Cyfrowa Etnografia

bf249a5aafbae40552e47caadfe24b04.pdf

Media

Part of Recenzje i kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.4-5

extracted text

W Y S T A W A PRZEMYSŁU L U D O W E G O I A R T Y S T Y C Z N E G O
W ŁAŃCUCIE

JANINA

Wystawa Przemysłu Ludowego ; Artystycznego w
Łańcucie w gmachu powozowni Ośrodka Muzealnego
zorganizowana była przez Ekspozyturę C P L I A , przy
pomocy finansowej Prezydiów Rad Narodowych z Rze­
szowa i Łańcuta. Wystawa ta trwała od 17 .VI do k o ń ­
ca lipca br.; pokazana tam była bieżąca produkcja
C P L i A z działów: tkactwa, ceramiki, koronkarstwa,
koszykarstwa, oraz przedstawiono próby obróbki ala.
bastru 1 odpadków szkła. Poza tym wystawa uzupełnio­
na była nowymi eksponatami nielicznych twórców lu­
dowych i pracami uczniów Liceum Technik Plastycz­
nych z Sędziszowa.
Spośród zgromadzonej 1.586 szt, przedmiotów wy­
selekcjonowano 488 i użyto je do ekspozycji o charak­
terze bazarowym na sposób handlowy, reszta pozosta­

Ryc.
2

8

8

1. Butla

siwa, dymiona. Wykonał
tales*,
pow.
Zalesie
pow. tanem.
Łańcut.

Józef Kuźniar.

STANKIEWICZÓW

A

łych przedmiotów znalazła się w specjalnie urządzonym
na sali stoisku sprzedaży C P L i A .
W celu podkreślenia szerszej działalności tej insty­
tucji umieszczono również kilka m a n e k i n ó w z auten­
tycznymi strojami ludowymi (niestety niewłaściwie
skompletowanymi z dobieranych części, pochodzących
z różnych okresów powstawania) razem z kostiumami
strojów ludowych przeznaczonymi dla celów teatralnowidowiskowych zespołów amatorskich. (Kostiumy te
wykonane były z materiałów zastępczych w pracow­
niach C P L I A ) .
Wystawa cieszyła się dużym powodzeniem i frekwen­
cją, co dowodzi potrzeby urządzania imprez z tego za­
kresu. Szkoda tylko, że przeciążony pracą Wydział
Kultury w Rzeszowie nie potrafił powiązać działalno-

Ryc. 2. Doniczka
osłaniająca,
kielichowa,
czerwona
,
. . ,
. „ ,
. .
, . „,
,
Wykonał
Andrzej
Ruta, wies
wieś M
Wykonał
Andrzej Ruta,
Medyma Głogowska,
pow.

ści z zakresu upowszechnienia plastycznej kultury lu­
dowej i jej przejawów z pracami Muzeum Rzeszowskie­
go, które nie powinno zamykać się we własnych ra­
mach, lecz przyjść z pomocą fachową w jak najsze­
rzej pojętej współpracy z terenem.
W różnorodnej i bogatej twórczości tego terenu tkwi
właściwy problem plastyczny, a wytwory sztuki ludo­
wej posiadają odrębne i zasadnicze wartości, które w
zależności od celów i potrzeb terenu powinny być umie­
jętnie wydobyte i wykorzystane.
Na tym odcinku brak jest współpracy z czynnikami
powołanymi do działania w tym kierunku. Akcja taka
musi być szersza, skoordynowana i oparta na wnikli­
wej podbudowie naukowej, przemyślana i właściwie
ustawiona w terenie, zwłaszcza że jest to akcja pionier­
ska, gdyż dotychczas nie było planowego działania w
tym kierunku i na taką jak obecnie skalę.
Dlatego we wspomnianej wystawie brak postawienia
właściwego problemu. Jest ona zbiorem różnych przed­
miotów, które nie ilustrują nurtujących w terenie za­
gadnień, przeobrażeń, zapoczątkowanych akcji i prób.
Do nowych osiągnięć twórczych należą przede wszy­
stkim prace ceramików, którzy pod kierunkiem art.
piast. prof. Włodzimierza Bieleckiego odtworzyli dawne
naczynia o różnych formach i przeznaczeniu, dziś już
nie używlaine, które m o g ą jednak znaleźć inne zastoso­
wanie do potrzeb współczesnych.
Poza tym ciekawe również są prace tych ceramików,
którzy pomimo obowiązujących w produkcji terminów
i norm, potrafili znaleźć czas na prace własne, poszu­
kując nowych rozwiązań w oparciu o charakterystycz­
ne typy i techniki w formach ceramicznych swego te­
renu,
i pomimo trudności surowcowych próbują
opracować własne polewy.
Do tych należą przede
wszystkim nagrodzeni:
Woś
Franciszek
ze wsi Zalesie pow. Łańcut,
nagroda M K i S 400 zł za nowe typy naczyń dymionych
oparte na dawnej tradycji.
Ruta
A n d r z e j ze wsi Medynia Głogowska pow.
Łańcut, nagroda M K i S 300 zł za poszukiwanie nowych
form i opracowanie pięknej zielonej polewy.
O l s z e w s k i
J ó z e f ze wsi Jodłowa pow. Jasło,
S c h o d z i ń s k i
J a n ze wsi Zalesie pow. Łańcut,
K u ź n i a r
J ó z e f
ze wsi Zalesie pow. Łańcut,
R u t a
T a d e u s z
ze wsi Medynia Głogowska
pow. Łańcut: nagrody M K i S po 200 zł za dobre osiąg­
nięcia w pracach.

Ryc. 3. Koń — rzeźba w drzew/e topolowym.
Wykona­
ła Rozalia Kuźniar, wieś Wysoka, pow.
Łańcut.
Rzeźbę w drzewie reprezentowała
R o z a l i a
K u ź n j a r o w a
ze wsi Wysoka pow. Łańcut, do­
starczając 18 prac o nowej tematyce z życia wsi. Otrzy­
mała ona naigrodę M K i S 500 zł. W dziale tkanin na­
grodę M K i S 500 zł otrzymał
Du d e k
P a w e ł
za
dobry poziom techniczny tkanin o własnych wzorach.
Po raz pierwszy zostali słusznie nagrodzeni wytwór­
cy koszyków rudnickich, zrzeszeni w C P L i A za słyn­
ne w kraju i eksportowane masowo za granicę wyroby
koszykarskie o różnorodnych formach i przeznaczeniu:
K a r a ś
J u l i a
z Rudnika n/S. ul. Krótka 1, na­
groda M K i S 200 zł
W a ł ę g a
K a z j m i e r z
z Rudnika n/S ul.
Rzeszowska 32, nagroda M K i S 200 zł.
W o j t a s
A n t o n i
z Rudnika n/S ul. Kordec­
kiego 20, nagroda M K i S 200 zł.
K o l a n o
A d e l a
z Rudnika n/S ul. Kończycka
6, nagroda MKIS 200 zł.
O s e t e k
W i k t o r i a
z Rudnika n/S ul. Mic­
kiewicza 29, nagroda 200 zł.
Pozostałe nagrody w sumie 4.200 zł rozdzielono z
funduszów Prez. Wojewódzkiej Rady Narodowej Wy­
działu Kultury w Rzeszowie. Wśród tych nagród były
dwie nagrody zespołowe: 1) Zespołowi uczniów Liceum
Technik Plastycznych w Sędziszowie za dobre wyniki
w pracach z metalu: 300 zł — z przeznaczeniem na
cele świetlicowe zespołu; oraz zespołowi produk­
cyjnemu C P L i A „Zabawka" 200 zł — również na eele
świetlicowe.

O KSIĄŻCE SULI BENET„SONG DANCE AND CUSTOMS O F PEASANT POLAND"*

К A ZAMIERA

Książka dr Suli Benet zgodnie z zapowiedzią wy­
dawców wychodzi w serii publikacji poświęconych
kulturom współczesnym. Tytuł pozwala mniemać, że
głównym tematem jest folklor (pieśni, tańce, obrzędy).
Czytelnik biorąc do ręki tą książkę, ma więc prawo
przypuszczać, że znajdzie w niej zarys
w s p ó ł c z e ­
s n e g o folkloru polskiego. Nie trzeba dodawać jak
interesującą byłaby taka praca dla czytelnika zarów­
no polskiego, jak angielskiego, czy amerykańskiego.
Rzetelnie opracowana publikacja o współczesnej kul­
turze naszego ludu stanowi bowiem niezmiernie cenne
; wyraziste świadectwo tych przemian i przekształceń,
jakim ulega nasz kraj.
Niestety książka dr Benet w żadnym wypadku nie
spełnia tej roli. Co więcej, czytelnik, któremu sugeruje
się wielokrotnie, iż praca dotyczy właśnie zagadnień
współczesnej kultury ludu wiejskiego w Polsce, wpro­
wadzony zostaje w błąd. Otrzymuje bowiem książkę,
którą przy najbardziej nawet przychylnej ocenie nie
można nazwać inaczej, jak zniekształcającą i zafałszo­
wującą obraz zarówno dawnej, jak i dzisiejszej naszej
ludowej kultury.
Książkę poprzedza w s t ę p Margaret Mead, czołowej
przedstawicielki amerykańskiej etnopsychologii, kie­
runku, który, jak stwierdza radziecki etnograf N. B u tinow, właściwiej byłoby nazwać psychorasizmem. Re­
komendacja M. Mead nie jest też jedynie gestem ko­
leżeńskiej uprzejmości. Świadczy o tym wydźwięk sa­
mej książki.
Na treść jej, poza wymienioną przedmową M. Mead,
składa się pięć wydzielonych przez autorkę części:
I — chłopi polscy, I I — Polska chłopów, I I I — rok
obrzędowy, I V — regiony, V — krąg rodziny.
Gdy­
byśmy usiłowali uszeregować wymienione wyżej za­
gadnienia wedle problematyki etnograficznej, musie­
libyśmy stwierdzić, żc autorka wysuwa na czoło swego
opracowania obrzędowość
doroczną i rodzinną, po­
święcając jej najwięcej miejsca (rok obrzędowy obej­
muje s. 36 do 111, zaś obrzędy rodzinne s. 143—247),
i dając olbrzym: materiał, wtłoczony w ramy stosun­
kowo niewielkiej objętościowo książki. W pozostałych
częściach, zwłaszcza w części
czwartej, poświęconej
poszczególnym regionom, autorka również ustawicznie
zahacza o wierzenia i obrzędy, obrzędowość więc sta­
nowi główny motyw, wyraźnie pasjonujący autorkę
i dominujący w całym opracowaniu. Natomiast pieśni
uwzględnione są w bardzo słabym stopniu, tańce zaś
potraktowane nader fragmentarycznie. Przewaga o-

290

* with a prefface by Margaret Mead, London Dennis
Dobson 1951, s. 247. poza tekstem il. 16 (fotografie).

