feea75f6b7b125e8b64c4306e907e037.pdf
Media
Part of Dom z wnęką w polskiej architekturze ludowej / /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.4-5
- extracted text
-
DOM
Z
WNĘKĄ
W
POLSKIEJ
ARCHITEKTURZE
LUDOWEJ
ZOFIA
W architekturze ludowej prócz domów o ścianach
ozdobionych podcieniami, względnie gankami, a więc
elementami występującymi przed zasadniczy zrąb bu
dynku, spotyka się również i takie, w których płasz
czyzna ściany frontowej przerwana bywa w n ę k ą peł
niącą rolę krytego, niekiedy dekoracyjnie rozwiązane
go przedsionka. Domy z wnęką stanowią w polskim
budownictwie ludowym formę odrębną i tym bardziej
zasługującą na uwagę, że w dotychczasowej literaturze
etnograficznej prawie zupełnie nie jest notowana, mi
mo że jest ona rozprzestrzeniona na dosyć znacznych
obszarach.
Z budownictwem tego rodzaju spotykamy się na te
renie Górnego Śląska, Małopolski, Podlasia, Północne
go Mazowsza oraz Pomorza. Na ś l ą s k u domy z ozdob
nymi wnękami występują w wiejskim budownictwie
murowanym na obszarze
powiatu
pszczyńskiego
(ryc. 1), skąd przedostały się również na sąsiednie po
graniczne województwa
krakowskiego
(np.
wieś
Brzeszcze w pow. bialskim). N a pozostałych obszarach
domy z wnękami budowane są z drzewa.
W Małopolsce występują one najliczniej w okolicy
Sanoka na terenie tzw. Dołów Sanockich, gdzie noto
wano je w Dąbrówce Ruskiej (ryc. 2) i Polskiej, Mokrem, Prusieku, Olchowcach, Rakowej, Dobrej Szla
checkiej, Rozpuciu, Kuźminie,
Leszczawie Górnej.
Często spotykamy się z nimi
Hałuczkowie, Siemuszowej i Tyrawie Solnej . Na południu zasięg domów
z wnęką przekracza wyjątkowo na terytorium Góral
szczyzny, obejmując niektóre wsie dawnego pograni
cza bojkowskięgo (Hoczew, Żernica Wyżnia)2.
w
1
Na omawianym tu obszarze najpospolitszym typem
jest zagroda jednobudynkowa, w której część miesz
kalna znajduje się pod wspólnym dachem z częścią
gospodarczą. J a k widać z załączonych planów (tabl. I ,
1—6) wnęka pełni tu ważną rolę ułatwiającą komuni
kację między mieszkaniem a pomieszczeniami gospo
darskimi. W tylnej jej ścianie umieszczone są bowiem
drzwi wiodące do stajni, w jednej ze ścian bocznych
znajdują się drzwi do sieni, w drugiej zaś drzwi umo
żliwiające wejście na boisko z pominięciem dużych
wrót wjazdowych (tabl. I , 1—4). Od powyższego sche
matu odbiega publikowany w pracy Fałkowskiego
i Pasznyckiego plan domu z Hoczwi w pow. leskim
(tabl. I , 5), gdzie wnęka pozbawiona jest drzwi w ścia
nach bocznych, co na omawianym tu obszarze jest
zjawiskiem w y j ą t k o w y m
CIEŚLA-REINFUSSOWA
Część gospodarcza z częścią mieszkalną jest w bu
dynkach z wnęką jak najściślej pod względem kon
strukcyjnym związana.
Przyciesie są bądź wspólne
dla całego budynku i biegną nieprzerwanie również
wzdłuż brzegu wnęki (ryc. 3), bądź też urywają się
na jej brzegu (ryc. 4). W wypadku, gdy wnęka jest od
frontu zamknięta belką przyciesi, wykorzystuje się ją
dla osadzenia pionowego
słupa lub dwóch słupów
umieszczanych dla podparcia biegnącej górą płatwi.
