545683ebf6ef59988ef65f6b14cdcbca.pdf
Media
Part of Skrzynie zdobione z okolic Krakowa/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty1949 t.3 z.1-2
- extracted text
-
SKRZYNIE ZDOBIONE Z OKOLIC
KRAKOWA
C Z Ę Ś Ć
111
S K R Z Y N I E
ROMAN
C Z E R N I C H O W S K I E
W czasie b a d a ń prowadzonych między Skawiną
a Czernichowem napotkał jeden z wysłanników
Sekcji Zdobnictwa P.I.B. Sz. L . skrzynie, które za
równo swą ogólną sylwetką, jak i sposobem kom
pozycji malowanych na powierzchni zdobin ro
ślinnych sygnalizowały
wykrycie
nowego nienotowanego dotychczas typu skrzyni krakowskiej.
Pudła tych skrzyń o płaskim wieku, ze słabo
profilowanymi gzymsami u góry i dołu, w sied
miu wypadkach
spoczywały na
rozdwojonym
podnóżku o krawędziach w e w n ę t r z n y c h ozdobnie
wycinanych (tabl. I I , 1—5), w jednym zaś tylko
podstawę stanowił podnóżek wykonany wpraw
dzie z jednej deski, posiadającej jednakowoż tak
głęboki w y k r ó j w pośrodku (rye. 1), że nasuwa
on myśl, o powstaniu tej formy przez zrośnięcie
boków bogaciej profilowanego podnóżka dwu
dzielnego.
Wszystkie skrzynie do tego typu należące ma
lowane są na kolor brązowy najczęściej w odcie
niu terrakota (tabl. I . 1, 2). W jednym tylko
wypadku brązowe tło starej i bardzo zniszczonej
skrzyni z Wołowie malowanej przez Franciszka
Tałacha posiadało mazane jaśniejsze linie faliste
biegnące ukośnie z góry w dół ku
środkowi.
Poza t y m odosobnionym wypadkiem tła malowane
są gładko. Gzymsy niektórych skrzyń podkreślo
ne są poziomo biegnącymi paskami koloru grana
towego. Pole licowe w większości w y p a d k ó w poz
bawione jest jakiegokolwiek obramowania.
Raz
REIN
FUSS
Ryc. I . Skrzynia
wic (p. Kraków)
Franciszek
z Woromalowar
Tatach
jeden tylko na starej skrzyni z Czernichowa zo
stała zanotowana ramka z przecinających się półłuków, zwróconych końcami do wnętrza. W miej
scach, gdzie końce dwóch sąsiednich łuków sty
kały się ze sobą wymalowane były po trzy przecinkowate listki (tabl. I I I , 6, 9).
Ozdobę lica stanowią dwa (ryc. 2), wyjątkowo
trzy (ryc. 3) rozłożyste kwiatony komponowane
mniej więcej w kwadracie, składające się z k i l k u
gałązek wychodzących wprost z wazonu. •
Miejscem, gdzie wyrabiano owe skrzynie był
głównie Czernichów, duża wieś położona na zachód
od Krakowa, której ludność niegdyś w znacznej
mierze trudniła się flisactwem. Malowaniem tych
skrzyń zajmował się tam między innymi niejaki
Oczkoś. W zbiorach Sekcji Zdobnictwa znalazło
się aż trzy kopie skrzyń wykonanych przez Oczkosia. Dwie z nich (tabl. I . 1, ryc. 3), zostały
znalezione w samym Czernichowie, jedna
zaś
(ryc. 2) w odległej o p a r ę km. wsi Pasiece. K w i a
tony Oczkosia tkwią w charakterystycznych cza
szach o szerokim wylewie umieszczonych na smu
kłej rozszerzającej się dołem nóżce, zaopatrzonych
w dwa esowate ucha po bokach (tabl. I I I , 13, 14,
16). Kontury czasz podkreślone są z reguły i n
nym kolorem, k t ó r y m malowane są też ozdoby
na brzuścu czaszy. Gałązki o łodygach falistych
posiadają po bokach liście przypominające w y
krojem listki bzu (tabl. I I I , 65). Na końcach ga
łązek malowane są kwiaty.
W autoryzowanych
9
Hyc. 4. Skrzynia znaleziona w Czar
nichowie. wykonana
u> Przegini Aa
rodowej
przez
Józefa
Gościa
1
Hyc. 5. Skrzynia znaleziona w С zer
nichowie
autor
nieustalony
T a b l i c a
II.
P r o f i l e
s k r z y ń
z nich i w pośrodku namalowane są różowe kropki.
Opisane t u gałązki wyrastają wprost z szero
kiego miskowatego, żółtego wazonu, z esowatymi
malowanymi
cynobrem
uchami.
Powierzchnie
wazonu pokrywa niezbyt regularna cynobrowa
krata.
Podobne dwa kwiatony, ale bez ramki, znajdują
się na wieku. Ponadto w rogach przyściennych
wieka namalowane są dwie dośrodkowo zwrócone
gałązki, takie same, jak w kwiatonach.
Bok skrzyni (z r a m k ą jak na ścianie licowej)
posiada w rogach po jednej dośrodkowo zwróco
nej gałązce.
W pewnym związku ze skrzyniami czernichow
skimi znajduje się też skrzynia wykonana w roku
1892 przez niejakiego
Bedyka z Przegini znale
ziona w Wołowicach (ryc. 7). Malowana na kolor
terrakola,
posiada ona na ścianie licowej dwa
wyodrębnione b a r w ą
jaśniejszą,
nieobramionc
pola zdobnicze, prawie kwadratowe. W każdym
z nich wymalowany jest motyw roślinny w for
mie pęku kwiatów rozchodzących się promieniście
z punktu tkwiącego w środku pola.
Gałązki traktowane dość naturalistycznie, ma
lowane na zielono z zielonymi drobnymi listecz
kami zakończone są kwiatami. Formy ich są dość
indywidualne. Motywy znane ze skrzyń czerni
chowskich przypominają tylko kwiaty koliste r ó
żowe, z białym zaznaczonym środkiem i takimiż
kropkami na obwodzie (tabl. I I I , 20, 24). Poza t y m
możnaby doszukiwać się podobieństwa do czer
nichowskich form promienistych w występujących
tu kwiatach wielopłatkowych, których listki sta
nowią płytkie łuki rozchodzące się promieniście
z jednego punktu (tabl. I I I , 44). Motywem niespo
tykanym w skrzyniach poprzednich jest kwiat
w formie tulipanu, którego
trzeci (środkowy)
listek posiada bądź kształt lancetowaty, czy elipsowaty, bądź przemienia się w mały kolisty kwia
t y p u
c z e r n i c h o w s k i e g o .
tek z zaznaczonymi na obwodzie p ł a t k a m i (tabl. I I I ,
52, 53, 56).
Podnóżki zdobi ukośnie rzucona gałązka z t u l i panowatym kwiatkiem, na wieku zaś powtarza się
układ, który opisałem przy omawianiu ściany
licowej.