Z AW I ST O W 1С Z-A

DAMSKA

brzędów odrazu budzi pewne wątpliwości ze wzg'.edu
na to, że dzisiejsze obrzędy zachowały przeważnie for­
my reliktowe i w kulturze wsi współczesnej rola ich
jest znacznie mniejsza niż dawniej. Stąd też w obrazie
współczesnej społeczności wiejskiej obrzędowość nie
może być akcentem dominującym.
Część I, I I i I V mają dać obraz Polski współczesnej,
w jej dzisiejszych granicach, z ludnością etnograficz­
nie polską, zróżnicowaną kulturowo w zależności od
regionów (autorka wymienia tu Mazowsze, Małopol­
skę, Wielkopolskę, Pomorze, Śląsk, Podhale).
O ile opracowane drobiazgowo rozdziały dotyczące
obrzędowości są przeładowane szczegółami i autorka
usiłuje z tej powodzi szczegółów w y d o b y ć w niektó­
rych wypadkach interpretację etnologiczną zarejestro­
wanych faktów, o tyle pozostałe rozdziały, zgodnie
z intencją autorki, zawierają szereg uogólnień i mają
dać najszerzej pojętą charakterystykę chłopa polskie­
go, wraz z charakterystyką ogólną Polski i jej regio­
nów.
Na wstępie warto wspomnieć, jak wedle relacji sa­
mej autorki oraz przedmowy M. Mead, powstała oma­
wiana książka. Pomoże to nam do oceny materiału
faktycznego, zawartego w niej i do stwierdzenia obiek­
tywnej roli, jaką publikacja ta pełni w stosunku do
słabo zorientowanego w sprawach naszego kraju czy­
telnika zagranicznego.
Zacznijmy od kilku uwag o autorze: doktór Sula Benetowa studiowała w Polsce etnografię z etnologią pod
kierunkiem prof. St. Poniatowskiego (Warszawa). S w ą
pracę dyplomową pt. „Konopie w wierzeniach i zwy­
czajach ludowych" publikuje w roku 1936 jako zesz. 2
„Prac Etnologicznych" Instytutu Nauk Antropologicz­
nych i Etnologicznych Tow. Naukowego Warszawskie­
go. Wyjeżdża następnie do Stanów
Zjednoczonych,
gdzie kontynuuje studia antropologiczne (tak zwana
antropologia kulturalna w ujęciu amerykańskim od­
powiada etnologii) i zdobywa stopień naukowy doktor­
ski w roku 1944. Jest wykładowcą w uniwersytecie
Columbia (Nowy York) i w Hunter College (tamże).
Dr Benetowa pisze :ve wstępie do swej książki, że jako
studentka polska w latach 1930-31 przeprowadzała ba­
dania terenowe wśród chłopów („jako obserwator i uczestnik") w wielu wioskach różnych regionów kraju.
Następnie w Stanach Zjednoczonych niektóre z mate­
riałów zebranych w Polsce zostały ogłoszone w for­
mie artykułów. „Nowe studia antropologiczne (w Ame­
ryce) dały nową perspektywę znanemu obrazowi ż y ­
cia". Sula Benet współpracuje w tym okresie z wybit­
nymi reprezentantami amerykańskiej szkoły etnopsychologów Ruth Benedict, Margaret Mead i in. Autorka

powraca jeszcze do Polski na krótko w r .1938, 1948
i 1949 „na dalsze
studia terenowe,
wzbogacona
w nowe metody studiów i w nowe poglądy".
W wyniku tych badań powstaje omawiana książ­
ka, która jest „próbą oddania zapachu i barwy życia
polskiego chłopa". Autorka dodaje ,że przytaczany ma­
teriał jest ż y w y jeszcze obecnie. „Polska tradycja
i jej przejawy w życiu ludu przetrwały do dziś w zdu­
m i e w a j ą c y m stopniu mimo wstrząsu lat wojennych,
powojennych przesiedleń i wzrastającej urbanizacji
kraju". Słowem, wypowiedzi autorki pozwalają mnie­
mać, że materiał, którym się posługuje, jest dokład­
nie zlokalizowany w czasie, został bowiem zebrany
przez nią podczas studiów terenowych w latach 1930-31
i 1938, a następnie uzupełniony materiałem powojen­
nym z lat 1948 i 1949. Czyli, że przedstawiony przez
nią obraz chłopa polskiego dotyczy czasów współczes­
nych. W mniemaniu tym utwierdza jeszcze przedmo­
wa M. Mead, która głosi, że „dr Benet dała nam książ­
kę o ciężkim trudzie i żywych aspektach obrzędowych
życia ludu, tak jak one trwają po drugiej wojnie
światowej".
U o g ó n i e n i a dotyczące
chłopa polskiego
autorka
przenosi następnie na całe społeczeństwo
polskie,
stwierdzając, że „opisane tu specyficzne obyczaje są
w pewnym stopniu udziałem wszystkich Polaków".
Charakterystyka chłopa polskiego
ma więc być
w znacznej mierze charakterystyką całego społeczeń­
stwa. Stanowisko takie zgodne jest z założeniami
szkoły etnopsychologów, którzy dążą do zobrazowania
.podstawowego typu osobowości społeczeństwa jako
całości".
1

Równie wyraźnie zaznacza autorka zlokalizowanie
materiału w zasięgu geograficznym.
Wprawdzie za­
strzega się, że „w niniejszej pracy m ó w i ć się będzie
o szerokiej gamie obyczajów z różnych miejscowości
bez względu na geograficzną dokładność w ich kata­
logowaniu", lecz te „różne miejscowości" niewątpli­
wie dotyczyć mają ziem etnicznie polskich, skoro au­
torka wynaźnie podkreśla, że „omawiane ziemie stano­
wią Polskę obecną, zamieszkałą przez jednorodną lud­
ność polską, reprezentującą polską kulturę z wyłącze­
niem wschodnich kresów Polski przedwojennej: Ukrai­
ny i Białorusi, które obecn'e stanowią część ZSSR".
Podkreślam raz jeszcze: zarówno przedmowa
M.
Mead, jak i w s t ę p autorki upoważniają nas do tego,
abyśmy w tej książce szukali opisu współczesnego ży­
cia ludu wiejskiego w Polsce, w jej obecnych grani­
cach, zaobserwowanego przez autorkę podczas jej stu­
diów terenowych w latach powojennych i zestawionego
z materiałem terenowym, zgromadzonym przez nią
w latach 1930-31 i 1938-.
Nie tracąc ani przez chwilę z oczu dokonanej przez
autorkę lokalizacji w czasie i przestrzeni przedstawio­
nego prze nią materiału, przystąpmy do jego oceny.
Na pierwszym miejscu omówimy rozdziały poświęco­
ne całkowicie obrzędowości i luźne wzmianki o niej
w pozostałych rozdziałach.
1

Linton R. „The Cultural Background of Persona­
lity" London 1947, s. 102, cyt. A. Kłoskowska „Psycho­
logiczny kierunek amerykańskiej etnologii', Przegląd
Nauk Historycznych i Społecznych, t. I , 1950, s. 285.
- Autorka nie odwołuje się przy tym nigdzie do
źródeł drukowanych poza jedyną cytatą z pracy St.
Dworakowskiego (s. 164—165).