Czasem między górny koniec pionowego słupa a płatew
wchodzi zakończenie tragarza, sterczącego ze ściany
stajni na szerokość wnęki (ryc. 3),
Opisywane tu domy s ą budowane z drzewa wiąza
nego na węgieł, starsze na „obłap", młodsze na „rybi
ogon" (zwany w Sanockiem , saskim" lub w „kaniuk").
Krokwiowe dachy posiadają kształt
czterospadowy.
Kryte są słomą o poszyciu schodkowym z kalenicą
wykładaną perzem. Nowsze dachy bywają dwuspado
we, zaś kalenice poszywane mają specjalnymi snopeczkami ze słomy łamanej w połowie długości i w i ą
zanej mocno powrósłem. Snopeczek taki rozdziela się
dołem na dwie części i nasadza pionowo na grzbiet
dachu, ś c i a n y boczne dachów dwuspadowych szalowa
ne są pionowo deskami, zaś u dolnej krawędzi trójką
ta szczytowego umieszczony jest wąski gontowy da
szek. Zarówno dachy czterospadowe jak i dwuspadowe
posiadają wzdłuż frontowej ściany szeroki okap wznie
siony na krótkich krokiewkach dodatkowych, przybi-
Ryc.
1. Dom z wnęką.
Miedźna,
pow.
R. Reiniuss 1939 r.
Pszczyna.
Fot.
263
Ryc. 2. Dom z wnęką.
Dąbrówka
Ruska, pow. Sanok. Fot. R. Reinluss 1936 r.
tych dołem do łaty podpartej na kołkach, osadzonych
w zakończeniach krokwi (ryc. 5).
Zręby omawianych tu chałup bywają z reguły bie
lone, drzwi z a ś i wrota, wiodące na boisko, malowane
są g l i n k ą na żółto. We wsiach położonych na północ
od Sanoka na żółtym tle drzwi i wrót malowane s ą
dekoracje w postaci zgeometryzowanych motywów ro
ślinnych lub form abstrakcyjnych, p r z y p o m i n a j ą c y c h
niektóre znaki własnościowe .
Zbliżona forma domu z wnęką, w której zbiegają
się drzwi wiodące do sieni i stajni (ale j u ż nie m a j ą c a
połączenia z boiskiem) występować m i a ł a dawniej,
według informacji Jana Bauma, cieśli z Nowosiółek
(Neusdorf). w powiecie włodawskim, w okolicznych
wsiach polsko-ruskich na obszarze wschodniego Pod
lasia. W terenie jednakowoż domów takich nie udało
się j u ż odnaleźć .
Odmienną grupę tworzą domy, w k t ó r y c h wnęka, nie
g r a j ą c żadnej roli w komunikacji między poszczegól3
4
Ryc. 3. Dom z wnęką.
264
Mokre, pow. Sanok. Fot. R. Reiniuss 1936 r.
nymi pomieszczeniami gospodarskimi, stanowi otwarty
z jednej strony przedsionek, u ż y w a n y latem jako miej
sce wypoczynku lub do wykonywania drobnych prac
domowych. Z budynkami takim; spotykamy się u L a sowiaków, m i e s z k a j ą c y c h w widłach W i s ł y i Sanu,
czasem na Podlasiu zachodnim j sporadycznie na pół
nocnym Mazowszu, w Krakowskiem (ryc. 6)
Prze
worskiem j na Pomorzu (ryc. 7) «.
We wszystkich znanych mi przypadkach w n ę k a wy
stępuje w ścianie dłuższej budynku u wylotu sieni dzie
lącej dom symetrycznie na dwie części.
W czasie badań
prowadzonych przez
uczestników
obozu naukowego P I S na terenie wideł W i s ł y i Sanu
domy z wnęką spotkano w powiecie niskim ( K a m i e ń
(ryc. S), Ł o w i s k o , Domastawa), tarnobrzeskim (Zbydiriów, Cygany, Jadachy i na przedmieściach
samego
Tarnobrzega). W e d ł u g opowiadań ludzi miejscowych
dom tak; miał t a k ż e znajdować się dawniej w Furma
nach, gdzie został przewieziony z j a k i e j ś innej miej
scowości. Informowano również, że domy takie wystę
pują we wsiach położonych w okolicy Rudnika nad
Sanem.
