36af1abdef38d3592f5a53b4516ff0bd.pdf
Media
Part of Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2
- extracted text
-
K
R
O
N
I
K
„Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 2
P L I S S N 0071-1861
W ROCZNICĘ ŚMIERCI PROF.
5 marca
1986
DR. T A D E U S Z A
r. minęło dwadzieścia lat od
MILEWSKIEGO
dnia śmierci prof. Tadeusza
Milewskiego
1
(1906-1966), wybitnego j ę z y k o z n a w c y , w okresie powojennym silnie z w i ą z a n e g o ze środowi
skiem etnograficznym. Te związki, poniekąd naturalne — jeśli zważyć, jak wiele łączy j ę z y k o z n a w
stwo ogólne i etnografię p o w s z e c h n ą
2
— miały jednak charakter bardziej osobisty, co znalazło
wyraz m. in. w pełnieniu w latach 1963-1966 funkcji prezesa krakowskiego Oddziału Polskiego
Towarzystwa Ludoznawczego. Miały one ponadto swój specjalny, dodatkowy wymiar, którym
było
zainteresowanie już nie
tylko j ę z y k a m i , ale
także kulturą
i dziejami
Indian,
przede
3
wszystkim z obszaru Mezoameryki, szczególnie intensywne w kilkunastu ostatnich latach ż y c i a .
Wiele prac z tego zakresu opublikowanych zostało w czasopismach etnograficznych.
Nie był to więc przypadek, że o k o l i c z n o ś c i o w a sesja p o ś w i ę c o n a osobie i dziełu Tadeusza
Milewskiego zorganizowana została przez ś r o d o w i s k o etnograficzne. Odbyła się ona w Krakowie
5 marca 1986 r. podczas w s p ó l n e g o posiedzenia Komisji Etnograficznej pod przewodnictwem
prof. dr. Romana Reinfussa, oraz Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznaw
czego, którego prezesem jest mgr Aleksandra Tyszkowa. Prócz etnografów w sesji uczestni
czyli j ę z y k o z n a w c y i oriehtaliści. D o udziału w sesji zaproszono r ó w n i e ż osoby spoza K r a
kowa zajmujące się problematyką zbliżoną do tej, którą p o d e j m o w a ł prof. Tadeusz Milewski.
Uroczyste posiedzenie rozpoczęło
w Krakowie
przy ul. Sławkowskiej
się
17,
o
godz.
17
w
sali
gmachu
gdzie zebrani mieli też
Polskiej
Akademii
obejrzeć
wystawę
okazję
wybranych publikacji Tadeusza Milewskiego, obrazującą główne nurty jego prac badawczych.
Otwarcia sesji d o k o n a ł a prof, dr Jadwiga Klimaszewska (w zastępstwie prof. dr. R . Rein
fussa, który z przyczyn obiektywnych przybył nieco później).
Następnie
mgr
Aleksandra
Tyszkowa przypominała związki prof. Т. Milewskiego z krakowskim Oddziałem P T L . Poinfor
mowała
też
zgromadzonych,
że
uczonego, a w dniu 6 marca
4
marca
specjalna
w kościele Św.
delegacja
Anny
złożyła
kwiaty
odprawiona będzie
na
grobie
msza w
intencji
zmarłego.
Naukowy program posiedzenia przewidywał dwa referaty. Oba przygotowane zotały przez
ludzi, którzy
i
mieli m o ż n o ś ć
seminariach,
1
znać
współpracować
Por. J . K u r y ł o w i c z ,
z
Tadeusza
nim
Milewski
Tadeusz Milewski,
Prace prof. Т. Milewskiego
Pierwszym
ogólnego
(w tym
Etnologiczne
śladem
uczestniczyć
w jego
zaineresowania.
[w:] Polski
„Lud", t. 51:
1966
(1967), cz.
słownik
referat,
biograficzny,
Kuraszkiewicz,
1, s. 222-225; J .
indoeuropejskiego
wykładach
Pierwszy
1976, t. X X I / 2 , 89, s. 214-216; W.
z zakresu językoznawstwa
Posnaniensis", t. 12/13: 1968,
2
podobne
Tadeusz (¡906-1966),
Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk
Prof. dr
Milewskiego,
i dzielić
Safarewicz,
i ogólnego,
„Lingua
s. 223-227.
tych z w i ą z k ó w jest
fakt
Atlasu lingwistycznego języków
wydawanej przez P T L pod
opublikowania
świata)
red.
E.