W polskiej literaturze etnograficznej mamy ogrom­
ną ilość opisów dotyczących polskiej i wogóle sło­
wiańskiej obrzędowości dorocznej i rodzinnej, zazwy­
czaj traktowanej łącznie z bogatym materiałem z za­
kresu wierzeń, praktyk magicznych i wszelkiego ro­
dzaju zabiegów. Opisy te znajdujemy nade wszystko
w seryjnych wydawnictwach z ubiegłego stulecia i po­
czątków obecnego, jak „Lud Kolberga, „Zbiór wiado­
mości do antropologii krajowej", „Prace i materiały
antropologiczno-archeologiczne i etnograficzne", „Wi­
sła", wreszcie organ Polskiego Towarzystwa Ludo­
znawczego — „Lud".
-

Ponadto będą to opisy obrzędów w różnych mono­
grafiach
wielodziałowych, jak , L u d Nadrabski"
Świętka, „Kurpie" Chętnika, „Krakowiacy" Udzieli,
„Lud Białoruski" Federowskiego, „Polesie wschodnie"
Moszyńskiego i wiele, wiele innych. Będą wreszcie
opracowania specjalnie obrzędowości poświęcone, jak:
„Kalendarz obrzędowy ludu polskiego" E . Frankow­
skiego, „Zwyczaje
żniwiarskie" J . St. Bystronia,
„Obrzędy związane z narodzinami dziecka" tegoż au­
tora, „Rok obrzędowy na Pomorzu" B. Stelmachow­
skiej,
„Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu
polskiego" С .Baudouin de Courteney-Ehrenkreutzowej,
„Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego" A. F i ­
schera, „Zwyczajne rodzinne w powiecie Wysoko-Mazowieckim" S. Dworakowskiego, szereg artykułów K .
Zawistowicz, publikowanych w mieś. „Wiedza i Życie"
w latach 1933 i 34.
Były też próby ujęcia obrzędowości w pewną ca­
łość jako jednego z działów etnografii polskiej, jak
to np. uczynił St. Poniatowski w swej „Etnografii Pol­
ski", lub A. Fischer w „Ludzie Polskim" i w I I I zesz.
„Etnografii słowiańskiej", poświęconym Polakom.
O ile materiały publikowane w wieku X I X i na
początku w. X X (przed pierwszą wojną światową)
oparte są przeważnie o badania terenowe, o tyle opracowania późniejsze, zwłaszcza z okresu dwudziesto­
lecia międzywojennego, w przeważającej części opar­
te są o wyżej wymienione publikacje etnograficzne*.
W opracowaniach tych zazwyczaj nie ma dokładnego
zlokalizowania w czasie
poszczególnych
obrzędów,
nadto obrzędy sprzed lat kilkudziesięciu, nawet sprzed
lat stu, i te, które przetrwały do czasów ostatnich,
traktowane są w tej samej płaszczyźnie historycznej,
bez uwzględnienia bodaj tak ważkich
momentów
w dziejach wsi polskiej, jak likwidacja stosunków
poddańczo-pańszczyźnianych i początek kapitalizmu.
Nie dostrzegano też u nas nader istotnych różnic
w obrzędowości, wynikłych z rozwarstwienia wsi, (np.
w y s t a w n o ś ć wesel wśród kmieci i zredukowana do mi­
nimum obrzędowość weselna chłopskiej biedoty; t ł o ­
ka zwoływana przez zamożnych chłopów i pomoc wza­
jemna w ramach wyręki sąsiedzkiej na zasadzie r ó w ­
nowagi usług i świadczeń pomiędzy gospodarstwami
o jednolitej strukturze gospodarczej). Dopiero bada­
nia lat ostatnich, zwłaszcza badania prowadzone przez
seminarium prof. К. Dobrowolskiego w Krakowie zo­
brazowały, jak niejednolita jest kultura wsi w związku
z jej rozwarstwieniem.

3

Wyjątek stanowi w tym względzie np. praca B.
Stelmachowskiej z terenu Pomorza i St. Dworakow­
skiego z pow. Wysoko-Mazowieckiego.

X V I I I , pogrążeni w ciemnocie, w zabobonach i prze­
sądach? Otóż musimy dobitnie podkreślić, że opisy
podawane przez p. Benetową w żadnym razie nie są
odbiciem współczesności, są poza czasem, mieszczą się
w granicach co najmniej półwiecza, niektóre sięgają
jeszcze dalej w głąb, a jedynie nieliczne dotyczą istot­
nie czasów współczesnych. Nie ulega
wątpliwo­
ści, że do dziś wśród ludu wiejskiego zachowa­
Mimo to dostrzegano wszakże zmiany
zachodzące
ły się niektóre obrzędy, przesądy, nawet
niektóre
w stanie posiadania kulturowego ludności wiejskiej
praktyki magiczne. W wielu jednak wypadkach zo­
pod w p ł y w e m
procesów historycznych X I X i X X
stały one znacznie zredukowane i zachowały formę
wieku. Nie jest rzeczą przypadku ,że już H . Kołłątaj
przeżytkową, częstokroć zatracając przy tym w mniej­
n a w o ł y w a ł do gromadzenia materiałów ludoznawczych
szym lub w i ę k s z y m stopniu s w ą pierwotną interpre­
celem „zostawienia potomności rzetelnego świadectwa,
tację, związaną z pierwotną treścią obrzędową. Doty­
w jakim stanie były obyczaje naszego ludu przy osta­
czy to przede wszystkim bogatych i rozległych wierzeń
tecznej rzeczy naszych zmianie".
zadusznych
oraz obrzędów weselnych lub takich czy
Odtąd w dziejach ludoznawstwa polskiego spotyka­
innych zabiegów magicznych. T a k w i ę c np. obrzędo­
my się ustawicznie z troską zabezpieczenia zabytko­
wa pamięć o zmarłych wyraża się dziś w kościelnych
wych form kultury ludowej w zbiorach i archiwach.
wspominkach, w paleniu świateł na grobach zamiast
bowiem kołłątajowska „rzeczy naszych zmiana" nie
była „ostateczną". Po niej przyszły w wieku X I X i X X dawnych ogni, przy których miały się grzać zziębnięte
duszyczki, wreszcie w jałmużnie ofiarowywanej ż e różnorakie wstrząsy i wydarzenia, które zaważyły na
brakom-dziadom
zamiast dawnego karmienia dusz
całokształcie kultury wsi. I chodzi tu nie tylko o w a ż ­
dziadów-przodków. Opisane przez autorkę uczty dla
kie zmiany zachodzące w kulturze wsi na skutek ta­
zmarłych, związane z ich zapraszaniem do stołu, stypy
kich lub innych wydarzeń historycznych na przestrze­
pogrzebowe oraz wierzenia i praktyki odnoszące się
ni owych stu lat (wojny, powstania, rozbiory, wreszcie
do
śmierci —- należą już od dawna do przeszłości,
uwłaszczenie włościan), lecz także o zmiany, które
a nadto, jak zobaczymy niżej, przytoczone teksty nie
zachodzą równolegle na skutek przemian ustrojowosą polskiego pochodzenia. Takim samym nieporozu­
społecznych,
uprzemysłowienia
kraju,
kontaktów
mieniem
są opisane akty wesela z wymienieniem poz miastem, wielkich zdobyczy techniki (rozwój kolej­
strzyżyn, także pokładzin,
rzekomo
zachowanych
nictwa, motoryzacja, poczta, radio itp.), oraz coraz sil­
w niektórych okolicach i znanych do niedawna wraz
niejszego
stosowania
mechanizacji przy uprawie
ze sprawdzaniem dochowanej dziewiczości, co zresztą
roli. Rzecz znamienna, że wielki umysł L . Krzywic­
występowało przede wszystkim na Słowiańszczyźnie
kiego już przed przeszło 50 laty dostrzega związek po­
wschodniej. Jeszcze bardziej rażący jest opis rzeko­
między warunkami bytu materialnego a obrzędowoś­
mo
współczesnego obrzędu sobótkowego z dziewczę­
cią: „...święta wiążą się ściśle z warunkami bytu. A ż e ­
tami
w białych, powiewnych
szatach, z nieceniem
by je poznać u któregoś pojedynczego ludu, musimy
„żywego" ognia, ze skakaniem przez ogień parami i
przede wszystkim zrozumieć jego otoczenie material­
kąpielą, z tańcem dziewcząt ofiarowujących słońcu 12
ne i właściwe mu źródła utrzymania." („Rodowód
bochenków chleba, zwanych „słończętarni", z wy­
świąt", Prawda 1899, s. 19). Stanowisko Krzywickiego
raźnie podkreślonymi momentami erotycznymi. Obrze,
było jednak raczej odosobnione, choć przeobrażenia,
jakie zachodziły w kulturze wsi, były dostrzegane i ż y ­ dowość świątojańska, zwalczana od dawna przez k o .
ściół z całą zaciętością, na przestrzeni ostatniego pół­
wo komentowane przez późniejszych badaczy.
wiecza ulega daleko idącej redukcji, ograniczając się
„Od czasu wojny — pisał w r. 1933 St. Czarnow­
w niektórych okolicach do palenia ogni sobótkowych,
ski — proces przekształcania się życia ludu wiejskiego
zresztą dziś już o charakterze zabawowym, do obiega­
przybrał tempo tak gwałtowne, że z roku na rok zmie­
nia pól z płonącymi pochodniami, do zbierania ziół
nia się życia tego typ. Śmiało rzec można, że gdy dzia­
i puszczania w i a n k ó w na w o d ę (to ostatnie raczej n a ­
dowie byli jeszcze w wielkiej mierze ludźmi wieku
wet w miastach niż na wsi). Może najbardziej uroczy­
XVTII, wnukowie są już na progu
dwudziestego"
ście obchodzony jest dzień świętego Jana na Pomorzu
(„Wiedza i Życie", rok 1933 Nr 1). Uwaga St. Czarnow­
we wsiach rybackich nad morzem, gdzie palą beczki
skiego odnośnie I wojny światowej da się całkowicie
te smołą i we wsiach rolniczo-rybackich, gdzie do dziś
zastosować do czasów po drugiej wojnie, z tym jedy­
zachowały się widowiska obrzędowe t. zw. „ścinanie
nie uzupełnieniem, że „proces przekształcania się ż y ­
kani", które autorka całkowicie pomija.
cia ludu" przybrał dziś tempo znacznie g w a ł t o w n i e j ­
sze i już nie z roku na rok, lecz bez mała z miesiąca
Książka p. Benetowej
wprowadzając w zupełnym
na miesiąc „zmienia się życia tego typ".
bezładzie prawdziwie archaiczne formy sprzed lat
Momenty obrzędowe stanowiące do niedawna tak
ważki składnik w kulturze ludu wiejskiego, podawane
więc były w większości opracowań (z piszącą te słowa
włącznie) w oderwaniu od całokształtu uwarunkowa­
nych historycznie stosunków gospodarczo-społecznych,
niby jakiś odrębny samoistnie istniejący twór kultu­
rowy, mocą tradycji zastygły w bezruchu.