W n ę k i w domach L a s o w i a k ó w są zazwyczaj bardzo
płytkie (ok. 1 m), szerokość ich z a ś równa się szero
kości sieni, z której na lewo i prawo prowadzą drzwi
do dwóch izb (tabl. I, 7) lub izby i komory. Czasem
tylna część sieni zostaje odcięta przepierzeniem, skut
kiem czego tworzy się małe pomieszczenie używane
jako kuchenka.
Najstarszy z napotkanych tego rodzaju domów, zna
leziony w Ł o w i s k u , zbudowany był ok. r. 1858 z drze
wa węgłowanego na „ r y b i ogon", nakryty czterospado
wym dachem krokwiowym, poszytym słomą w schodki.
Domy z wnęką budowano na terenie powiatu niskie
go do czasów I wojny światowej. N a j m ł o d s z y z nich
zanotowany w Domastawie (tabl. I, 7)
pochodzi
z 1912 r. Posiada on z r ą b węgłowany na „rybi ogon".
krokwiowy dach dwuspadowy pokryty blachą. Z przo
du nad w n ę k ą wznosi się wysunięty przed zrąb chaty
t r ó j k ą t n y daszek.
Dom ze Zbydniowa, według informacji mieszkańców,
posiada ok. 70 lat. Zbudowany jest podobnie jak po
przedni, z tym że ma dach dwuspadowy kryty słomą
i ściany szczytowe szalowane deskami.
Z w y j ą t k i e m starego domu, znajdującego się w Ł o
wisku, we wszystkich napotkanych chałupach przyciesie w ścianie frontowej biegnie nieprzerwanie, tworząc
u brzegu w n ę k i rodzaj niskiego progu. W okresie
międzywojennym domy z wnęką, o planie identycznym
z lasowiaekimi, budowano również w powiecie prze
worskim (Sietesz), z tą różnicą, że g ó r n a k r a w ę d ź
i n a r o ż n i k i wnęki wypełniane b y ł y ozdobnym szalun
kiem.
wnątrz budynku w izbie mieszkalnej, poniżej tragarzy
p o d t r z y m u j ą c y c h deski powały
biegł
dawniej po
przeczny „siestrzan", k t ó r y w r. 1927 został wycięty
i spalony. D z i ś o istnieniu jego świadczą
jedynie
resztki zawęgłowane w ścianach.
Podobne domy z wnękami, ale pozbawione ozdób na
belce górnej, zanotowali później uczestnicy Obozu Nau
kowego P I S w Borzykowie, Woli Suchożebrskiej (pow.
Sokołów), Osinach G ó r n y c h i Dolnych oraz Mokobo
dach (pow. Siedlce). W tych ostatnich w n ę k a ozdobio
na była p r y m i t y w n ą polichromią.
Bardziej od poprzednich interesująca jest chałupa
z wnęką znaleziona w Nasiłowie (pow. Sokołów). Po
chodzi ona, według tradycji, z końca I poł. X I X wie
ku. Zbudowana jest z drzewa węgłowanego na „rybi
Podczas kilkudniowych badań penetracyjnych, pro
wadzonych przez ekipę
Z a k ł a d u Badania Plastyki,
Architektury i Zdobnictwa Ludowego P I S w czerwcu
br., domy z w n ę k ą znaleziono również na Podlasiu
i w powiecie sierpckim na. północnym Mazowszu.
Na terenie Podlasia domy tego rodzaju zostały od
kryte w Sinołęce (pow. W ę g r ó w ) oraz Nasiłowie (pow.
Sokołów), istnieje również dom tego typu w Jaczewie
(pow. W ę g r ó w ) .
Dom z Sinołęki pochodzi z r. 1873. Zbudowany jest
z drzewa, węgłowanego na „ r y b i ogon", dach posiada
czterospadowy, krokwiowy, kryty słomą.
