C — knybelek; D — zanenta
Rys.
J.
Olędzki
i l u s t r a c j a m i . Stąd specjalną grupę, wiadomości o t y c h zajęciach stano
wią przekazy zawarte w lustracjach i w inw e nt a rz a c h z X V I i X V I I w.
W źródłach X V I I I - w i e c z n y c h , zresztą bardzo ubogich, nie znajdujemy
wiadomości o o m a w i a n y c h zajęciach. W i e k X I X przynosi n o w y t y p źró
deł, pierwsze ogólne zestawienia wiadomości o k u r p i o w s k i e j k u l t u r z e .
L i t e r a t u r a tego okresu, zwracając uwagę przede w s z y s t k i m na archaizmy
k u l t u r o w e , t y m s a m y m dostarczała najwięcej materiałów do w y m i e
n i o n y c h zajęć.
W początkach X X w. i w okresie międzywojennym zainteresowania
badaczy K u r p i o w s z c z y z n y wyraźnie przesunęły się na inne dziedziny
k u l t u r y . Poza n i e l i c z n y m i artykułami A. Chętnika, dotyczącymi r y b o
łówstwa i kuźnictwa, okres t e n nie wniósł zasadniczo nic nowego do
poznania o m a w i a n y c h zajęć.
Badania terenowe rozpocząłem w 1954 r., prowadziłem w dalszym
ciągu w 1955 i 1956 r. Zebrany materiał cechuje na razie jeszcze duża
niejednolitość. Dotychczasowymi badaniami, trwającymi ogółem 80 d n i ,
objąłem obszar między r z e k a m i Omulwią i Pisą, a dawną granicą pruską
i Narwią. Na t y m obszarze przebadałem 20 w s i . Oprócz tego zebrałem
wiadomości w 6 p u n k t a c h południowej części Mazur.
Uzyskane przeze m n i e materiały dotyczące rybołówstwa pozwalają
250
JACEK
OLĘDZKI
R y c . 2. Wieś K r y s i a k i , pow. Ostrołęka. C h o b o t n i a .
O k . '/u w . n.
Rys. J . Olędzki
S
I
-
1
;
na odtworzenie wszystkich narzędzi i t e c h n i k połowu stosowanych na
t y m terenie oraz na uchwycenie zmian, jakie zachodziły w i c h używaniu.
Pozwalają również na określenie zmiennej w różnych okresach r o l i r y b o
łówstwa w życiu Kurpiów. Zebrano również materiał dotyczący ludo¬
wej wiedzy o r y b a c h i rybackiej m a g i i .
j
|
i
Materiał do łowiectwa jest znacznie uboższy. Pozwala na odtworzenie t y l k o n i e l i c z n y c h miejscowych narzędzi i sposobów łowieckich,
a m i a n o w i c i e łowienia k u n i tchórzy zwojkiem,
w y d r żakiem, lisów
i borsuków r o z k o p y w a n i e m i c h j a m l u b lisów i wilków łowieniem
[]
;
w doły albo też lisów w żelazne samotrzaski. Jeżeli chodzi o znaczenie
łowiectwa i zachodzące w t y m zakresie zmiany, to zebrane wiadomości
\
j
wystarczają j e d y n i e na stworzenie obrazu słabo zarysowanego z ostat n i c h l a t X I X w., k i e d y łowiectwem zajmowano się wyjątkowo w bardzo
l
'*
n i e l i c z n y c h wsiach. Obraz ten jest zupełnie niewystarczający dla szu¬
kania w n i m analogii do wcześniejszych okresów historycznych, k i e d y
j
łowiectwem zajmowano się powszechnie.
i
j;
Wiadomości dotyczące h o d o w l i pszczół wystarczają na poznanie tego
zajęcia i ocenę jego znaczenia w życiu w s i t y l k o w okresie stosowania
u l i , w czasie ostatnich kilkudziesięciu l a t . O b a r t n i c t w i e nawet w pamięci
najstarszych informatorów nie zachowały się p r a w i e żadne wspomnie-
t
!
,j
I
|
¡1
\\
X
i
I
nia. Natomiast do m a g i i pszczelarskiej istnieje dosyć obszerny materiał,
który może być odniesiony do czasów, k i e d y istniało b a r t n i c t w o .
Siadami po d a w n y m kuźnictwie na K u r p i a c h są dziś j e d y n i e pozostałości po śluzach i fundamentach kuźnic w postaci p a l i sterczących na
łąkach l u b w k o r y t a c h rzek, groble stawowe oraz nazwy łąk i pól, takie
j a k : amernia,
ruda, zuzel, śluzka, staw — w miejscach gdzie istniały
kiedyś kuźnice. Poza t y m o jednej z kuźnic (we w s i Przystań n a d rzeką
O m u l e w ) , która pracowała do osiemdziesiątych l a t X I X w., zachowała się
żywa pamięć, pozwalająca na uzyskanie wiadomości o wyglądzie narzę
dzi i urządzeń, o i c h rozplanowaniu, o przedmiotach i sposobie p r o d u k c j i
oraz niedokładne wiadomości o właścicielu, r o b o t n i k a c h i wysokości płac.
MATERIAŁY
DO T R A D Y C Y J N Y C H ZAJĘĆ
POZAROLNICZYCH
251
R y c . 3. Wieś Przystań, pow. M a k ó w M a z o w i e c k i . R e k o n s t r u k c j a r o z p l a n o w a n i a
kuźnicy
n a podstawie
informacji
n a j s t a r s z y c h mieszkańców
wsi:
A — paleniska; B — kolo młyńskie; C — wał; D — młoty; D — koła palczaste poruszające
młoty; E — pnie z kowadłami; F — miechy; G — koła palczaste poruszające miechy;
H — pasy transmisyjne; I — most i śluza
t
Rys.