4

5

Wróćmy jednak do książki pani Benetowej. Czy
obrzędy przez nią opisane są wyrazem wsi dzisiejszej
zaobserwowanej przez autorkę w roku 1948 i 49? Czy
ludzie przez nią przedstawieni są już „na progu X X
wieku", czy też tkwią bez reszty w kulturze wieku
4

Patrz m. in. H . Kutrzebianka „Rozwój etnografii
i etnologii w Polsce', K r a k ó w 1948, K . Zawistowicz
„Dzieje ludoznawstwa polskiego", Wiedza i Życie 1936
Nr 4 i 5, artykuły E . Frankowskiego i J . St. Bystronia
w I V t. „Nauki polskiej", Warszawa 1923. s. 204 i 190.

blisko stu obok późniejszych i nawet współczesnych,
tym więcej zaciemnia obraz współczesności.
Podobnie jak zlokalizowanie w czasie opisywanych
obrzędów, budzi poważne zastrzeżenia ich zlokalizo­
wanie w przestrzeni. Autorka posługuje się nader czę­
sto bez żadnego omówienia materiałem ukraińskim
i białoruskim, pochodzącym przeważnie z publikacji
3

Patrz: K . Zawistowicz „Obrzędowość świętojań­
ska", odb. z Wiedzy i Życia 1933, Nr 7, s. 1.

wieku X I X i początków X X , odnoszącym się często­
kroć do okresu jeszcze dawniejszego. Co gorsza, mate­
riał ten wprowadzony jest niejednokrotnie jako po­
wszechny dla całego polskiego terytorium etnogra­
ficznego.
Etnografia polska odwołuje się często porównawczo
do materiału białoruskiego i ukraińskiego (zwłaszcza
dawnego), znajduje tam bowiem wiele niezmiernie cen­
nych archaicznych form zarówno z dziedziny k u l ­
tury materialnej, jak społecznej i duchowej. Rzecz
prosta, obowiązuje w tym wypadku możliwie dokład­
ne podanie bodaj terytorium etnograficznego,
skąd
dany wzór pochodzi. Mogłaby więc autorka w niektó­
rych wypadkach sięgać porównawczo do terytoriów
etnograficznych
sąsiadujących z Polską, ale zawsze
z wymienieniem tych terytoriów. Skoro zaś autorka
zastrzega się wyraźnie, że książka jej dotyczy tylko
ziem rdzennie polskich, podawanie bez komentarzy
materiału spoza jej obszaru jest lekceważeniem ogól­
nie przyjętych zasad w pracy naukowej. Podobnie od­
nośnie Polski: te zwyczaje i obrzędy, które istotnie
występują w całym kraju, mogą być podawane jako
powszechne, inne, zdecydowanie
zlokalizowane, po­
winny być wymienione w g ł ó w n y m ośrodku ich wy­
stępowania.
6

Gdyby autorka stosowała te ogólnie przyjęte zasa­
dy etno-geograficzne, nie znajdowalibyśmy w jej
książce wymienianych bez żadnych komentarzy korowai, kutii, kwasu chlebowego (s. 187), pieców do
spania (s. 179), czerwonych ram okiennych, wreszcie
nagminnego jedzenia pestek (s. 226), rzekomo równie
powszechnego, jak żucie gumy w Stanach Zjednoczo­
nych!!
Nie sposób tu wymienić wszystkich tego rodzaju „od­
chyleń geograficznych", dla przykładu w i ę c zostaną
przytoczone niektóre z nich, może najbardziej rażące.
Tak więc tekst podany w przekładzie angielskim na
s. 84, dotyczący zapraszania dziadów na wieczerzę
w dzień zaduszny pochodzi z Białorusi. Wystarczy po­
równać podane przez autorkę angielskie tłumaczenie:
Holy sainted ancestors, we beg you
Come, fly to M S
To eat and drink, wher'er God gran
Whatever
I can offer
you
Welcome
to whatever
this hut can
Sainted
ancestors, we beg you
Come, fly to us.

Również potrawy wymienione tu w związku z ucztą
dla zmarłych („kutia" i „bliny") są typowe dla S ł o ­
wiańszczyzny wschodniej.
W opisie świąt Bożego Narodzenia (s. 101-102) po­
dany jest dialog wyobrażający zaklinanie urodzaju, po­
chodzący również z Białej Rusi, " zaś ze wsi Koczyszcze powiatu mozyrskiego pochodzi opisana na str. 102
apostrofa do mrozu.
Zwyczaj bożenarodzeniowy, że gdziekolwiek się usiądzie po wilii należy zdmuchnąć miejsce, aby przy­
padkiem nie przygnieść niewidzialnego gościa-ducha
(s. 99). znany był na Huculszczyżnie.
9

1

11

12

Nieporozumieniem jest także
wiązanie korowaju
z polskimi obrzędami weselnymi, korowaje znane są
bowiem przede wszystkim na Słowiańszczyźnie wschod­
niej, w Polsce odpowiednikiem korowaju jest kołacz,
korowaje zaś występują jedynie na pograniczu pol­
sko-ruskim, jak w Chełmskim (Kolberg, „Chełmskie",
I, s. 202 i w Lubelskim (Kolberg, „Lubelskie";, I, s. 159).
Zwyczaj wróżby matrymonialnej, związany z sym­
bolicznym sianiem konopi na św. Katarzynę lub Św.
Andrzeja, opisany na s. 89 z takimi szczegółami, że
dziewczęta noszą nasiona uwiązane w pasku, chłopcy
zaś w prawym rękawie koszuli, który to zwyczaj ma
być powszechny w całej Polsce, w istocie rzeczy po­
chodzi z Ukrainy, jak to sama autorka w innej swej
pracy podaje (z okolic Białej Cerkwi), wymieniając
jednocześnie zwyczaje pokrewne z innych ziem rus­
kich.
13

Zwyczaje podobne, związane z sianiem lnu i konopi
opisywane są wielokrotnie, przeważnie w materiałach
z ubiegłego stulecia czeskich, niemieckich, białorus­
kich, ukraińskich, w Polsce zaś o ile mi wiadomo,
zwyczaje te znane są na pograniczu polsko-ruskim,
w Chełmszczyźnie.
Obrzęd związany z narodzinami dziecka, wyobra­
żający oczyszczenie przez w o d ę (s. 205-206) nie różni
się niczym od obrzędu zarejestrowanego w pow. zwiahelskim na Ukrainie.
14

8

afford

T

W taki właśnie wzorowy sposób postępuje np. E .
Frankowski w swym „Kalendarzu obrzędowym ludu
polskiego", (s. 11), gdzie zresztą zgodnie z tytułem po­
mija obrzędowość ziem białoruskich i ruskich, wcho­
dzących w skład państwa polskiego przed rokiem
1939.
S. Poniatowski: ,.Etnografia Polski", Wiedza o
Polsce t. I I I , Warszawa ,s. 302. Porówn. też P. V.
Szejn „Materiały", t. I, cz. I I , s. 596 i J . Gołąbek
„Dziady Białoruskie", odb, z Ludu, t. I V , L w ó w 1926,
s. 13.
7

8

15

i oryginalną wersję białoruską, z której dokonany zo­
stał, jak widać, angielski przekład:
Swiatyje
dziedy, prosim
was,
Chadzicie, lecicie da nas,
Jeści i pici szto Boh dau,
Szto ja dla was
achwiarawau,
Czym tolki chata bahata.
Swiatyje
dziedy, •prosim was,
Chadzicie,
lecicie
da
nas
6

Podobnie przedstawia się sprawa z inwokacją do
dziadów, której tłumaczenie angieskie dokonane jest
z białoruskiego oryginału.

S. Poniatowski: „Etnografia Polski", 1. c. s. 302,
porówn. też M. Federowski „Lud Białoruski", K r a k ó w
1897, t. I. Nr 1359, s. 268, W. Klinger „Obrzędowość
ludowa Bożego Narodzenia", Poznań 1926, s. 69.
" Patrz W. Klinger 1. c. str. 69, tegoż autora „Dorocz­
ne święta ludowe a tradycje grecko-rzymskie", K r a ­
k ó w 1931, s. 63, 107, 108, por. też A. Fischer „Lud
Polski", L w ó w 1936, s. 81, tegoż autora „Rusini",
L w ó w 1928, s. 35, 108, 117. Patrz też P. V. Szejn „Ma­
teriały...", t. I , cz. I I , s. 596.
Patrz K . Zawistowicz „Obrzędowość świąt B o ż e ­
go Narodzenia", odb. z Wiedzy i Życia 1933, Nr 12, s. 5.
P. V. Szein „Materiały dla izuczenija bytu i jazyka
russkogo nasielenija Siewiero-zapadnogo krają", 1 I ,
cz. I , s. 44, SPet. 1887.
S. Poniatowski „Etnografia Polski" 1. c. s. 305.
S. Benetowa „Konopie w wierzeniach i zwycza­
jach ludowych" 1. c. s. 26—27, patrz też K . Zawisto­
wicz „Wróżby w wigilię św. Andrzeja i św. Katarzy­
ny", odb. z Wiedzy i Życia 1933, Nr 11, s. 3; S. Ponia­
towski „Etnografia Polski" 1. c. s. 303.
Porówn. W. Klinger
„Doroczne święta ludowe
a tradycje grecko-rzymskie" 1. c. s. 91, także Ponia­
towski „Etnografia Polski" 1. c. s. 303.
cyt. J . St. Bystroń „Słowiańskie obrzędy rodzin­
ne. Obrzędy związane z narodzinami dziecka". K r a ­
ków 1916, s. 69.
1 0