Rozkład
wnętrz przedstawiony jest na tabl. I, 8. C z ę ś ć miesz
kalna budynku (na prawo od w n ę k i i sieni) jest ze
wnątrz szalowana deskami w kierunku pionowym. Na
n a r o ż n i k a c h przybite s ą poziomo na przemian prosto
kątne deski krótsze i dłuższe, co naśladować ma ozdo
by napotykane w budynkach murowanych. C z ę ś ć sza
lowana i sień malowane są wapnem jednolicie na ko
lor biały. Płatew, stanowiąca g ó r n ą k r a w ę d ź wnęki,
posiada od spodu esowate profilowanie (ryc. 9). We
Ryc. 5. Konstrukcja okapu dachowego. Dąbrówka Polska,
pow. Sanok. Rysowała Z, Reiniussowa
Prócz Nasiłowa
(gdzie opisany wyżej dom zosta!
rozebrany w kilka dni po dokonaniu inwentaryzacji)
domy z wnęką zaopatrzoną po rogach w kolumny za
notowano w Jaczewie pow. Węgrów (ryc. 11) i Cza
plach (pow. Sokołów). Obydwa wymienione tu domy
posiadały ściany szalowane deskami, zaś krawędzie
wnęki udekorowane były ażurowanymi listwami. Ozdo.
by te, według informacji mieszkańców, były znacznie
późniejsze od samych budynków.
Ryc. 6. Chałupa
z wnęką. Trzcina, pow. Bochnia. Fot.
R. Reinfuss 1940 r.
Według informacji, zebranych przez uczestników te
gorocznego Obozu P I S , zwłaszcza we wsiach leżących
wzdłuż prawego brzegu Liwca, pierwotnie
domów
z w n ę k a m i było daleko więcej niż obecnie, z czasem
jednak uległy one rozbiórce lub przebudowie. Najmłod
szy ze znanych mi domów z wnęką występujących na
terenie Zachodniego Podlasia zbudowany został w Osi
nach Górnych około roku 1910.
Na terenie Mazowsza Północnego dom z wnęką, ale
bez kolumn, znaleziony został w miejscowości Jonne
(pow. Sierpc). Rozplanowanie wnętrza (tabl. I, 10)
jest w nim bardzo podobne do domu z Nasiłowa, ścia
ny zewnętrzne szalowane pionowo deskami z pozio
mym łukowato profilowanym „fryzem" u góry. Rogi
wnęki wypełnione są wycinanymi zastrzałami, które
zbiegając się w pośrodku nadają górnemu wykrojowi
wnęki formę łuku o falistych krawędziach. Dach dwu
spadowy, krokwiowy, kryty słomą ze szczytem szalo
wanym deskami, ż wywiadów wynika, że w okolicy
było dawniej więcej domów z wnękami.
Jak widać z powyższego przeglądu posiadanego ma
teriału, który przyszłe badania niewątpliwie jeszcze
wydatnie pomnożą, domy z wnęką w drewnianym bu
downictwie ludowym bynajmniej nie należą do rzad
Ryc. 7. Chata z wnęką. Mieczysław,
pow. Chojnice. Re kości, jakkolwiek nigdzie nie spotykamy ich w takiej
produkcja z „Ziemi" r. II, 1911 zeszyt 22, s. 19. Fot. liczbie, by w p ł y w a ł y na regionalny wyraz ludowego bu
Al. Majkowski
downictwa w danej okolicy. Niemniej jednak stanowią
one w nim element ważny, zasługujący na to, aby
w przyszłych badaniach zwrócić nań baczniejszą uwagę.
Zastanawiając się nad genezą domu z w n ę k ą docho
dzimy do wniosku, że obydwie jego odmiany rozwijały
się różnymi drogami i to w sposób od siebie najpraw
dopodobniej niezależny.
Ryc. 8. Dom z wnęką.
Kamień, pow. Nisko. Fot. R. Reinluss 1950 r.
ogon", zw. tu węglom „francuskim". Dom posiada
rozplanowanie symetryczne (tabl. I, 9). Środkiem prze
biega szeroka sień, przedzielona wewnątrz murowa
nym przechodnim kominem, z frontu od sieni odcięta
jest obszerna wnęka. W rogach wnęki, między przy
cieś a płatew, wprawione są dwie kolumny (po jednej
z każdej strony), zaopatrzone w bazy i kapitele o łuko
watym przekroju (ryc. 10).