S K R Z Y N I E
W A D O W I C K I E
Opisana ostatnio skrzynia z Wołowie stanowi
do pewnego stopnia ogniwo pośrednie wiodące do
(również dotychczas nigdzie nienotowanych) skrzyń
wadowickich odkrytych w roku 1947 przez pra
cowników Sekcji Zdobnictwa. W tekach Sekcji
znajdują się kopie trzech niemal
identycznych
skrzyń znalezionych
niezależnie, przez różnych
badaczy, w trzech odległych od siebie miejsco
wościach powiatu wadowickiego (Marcyporębie,
Łękawicy i Kaczynie), co świadczy niewątpliwie
o w i e l k i m rozpowszechnieniu omawianego t u typu.
Skrzynie wadowickie a r c h i t e k t u r ą swą odbiegają
dość znacznie od czernichowskich. Wieko i spód
posiadają
małe,
ale
starannie
profilowane
gzymsy, podstawę zaś, zamiast rozdzielonych pod
nóżków czernichowskich, stanowią podnóżki po
jedyncze dołem ozdobnie wycinane (w dwóch
wypadkach osadzone na drewnianych kołach).
W jednej z opisanych tu skrzyń podnóżek jest
węższy od samej skrzyni skutkiem czego pudło
jej wystaje po bokach o 10 cm. poza podstawę
(ryc. 6). W dwóch skrzyniach podnóżki zaopa
trzone są w szuflady.
Wszystkie trzy znane m i skrzynie wadowickie
posiadają tło ciemno zielone, jedna z nich dolny
gzyms miała pomalowany cynobrem (tabl. I . 3).
Lico skrzyni posiada dwa, r a m k ą wyodrębnione
pola zdobnicze kwadratowe, wypełnione rozłoży
stymi kwiatonami. W pośrodku między kwadra
tami znajduje się dosyć znacznych
rozmiarów
zdobina kwiatowa komponowana promieniście.
Obramienia pól zdobniczych wykonane są pro
stą, podwójną k r e s k ą w kolorze białym i czerwo
nym lub jasno zielonym i czerwonym. Na jednej
skrzyni zewnętrzne (jasno zielone)
linie ramki
wychodzą nieco poza naroża i końce ich zawijają
się na zewnątrz. Od środka k ą t y wypełnione są
potrójnymi różowymi łukami (tabl. I I I . 71)
K w i a t y w skrzyniach wadowickich umieszczone
są w wazonach lub flakonach o dosyć schematycz
nym, ale starannym rysunku (tabl. I I I , 2, 8, 9, 10).
Sam kwiatoń składa się z łodygi głównej stano
wiącej oś pionową, od której rozchodzą się gałązki
boczne niekiedy jeszcze się później rozdwajające
(tabl. I . 3). Z łodyg wyrastają parami lanceto
wate listki zielone, kształtem przypominające te,
które widuje się też i na skrzyniach czernichow
skich. Na końcu łodyg znajdują się oryginalne
kwiaty
złożone
z kolistego
środka
otoczo
nego sześcioma kółkami stanowiącymi
płatki.
Zwykle środek i trzy płatki po jednej stronie osi
pionowej zamalowane są na kolor czerwony, resz
ta zaś płatków pozostaje biała. Czerwone płatki
naznaczone są dwoma białymi przecinkami, zaś
białe — czerwonymi (tabl. I I I , 27, 28). Opisany tu
kwiat występuje na wierzchu środkowej łodygi, na
wszystkich parzystych łodygach bocznych, a także
raz !ub dwa razy powtarza się wzdłuż łodygi
środkowej.
Nieparzyste łodygi (licząc od dołu)
zakończone są białymi lub czerwonymi, elipsowat y m i pąkami, ujętymi między dwa łukowato w y
gięte zielone listki (tabl. I I I , 49, 50).
tami wypełnia motyw analogiczny do tego, który
występował na ścianie licowe.} (ryc. Ы.
W pośrodku między kwadratami pól zdobni
czych umieszczona jest, jak wiemy roślinna zdo
bina. Środek jej stanowi kolisty kwiat taki sam
jak na kwiatonach, z którego na wszystkie stro
ny rozchodzą się gałązki zakończone pączkami.
Zdobina ta sposobem kompozycji odpowiadająci
zdobinie ze ściany licowej
ostatnio
opisanej
skrzyni czernichowskiej (ryc. 7) przybiera zgodnie
7. kształtem pola, które ma wypełnić, formę pio
nowo stojącej elipsy.
Prócz skrzyń ozdobionych rozłożystymi kwiatonami, ujmowanymi w sposób dosyć naturalistyczny,
występują tu i ówdzie w krakowskim
skrzynie,
których ogólne rozplanowanie ozdób na płaszczyź
nie i forma kwiatona zbliżone są do spotykanych
w skrzyniach czernichowskich, lub wadowickich,
jednakowoż traktowanie roślinnych o r n a m e n t ó w
jest wybitnie anaturalistyczne.
Podnóżki skrzyń wadowickich prócz pojedyn
czego lub podwójnego paseczka biegnącego wzdłuż
boków zewnętrznych (skrzynie z Kaczyna i Ł ę
kawicy) posiadają po bokach małe, uproszczone
kwiatoniki ułożone z tych samych elementów co
kwiatony ściany licowej. W skrzyni z Łękawicy
środek wypełniony szufladą
pozbawiony jest
ozdób (tabl. I . 3), natomiast skrzynia z Kaczyny
posiada wieko szuflady ozdobione poziomo skom
ponowanym
motywem kwiatowym, na k t ó r y m
prócz opisanych już p ą k ó w spotykamy znane
z kwiatonów głównych k w i a t k i w formie czerwo
nego kółka z zaznaczonym białym środkiem i bia
łą obwódką (tabl. I I I , 17), oraz kwiatka składające
go się z białego dosyć dużego kółka otoczonego pier
ścieniem czerwonym kropek (tabl. I I I , 26).
Na
skrzyni z Marcyporęby (ryc. 6), która nie ma
szuflady zupełnie, pustą przestrzeń między kwiatonami bocznymi wypełniają na podnóżku trzy
rytmicznie powtarzające się motywy roślinne skła
dające się z pionowej łodygi zakończonej czerwo
nym pączkiem w formie kropki (ta '. I I I , 46) i list
ków oraz gałązek wyrastających parami na prze
mian. Gałązki te również zakończone są owymi
czerwonymi pączkami.