Zarysu
językoznawstwa
jako pierwszego tomu serii
Frankowskiego
i J. Gajka
(w
Prace
latach
1947-1948).
3
Por. A . K o w a l s k a - L e w i c k a ,
światowej,
„Lud",
t.
46:
1961,
s.
Zainteresowania amerykanistyczne
434-437;
A.
w Polsce po II wojnie
Kowalska-Lewicka,
1906-1966, „Etnografia Polska", t. X I I : 1968, s. 359-361.
Tadeusz
Milewski
220
KRONIKA
pt. „ D o r o b e k językoznawczy prof. dr. Tadeusza Milewskiego", wygłosi) doc. dr hab. Leszek
Bednarczuk. j ę z y k o z n a w c a .
Przedstawił
on pokrótce
życiorys
i drogę
naukową
uczonego,
a następnie wyczerpująco scharakteryzował kolejne etapy rozwoju jego zainteresowań naukowych.
M ó w c a podkreślił, iż prof. Milewski wniósł wkład do wszystkich niemal dziedzin j ę z y k o z n a w
stwa, zwłaszcza indoeuropejskiego oraz indoamerykańskiego. Wskazał rosnące zainteresowanie
wieloma pracami uczonego, głównie dotyczącymi typologii j ę z y k ó w , przejawiające się m. in.
4
w tłumaczeniu ich na języki obce .
językoznawstwa
ogólnego,
W kręgu nauki polskiej takie opracowania, jak
Zarys
były i pozostały pracami pionierskimi.
Kolejny referat, pt. „Azjatyckie paralele niektórych zjawisk kulturowych i j ę z y k o w y c h
przedkolumbijskiego Meksyku w oświetleniu prof. Tadeusza Milewskiego", przedstawił doc. dr hab.
Tadeusz Marszewski, orientalista. Autor przypomniał, że zainteresowanie cywilizacją Mezoameryki
i specjalnie kulturą
aztecką
rodziło
się w latach
pięćdziesiątych
w konsekwencji
badań
nad językami Indian p ó ł n o c n o a m e r y k a ń s k i c h . M i a ł o ono jednak charakter trwały i dogłębny.
M ó w c a skoncentrował się na prezentacji oryginalnych badań Tadeusza Milewskiego nad antro
ponimią
aztecką
i indoeuropejską.
których
wyniki stanowiły
podstawę
do
ogólniejszych
w n i o s k ó w dotyczących ewentualnych kontaktów między Nowym i Starym Światem, a także
pochodzenia ludności
Po obu
Ameryki'.
referatach glos zabrał
były dwie sfery działalności
Przedmiotem
krótkiego
wystąpienia
prof. Tadeusza Milewskiego: przekłady
piszący
te słowa.
z języka
náhuatl
na
polski oraz działalność organizatorska. Podkreślona została pionierska rola uczonego w bada
niach
nad kulturą
Tadeusz
i dziejami l u d ó w
Milewski był pierwszym
Nahua w Polsce,
tym
litera
został
w „Biuletynie
Dwie najważniejsze
systémes
anthroponimiąues
tenże,
Pochodzenie
Polska", t.
prace z tego zakresu to:
azteąues
ludności
et indoeuropeéns,
Ameryki
10: 1966, s. 253-279.
uwzględnione
zostały
Polskiego T o
t. 26: 1968, s. 219-232. Nie jest to wykaz kompletny,
szereg prac zostało wznowionych lub wydanych w przekładach
5
był
Przypomniano ponadto, że dzięki inicjatywie prof. Milew-
Wykaz publikacji T . Milewskiego zamieszczony
warzystwa J ę z y k o z n a w c z e g o " ,
który
iż
tłumaczyć z oryginału źródłowe teksty azteckie, nie pozbawione przy tym w a l o r ó w
4
badaczem,
pamięci,
stanie
6
jedynym
bardziej godna
w
ckich i o g ó l n o h u m a n i s t y c z n y c h .
i jak dotąd
T.
gdyż
w latach późniejszych.
M i l e w s k i , La
comparaison
des
„Onomastica", t. 5: 1959, z. 1, s. 119-176;
przedkolumbijskiej
w odbiciu językowym,
„Etnografia
Wszystkie publikacje T . Milewskiego dotyczące Meksyku
w Bibliografii
polskiej
literatury
latynoameryk-anistycznej
opracowanej
przez R . Schnepfa i K . Smolanę i wydanej staraniem Biblioteki Narodowej w Warszawie
w 1978 r.