1 1

1 2

1 3

1 4

1 5

Określenie, że w okresie zimowego przesilenia dnia
z nocą „dzień jest tylko krótkim zmierzchem między
dwcma nocami" (s. 93) dotyczy skandynawskiej pół­
nocy. Autorem tego określenia jest uczony duński
Feilberg („Das nordische Weihnachtsfest", s. 29).
Chcąc zamknąć ten krótki przegląd „nieporozumień"
geograficznych, w s p o m n ę jeszcze o dniu św. Marci­
na, z którym wedle autorki wiążą się wielodniowe uroczystości, maskarady, pochody, obdarzanie
dzieci
itp. W istocie rzeczy dzień ten przechodzi u nas na
wsi niemal niepostrzeżenie, wiążą się z nim jedynie
wróżby pogody i niekiedy świniobicie oraz spożycie
przysłowiowej „gęsi świętomarcińskiej" (raczej zre­
sztą w miastach niż po wsiach). Natomiast na zacho­
dzie, z Czechami włącznie, dzień ten był dawniej uro­
czyście obchodzony i właśnie wiązało się z nim, po­
dobnie jak na Mikołaja, obdarzanie dzieci oraz bogate
uczty. Stąd też w Polsce jedynie na Śląsku Cieszyń­
skim są słabe ślady tego zwyczaju (obdarzanie dzie­
ci), zaś w Żywieckim — bicie większych sztuk zwie­
rząt, podobnie jak na Zachodzie.
1(i

17

Jak się zdaje, dalsze mnożenie
przykładów
jest
zbędne. Przytoczone przykłady ilustrują bowiem dość,
wymownie dowolność w posługiwaniu się materiałem
etnograficznym,
czerpanym zarówno z Polski
jak
i spoza Polski, bez zachowania choćby orientacyjnych
ram czasowych. Wprawdzie autorka wprowadza w pa­
ru zaledwie miejscach pewne omówienia odnośnie
modyfikacji, jakie zachodzą w obrzędowości ostatnich
czasów, np. odnośnie żniw na skutek odmiennych wa­
runków społeczno-gospodarczych (s. 78) lub odnośnie
wesel z racji obecnego „tempa życia" (s. 177 i 178).
Nie zmienia to jednak zasadniczej postawy autorki,
która narzuca czytelnikowi przekonanie, że ma tu do
czynienia z wpsółczesnym obrazem życia polskiej wsi.
Nagromadzony materiał dotyczący obrzędów, niezlokalizowany ani w czasie ,ani w przestrzeni, daje więc
całkowicie zafałszowany obraz życia chłopa polskiego,
przedstawiając go jako zacofanego, tkwiącego w prze­
sądach i zabobonach. Nie trudno domyśleć się, komu
jest dziś na rękę podobne „przedstawianie" ludu pol­
skiego, komu wygodne jest mówienie o współczesnej
Polsce tak, jak mówi się o ludach egzotycznych, zaco­
fanych w swym rozwoju.
Autorka, rzecz charakterystyczna, nie cytuje niemal
żadnych prac, z których obficie czerpie materiał. Uni­
ka podawania konkretnych taktów, z których wypro­
wadza wnioski. Pozwala jej to na operowanie licznymi
uogólnieniami, w żadnym wypadku nie informując
czytelnika, na jakiej drodze badawczej do nich docho­
dzi. P. Benet nie pozwala czytelnikowi zorientować
się, czy posługuje się w ł a s n y m materiałem terenowym,
czy pochodzącym z drugiej ręki, zgromadzonym drogą
ankiety opracowanej przez autorkę, czy wreszcie opie­
ra się w w i ę k s z y m lub mniejszym stopniu na źródłach
już publikowanych.
1 s

I B

cyt.
K . Zawistowicz
„Momenty
zaduszkowe
w obrzędowości świąt Bożego Narodzenia", odb. z Wie­
dzy i Życia 1931, Nr 12, s. 12,
także W. Klinger
„Obrzędowość ludowa Bożego Narodzenia", 1. c. s. 29.
S. Poniatowski „Etnografia Polski" 1. c. s. 303;
W. Klinger „Doroczne święta ludowe a tradycje grec­
ko-rzymskie", 1. c. s. 67 i nast.
Wiem na przykład, że autorka podczas pobytu
w Polsce w r. 1948 posiadała własny kwestionariusz
poświęcony wychowaniu dzieci.
1 7

Wszystko to podważa całkowicie wartość naukową
pracy i czyni zbędną w istocie rzeczy jakąkolwiek po­
lemikę na płaszczyźnie naukowej. Dalekie jest od pry­
mitywnej rzetelności naukowej i od jakiejkolwiek me.
tody.
Tymczasem od pracy etnograficznej, zajmującej się
współczesną kulturą wiejską mamy prawo oczekiwać
uwzględnienia takiego momentu jak ustalenie na w s t ę ­
pie kryteriów stosowanych zarówno przy badaniu wsi,
jak i poszczególnych informatorów. Mamy prawo ocze­
kiwać odpowiedzi na pytania takie, jak: czy zostało
uwzględnione zróżnicowanie kulturowe, zaznaczają­
ce się tak wyraźnie w różnych wsiach zależnie
od specyficznych w a r u n k ó w regionalnych, czynników
gospodarczo-społecznych, wreszcie konkretnej historii
badanej wsi.
Czy dokonywano wyboru informato­
rów w jednej wsi według z góry założonego klucza
i jakiego (np. według płci i wieku, stanowiska w rodzi­
nie i gospodarstwie,
zróżnicowania
majątkowego i
klasowego, zamieszkania w bardziej i mniej uprzywi­
lejowanych dzielnicach wsi itp.). Brak tych danych
w pracy dr Benetowej nie wydaje się przypadkowy.
Grzechy przeciw metodzie stały się metodą autorki,
przy pomocy której rysuje przed czytelnikiem niepra­
wdopodobny, zafałszowany obraz polskiego ludu.
Trudno więc wydzielać z całości książki poszczególne
trafne obserwacje, dotyczące stosunków rodzinnych,
etykiety wiejskiej, roli opinii czy rytuału prawnego.
Ogólny bowiem charakter wysnuwanych przez p. Bc—
netową wniosków upoważnia nas raczej do tego, aby
traktować je jako wyjątki, zagubione wśród tego ro­
dzaju określeń, że np. „chłop polski prawdopodobnie
jest najgrzeczniejszym i mającym najlepsze maniery
w Europie" (s. 216). czy też takich stwierdzeń, że cechą
charakterystyczną psychiki chłopa jest „hart ducha"
(s. 212—214), oraz różnorakie kontrasty i paradoksy.
Autorka nader fragmentarycznie omawia
również
warunki bytu chłopa polskiego, wspominając paro­
krotnie o ciężkiej pracy i niełatwym życiu (s. 24),
o ciężkich przednówkach (s. 66) i głodzie podczas dłu­
giej zimy (s. 87), o ograniczeniach w pożywieniu (s.
181-182, 184-186), o żałosnym losie starych ojców idą­
cych na żebry (patrz w y ż e j ) . Jednocześnie z tym au­
torka opisuje jako normalne zjawisko bogate uczty
świąteczne i okolicznościowe, gdy stoły s ą zastawione
potrawami miłymi dla oka i podniebienia.
Mimo to
zróżnicowanie gospodarcze i społeczne wsi nie znajduje
wyrazu w tych opisach. Wymienione są tylko mimocho­
dem np. zewnętrzne różnice między domem biedne­
go i bogatego chłopa, z zastrzeżeniem, że nie ma tu du­
żej rozpiętości w stanie posiadania, tak samo „jak nie
ma dużej różnicy w ich codziennych
zajęciach".
Zwraca tylko autorka uwagę, że w zamożniejszych
rodzinach uprawia się więcej robót ręcznych, specjal­
nie haftu, i że wskaźnikiem zamożności są ...poduszki
„na pokaz" ułożone na łóżku (s. 180-181).
Prawdziwym curiosum jest takie twierdzenie autorki,
że „bicie żony jest powszechne i stanowi raczej zasadę
niż wyjątek" (s. 174). Trudno doprawdy widzieć w tym
tylko niedokładność
obserwacji, czy lekkomyślność
w budowaniu uogólnień!
Zastrzeżenia budzi również rozdział I V , zawierający
charakterystykę
regionów
Polski.
Charakterysty­
ka ta jest niesłychanie ogólnikowa bardzo nie-