Boki skrzyń wadowickich wypełnia ujęty w kwa
d r a t o w ą r a m k ę motyw przypominający kwiatoń
ze ściany głównej, ale
znacznie uproszczony,
w skromniejszym flakonie (tabł I I I , 2) lub też
bez niego (tabl. I . 3). Ramki ogradzające pole
zdobnicze we wszystkich trzech skrzyniach skła
dają się z w e w n ę t r z n e j l i n i i ciągłej i zewnętrznej
ułożonej z kropek (tabl. I I I , 70V
Jedyne znane nam wieko, ze skrzyni z Marcyporębie, podzielone jest na dwa kwadratowe pola
zdobnicze, wyodrębnione ramkami z których każdą
wypełniają trzy koncentrycznie ułożone koliste
wianki z opisanym poprzednio biało-czerwonym,
sześciopłatkowym kwiatem w pośrodku. W wian
kach powtarzają się elementy znane nam z opisu
kwiatonów głównych. Przestrzeń między kwadra
X
Skrzynie te musiały zapewne kiedyś posiadać
zasięg, wypełniający obszar etnograficzny całej
ziemi krakowskiej, dziś wypunktowany przez k i l
ka zaledwie okazów znalezionych w Gaju') i Czułówku k. Krakowa, Żbiku k. Krzeszowic, Racła
wicach, (pow. Olkusz), Więcławicach (pow. Mie
chów), Zalipiu (pow. Dąbrowa). Ponieważ skrzy
nie z powiatu dąbrowskiego, miechowskiego i ol
kuskiego, będą w przyszłości tematem osobnych
opracowań, na tym miejscu omówię jedynie skrzy
nie z Gaja, Żbika i Czułówka. Dwie pierwsze
z racji swego podobieństwa mogą być omówione
łącznie. Konstrukcja ich jest prosta, gzymsy nie
wielkie, w jednym wypadku zupełnie proste (Gaj),
w drugim ku środkowi
zacięte, podstaw brak,
gdyż pudła skrzyń ustawiono na dwóch m a l e ń
kich czteronożnych ławeczkach (ryc. 8). Skrzynia
ze Żbika pomalowana jest w całości na kolor terrakota, z Gaju zaś na kolor szaro-zielony. W skrzy
ni z Gaja pole licowe ujęte jest w w ą s k ą r a m k ę
biegnącą w odległości k i l k u cm. od krawędzi.
W pośrodku ramka ta przedzielona jest kreską
pionową na dwie połowy, a w każdej z nich w p i
sany poziomy prostokąt o dosyć szerokich bokach.
Ramki zewnętrzne i w e w n ę t r z n e
podobnie jak
i gzymsy malowane są na czerwono. W y o d r ę b
nione przez ramki dwa pola zdobnicze wypełniają
ustawione w pośrodku kwiatony w formie wachlarzowatego krzaczka o czerwonej
łodydze
z czterema bocznymi odroślami (po dwie z każ
dej strony, zakończonymi tulipanowatymi kwiat
kami, w których środkowy listek jest czerwony
zaś dwa boczne i kropka nad listkiem środkowym
żółta (tabl. I I I , 45). Między łodygami wymalowane
są żółtą kreską lancetowate wydłużone listki naz
naczone na powierzchni szeregiem czerwonych
kropek (tabl. I I I , 67). W rogach obu pól zdobni
czych skierowane dośrodkowo
wymalowane są
małe jodełkowate gałązki o listkach żółtych i czer
wonych.
Skrzynia ze Żbika pomalowana na kolor b r ą
zowo - czerwony posiada ścianę licową podzieloną
na dwa pola zdobnicze, w formie blisko do siebie
dosuniętych k w a d r a t ó w , wyznaczonych przez pod-
wojną r a m k ę żółtą (zewnątrz) i fioletowo-różową
(wewnątrz). Pole każdego kwadratu
wypełnia
rozłożysty kwiatoń składający się z łodygi środ
kowej, od której wyrastają na boki po dwie ga
łązki, a u dołu po jednym liściu. Ś r o d k o w a i dwie
górne boczne łodygi zakończone są kielicham',
kwiatów przypominających tulipany, wymalowa
nc kolorem różowo-fioletowym, zewnątrz kontu
rowane żółtą obwódką. U góry między rozchy
lonymi listkami kwiatka wymalowane jest żółte
kółko z czarną k r o p k ą pośrodku (tabl. I I I , 57).
Dwie dolne gałązki zakończone są rodzajem pącz
ków w formie żółtego kółka z różowym środkiem
wyrastającego
z różowej
łukowatej podstawy
(tabl. I I I , 51). Gałązki posiadają po bokach elipsowate listki zaznaczone samym konturem w kolo
rze fioletowo-różowym (tabl. I I I , 62), jedynie dolna
para liści o kształcie wydłużonym, lancetowatym
zamalowana jest całkowicie na czarno, a na tym
tle biegnie dopiero przez środek liścia szereg fioletowo-różowych kropek (tabl. I I I , 68).
Całość
wyrasta z wazonika obrysowanego schematycznie
różowo-fioletowym konturem, przekreślonego na
krzyż żółtą kreską (tabl. I I I , 1). Bok skrzyni po
siada jedno pole zdobnicze, obrysowane jak na
ścianie frontowej, wypełnione rozetą o tle czar
nym i płatkach fioletowo-różowych obwiedzionych
żółtym konturem, podobnie jak otok rozety.
Ostatnia skrzynia, która w ' t e j grupie została
do omówienia (tabl. I , 4), wykonana została koło
roku 1885 przez Józefa Kowalika z Nowej Wsi
Szlacheckiej, a znaleziona w Czułówku.
Archi
t e k t u r ą zbliżona do pospolitych skrzyń skawiń
skich, posiada niewielkie
skromnie profilowane
gzymsy, podstawę w formie podnóżka na kółkach.
Deska licowa podnóżka o skromnym bardzo w y
cięciu u dołu, ma
wpuszczoną szufladę.
Tło
skrzyni pomalowane na kolor ciemno zielony, na
ścianie licowej jedno pole zdobnicze wyodrębnio
ne podwójną prostą r a m k ą biegnącą w odległości
k i l k u cm. od krają, wypełnione jest po bokach
dwoma rozłożystymi kwiatonami tkwiącymi w fla
konie z esowatymi uchami (tabl. I I I , 4). Kwiatoń
składa się z lekko wygiętej łodygi środkowej,
z której wyrasta na boki po cztery gałązki z każ
dej strony. Charakterystyczny szczegół kwiatów
stanowią koliste kwiaty o powierzchni wypełnio
nej nieregularnymi kilkobarwnymi maźnięciami
pędzla wodzonymi równolegle do krawędzi. Nie
które kwiaty posiadają środek zaznaczony kolo
rem niebieskim, na toku zaś szereg kropek zielo
nych lub niebieskich (tabl. I I I , 25). Obok opisa
nych tu, występują również kwiaty promieniste
z zaznaczonym środkiem z p ł a t k a m i na zmianę
czerwonymi i granatowymi (tabl. I I I , 30) oraz małe
pięciopłatkowe kwiatuszki
białe ze
środkami
czerwonymi (tabl. I I I , 35), łodygi malowane są ko
lorem czerwonym lub granatowym, w niektórych
gałązkach nawet dwu kolorowe, co robi wrażenie
plecionego sznurka. Po bokach posiadają gałązki
gęsto ułożone maleńkie owalne listeczki (tabl. I I I ,
61) na jednych gałązkach zielone na innych nie
bieskie, czy białe, lub niebieskie i białe na zmia
nę. Okucie zamku znajdujące się między kwiato
nami ujęte jest w m a l o w a n ą r a m k ę co dowodzi,
że skrzynia była okuta przed jej malowaniem
(ewentualnie
przemalowana
wtórnie).