Pojawienie się chałup z wnękami na terenie Dołów
Sanockich, a więc w pobliżu uczęszczanej od wieków
przełęczy Łupkowskiej, którą przebiegał jeden z waż
niejszych szlaków handlowych łączących Polskę z Wę
grami, sugeruje w pierwszej chwili możliwość oddziały
wania wpływów promieniujących z Południa. Prawdo
podobieństwo jest tym większe, że na terenie Niziny
Węgierskiej, w rejonie jeziora Balaton, istotnie spo
tyka się domy, co prawda bite z gliny lub murowane,
zaopatrzone w biegnące przed ścianą dłuższą podcienia,
wsparte na kolumnach, długie ganki względnie wnęki.?
Porównując jednakowoż dom węgierski z domem
z okolic Sanoka widzimy, że obok powierzchownego
podobieństwa, jaki stanów; fakt występowania wnęki
w ścianie dłuższej, istnieją też zasadnicze różnice po
legające przede wszystkim na zupełnie innym rozpla
nowaniu i wykorzystaniu wnętrz w domu węgierskim
(tabl. 11,1).
Wydaje mi się, że dla wyjaśnienia genezy typu sa
nockiej chałupy z wnęką nie trzeba szukać klucza na
Ryc. 9. Dom z wnęką. Sinołęka,
pow.
R. Reiniuss 1952 r.
Węgrów.
Fot
terenie węgierskim, gdyż elementy, które mogły złożyć
się na jej powstanie, znajdują się znacznie bliżej, a
mianowicie w Karpatach. Analizując plan chałupy sa
nockiej dostrzegamy, że składa się ona jak gdyby
z dwóch części: jednej mieszkalnej, o planie przedsta
wionym na tabl. I I , 2, i części gospodarczej, złożonej
ze stajni i szerszego od niej boiska (tabl. I I , 3).
Rozplanowanie wnętrz, w których z częścią miesz
kalną, składającą się z sieni, izby i komory odciętej
od izby ścianą równoległą do lica, złączona jest stajnia
i stodoła, występuje w Małopolsce, a zwłaszcza na
Góralszczyźnie dosyć pospolicie (tabl. I I , 3). Nie obce
jest ono również Dołom Sanockim. Odrębność chałupy
z wnęką polega jedynie na tym, że budynek gospodar
czy posiada tu stajnię węższą od stodoły. Tego zaś
rodzaju budynki gospodarcze zdarzają się nie tylko na
terenie polskiej Góralszczyzny.s Lachów Sądeckich i na
Rusi Szlachtowskiej," ale również na dawnej Łemkowszczyźnie, przy czym problem komunikacji między
podcieniem, znajdującym się przed stajnią, a boiskiem
10
Ryc.
10. Dom z wnęką. Nasitów, pow.
R. Reiniuss 1952 r.
Sokołów.
Fot.
rozwiązany bywa analogicznie jak w sanockich do
mach z w n ę k a m i . !
W świetle powyższego wydaje się rzeczą zupełnie
możliwą, że dom z wnęką na terenie Sanockiego po
wstać mógł jako forma lokalna, niezależna od jakich
kolwiek bezpośrednich zapożyczeń z zewnątrz.
W przeciwieństwie do tego, odmianę drugą z wnęką
odciętą od sieni trudno byłoby wywodzić z tradycyj
nego budownictwa ludowego. Forma ta jest najpraw
dopodobniej obca, zaczerpnięta z zewnątrz w I poł.
X I X wieku. Na terenie wideł Wisły i Sanu tradycja
ludowa wiąże genezę domu z wnęką z koloniami nie
mieckimi, które na tym terenie zakładane były w la
tach 1774—1790 przez Marię Teresę 1 Józefa I I .