równomiernie
opracowana
w stosunku
do po­
szczególnych
regionów.
Zawiera
fragmentaryczne
dane legendarne i historyczne, krótkie opisy stro­
ju, które nie poparte ilustracjami, w istocie rze­
czy nic nie mówią,
zwłaszcza czytelnikowi
spo­
za Polski, w niektórych opisach są zaledwie wzmian­
ki o budownictwie i kształtach wsi, uwzględnione są
też pokrótce charakterystyczne dla poszczególnych re­
gionów rodzaje zajęć, jak np. pasterstwo na Podha­
lu lub zespołowe rybołówstwo nad Bałtykiem.
W tym wreszcie rozdziale są przy opisie poszczegól­
nych regionów wymieniane lokalne tańce jak „zbój­
nicki", „wiwat", „polonez" (s. 120-121, 126-127, 128,
137), na zakończenie zaś tego rozdziału autorka daje
krótki ogólny przegląd tańców (s. 139-142), wymie­
niając
następujące:
krakowiak, kujawiak, obertas,
oberek, mazur i mazurek. "
Nie czuję się powołaną do oceny merytorycznej tań­
ców i p'etni wymienionych w omawianej książce. Ogra­
niczę się więc tylko do stwierdzenia, że odnośny mate­
riał jest zbyt fragmentaryczny na to, aby pieśni i tańce
umieszczać
w tytule
książki, tym bardziej, że
obydwa te zagadnienia nie zostały opracowane osob­
no, lecz rozrzucone dorywczo w różnych rozdziałach
(np. o mazurku mówi się w rozdz. I s. 23-24).
Zapewne szczupłość miejsca zaważyła na tym, że
etnografia regionalna tak słabo została uwzględnio­
na, (np. Śląskowi została poświęcona tylko jedna stro­
na).
Jednak szczupłość miejsca nie usprawiedliwia
większych i mniejszych niedokładności, jakie popeł­
nia autorka, tego rodzaju jak to, że Kujawy wlicza
do Mazowsza (s. 121),:;" że ceremonię
wypędzania
trzód na pastwiska w Tatrach zowie „kierdale", podczas
gdy uroczystość ta zwie się ,,redyk" („redykać się" —
znaczy przepędzać, iść z bydłem), zaś stado oznacza
„kierdel", że Podhalu — myląc go z Huculszczyzną,
przypisuje najbardziej kolorową i rozwiniętą w Polsce
ceramikę wraz z pięknymi barwnymi kaflami do pie­
ców o motywach ludzkich i zoomorficznych (s. 136137).
Rozdział I I zawiera dane dotyczące podziału admi­
nistracyjnego. Nie można oczywiście winić autorki za
nieuwzględnienie zmian, które zaszły w ciągu ostatnich
trzech lat, natomiast trzeba postawić jej zarzut zupeł­
nie zasadniczy — zafałszowania obrazu stosunków go­
spodarczo-społecznych. Dr Benetowa pisząc o podziale
na klasy społeczne i omawiając stosunki społeczne
i gospodarcze, zdaje się nie dostrzegać tych wszystkich
zmian, które zaszły w Polsce po wyzwoleniu
1

111

Wspomnieć tu trzeba, że autorka wszędzie, z w y ­
jątkiem s. 140 i 141, wymieniając ten ostatni taniec
i podając go w brzmieniu polskim kursywą pisze
„mazurka" zamiast „mazurek", co jest dla czytelnika
polskiego bardzo rażące.
Kujawy stanowią terytorium przejściowe p o m i ę ­
dzy Pomorzem a Wielkopolską. Jedni autorzy w ł ą c z a ­
ją
K u j a w i a k ó w do Wielkopolan (J. St. Bystroń
„Ugrupowanie etniczne ludu polskiego", Kraków 1925,
s. 13, S. Poniatowski „Etnografia Polski" 1. c. s. 201,
przy czym Poniatowski zwraca u w a g ę na pewne cechy
wspólne nie tylko z Wielkopolską lecz i z Mazo­
wszem), inni zaś wyodrębniają Kujawian w osobną
grupę etniczną (A. Fischer „Etnografia Słowiańska",
z. 3 „Polacy", L w ó w 1934, s. 125 i tegoż autora „Lud
Polski" 1. c. s. 14.

Tendencja autorki widoczna jest zarówno w dobo­
rze materiału, jak w uogólnieniach, czy w przemilcze­
niach najbardziej podstawowych zagadnień życia na­
szego kraju. Nie naświetla więc zmian, jakie zaszły
na wsi polskiej w wyniku reformy rolnej, zagospoda­
rowania Ziem Zachodnich, intensywnej
odbudowy
zniszczeń wojennych itd. Stosunek jej do tych zagad­
nień wyjaśnia krótka wzmianka o Śląsku, który, we­
dług słów autorki, jest najbardziej zniemczonym regio­
nem Polski i to zarówno w przemyśle, jak w składzie lud­
ności!! Wypowiedź taka, zawarta w książce wydanej
zaledwie przed rokiem, dowodzi już nie ignorancji, ale
świadomej intencji autorki. Zrozumiałym staje się
w świetle tego cały opis charakteru ludu polskiego
(przypomnijmy raz jeszcze, że autorka skłonna jest
w wielu wypadkach rozszerzyć charakterystykę ludu
wsi na całe społeczeństwo!) W okresie coraz silniej­
szej kampanii rewizjonistycznej, podejmowanej przez
neo-hitlerowskie kręgi zachodnich Niemiec i ich pro­
tektorów, książka, w której pokazuje się lud Polski
jako prymitywny i zacofany, w której mówi się o tym,
że Śląsk, a więc największy okręg przemysłowy, jest
najsilniej zniemczony — w okresie takim książka dr
Eenetowej nabiera specyficznego znaczenia.
Nic więc dziwnego, że praca dr Benetowej ukazała
się w ramach działalności Instytutu Badań Międzyna­
rodowych, placówki służącej do propagowania ame­
rykańskiego obrazu kultury w Europie. Nie wdając
się w ocenę działalności tego Instytutu, przypomnij­
my tylko, iż dyrektorem jego w czasie pobytu p. B e ­
netowej w Polsce oraz wydawania jej książki była
Ruth Benedict, czołowa reprezentantka amerykańskiej
szkoły etnopsychologii, autorka znanej pracy ,,Patterns
of culture", w której rozwinęła zasadnicze tezy kie­
runku etnopsychologicznego.
Na pierwszych stronach książki p. Benet znajdu­
jemy znamienne stwierdzenie: „Książka jest częścią
programu Instytutu Badań Międzykulturowych, zdą­
żającego do rozwinięcia systematycznego poznawania
wielkich kultur współczesnych, aby swoiste wartości
każdej z nich mogły być włączone do dzieła budowy
nowego świata" (s. 10).
Jak w świetle tego oświadczenia przedstawia się
książka p. Benet? Czy istotnie umożliwia czytelnikowi
zapoznanie się z „kulturą współczesną" ? Mówiliśmy
już o tym, że obraz nakreślony przez autorkę daleki
jest od współczesności, że przedstawia Polskę nie dzi­
siejszą a wczorajszą czy nawet przedwczorajszą. Mó­
wiliśmy, że ze szkodą dla prawdy wprowadza dr Benet
obce wtręty, jak się zdaje poto ,aby z całą sugestyw.
nością przemówił do czytelnika archaiczny urok obra­
zów, które autorka usiłuje podać jako współczesne.
Trudno też szukać w tej książce ,,swoistych wartości
naszej kultury chłopskiej". Mają one bowiem posmak
egzotyki a lud i tryb jego życia przedstawiony jest
w sposób wręcz daleki od prawdy.
Nie jest też książka dr Benet tak „żywa i konkret­
na", j a k sugeruje we wstępie M. Mead i sama autorka.
Przeciwnie — rysuje ona obraz Polski daleki od rze­
czywistości j z gruntu fałszywy.
Autorka dedykuje s w ą księżkę Ruth Benedict. Przed­
mowę napisała M. Mead. Nazwiska te reprezentacyjne
są dla kierunku psychologicznego w etnologii amery­
kańskiej. Wszystko to wskazuje więc na to, że autor-

kę omawianej przez nas pracy należałoby zaliczyć* do
tego wilaśnie kierunku.
Trudno wszakże książką dr Benet zaliczyć do jakie­
gokolwiek kierunku w etnologii, tak dalece odbiega ona
swym ujęciem metodycznym i brakiem rzetelności od
tego ,co przyjęliśmy uważać za pracę o ambicjach nau.
kowych. Niezależnie jednak od oceny merytorycznej
zawartego w niej m a t e r i a ł u ^ książka ta jest dobrym
2 1

Charakterystyką tego kierunku patrz A. K ł o s k o w ska „Psychologiczny kierunek amerykańskiej etnolo­
gii",
Przegląd nauk
historyczno-społecznych, t. I.
Łódź 1951, s. 264-298 oraz N. Butinow, „Sowriemiennaja amierikanskaja
„tieorieticzeskaja" etnografija",
Sowietskaja etnografija 1949, z. I .
22 Warto zwrócić u w a g ę jeszcze na to, że autorka
nie podaje w pracy żadnych podstawowych polskich
źródeł etnograficznych, ani indeksu rzeczowego. Ma­
teriał ilustracyjny wykonany wzorowo, chociaż nieco
przypadkowy w doborze (fotografie). Razi natomiast,

HELEN WOLSKA -

przykładem ,,ahistoryczności ki-irunku etnopsychologicznego oraz przenoszenia wniosków i metod badań
eteologicznych na współczesne cywilizowane społeczeń.
stwa".'i3 Do czego prowadzi podobna metoda — dowo­
dzi omiawiana przez nas książka.
ś w i a d c z y ona ponadto i o czymś więcej jeszcze, o wy.
raźnie określonym aspekcie politycznym etnopsychologij
amerykańskiej, która gotowa jest jak widać zrezygno­
wać z prymitywnej nawet rzetelności naukowej, aby
osiągnąć swój cel - - dyskredytację współczesnych kul­
tur innych narodów.24
że w wyrtazach polskich podanych kursywą nie zostały
wprowadzone czcionki polskie. Rażąco więc są podane
takie wyrazy jak: „Zielone Światki", „wódka", „ko­
łacz", „Slask" i wiele innych.
23 A. Kłoskowskia, о. c. s. 293.
и* Patrz „Anglo-amerykańska etnografia w służbie
imperializmu" zbiór art. — tłum. z ros., Warszawa 1952