Poniżej
u dołu znajduje się zdobina z trzech k w i a t ó w
owalnych wznoszących się na prostych łodyżkach
tkwiących w półkolistej podstawie.
L
Podnóżek prócz podwójnej
zielono-czerwonej
kreski biegnącej równolegle do zewnętrznej kra
wędzi posiada w rogach zwrócone ku środkowi
gałązki z trzema kolistymi kwiatami i listkami.
W czterech rogach pola zdobniczego na licu
i w dwóch dolnych rogach podnóżka mies/czą się
gałązki zwrócone dośrodkowo, składające
się
z dużego
ośmiopłatkowego
kolistego
kwiatku
(tabl. I I I , 29), którego płatki są na zmianę białe
i czerwone, środek zaś stanowi tło skrzyni (zie
lone). Kwiatek wyrasta z krótkiej czerwonej ło
dyżki zaopatrzonej po bokach w dwa niebieskie
listki po jednym z każdej strony.
X
Z podanego wyżej materiału, zebranego (z w y
jątkiem skrzyni z Gaja) w ciągu ostatnich prac
Ryc. 7. Skrzynia znaleziona ir Wołowinach
malowana przez niej. Bcdyga z Przegini k. Krakowa.
Ryc. tf. Skrzynia
z Gaja pow. Kraków
w g kopii zc zbiorów
Iow.
Pol Szt. Stosów.
Ryc. 9. Skrzynia
ze Żbik pow.
Kraków.
R у с.
10.
Zasięg
skrzyń
krakowskich
z
dwoma
kwilat
on a mi
na
Sp is
(i.
7.
li.
4.
10.
11.
12.
o*
14.
15.
16.
17.
le.
I'/.
licu.
micjscowoś
сi
Więcławie?
Gręboszów
W
olowice
Gaj
Wilamowice
M
arcyporęha
Łękawica
Наступи
Zbih
Mokrz.yska
Racławice
Świebodzin
Holesiaw
Zalipie
Pawłów
Żabno
Pasieka
Czernichów
Cznłówek
• KMRTON L/JCTU w RRHK£
O KHIfiTON BCZ RHMHI
terenowych Sekcji Zdobnictwa P. I B . S z . L . w y
nika, że w najbliższych okolicach Krakowa, ob
sługiwanych, jeśli chodzi o malowane meble l u
dowe, głównie przez ośrodek stolarski w Skawinie-)
istniały też formy odmienne, reprezentujące nieza
leżnie od ośrodka skawińskiego tradycje arty
styczne.
Jako jedną z charakterystycznych cech tej gru
py skrzyń wskazać należy przede wszystkim for
m ę kwiatona, k t ó r y w odróżnieniu od smukłych
kwiatonów skawińskich (czy zbliżonych doń kaszowskich) rozwija się szeroko na boki przybie
rając kształty wachlarzowate bądź zamykające się
w prostokącie zbliżonym do kwadratu ).
, W omawianej tu grupie skrzyń stosunkowo
rzadko zdarza się, by lico czy wieko skrzyni zdo
biły trzy obok siebie ustawione szerokie kwiatony
(tabl. I , 2). Rozłożysta ich forma dostosowana
jest przede wszystkim do wypełniania prostokąt
nego lica skrzyni dwoma kwiatonami przy czym
pole zdobnicze może być albo wyznaczone przy
pomocy osobnej ramki (tabl. I , 4, ryc. 5), albo
niczym nie ograniczone (ryc. 2, 4), może też roz
paść się na dwa mniejsze pola oddzielne dla każwego kwiatonu. Powstają w ten sposób skrzynie
„dwudzielne" czyli posiadające dwa wyodrębnio
ne pola zdobnicze (ryc. 8). Skrzynie dwudzielne
występują w krakowskim dosyć często (ryc. 10).
Poza Krakowskim spotykamy je na obszarze nie
mal całej Polski, a także i poza jej granicami.
Zdarza się w skrzyniach dwudzielnych, że dla
wypełnienia
pustego miejsca znajdującego się
między sąsiadującymi ze sobą ramkami pól zdob
niczych, maluje się tam j a k ą ś zdobinę grającą
W stosunku do całości rolę drugorzędną (tabl. I ,
3). Z czasem zdobina owa rozrasta się, nabiera
lego samego znaczenia co motywy główne, w y
3
malowane w obrębie pól zdobniczych i powstaje
w ten sposób nowa forma kompozycyjna, którą
T. Seweryn słusznie uważa za przejściową do
skrzyń z podziałem ściany licowej na trzy pola
zdobnicze ).
W sposobie traktowania ornamentu roślinnego
w omawianych tu skrzyniach z okolic Krakowa,
dostrzega się charakterystyczne różnice. W skrzy
niach ze Żbika, Gaja i Czułówka podejście ma
larza do tematu roślinnego jest w y r a ź n i e anaturalistyczne, widać to zarówno w kształcie liści
(tabl. I I I , 61, 62, 67, 68), jak i kwiatów, wśród
których na plan pierwszy wybija się trójlistny
kwiat tulipanowaty (tabl. I I I , 54, 56), jeden z naj
powszechniejszych
motywów,
występujących
w zdobnictwie ludowym niemal wszystkich naro
dów europejskich. Anaturalistyczne jest też roz
wiązanie
kolorystyczne ornamentu, w k t ó r y m
operowanie b a r w ą podporządkowane jest wyłącz
nie założeniom
artystycznym bez oglądania się
aa wzory czerpane z natury.
4
Inaczej ma się rzecz w skrzyniach czernichow
skich i wadowickich, gdzie obserwuje się w y r a ź n ą
dążność do nadania malowanym gałązkom, liś
ciom, a poczęści i kwiatom
form botanicznych.
Widoczne to "jest zwłaszcza w skrzyniach czerni
chowskich. Wystarczy rzucić okiem na skrzynie
przedstawioną na tablicy I , 1 na sposób, w j a k i
kreślone są tam gałązki, listki bzu, słoneczniki,
róże, na zielony kolor, k t ó r y m malowane są gaJązki i liście, by zorientować się w tendencjach
artystycznych autora. Ten sam rys naturalizmu
przebija się (choć w nieco mniejszym stopniu)
w zdobnictwie skrzyń Oczkosia i Gościa, czy
w skrzyniach wadowickich.
Traktując skrzynie czernichowskie i wadowickie
na jednej płaszczyźnie zdaję sobie doskonale spra-
tablica
lii.