6
Por. A z t e k - A n o n im, Zdobycie
Wrocław—Kraków
Meksyku,
tłumaczenie X I I księgi
tzw. Kodeksu
Florentyńskiego,
franciszkanina
Bernardino de Sahagún
(t. 46:
(1961),
1960
przetłumaczył i opracował Tadeusz Milewski,
1959 (Biblioteka Narodowa, Seria
s.
437-440)
II, Nr
116). Praca
ta,
zawierająca
tj. materiałów zgromadzonych przez
w 2 poł. X V I w., recenzowana była
przez R . H . Noconia.
Nie
spotkała
w
„Ludzie"
się chyba jednak
z większym zainteresowaniem środowiska etnograficznego,
jak m o ż n a
sądzić na
podstawie
uwagi K . M o s z y ń s k i e g o ,
w trakcie tłumaczenia,
zapewne
dzięki
kontaktom
pracy Człowiek.
1958. s.
który
treść dzieła jeszcze
z T . Milewskim. Otóż
Wstęp
dzieło
ciekawy pod względem
omawiając
do etnografii powszechnej
138) K . Moszyński
m. in. ogromne
znał
wymienia wśród
B. de Sahagúna
dzieje etnografii
i etnologii
i etnologii
zdobyczy etnograficznej
i dodaje:
etnograficznym, tłumaczy
„Fragment
z oryginału
wiedzy
tegoż dzieła,
prof.
Т.
z.
historiografii
w poznanie
dziejów
podboju
Ameryki,
„Etnografia
w X V I w.
niestety
mało
Milewski". Pewną
zmianę p o g l ą d ó w na ten temat sygnalizował artykuł M . P o s e r n - Z i e l i ń s k i e j ,
skiej
w swej
(Wrocław— Kraków— Warszawa
Wkład
Polska", t.
indiań
13:
1969,
1, s. 243-263. Niewątpliwie, ocena zawartości przetłumaczonej przez T . Milewskiego re
lacji
indiańskiej
antropologii).
zależy
od sposobu
rozumienia przedmiotu
Znacznie mniej kontrowersyjny, jeśli
chodzi
i celów
o
„aspekt
etnografii
(etnologii,
etnograficzny",
jest
221
KRONIKA
skiego w 1963 r. o d b y ł o się w Krakowie I O g ó l n o p o l s k i e
kontynuowane
w latach późniejszych
Seminarium Amerykanistyczne,
w Poznaniu pod nazwą
Etnograficznych
Seminariów
Amerykanistycznych. Odegrał on także aktywną rolę w p o w o ł a n i u w 1965 r. sekcji amerykanistycznej przy Zarządzie G ł ó w n y m
Sesję z a k o ń c z y ł o
parę
7
PTL .
osobistych
wspomnień,
w których
mówiono
o
zafascynowaniu
Tadeusza Milewskiego kulturą aztecką i z a a n g a ż o w a n i u w pracy translatorskiej. przypomniano
wykorzystanie jego przekładów w przedstawieniach Teatru Rapsodycznego, wskazywano na aktyw
ność naukową
funkcji
prezesa.
przez środowisko
naukowe
nie od
rzeczy będzie wspomnieć, iż rocznica śmierci prof. Tadeusza Milewskiego
uczczona
została
Na
krakowskiego
także przez grupę studentów
Ameryki
ta
Oddziału
P T L w czasie
zakończenie tej notatki z sesji zorganizowanej
Uniwersytetu
sesję
przezeń
Warszawskiego, skupioną
przy Katedrze Etnologii i Antropologii
/organizowała
pełnienia
popularnonaukową
pod
Kultury.
W dniu
nazwą
..Kultura
w Kole
Antropologii
15 marca 1986 r. grupa
indiańskich
społeczności
Meksyku", d e d y k o w a n ą pamięci Tadeusza Milewskiego — meksykanisty. Podczas sesji wygło
szony
został referat omawiający wkład uczonego w poznanie i przybliżenie Polakom kultury
azteckiej.
Ryszard
PIENIĘŻNIEŃSKIE SPOTKANIA Z R E L I G I A M I -
Tomicki
DNI J U D A I S T Y C Z N E
W ramach Pieniężnieriskich Spotkań z Religiami odbyły się w dniach 16 i 17 kwietnia
1
1986 r. w Misyjnym Seminarium Duchownym Księży Werbistów Dni Judaistyczne .
Wyjąt
kowość
głęboko
tego spotkania polegała na tym, że korzenie Kościoła
katolickiego
tkwią
w religii judaistycznej.