DANCE OF POLAND

London 1952, s. 39. 18 cm X 18 cm

Książka Dances of Poland stanowi 22 tomik serii
The National Dances of Europa i zawiera
4 tablice
barwne, orientacyjną mapkę Polski, 5 przykładów nu­
towych i 2 rysunki kreskowe. Tekst dzieli się na roz­
działy: wstęp (ogólna charakterystyka polskich tań­
ców ludowych, muzyki, stroju i okoliczności w jakich
lud tańczy), tańce (opis krakowiaka, mazura, góral­
skiego i oberka), wymowa, bibliografia.
Autorka — Helena "Wolska — ma jakoby (według
notatki od wydawcy) duże doświadczenie w zakresie
polskich tańców, była w ścisłym kontakcie z Baletem
Polskim), którym kierowała „siostra Niżyńskiego'
(więc chyba Bronisława Niżyńska), oraz była (H. Wol­
ska) zarówno tancerką jak i baletmistrzem AngloPolskiego Baletu (The Anglo-Polish Ballet Com­
pany) (?). Tego doświadczenia autorki nie
widać
w niniejszej książce. Tomik ten jest chyba najsłab­
szym z pośród znanych mi dziewięciu t o m i k ó w niniej­
szej serii (Austria, Finlandia, Grecja, Portugalia, Cze­
chosłowacja, Holandia, Szwecja, Szwajcaria, Polska)
W części ogólnej autorka wymienia jako najpopular­
niejsze polskie tańce ludowe poloneza, łowiczankę (!?),
mazura i oberka (str. 8); z „dzikich tańców góral­
skich" — góralskiego i harnasia (?!) (str. 8). Polonez
powstał (oczywiście!) z defilady p a n ó w polskich przed
Henrykiem Walezjuszem w czasie jego koronacji
(str. 10). Błędne to tłumaczenie niestety powtarza się
często i w pracach polskich. K r o k i góralskiego przy­
pominają autorce kozaka, przy czym tańczący wy­
wijają „toporkami" (str. 11; nazwa toporek drukowa­
na jest k u r s y w ą jako polska nazwa regionalna).

296

I

Opis kroków sprowadza się w zasadzie do baleto­
wych: coup de talon, chasse coupe, pas de valse, pas
de Basue, pas marchś, reverence i t. p. i jest niedo­
stateczny. Układy poszczególnych tańców naiwnie ba­
letowe — według sztampy podrzędnych scen z przed
kilkudziesięciu laty
Przykłady muzyczne, podane
w ł a t w y m układzie fortepianowym (arrang.
Arnold
Foster), bardzo liche: zniekształcony hejnał krakow­
ski, naiwna przeróbka dwóch t e m a t ó w mazura z H a l ­
ki, zniekształcony i zupełnie nie w charakterze sharmonizowany „góralski". Stroje przedstawione na tabli­
cach barwnych budzą stosunkowo najmniej zastrze­
żeń. Bibliografia (str. 38) potwierdza, że autorka nie
korzystała z zasadniczych prac z tego zakresu (choć
znajdują się one w Londynie chociażby w bibliotece
The English Folk Dance and Song Society. Cecil Sharp
House, 2 Regent's Park Road, London N. W. 1), nato­
miast oparła się na rzeczach peryferyjnych dla dane­
go zagadnienia.
Skutkiem tego powstała książeczka, która rozpo­
wszechnia kilka polskich tańców ludowych w postaci
przestarzałej sztampy pomniejszych scen i zespołów
baletowych, a przeznaczona (chyba) dla zespołów
amatorskich.
Jest to tym dziwniejsze, że na karcie tytułowej po­
dano, iż książka jest publikowana pod protektoratem
Królewskiej Akademii Tańca i Stowarzyszenia Wy­
chowania Fizycznego im. Linga. Zewnętrzna szata
książki solidna i przyjemna.

Tadeusz Zygler

K R O N I K A

OGÓLNOPOLSKA

NARADA

DZIAŁACZY

KULTURY

I SZTUKI W SZCZECINIE
W dniach 4—6 października odbyła się w Szczecinie
Ogólnopolska Narada Działaczy Kultury i Sztuki, po­
łączona z posiedzeniem Rady Artystycznej przy Mini­
strze Kultury i Sztuki. W czasie obrad wygłoszono sze­
reg referatów poświęconych zagadnieniom rozwoju na­
szej kultury. Po raz pierwszy w obradach udział wzię­
li twórcy ludowi: znana malarka z Zalipia F. Curyłowa,
koronkarka M. Gwarek i inni. V. Min. Sokorski w re­
feracie wygłoszonym na Naradzie podał m. in. cyfry
świadczące o ogromnym wzroście sieci instytucji kul­
turalnych związków zawodowych i Samopomocy Chłop­
skiej. Istnieje obecnie 12 tysięcy świetlic w miastach
oraz 10 tysięcy świetlic wiejskich, przeszło 3 tysiące
zespołów chóralnych, pieśni i tańca, orkiestr oraz ze­
społów dziecięcych. W ostatnim okresie jak stwierdził
Wiceminister Sokorski specjalnie mocno zaznaczył się
zwrot ilości instytucji kulturalnych na Ziemiach Za­
chodnich. Po omówieniu osiągnięć mówca analizował
szczegółowo braki w pracy aparatu kultury. Należy do
nich przede wszystkim — jak stwierdził — niedosta­
teczne wciągnięcie wsi w orbitę życia kulturalnego, a
także zbytnie uprzywilejowanie miast wojewódzkich w
stosunku do miast powiatowych, niedocenianie wiel­
kich tradycji kulturalnych poszczególnych
regionów,
niedostateczna opieka nad kadrami kulturalnymi i arty­
stycznymi terenu itd. Stan ten powinien być sygnałem
do zmiany zasad i metod naszej pracy i do wielkiej mo­
bilizacji pracowników kultury. Naprawić ten stan nie
tylko możemy, ale musimy.
Możemy dlatego, że Państwo nie szczędzi sił i pracy,
żeby rewolucja kulturalna stała się faktem. Od roku
1947 wydatki Państwa na kulturę
wzrosły 8-krotnie.
1 rosną nadal szybciej niż jakiekolwiek inne pozycje
budżetu. Od nas więc zależy, żeby z książką, przedsta­
wieniem, pieśnią i dziełem sztuki dotrzeć do każdej izby
robotniczej i pod każdą strzechę. Od nas, od naszej
inicjatywy i od inicjatywy terenu zależy, żeby każde
miasto i każdą gminę uczynić kuźnią naszej twórczości
i naszej kultury.
W drugim dniu obrad podjęto jednomyślnie rezolucję,
precyzującą zadania działaczy kultury i sztuki w reali­
zacji założeń Frontu Narodowego. W rezolucji czyta­
my m. in.: ,,My, pracownicy kultury i sztuki zgroma­
dzeni na Ogólnopolskiej Naradzie w Szczecinie, dekla­
rujemy wytężenie wszystkich swych sił dla zwycięskie­
go realizowania założeń Frontu Narodowego.
Obalone zostały klasowe
przegrody, ograniczające
dobra kultury jedynie dla drobnej, obszarniczo-kapitalistycznej garstki wyzyskiwaczy. Polski lud pracujący
miast i wsi, kładący podwaliny pod ustrój socjalistycz­
ny, wkroczył w okres twórczego, kulturalnego rozkwitu.
Lud polski, rzeczywisty twórca i prawowity spadko­
bierca wielkiej spuścizny kulturalnej, nie uroni nicze­
go ze wspaniałej, dziejowej skarbnicy narodowej, lecz
na drodze twórczego postępu, jaki zapewnia nam bu­
downictwo socjalizmu, wzbogaci kulturę polską o dal­
sze, jeszcze wspanialsze wartości, godne wielkiej opieki,
którą przeżywamy.