Motywy
zdobnicze
i.с
wę z różnic, jakie zachodzą między nimi, czy to
w budowie (gzymsy i podstawy), czy barwie (tk)
i kwiaty), ogólnej kompozycji (owalna zdobina
roślinna między kwiatonami skrzyń wadowickich;,
czy wreszcie w budowie kwiatonu (w skrzyniach
czernichowskich gałązki boczne wychodzą wprost
z wazonu, w wadowickich wyrastają z łodygi
środkowej). Przyczyną, k t ó r a mimo istniejących
różnic skrzynie czernichowskie i wadowickie każe
t r a k t o w a ć jako dwie odmiany jednego typu, jest
poza rozłożystością
kwiatonu właśnie naturalistyczne jego traktowanie, poza t y m i zes
pół składających się na nie elementów.
Porów
nując wadowickie kwiaty koliste (tabl. I I I , 27)
z n i e k t ó r y m i czernichowskimi (tabl. I I I , 24), wa
dowickie pąki (tabl. I I I , 49 — 50) z czernichow
skimi tulipanami (tabl. I I I , 52, 53) widzimy, że
mimo dużych różnic optycznych w istocie zespół
elementów zdobniczych zarówno jednych i drugich
skrzyń obraca się mniej więcej w tym samym
kręgu. Nie byłoby rzeczą dziwną, gdyby dalsze
skrzyń
czernichowskich
i
wadowickich.
badania wykazały, iż u podstawy obu odmian
stoi j a k a ś wspólna forma wyjściowa. Być może
iż należy szukać jej w niewątpliwie starych dwu
dzielnych skrzyniach malowanych anaturalistycznie, podobnych do skrzyni z Gaja, czy Żbika. Po
wolne przechodzenie od silnie stylizowanych form
roślinnych do traktowanych coraz bardziej naturalistycznie jest zjawiskiem obserwowanym bar
dzo często w ludowym zdobnictwie meblarskim.
Ewolucję t a k ą przechodziły skrzynie podhalańskie,
sądeckie, dąbrowskie, limanowskie, kurpiowskie
i długi szereg innych.
S K R Z Y N I E
G W I A Z D A
Obok kwiatonu i wieńca, k t ó r e w pracy T. Se
weryna słusznie wymienione są jako główne mo
t y w y zdobnicze spotykane na skrzyniach krakow
skich, należy postawić jako trzeci motyw równo
rzędny gwiazdę.
W wypadku najprostszym (tabl. IV, 1) jest to
gwiazda sześcioramienna,
której promienie po-
dzielone są systematycznie na dwie części zało
żone odmiennymi kolorami (np. czerwonym i żół
tym). Częściej spotyka się podobnie w y k o n a n ą
gwiazdę ośmioramienną, czy to d w u k o l o r o w ą np.
o promieniach w połowie żółtych w połowie ko
baltowych, czy też wielokolorową, w której pow
tarzają się rytmicznie kolory:
czerwony, żółty,
zielony i biały (tabl. I , 2). Prosty ten motyw
zdobniczy rozwija niekiedy się w ten sposób, że
co drugi promień zmienia swój kształt na mniej
spiczasty skutkiem czego zdobina na pierwszy
rzut oka traci charakter gwiazdy (tabl. I , 3).
Czasem ramiona gwiazdy rozluźniają się nieco,
w pośrodku zdobiny pojawia się kolisty w y o d r ę b
niony środek, z którego wybiegają na zewnątrz
promienie.
To
rozbicie
motywu
na
od
dzielne części, dzięki podobieństwu do promieni
stych kwiatów
wielopłatkowych,
malowanych
często na skrzyniach krakowskich (por. ryc. 37—
44 na tabl. I I I ) , mogło spowodować, że promienie
gwiazdy zaczęły zmieniać się w płatki kwiatów.
Interesujący przykład formy przejściowej przed
stawia jedna ze skrzyń znalezionych w Kaszowie, gdzie z ośmiu ramion gwiazdy cztery malo
wane kolorem białym i zielonym posiadają jeszcze
formę promieni, cztery zaś wymalowane na czer
wono zaczynają już nabierać w konturach okrąg
łości właściwej płatkom kwiatowym (tabl. I V , 7).
W innych
skrzyniach spotykamy
„gwiazdy",
w których promienie całkowicie nabierają kształ
tu dużych przecinkowatych płatków, kolisty zaś
środek
oddzielony jest od promieni szeregiem
kropek, co jeszcze bardziej wywołuje wrażenie
stylizowanego kielicha kwiatowego (tabl. I V , 8, 9).
Czasem między promieniami owej przekształca
jącej się na kwiat gwiazdy pojawiają się proste,
krótkie kreski zakończone k r o p k ą innego koloru
co nasuwa porównanie do pręcików, czy słup
ków kwiatowych (tabl. I V , 11, 12). Promienie
gwiazdy w formach bardziej rozwiniętych zakoń
czone są ozdobą ułożoną z trzech lub więcej,
barwnych,
niekiedy
dwukolorowych,
kropek
(tabl. I V , 8, 11, 12). Czasami zamiast kropek znaj
dujemy tam dwa maleńkie rozchylone na zew
Ryc, 11
Skrzynia
z Tyńca
Ip. Kraków)
Ryc. 12
nątrz listki (tabl. I V , 4), lub też całą skompliko
w a n ą zdobinę, składającą się z kropek, umieszczo
nych na słupkach i łukach (tabl. I V , 10). Między
promieniami gwiazdy umieszczają też niekiedy
malarze skrzyń drobne zdobiny kwiatowe (tabl. I V ,
5, 6, 7, 9). Na tle tych dodatków zaciera się obraz
gwiazdy. Obserwujemy to np. na boku jednej ze
skrzyń malowanej przez Wawrzyńca Sobkowicza
z Liszek, k t ó r y z gwiazdy ze zdobinami dodatko
w y m i stworzył coś, co przypomina raczej motyw
skomponowany z przestylizowanych form czerpa
nych ze świata owadów (tabl. I V , 13).
Motyw gwiazdy jak można wnosić z materiału
znajdującego się w tekach Sekcji
Zdobnictwa
i w zbiorach Tow. Polsk. Sztuki Stosowanej prze
chowywanych w Muz. A r t . Przem. w Krakowie,
nie pochodzi bynajmniej z jednej pracowni, czy
chociażby z jednego ośrodka artystycznego.
Różnorodność gzymsów i podstaw, wśród k t ó
rych spotykamy skrzynie osadzone na prostych
ciosanych słupkach, nogach toczonych na tokarni,
czy naiwnie imitujących toczenie, na nogach w y
ciętych z półkolistej deski, podstawach w formie
ozdobnie wycinanych podnóżków
wskazuje, że
pudła skrzyń nie spod jednej wyszły ręki. Na 1С
posiadanych skrzyń z gwiazdami 12 malowanych
jest na kolor zielony (przeważnie ciemny), trzy
na niebieski, jedna zaś tylko na żółty. Skrzynie
zielone i niebieskie posiadają gzymsy wymalowa
ne kolorem czerwonym (tabl. I . 5, 6), niekiedy
zaś mają
gzymsy dwukolorowe, np. czerwone
i żółte, czerwone i jasnozielone.