G ł ó w n y m i organizatorami D n i Judaistycznych byli: z ramienia Seminarium w Pieniężnie
ks. E . Śliwka, dyrektor Muzeum, oraz ze strony żydowskiej — państwo M . i S.
Krajewscy
z Warszawy.
Już długo
przed sympozjum
napływały
zgłoszenia
osób
chętnych
do
udziału
w nim
i zainteresowanych tą problematyką. Ostatecznie w spotkaniu, poza mieszkańcami seminarium,
wzięło udział blisko 140 osób, c h o ć zgłoszeń było o wiele więcej.
Dni Judaistyczne rozpoczęła msza św. koncelebrowana, którą odprawił ks. bp E . Piszcz,
przewodniczący Komisji Misyjnej Episkopatu Polski, administrator apostolski diecezji warmiń
skiej. K s . biskup d o k o n a ł także otwarcia okolicznościowej wystawy obrazującej życie religijne
w y z n a w c ó w mozaizmu. zorganizowanej dzięki pomocy Muzeum Ż y d o w s k i e g o
storycznego
Instytutu Hi
w Warszawie i Muzeum Synagogi w Tykocinie. Zebrano na niej m. in. przed
mioty używane w czasie świąt żydowskich, takich j a k : szabat. Nowy Rok, D z i e ń Pojednania,
Pascha oraz przedmioty kultu używane w synagogach. Obok tego zaprezentowano malarstwo.
drugi
fragment
ckich,
por. T. M i l e w s k i ,
Kodeksu
Florentyńskiego
przełożony
Wyprawy kupców
na polski,
azteckich
a dotyczący
na przełomie
XV
czenie tekstu ź r ó d ł o w e g o . Komentarzem opatrzyła Maria Frankowska).
kupców
i XVI
azte
w. (Tłuma
„Etnografia Polska",
t. X I I : 1968. s. 362-395.
7
Por. T .
Oddział
Milewski, /
Polskiego
Seminarium
amerykanistyczne
Towarzystwa Ludoznawczego,
M . P a r a d o w s k a , / / Etnograficzne
Seminarium
zorganizowane
przez
Krakowski
„Lud", t. 50: 1964-65 (1966). cz. 2, s. 772-773:
Amerykanistyczne,
Poznań
2-4 IV 1965, „Etno
grafia Polska", t. X : 1966, s. 492-493.
1
W roku 1985 miało miejsce pierwsze tego typu spotkanie
z religiami
niechrześcijań
skimi, p o ś w i ę c o n e wyznawcom islamu. Informację o tym spotkaniu zamieściliśmy w „Etnografii
Polskiej", t. X X X I :
1987. г. I.
222
KRONIKA
Fot. 1. W czasie obrad
Fol. J. Roszyński SVD
Po krótkiej przerwie r o z p o c z ę t o obrady. Licznie zebranych gości i gospodarzy,
nich braci
Żydów,
przedstawicieli
i
kleryków
z kilku
W
swym
wystąpieniu
charakter dialogu
diecezji
naukowych,
studentów,
wśród
dziennikarzy,
księży
i seminariów
zakonnych,
powitał
ks.
dr
E . Śliwka
SVD.
wszystkich
uczestników
do
aby
to
spotkanie
miało
zachęcił
i odbywało
środowisk
się w atmosferze
tego,
wzajemnego
zrozumienia
i
poszanowania
przekonań innych. Nawiązując do uchwał Soboru Watykańskiego I I stwierdził on wyjątkowość
tego spotkania
na drodze
poszukiwania
prelegentem
był
właściwych
rozwiązań
problemów
współczesnego
człowieka.
Pierwszym
ks.
mgr
lic.
M.
Magda
S V D , wykładowca
Misyjnego
Seminarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie. „ W kierunku dialogu judeo-chrześcijańskiego",
to
tytuł jego wystąpienia.
Ukazując
szansę
dialogu
między
religiami
mówca
przedstawił w i e l o w i e k o w ą historię s t o s u n k ó w , jakie p a n o w a ł y między wyznawcami chrześcijań
stwa i judaizmu. Stwierdził, że dialog powinien być środkiem
apostolstwa,
narzędziem jed
nania u m y s ł ó w i nie m o ż e być w żadnym wypadku taktyczną grą p r o w a d z ą c ą w k o ń c o w e j
fazie do konwersji. Na tej bazie przedstawiona została problematyka antysemityzmu,
która
wzbudziła d o ś ć burzliwą dyskusję. W dalszej części wystąpienia m ó w c a przedstawił elementy
łączące chrześcijan i Ż y d ó w , wśród nich: wiara w jednego Boga, modlitwa, nadzieja, moral
ność. Dowodem na zbliżenie są rozliczne komisje mieszane chrześcijańsko-żydowskie, spotkania
Jana
Pawła
I I podczas jego podróży
apostolskich
z wyznawcami
mozaizmu.
a
ostatnio
13 I V 1986 r. pierwsza od d w ó c h tysięcy lat wizyta głowy K o ś c i o ł a katolickiego w synagodze
żydowskiej w Rzymie (i w świecie w ogóle).