Wiele uczyniono już dla rozkwitu współczesnej sztu­
ki polskiej, godnej naszych dni sztuki realizmu socja­
listycznego. Wiele uczyniono dla masowego upowszech­
nienia kultury. Polska Rzeczypospolita Ludowa daje pra­
cownikom kultury i sztuki szerokie możliwości twórcze
i stawia im do dyspozycji potężne środki oddziaływania".
Aby rozszerzyć i pogłębić proces rewolucji kulturalnej
i dotrzeć z dobrami kulturalnymi jak najgłębiej w te­
ren, uczestnicy narady postanowili m. in. przyczynić
się do:
założenia w 1953 r. nowego tysiąca świetlic gminnych,
rozwinięcia organizacyjnej i materialnej pomocy dla
świetlic gromadzkich Samopomocy Chłopskiej oraz dal­
szego konsekwentnego rozwoju sieci świetlic gminnych
i gromadzkich aż do pełnego ogarnięcia nimi wszyst­
kich gromad;
doprowadzenia w 1954 r. punktów bibliotecznych do
każdej gromady;
podniesienia w 1953 r. liczby imprez Artosu z 9 tys. do
14—15
tysięcy, z założeniem,
aby 25°/o wszystkich
imprez skierowanych zostało na wieś;
przystąpienie do organizacji objazdowych teatrów
wiejskich, warszawskie, łódzkie, koszalińskie, gdańskie,
poznańskie i zielonogórskie;
rozszerzenie działalności filharmonii i orkiestr sym­
fonicznych przez tworzenie zespołów pieśni i tańca, ze­
społów chóralnych, kameralnych przystosowanych do
akcji objazdowej;
dwukrotnego rozszerzenia akcji objazdowej muzeów,
wystaw artystycznych.
Uczestnicy narady stwierdzają, że jest konieczne:
spowodowanie, aby instytucje centralne w większym
niż dotychczas stopniu wciągały do współpracy twór­
ców i działaczy regionalnych;
założenie w najbliższej przyszłości państwowych ze­
społów Ziemi Śląskiej, Ziemi Opolskiej, Kaszubskiej
i Podhala;
założenie w Krakowie i Poznaniu naukowych placó­
wek sztuki w postaci samodzielnych filii Państwowe­
go Instytutu Sztuki;
przystosowanie do celów użytkowych zamków, pała­
ców i innych zabytków kulturalnych.
Rezolucja podkreśla, że należy:
roztoczyć troskliwą opiekę nad terenowymi ośrodka­
mi twórczości artystycznej, zarówno typu regionalnego
jak i amatorskiego;
znacznie rozszerzyć i pogłębić patronat teatrów i fil­
harmonii państwowych nad zespołami amatorskimi;
otoczyć systematyczną pomocą organizacje społeczne
i młodzieżowe w ich pracy kulturalno-oświatowej;
wzmocnić aparat kultury i oświaty w radach narodo­
wych i zwiększyć rolę i znaczenie wojewódzkich wy­
działów kultury jako ważnych transmisji terenowych
w pracy kulturalno-oświatowej.
Artyści twórcy, pracownicy kultury i sztuki, działa­
cze i aktywiści masowego ruchu kulturalno-oświatowe­
go — głosi dalej rezolucja — zdwoją swoje wysiłki, by
pod kierownictwem Polskiej Zjednoczonej Partii Robot­
niczej spotęgować ofensywę kulturalną, która przyczy­
ni się jeszcze do większego scementowania Frontu Na­
rodowego.

297

W Y S T A W Y i IMPREZY
Muzeum Etnograficzne w Krakowie
otworzyło w
czerwcu 1952 r. czasową wystawę polskich tańców lu­
dowych. Na wystawę składa się kilkanaście gablotek
z makietami tańców: krakowiaka, oberka, kujawiaka,
mazura, poloneza i inn.
W Krakowie powstaje na Woli Justowskiej muzeum
budownictwa drzewnego,
tworzone na wzór szwedz­
kiego Skansenu.
Ostatnio przeniesiono na teren mu­
zeum zabytkowy dom z podcieniami, o pięknie rzeźbio­
nych słupach, ze wsi Pasieka (pow. Kraków). W br. pro­
jektowane jest przeniesienie dalszych budynków m. in
zabytkowego spichlerza.
Wystawa ,.Sztuka ludowa Mazowsza", zorganizowa­
na na wielkiej barce przez Muzeum Kultur Ludowych
w Młocinach objechała szereg miejscowości położonych
nad Wisłą w województwach: warszawskim, kieleckim,
lubelskim. Główne eksponaty wystawy stanowiły tka­
niny ludowe, stroje, ceramika, hafty, wyroby wikliniarskie.
W zabytkowym dworze w Tarchominie, nieopodal Że­
rania uruchomiona została filia Muzeum Kultur Ludo­
wych, w której zorganizowano wystawę
wiejskich
wnętrz mieszkalnych. Na wystawie zgromadzono kilka­
set eksponatów, reprezentujących niemal wszystkie re­
giony kraju.
W Łowiczu otwarte zostało muzeum regionalne, obej­
mujące działy: prehistorii, historii i etnografii. Ten ostatni dział uwzględnia specjalnie sztukę ludową regio­
nu; ceramikę, rzeźby, hafty, wycinanki oraz
ludowe
stroje męskie i kobiece.
Przez kilka dni była eksponowana w gmachu „Za­
chęty" w czasie Zlotu Młodych Przedowników w War­
szawie a następnie w miesiącu sierpniu i wrześniu w
Sopocie Objazdowa Wystawa Sztuki Ludowej, wskazu­
jąca na wielkie znaczenie sztuki ludowej dla naszej kul­
tury narodowej w przeszłości i w dobie obecnej.
Wystawa, operując przykładowymi planszami foto­
graficznych i eksponatami, podkreśla powiązania twór­
czości Mickiewicza, Chopina, Chełmońskiego i Moniusz­
ki z twórczością ludu, pokazuje współczesnych wybit­
niejszych twórców ludowych i ich twórczość. Wskazuje
na momenty przeradzania się sztuki ludowej jako sztu­
ki klasowo chłopskiej w sztukę robotniczo chłopską, na­
rodową, na zacieśniające się więzy twórczości ludowej
z twórczością „uczoną", na powiązanie jej z przemy­
słem artystycznym i wzornictwem przemysłowym. Ilu­
struje czynny udział chłopskich i robotniczych talen­
tów w tworzeniu kultury socjalistycznej i metody opieki państwa nad sztuką ludową.
Wystawa będzie eksponowana we wszystkich więk­
szych miastach kraju. Wystawę z inicjatywy CZ1SP i
CBWA przygotowali wg scenariusza Mgra Kazimierza
Pietkiewicza — inż. arch. Oskar Hanzen (ekspozycja),
Anna Laudańska (komisarz) i Janina Stankiewiczowa
(dobór eksponatów).

298

i

Dnia 4 września rb. w Węgrowie został rozstrzygnię­
ty konkurs tkactwa ludowego podlaskiego, zorganizo­
wany przez miejscową Spółdzielnię CPLiA.
Konkurs zgromadził bogaty materiał ludowego tkac­
twa tego regionu i nowe opracowania tkactwa artystycz­
nego członkiń spółdzielni przygotowane przy współpra­
cy z artystami plastykami. Jury przyznało szereg nagród
z funduszów Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz CPLiA.

Dnia 14 sierpnia rb. w Częstochowie została otwarta
w Muzeum Regionalnym Wystawa Sztuki i Rękodzieła
Ludowego. Obrazuje ona dorobek żywych ośrodków
twórczości ludowej w najbardziej popularnych techni­
kach z terenu całego kraju i demonstruje próby przy­
stosowania niektórych technik do użytku powszechnego.
Wystawa obejmuje około 300 eksponatów i będzie po­
kazana w większych miastach Polski. Wystawę z ini­
cjatywy CZISP i CBWA przygotowały art piast. Zofia
Czasznicka i Janina Stankiewiczowa.
Staraniem Centrali Przemysłu Ludowego i Artystycz­
nego otwarta została w Przemyślu wystawa sztuki lu­
dowej. Na wystawie znajdujemy wyroby ceramiczne,
wykonane artystycznie przez chłopów — chałupników
z gromad Medynia, Zalesie, i in.
Ozdobne
kasetki
oraz zabawki z drzewa, pięknie wykonane według sta­
rych motywów ludowych narzuty, kilimy, wyroby wikliniarsko-koszykarskie z Rudnika nad Sanem i kom­
plety meblowe z wikliny. Na wystawie znajdują się
również serwetki, materiały lniane, bawełniane i weł­
niane, wyrabiane przez spółdzielnię tkacką w Korczynie,
oraz wspaniale inkrustowane meble kolbuszowskie, wy­
konane w pracowni stolarza-artysty. Wiktora Mazurkie­
wicza.
W Szczecinie zorganizowano w salach Muzeum Po­
morza Zachodniego wystawę sztuki ludowej, zawiera­
jącą eksponaty twórczości ludowej. Wśród eksponatów
na wyróżnienie zasługują piękne hafty i tkaniny ślą­
skie, kaszubskie i łowickie, podhalańskie
malowidła
na szkle itp.
W Białej Podlaskiej otwarta została wystawa sztuki
ludowej Podlasia, obrazująca dorobek sztuki ludowej
powiatów: Białej Podlaskiej, włodawskiego i radzyńskiego. Wystawa obejmuje regionalne stroje ludowe,
wyroby tkackie — wielobarwne pasiaki i krzyżaki, czep­
ce kobiece, hafty, sztuczne kwiaty, ceramikę z okolic
Białej Podlaskiej, malarstwo, rzeźbę w drzewie, wyro­
by plecione z korzeni sosnowych, wyroby ze słomy oraz artystyczne zabawki dziecięce. Komisja klasyfika­
cyjna przyznała 21 nagród pieniężnych, w tym 4 na­
grody Ministrestwa Kultury i Sztuki. Wszystkie ekspo­
naty zostały zakupione przez Wydział Kultury
Prez.
Wojew i Powiatowych Rad Narodowych.
Wydział Kultury Prezydium WRN w Poznaniu zor­
ganizował objazdową wystawę haftów wielkopolskich.
Wystawa pokazana została w Poznaniu, po czym prze­
wieziona została do miast powiatowych. Oprócz haf­
tów na wystawie znajdują się również eksponaty ludo­
wej rzeźby w drzewie.
NA ZIEMIACH ODZYSKANYCH
Związek Literatów Polskich rozpoczął systematyczną
akcję kulturalną na Ziemiach Odzyskanych — Opolszczyźnie,
Warmii i Mazurach.
Kilkunastoosobowa
ekipa
pisarzy,
dziennikarzy i artystów-recytatorów
wyruszyła w październiku na objazd ziemi mazurskiej,
organizując tam kilkadziesiąt zebrań i wieczorów au­
torskich. W akcji na Warmii i Mazurach czynny udział
wzięli również miejscowi poeci W. Lengowski oraz M.
Zientarówna-Malewska oraz znany działacz
miejsco­
wy, kierownik olsztyńskiej ekipy zbierania folkloru
dr W. Gębik.
Pisarze po powrocie z terenu opublikowali szereg' re­
portaży i utworów poświęconych Ziemiom Odzyska­
nym.