Na ścianie licowej wszystkich omawianych t u
skrzyń spotykamy jedno pole zdobnicze w y o d r ę b
nione poziomą prostokątną
r a m k ą wyznaczoną
przy pomocy k i l k u
cienkich prostych
kresek
w kolorze czerwonym, żółtym, czasem też czarnym,
.ledna ze skrzyń znaleziona w Kaszowie, miała
leż między dwoma prostymi liniami czerwonymi
plecionkę z dwóch przecinających się l i n i i fali
stych.
Skrzynia
W pięciu wypadkach główny motyw zdobni
czy stanowi jedna gwiazda umieszczona na środku
pola. W rogach ramki spotyka się po jednym
z Tyńca
\p
Kraków]
malował
Jan Czopek ok. 1880 r.
Ryc. 13.
Krakowska
Ryc. 15.
Skrzynia
skrzynia
znaleziona
z
gwiazdą
znaleziona
w Korabnikach
wykonana
w
Słupi
pow.
przez stolarza
Myślenice.
Czophiewicza,
czteropłatkowym kwiatku, lub skierowanym do
środkowo trójlistku (tabl. I V , 5), który w skrzy
niach bogatszych zmienia się na bukiecik składa
jący się z cztero płatkowych k w i a t k ó w i gałązek
z drobnymi listeczkami (ryc. 11). Na jednej ze
skrzyń, wykonanej ok. roku 1880 przez Józefa
Czopka z Tyńca,
obserwujemy w rogach pola
zdobniczego i w pośrodku przy ramce, zdobiny
czerwone przypominające ćwiartki, względnie po
łówki opromienionej tarczy słonecznej. Poza t y m
w pobliżu narożników wymalowane jest po jed
nym kwiatku czteropłatkowym (ryc. 12). Z omó
wionych tu skrzyń
cztery znalezione
zostały
w Tyńcu, jedna w Kaszowie, jedna w Mnikowie.
Prócz skrzyń, których ozdobę lica stanowi jedna
gwiazda umieszczona w pośrodku, znajdują się
w zbiorach Sekcji Zdobnictwa dwie kopie skrzyń
(z Tyńca i Kaszowa) posiadających na licu ujętym
w r a m k ę dwie gwiazdy, po jednej w każdej po
łowie. W skrzyni z Kaszowa (tabl. I , 6) cztery
rogi ściany licowej wypełniają dośrodkowo zwró
cone zdobiny złożone z kropek, słupków i dwóch
rozchylających się łuków.
W zbiorach Tow. Pol. Szt. Stosowanej znajdują
się dwie skrzynie (jedna znaleziona w Pychowicach, druga w Olszanicy k. Krakowa), w których
gwiazda wypełnia pole licowe skrzyni jako motyw
centralny z dwoma kwiatonami po bokach. Po
dobne dwie skrzynie zostały znalezione w toku
b a d a ń terenowych prowadzonych przez Sekcję
Zdobnictwa w Cholerzynie i Słupi, wsi leżącej
w powiecie myślenickim. Analiza poszczególnych
elementów występujących w kwiatonach trzech
skrzyń wymienionych na początku wskazuje na
to, że powstały one pod w p ł y w e m ośrodka kaszowskiego. Skrzynia ze Słupi (ryc. 13) charak
terem kwiatonów, a także i pewnymi ozdobami
gzymsów i podnóżka („wole oczy"), zbliża się do
skrzyń typu skawińskiego (że ośrodkowi skawiń
skiemu gwiazda jako motyw zdobniczy obcą nie
była świadczy fakt znalezienia
takiej
skrzyni
również w Korabnikach pod samą Skawiną w cza
sie ostatnich prac terenowych
prowadzonych
w grudniu 1948 г.). Raz jeden tylko (w Kaszowie)
skopiowano skrzynię m a l o w a n ą ok. r. 1890 przez
Józefa Rosponda z Liszek zwanego „Ślepickim",
k t ó r a na ścianie licowej posiada jeden kwiatoń
umieszczony w pośrodku między dwoma gwiaz
dami (ryc. 16).
Serię skrzyń z gwiazdą dopełniają dwie skrzy
nie, z których jedna znaleziona została w Kaszo
wie, druga zaś w Korabnikach koło Skawiny.
Skrzynia z Kaszowa posiada na ścianie licowej
wianek umieszczony między dwoma gwiazdami
(ryc. 17).
ffi
"
-
•
-y
R,\!c. 16. Skrzynia znaleziona w Kaszowie malowana ok. roku
I 890 przez Józefa Rosponda (zwanego Ślepickim) z Liszek
Ryc.
17. Skrzynia
z n al ezip n a
W s i
S z l a c h e c k i e j
pow.
w N ow ej
Kraków.
Ryc. Ib.
w Tyńcu.
Skrzynia
z
Ze zbiorów
rzekomo
Sztuki
wykonana
Stosowanej.
Ryc.
Skrzynia
pow.
Kraków.
19.
Pychowic,
Pol. Tow.
z
Ryc. 20. Skrzynia znaleziona
wana w roku 1870. Zezbiorów
Cholerzyna
w Olszanicy p. Kraków malo
Pol. Tow. Sztuki Stosowanej.
R y c i n a
Z a s i ę g
21.
^
6
s k r z y ń
g
w
i
a
z
d
a.
Kraków
U
Spis nncjsioiiośrj
1
i. Ь'омои
7
•b
?.
\fniknw
O
•i. *>lsz'ini< n
"i.
9
Słupia
b.
10
Cholerzyn
7.
Pychnwice,
Д, Лоо'я Wieś
т
0,
$7
łachccha
Huczna
JO. horahnihi
gwiazda
jako
mo/yw
gwiazdo
z
kwiatonem
gwiazdo
z
wiankiem
gwiazda
w
wianku
jedyny
Sposób wykonania liści wianka, jak i charakter
gałązek umieszczonych dośrodkowo w narożnikach
wskazuje wyraźnie na związek tej skrzyni z ośrod
kiem kaszo wskim.
Być może, że dalekimi echami omawianego po
wyżej u k ł a d u są skrzynie podobne do przedsta
wionej na ryc. 14, gdzie po bokach wianka spo
tykamy na ścianie licowej osobliwą pół-geometryczną pół-roślinną
zdobinę (tabl. I V , 14, 15),
której rdzeń stanowi forma, mogąca być zdegener o w a n ą przez swobodne przeróbki, gwiazdą.
Skrzynia z Korabnik (ryc. 15) ozdobiona jest
gwiazdą umieszczoną w pośrodku pola zdobnicze
go, wpisaną w kolisty wianek. Krawędzie poje
dynczego pola wyznaczone są biegnącą równole
gle do brzegów girlandą złożoną z k w i a t ó w typo
wych dla skrzyń pochodzenia skawińskiego.