Kolejny wykład przedstawił ks. dr B. Wodecki S V D , w y k ł a d o w c a
Katolickiej
w
Warszawie i Seminarium
Duchownego
w
Pieniężnie.
Akademii Teologii
Mówił
o
poglądach
religijnych judaizmu, jego genezie, etapach kształtowania
się, doktrynie i jej zasadniczym
zrębie.
i literatury sapiencjalnej.
Podkreślił
znaczenie
etyki,
a w niej
rolę
czasu poświęcił założeniom doktrynalnym Talmudu.
Tory
Sporo
223
KRONIKA
T e n sam problem, ale od strony judaistycznej, przedstawi) dr S. Krajewski z Warszawy,
w referacie pt. „Trzy filary judaizmu". Te filary to: Tora, służba Boża, dawniej ofiarnicza,
dzisiaj ofiara serc, czyli modlitwa, oraz dobre uczynki, czyli etyka. Są to
zarazem
środki
do osiągnięcia trzech c e l ó w : sprawiedliwości, prawdy i pokoju.
Sesję przedpołudniową prowadził imam mgr Taha Zuk z Warszawy, jeden z głównych
organizatorów ubiegłorocznej sesji muzułmańskiej w Pieniężnie.
W części p o p o ł u d n i o w e j , którą r o z p o c z ę t o modlitwą, przedstawicieli obu religii — zostały
wygłoszone
trzy referaty: Z . Targielski
z Żydowskiego
Instytutu
Historycznego
w
War
szawie o m ó w i ł elementy s k ł a d o w e żydowskiej modlitwy porannej, mgr K . Gebert z Warszawy
zaprezentował liturgię d o m o w ą szabatu, dnia, na który czeka się cały tydzień, dnia, który —
jak powiedział — jest dla Izraelity świątynią w czasie. Ostatnie w tym dniu było
wystąpienie
dr A . Żuk z U M C S w Lublinie na temat głównych idei chasydyzmu. Istota tego kierunku
religii judaistycznej p o w s t a ł e g o w X V I I w. na Podolu polega na przekształcaniu
głównych
idei mozaizmu na kategorie wewnętrzne. Chasydyzm i wyrosły z niego cadykizm
kładzie
nacisk
i smutku:
radości
Boga, by
później
na
rolę religii serca.
Wypływa
stąd
szczególna
teoria radości
jako podstawowej wartości życia i smutku, czyli czasu odsunięcia się od
jeszcze bardziej się do Niego zbliżyć.
Obrady prowadziła doc.
dr hab.
B. Bazielich, pracownik naukowy Katedry
Etnografii
Uniwersytetu Wrocławskiego.
Na
zakończenie pierwszego dnia w godzinach wieczornych odbył
się przegląd
filmów
judaistycznych. D o t y c z y ł y one p o m n i k ó w kultury Ż y d ó w polskich oraz martyrologii Narodu
Wybranego w okresie I I wojny światowej.
Drugi dzień spotkania z judaizmem, podobnie jak poprzedni, r o z p o c z ę t o m s z ą św. kon
celebrowaną pod przewodnictwem prowincjała ks. dr. K . Kelera S V D . Obradom tego dnia
w części przedpołudniowej przewodniczył dr S. Krajewski, a po p o ł u d n i u doc. dr hab. E . Pie
traszek, pracownik naukowy Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego.
224
KRONIKA
225
KRONIKA
Fot. 5. Podczas przerwy w obradach
Fot. .1. Kaszyński SVD
Pierwszy referat, pt. „ S t a n o w i s k o prawne ludności żydowskiej w Rzeczypospolitej Polskiej
od X V do X V I I I w.", wygłosił dr A . Leszczyński, adiunkt Ż y d o w s k i e g o Instytutu Historycz
nego w Warszawie. Drugi referat prof. M . Horna, również pracownika naukowego Ż y d o w
skiego Instytutu Historycznego
w Warszawie, dotyczył kultury umysłowej Ż y d ó w w dawnej
Polsce. Oba wystąpienia bardzo dobitnie uzmysłowiły słuchaczom, że stosunki Ż y d ó w z lud
nością
polską
antagonizmów,
nie
układały
nienawiści
się pomyślnie.