Poglądy te o tyle znajdują pewne uzasadnienie, że
np. w Kamieniu (pow. Nisko), gdzie jak wiemy wy
stępuje parę domów z wnękami, istotnie była dawniej
kolonia niemiecka (Steinau). Niemniej jednak nie.
mieckie pochodzenie domu z wnęką jest mocno wątpli
we, gdyż o ile mi wiadomo, na terenie Niemiec w bu1
1 2
VII
•jwff
III
IX
IX
l_i
//
:
/// H
/
-
D
1
//
///
IV
VII
'rui
III
:
IX
//
III
'•
' ,iKJ
w/
/A-
//
X
1
/// -
W/
1 —4^-
n
IV
i li
1'
r // i
III'
IV
:
1
///'
V
1
. I 1
Yuim
;
VI
T
:
l
///
///
IX
'l' ' l '
•
•
''VIII
IV VII
.1.
iii
II
. 1.
-i
V
~% '- IV
M
VII
:
—
/
///
H
/ /
B
^ ' ± , ///'
iii
•ir- l III
J
r
I — wnęka, I I — sień, I I I — izba, I I I ' — kuchnia, I V
komora, V — alkierz, V I
V I I — stajnia, V I I I — chlew, I X — boisko, X — przybudowana szopa.
wozownia,
Tahl. I. Plany domów z wnęką: 1. Olchowice, pow Sanok. 2. Olchowice, pow. Sanok. 3. Dąbrówka
Ruska,
pow. Sanok. 4. Mokre, pow. Sanok. 5. Hoczew, pow. lesko. 6. Nowosiółki,
pow. Włodawa.
7.
Zbydniów.
pow. Tarnobrzeg. 8. Sinołęka, pow. Węgrów. 9. Nasiłów, pow. Sokołów.
10. Jonne, pow. Sierpc. Rys. Zolia
Reinfussowa
m ^i i i / / /
w i ,
_ l
1
/
iv
IV
:
•-- IV
-•
Ul
II
" -=
Tabl. II. Plany domów: 1. Dom węgierski
nioioego. 3. Budynki gospodarcze chałupy
i?yc. 12. Dom z wnęka.
Tarnobrzeg.
* 1950 r.
IX
••• III
i:
VII
IX
znad Balatonu. 2. Część mieszkalna sanockiego domu podciesanockiej.
d_ Nowica, pow. Gorlice.
Rys. Zofia
Reinfussowa
downictwie ludowym wnęka nie pojawia się. Nie spo
tykamy jej również w planach zagród opracowanych
i przyjętych dla kolonii józefińskich czy w istniejących
do dziś poniemieckich wsiach kolonizacyjnych z końca
X V I I I wieku, rozsianych w okolicy Starego Sącza,
Bochni i in.
Prawdopodobniejszym wydaje się tu wpływ budowni
ctwa małomiasteczkowego, w którym w I połowie X I X
wieku pod działaniem architektury klasycystycznej po-
268
~.r
VII
Fot. R. Reiniuss
jawią się wnęka bądź prosta, nieozdobna, jak w mie
szczańskim domu z przedmieść Tarnobrzega (ryc. 12),
Radzynia (woj. lubelskie), Bieżunia (pow. Sierpc),
bądź ozdobiona po bokach klasycystycznymi pilastrami
(Sierpc), względnie kolumnami, jak to miało miejsce
w starych domach w Przedrzeczu na Kujawach, Go
styninie na zachodnich kresach Mazowsza, czy w in
nych małych i średnich miastach Polski centralnej, jak
np. w Zgierzu. Do drewnianego budownictwa mało
miasteczkowego przedostały się wnęki z kolumnami
wprost z murowanej architektury klasycystycznej, w
której, zwłaszcza w późniejszym okresie jej rozwoju,
są elementem dość pospolitym, i to nie tylko w budo
wlach monumentalnych, ale również w budynkach o
mniejszym znaczeniu, jak wiejskie stacje pocztowe,
rogatki miejskie itp. Jako przykład, posłużyć może
stacja pocztowa w Paprotni (pow. Sochaczew) (ryc.
12), pochodząca z I ćwierci X I X w., oraz stojąca do
dziś rogatka w Warszawie na Pradze przy ul. Grochow
skiej i sporo innych. W pierwszej połowie X I X w.
wnęki z kolumnami po bokach wprowadzane są nawet
do budowy dworców kolejowych, jak to widzimy przy
linii Kraków—Katowice, budowanej w latach 1844—47.