Podobna do niej jeśli chodzi o rozplanowanie
m o t y w ó w zdobniczych
jest
skrzynia z Nowej
Wsi Szlacheckiej, której kopia znajduje się w te
ce Tow. Pol. Szt. Stosowanej. Na b r ą z o w y m tle
w potrójnej (białej i żółtej) prostej ramce z r ó w
noległych linii znajduje się w pośrodku
pola
zdobniczego gwiazda w środku zielonego kolistego
wianka. Dwudzielne promienie gwiazdy w liczbie
ośmiu zwrócone są na zmianę ostrymi końcami
do środka lub na zewnątrz (ryc. 22), przy czym
te ostatnie pomalowane są w połowie na zielono
w połowie na żółto, reszta zaś na zielono i biało.
Nie ulega wątpliwości,
że motyw gwiazdy
w swej pierwotnej formie (tabl. IV, 1, 2), przedo
stał się do krakowskiego meblarstwa ludowego ze
$
O
sprzętów stylowych. Sześcio- względnie ośmiopromienne gwiazdy stanowią częstą ozdobę intarsjowanych, mebli barokowych i empirowych. M o
tyw gwiazdy o promieniach podzielonych wzdłuż
osi symetrii, w których jedna połowa wykładana
jest drzewem jaśniejszego, druga — ciemniejszego
koloru, spotyka się w X V I I I — wiecznych meblach
zarówno na zachodzie
Europy, jak i w Polsce.
U nas występuje on przede wszystkim w me
blarstwie gdańskim, często jest jednak również
i w Polsce centralnej (intarsjowana skrzynia kie
leckiej roboty z X V I I I wieku w Zbiorach P a ń
stwowych na Wawelu) i wschodniej, gdzie spoty
kamy go, np. jako jeden z pospolitych m o t y w ó w
zdobiących meble kolbuszowskie.
Prócz
sprzętów
stanowiących
umeblowanie
w n ę t r z mieszkalnych, spotyka się też intarsjowane
gwiazdy o dwubarwnych promieniach jako ozdo
bę boazerii i sprzętów po zakrystiach i kościo
łach.
Siennicki w swej pracy poświęconej meblom
kolbuszowskim wspomina o tego rodzaju ozdobach
w zakrystji św. Krzyża w kieleckim i u Domini
k a n ó w w Krakowie. Ja w swych badaniach zano
towałem ten motyw na barokowych ławach znaj
dujących się w drewnianym kościółku w Rabce
i , co w t y m wypadku jest najważniejsze, na opar
ciach ł a w w kościele tynieckim.
Fakt, że właśnie w Tyńcu, k t ó r y był w a ż n y m
w okolicy punktem odpustowym, leżącym w cent
rum największego zagęszczenia skrzyń z gwiazda
mi, znalazł się motyw ten na ławach, ustawionych
w głównej nawie kościoła, wskazuje skąd kra-
kowscy malarze skrzyń mogli zaczerpnąć motyw
gwiazdy.
W kościele tynieckim
bywali
niewątpliwie
wszyscy malarze skrzyń z odległej zaledwie o p a r ę
kilometrów Skawiny, jak i /. Liszek czy Kaszowa.
Nie jest jednakowoż wykluczone, że wprowadzenie
i rozpowszechnienie motywu gwiazdy w zdob
nictwie ludowych skrzyń krakowskich naJeży wią
zać z nazwiskiem stolarza i malarza Józefa Czop
ka. Artysta ten pochodzący z Korabnik koło Ska
w i n y „przyżenił" się w Tyńcu, gdzie długie lata
w y k o n y w a ł swój zawód skrzyniarza i zmarł
7.IV. 1915 r. licząc lat 61.
Czopek robił skrzyń dużo i woził je na sprzedaż
do Podgórza w Krakowie. Zasadniczo był to malarz
zdobiący skrzynie w stylu „skawińskim". Widzia
łem w Tyńcu dzieła jego ręki, k t ó r y c h od auten
tycznych skrzyń robionych w Skawinie nie dałoby
się wcale odróżnić. Prócz tych skrzyń wykonywa
nych przede wszystkim na jarmark w Podgórzu,
malował on również sporo skrzyń z gwiazdami,
k t ó r e robione na zamówienie rozchodziły się głów
nie w Tyńcu ).
5
Według informacji Józefa Janika, k t ó r y Czop
kowi stale woził skrzynie na jarmarki, artysta
ten ,,na Zakrakowie" zdobił wyroby swe kwiata
mi w typie skawińskim, zaś na miejsce dla Tyńca
malował gwiazdy, który to motyw, ze względu
na podobieństwo do intarsjowanych zdobin znaj
dujących się w miejscowym kościele, cieszył się
dawniej w Tyńcu specjalnym wzięciem. Być może,
że czasami umieszczał też Czopek swój ulubiony
motyw również i na skrzyniach przeznaczonych
na targ, tylko że oprócz gwiazdy malował tam też
i skawińskie kwiatony, do których odbiorcy na
targu w Podgórzu b y l i przyzwyczajeni. S t ą d roz
chodziły się skrzynie z gwiazdami w szerokim za
sięgu podgórskiego targu i t y m właśnie tłomaczyć
sobie można sposób, w jaki krakowska skrzynia
z gwiazdą znalazła się w Słupi w pow. myślenic
kim, t j . na terenie objętym już zasięgiem skrzyń
typu limanowskiego.
Prócz skrzyń łączących się wprost z nazwiskiem
Czopka lub takich, które możnaby mu ewentualnie
przypisywać, istnieje jeszcze druga grupa skrzyń
z gwiazdą, które żadną m i a r ą nie mogły wyjść
z pracowni tego skrzyniarza. Mam t u na myśli
skrzynie, w których gwiazda występuje w towalzystwie kwiatonów zbliżonych do typu kaszowskiego. J e d n ą z tych skrzyń znalezioną przez
współpracowników Sekcji Zdobnictwa malował,
jak wiemy, około roku 1890 Józef Rospond —
„Slepicki" z Liszek. Skrzyniarz ten zdobił swe
wyroby zasadniczo w stylu kaszowskim (ryc. 16),
niemniej jednak kwiatony jego nie są prostym
naśladownictwem wzorów kaszowskich. W sposo
bie traktowania przez niego liści, kwiatów a także
flakonów, z których w y r a s t a j ą ukwiecone drzewka,
widoczne są pewne rysy indywidualne, na pod
stawie których możnaby Ślepickiemu przypisać
również skrzynie z Olszanicy znajdujące się w tece
Pol. Tow. Szt. Stosowanej (ryc. 20), a prawdopo
dobnie także i znajdującą się w tych zbiorach
skrzynię z Pychowic (ryc. 18), k t ó r a jest błędnie
zanotowana jako robiona w Tyńcu. Bardziej do
czystego typu kaszowskiego zbliżona jest skrzynia
nieznanego autora znaleziona w Cholerzynie (ryc.