J.
Olędzki
Jeżeli chodzi o pozostałe kuźnice, można na podstawie t r a d y c j i ustnej
zdobyć się na próbę określenia przynależności społecznej właściciela kuź
nicy i czasu zaprzestania p r o d u k c j i . Do tej p o r y przebadano zagadnienie
kuźnic w 6 p u n k t a c h Kurpiowszczyzny. Pozostają do przebadania jeszcze
ślady kuźnic w 5 wsiach.
Wiadomości uzyskane do k o w a l s t w a wykazują, że między n i m a kuźn i c t w e m istniał wyraźny związek. Kuźnictwo wpłynęło na określenie
p r o d u k c j i k o w a l s t w a w siedemdziesiątych i osiemdziesiątych latach
X I X w . i na u t r z y m y w a n i e w starych wsiach i n s t y t u c j i k o w a l a wiosko-
JACEK
252
Ryc.
OLĘDZKI
4. C z a r n o t r z e w , pow. Ostrołęka. M ł y n
zbożowy.
We
współczesnych
n i a c h śluzowych i t r a n s m i s y j n y c h młynów zbożowych przetrwały f o r m y
występujące w
urządze
techniczne
młynach-kuźnicach:
A — obudowa koła młyńskiego; B — młyn; C — druga; D — stawidło; E — stawidło tzw.
śluzy jałowej
Rys.
J.
Olędzki
wego, zobowiązanego do naprawiania z d a r t y c h sośników całej wiosce,
do której należał, za tzw. skupiznę .
Występowanie kowalstwa do c h w i l i dzisiejszej pozwala na odtworze
nie współczesnych i starszych narzędzi i t e c h n i k pracy, na uchwycenie
zmian w wytwórczości oraz zmian w r e k r u t a c j i społecznej k o w a l i w okre
sie ostatnich kilkudziesięciu l a t .
Jeśli chodzi o przetwórstwo d r e w n a na dziegieć, potaż i węgiel, udało
m i się dotychczas uzyskać materiał j e d y n i e do węglarstwa i smolarstwa.
Materiał ten składa się z luźnych, f r a g m e n t a r y c z n y c h wiadomości i nie
pozwala na odtworzenie pełnego obrazu o w y c h zajęć.
Do przetwórstwa zbóż na mąkę i kaszę zebrany jest wystarczająco
o b f i t y i stosunkowo j e d n o l i t y materiał. Wiąże się to bez wątpienia
7. tym,, że do dzisiaj stosowane są na Kurpiowszczyźnie wszystkie w y
stępujące t a m dawniej f o r m y przeróbki zboża.
Cały uzyskany w czasie badań materiał nie wystarcza na jednakowo
4
* Skupizna
lecz zbożem.
była to f o r m a opłacania k o w a l a za wykonaną pracę, nie pieniędzmi,
MATERIAŁY
DO T R A D Y C Y J N Y C H ZAJĘĆ
POZAROLNICZYCH
253
t '
R y c . 5 (z lewej). D o b r y l a s , pow. K o l n o . Wolne koło w młynie
R y c . 6 (z p r a w e j ) .
Poredy,
pow. P r z a s n y s z . Sposób u m o c o w a n i a
wodnym
sieci w
„saniach"
Fot. J . Olędzki
pełne ujęcie poszczególnych zajęć. Rybołówstwo, hodowla pszczół w ulach,
k o w a l s t w o i przeróbka zbóż na mąkę i kaszę mogą być odtworzone w ich
pełnym h i s t o r y c z n y m r o z w o j u . Natomiast materiał do łowiectwa, kuźn i c t w a , smolarstwa i węglarstwa będzie mógł być przedstawiony j e d y
nie w f o r m i e p r z y c z y n k o w e j .
Rozwój w y m i e n i o n y c h zajęć nie jest j e d n o l i t y . Starano się uchwycić
etapy r o z w o j u dla poszczególnych typów zajęć. Wysunięto roboczo d a t y
szczegółowe jako podstawę do przeprowadzenia periodyzacji zmian. Są
to w p i e r w s z y m rzędzie daty z przełomu X I X i X X w. oraz początku
względnie ukończenia obu ostatnich wojen.
254
JACEK
OLĘDZKI
Jeżeli chodzi o zróżnicowanie regionalne w w y m i e n i o n y c h okresach,
można zaryzykować twierdzenie, że na przestrzeni całej dawnej Puszczy
Zielonej procesy rozwojowe w y m i e n i a n y c h zajęć przebiegały analogicz
nie. Natomiast porównując materiały z t e r e n u M a z u r z materiałami z t e
r e n u K u r p i o w s z c z y z n y stwierdzamy zasadnicze różnice. Wyrażają się
one wcześniejszym o kilkanaście l a t występowaniem na terenie M a z u r
t y c h samych, co na Kurpiowszczyźnie, etapów rozwoju, ponadto większą
przez cały t e n okres powszechnością w y m i e n i o n y c h zajęć wśród ludności
k u r p i o w s k i e j . Wynikało to z wyższego poziomu r o l n i c t w a na terenach
mazurskich, nie t a k rozdrobnionego i rozwijającego się na lepszej bazie
glebowej.
Ponadto w obrębie poszczególnych zajęć na Mazurach i K u r p i a c h w y
stępują różnice w narzędziach i technikach pracy, wynikłe z różnic śro
dowiska geograficznego i krzyżowania się różnych wpływów k u l t u r o
wych.
W k i e r u n k u uchwycenia t y c h wszystkich różnic pomiędzy K u r p i o w
szczyzną a t e r e n a m i z nią sąsiadującymi prowadzone są dalsze prace tere
nowe.
I