Szereg wymienionych w y ż e j analogii zachodzących
między wiejskimi domami z wnęką a drewnianą archi
tekturą małomiasteczkową i budownictwem murowa
nym z pierwszej połowy X I X w. wskazuje na źródło,
i, którego ta forma architektoniczna została przez cie
śli wiejskich zaczerpnięta. Pozostaje jeszcze do zbada
nia, czy elementy klasycystyczne przejęte zostały do
budownictwa wiejskiego samorzutnie,
spontanicznie
przez zamożniejsze chłopstwo, względnie liczną na Pod
lasiu i północnym Mazowszu szlachtę zaściankową,
czy też przeszczepione zostały sztucznie w ramach pla.
nowej akcji budowlanej prowadzonej niekiedy w cza
sach pańszczyźnianych przez niektórych ziemian. Na
Podlasiu zachodnim interesującym przykładem tego
rodzaju akcji jest działalność generała Szydłowieckiego, który w Patrykozach pod Sokołowem „wzniósł
oryginalny pałacyk w kształcie zaczynającej jego na
zwisko litery S (dla patrzącego z góry), a także wy
murował kilkadziesiąt domów. włościańskich w roz
maitych stylach.
Z dwóch wysuniętych- wyżej możliwości bardziej
prawdopodobna wydaje się pierwsza. Za spontaniczną
formą przejmowania wzorów klasycystycznych prze
mawia fakt, że domy z wnęką, zwłaszcza zaopatrzoną
w kolumny, spotyka się na Podlasiu wyłącznie u szlach
ty zagrodowej, i to bogatszej, której nikt gotowych
wzorów narzucić nie mógł, a naśladującej chętnie w
miarę swych skromnych możliwości w budownictwie
własnych domów architekturę dworów czy nawet pała
ców. Nie jest wykluczone, że wzorem, którego echa
widzimy w chałupach z wnęką zaopatrzoną w kolum
ny, jest podobnie zbudowany fronton pałacu Kuczyń
skich z Korczewa (pow. Sokołów) (ryc. 13).
Ryc. 13. Część ironłowa pałacu z wnęką i kolumnami
zbudowanego w Korczewie, pow. Sokołów
w r. ¡731
przez Wiktoryna Kuczyńskiego.
Fot. R. Reiniuss
Przypisy
1
Z materiałów rękopiśmiennych Romana Reinfussa.
- J. Falkowski i B. Pasznycki, „Na pograniczu łem
kowsko-bojkowskim". L w ó w 1935, s. 56 i n.
•"' R. Reinfuss, „Malowane zręby chałup wiejskich",
Polska Sztuka Ludowa r. I I I 1949, nr. 7—8, s. 208.
• Z materiałów rękopiśmiennych R. Reinfussa.
r
' Z materiałów rękopiśmiennych R. Reinfussa.
St. Thugutt, „Z wrażeń kaszubskich", Ziemia r. I I
1911, nr 22, s. 19.
K. Visky, „A Kakony Balatonvideki Kóepitkezes",
Budapeszt 1926 r„ Bez autora, A. Balaton widek nepenek epiteszete, Budapeszt 1936 r.
6
7
x
Wł. Matlakowski. „Budownictwo ludowe na Pod
halu", tabl. V. fig. 1. 3, tabl. X X m .
" R. Reiniuss. „Próba charakterystyki etnograficznej
Rusi Szlachtowskiej", L u d X X X V I I tabl. I, 11.
111
R. Reinfuss, „Budownictwo ludowe na zachodniej
Łemkowszczyźnie", Lud X x x v i i i ryc. 16.
" R. Reinfuss, „Budownictwo ludowe na zachodniej
Łemkowszczyźnie", L u d X X X V I I I ryc. 1.
H. Lepucki, „Działalność kolonizacyjna Marii Te
resy i Józefa I I w Galicji 1772—1790", Lwów 1938.
'3. Z. Gloger, „Dolinami rzek", Warszawa 1903, s. 182.
26?