19),- oraz skrzynia z wiankiem między dwiema
gwiazdami, którą skopiowano w Nowej Wsi Szla
checkiej (ryc. 17).
Jak widać z załączonej mapki (ryc. 22) zasięg
skrzyń z gwiazdami obejmuje głównie okolice
Tyńca, co przemawia na korzyść przypuszczenia
o związku zachodzącym między motywem t y m
a intarsjowaną zdobiną z ław znajdujących się
w tamtejszym kościele. Moda malowania gwiazd,
zrodzona w miejscowości pogranicznej, gdzie sty
kają się w terenie w p ł y w y dwóch ośrodków
artystycznych skawińskiego i kaszowskiego, spo
wodowała, że motywy gwiazdy następują raz w to
warzystwie typowych m o t y w ó w skawińskich i n
nym razem kaszowskich lub też odmiany lisieckiej
typu kaszowskiego. W interpretacji
ludowych
artystów zapożyczony motyw został gruntownie
przetworzony i dostosowany do kwiecistych ozdób
skrzyń krakowskich.
PRZYPISY.
3
') Skrzynia z Gaja pochodzi zc zbiorów Tow. Pol
skiej Sztuki Stosowanej, których teka zdeponowana
jest obecnie w Miejskim Muzeum Artystycznym Prze
m y s ł o w y m w Krakowie. Za łaskawe zezwolenie przeko
piowania tych materiałów składam Dyrekcji tegoż Mu
zeum imieniem Sekcji Zdobnictwa P a ń s t w o w e g o I n
stytutu Badania Sztuki Ludowej wyrazy podziękowa
nia.
) Twórczość ośrodka skawińskiego została schara
kteryzowana w pracach Seweryna Udzieli
(Wyrób
sprzętów ludowych w Skawinie pod Krakowem. .,Rze
czy Piękne" I V ) i Tadeusza Seweryna
(Krakowskie
skrzynie malowane. Kraków 1928).
) Występująca podobnie jak i kwiatony smukłe
w 2 odmianach, z których jedna składa się z szeregu
osobnych gałązek tkwiących wprost w wazonie, druga
stanowi krzaczek z jedną łodygą główną, z której do
piero rozrastają się na boki łodygi.
) T. Seweryn „Krakowskie skrzynie malowane"
str. 20.
) Jak wykazały ostatnie badania terenowe prze
prowadzone w Korabnikach, wsi rodzinnej J . Czopka,
na gruncie tamtejszym skrzynia z gwiazdą (ryc. 21)
malował niejaki Czopkiewicz, nieżyjący już dziś stolarz
i malarz skrzyń, pochodzący ponoć z tej samej co
i Czopek rodziny.
Skrzynie
Skrzynie
2
malowane
w
skali
1 : 10.
4
5
rysowane
w
skali
I : 20.
Краковские крашеные сундуки.
М. I I I .
По время последних исследовании, произведенных на местах в нескольких селах, расположен
ных на запад от Кракова, найден был ряд парод пых. крашеных сундуков, .которые отличаются
от ранее известных типов краковских крашеных сундуков формой решении растительного орна
мента, украшающего переднюю часть сундука.
Особенностью этих, недавно обнаруженных сундуков, являются ветвистые, довольно натурально
представленные узоры (или букеты цветов), которые, в количестве двух, заполняют все прост
ранство, предназначенное для украшения (таблица 111. 1. 2. 3). Возможно, что эта форма происхо
дит от более старых, подобным образом сделанных сундуков с нарисованными ненатуральными
узорами (рис 8. 9). ныне в Краковском воеводстве уже весьма редкими, которые, кажется, со
ставляют наиболее старый тип крашеных краковских сундуков.
I ! дальнейшей части своего труда авто)) рассматривает краковские сундуки, украшенные моти
вами звезды. В последнее время несколько экземпляров таких сундуков найдено в окресноетях
Тыпьца и Кашова — двух деревень, паходящи хся на запад от Кракова.
Мотив звезды заимствовав деревенскими мастерами сундуков, из стильной мебели с инкрустацией
(между прочим подобный мотив имеется также на лавках барокко в Тынецком костеле), причем,
народные художники сумели заимствованный мотив изменить, развить я совместить с.другими,
имеющимися на сундуках украшениями.
C O F F K E S F E I N T S CRACOVIENS.
Ш - т с Partie
A u cours des dernieres recherches entreprises dans quelques villages situćs a l'Ouest de Cracovie, on
trouva une serie de coffres rustiques enlumines ou la m a n i e r ę de traiter l'ornement de plante sur
la paroi de front etait differente des types connus des coffres enlumines de Cracovie.
Le trait caracteristique de ces coffres nouvellement decouverts est dans l'ampleur des fleurons (ou
bouquets de fleurs) traites d'une manierę assez naturaliste, dont deux remplissent le
champ
a decorer. (table I . 1, 2, 3). I I est possible que
cette forme derive de coffres plus anciens com
poses de m a n i e r ę semblable et peints de fleurs a — naturalistes. Ces specimenes la sont actuellement fort rares dans le Palatinat de Cracovie et semblent presenter le type le plus ancien des
coffres enlumines cracoviens.
Dans son travail, l'auteur continue a discuter les coffres cracoviens avec le motif d'etoile dont
quelques exemplaires ont ete dernierement trouves dans la region de Tyniec et de Kaszów,
deux
villages situes a l'Ouest de Cracovie. Le motif de l'etoile a etc pris par les artisans villageois
des coffres dans les meubles de style en marqueterie. On le trouve entre autres dans les bancs de style
baroque de l'eglise de Tyniec. Les artistes populaires ont toutefois modifie, develops et adapts les
motifs empruntes au reste de l'ornementation qu'on voit sur les coffres.
CRACOVIAN P A I N T E D C H E S T S .
Part I I I .
During the last researches made in several villages lying West of Cracow, the findings consisted of
a whole series of popular painted chests w i t h plant-desings on the front part quite different from the
known types of Cracovien painted chests. The chief trait of those newly discovered chests are exube
rant, rather naturalistically treated flowers, or bunches of flowers, two of which usually f i l l the space left
for ornamentation-(Table I . 1, 2, 3). I t is possible that this form is derived from older, similarly designed
chests w i t h flowers painted in a non naturalistic manner, (drawing 8, 9), which are now very rare
in the Cracow area, but it seems that these represent the oldest type of Cracovian painted chests.
I n his work, the writer continues to discuss the Cracovian chests adorned w i t h a star-motif, several
specimens of which have been lately found in the region of Tyniec and of Kaszów, two villages
lying West of Cracow.
The star-motif has been taken by the rustic chest-makers from stylish marquetry furniture. I t
appears also on the baroque benches in the church of Tyniec, still the rustic artists have managed
to modify the borrowed motif, developing and adapting i t to the rest of the ornamentation
on the chest.