Dzieje
bowiem
znają
przykłady
z obu stron. Polska jednak była jedynym
wzajemnych
krajem europejskim,
z którego Ż y d ó w nie wypędzano, c h o ć ich sytuacja społeczno-prawna była mocno skompli
kowana.
Trochę refleksji filozoficznej dostarczyły uczestnikom sesji dwa następne referaty: dr A . Żuk
na temat mesjanizmu ż y d o w s k i e g o
i polskiego oraz dr. B. K o s a
z Warszawy na temat
kabały — tajemnej nauki i mistyki żydowskiej.
Mesjanizm, tak charakterystyczny dla polskiego romantyzmu, stanowi — zdaniem
gentki — interpretację
filozoficzną
mesjanizmu
żydowskiego,
głównie w religii. C o zaś tyczy kabały, odbicie
który
swoje
oparcie
prele
znajduje
w niej znalazła mistyka religijna judaizmu.
Kabaliści twierdzili, że świat materialny jest tylko odbiciem boskiego świata idei, i m e t o d ą
czysto spekulatywną
wyodrębnili
aż 10 sęfirot — p r o m i e n i o w a ń
światła boskiego pomiędzy
światem z m y s ł o w y m a Bogiem.
Okrasą drugiego dnia był wykład M . Krajewskiej, artysty-plastyka, na temat symboliki
cmentarzy ż y d o w s k i c h , ilustrowany zestawem
przezroczy. C z ę s t o zapomniane,
w większości
zniszczone cmentarze żydowskie, to skarbiec i świadek kwitnącej niegdyś kultury żydowskiej
na
ziemiach
polskich.
Maceby
nagrobne,
architektonicznej, ż y w c e m przeniesionej
to
zabytki
z żydowskich
efekt jej kilkuletnich badań, p o s z u k i w a ń
sztuki
zdobniczej
i kamieniarskiej,
synagog. Wykład M . Krajewskiej,
i działalności w Społecznym
Komitecie
to
Ochrony
Cmentarzy Ż y d o w s k i c h .
W
trakcie obrad pierwszego oraz drugiego dnia toczyła się dość
dyskusja. Najwięcej kontrowersji wzbudził problem antysemityzmu.
15 -
Etnografia Polska, t. X X X I . z. 2
burzliwa i gorąca
Balast przeszłości, długie
226
KRONIKA
lata wzajemnej wrogości, a także lata milczenia s p o w o d o w a ł y , ż e w dyskusji m o ż n a
wyczuć
wzajemne uprzedzenia oraz chęć c a ł k o w i t e g o ,
było
za wszelką cenę odparcia zarzutów
przez obie strony. Mimo różnicy zdań atmosfera spotkania była jednak bardzo serdeczna.
K a ż d y ze ś w i a d k ó w tego niezwykłego religijnego wydarzenia wyszedł zeń wzbogacony kolejnym
zasobem wiedzy o człowieku i jego religii i nowymi doświadczeniami, b ę d ą c e swego rodzaju
oczyszczeniem narosłych pozaracjonalnych i empirycznych opinii i twierdzeń. N a zakończenie
zebrania głos zabrał ks. dr K . Keler, prowincjał werbistów w Polsce. Dziękując wszystkim
organizatorom
i uczestnikom
wyraził
zadowolenie,
że takie
spotkanie
mogło
się
odbyć.
Stwierdził, że judaizm o m ó w i o n o w całej szerokości i głębi tematu, c h o ć go nie wyczerpano.
Były bowiem poruszone problemy natury doktrynalnej, liturgicznej i kulturalnej, a wszystko
to
odbywało
się w atmosferze
dialogu,
tak bardzo w a ż n e g o
w
każdej
dziedzinie
życia,
również na gruncie szeroko pojętego ekumenizmu.
Atmosfera spotkania udzieliła się wszystkim jego uczestnikom. N a w i ą z a n o wiele k o n t a k t ó w ,
znajomości.
Wiele z nich m o ż e stać się początkiem dalszej znajomości,
szukania tego, co
łączy i pomaga współistnieniu dwom tak różnym, a jednocześnie tak bliskim sobie religiom.
Oby takich spotkań było coraz więcej!
Janusz
Walerowski S V D