Strój sandomierski /Atlas Polskich Strojów Ludowych

Item

Title
Strój sandomierski /Atlas Polskich Strojów Ludowych
Description
Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z.7 ;62 s.
Creator
Kamocki, Janusz
Publisher
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Date
1957
Language
pol
Format
application/pdf
Identifier
oai:cyfrowaetnografia.pl:5255
Relation
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5653
Rights
Licencja PIA
extracted text
A T L A S
POLSKICH
STROJÓW
LUDOWYCH
J A N U S Z

S

T

R

Ó

J

P O L S K I E

S

A

K A M O C K I

N

D

T O W A R Z Y S T W O

ll,,t//

l

O

M

I

E

R

S

L U D O Z N A W C Z E

K

I

A

T

L

C Z Ę Ś Ć

A

S

P

O

L

S

I

C

V

T

H

S

R

Ó

A

J

N

U

S

S

P O L S K I E G O

Z

R

O

K

A

W

N A K Ł A D E M

T

J

Ó

W

L

U

D

O

M A Ł O P O L S K A

J

S

K

N

A

M

D

O

O

R

PIL

1

9

O

C

T O W A R Z Y S T W A

Ł

5

A

C

K

M

I

W

Y

C

H

Z E S Z Y T

7

I

E

R

S

K

Zakład

I

Kuituroznawsrwa

B ib 1¡o t
Nr I n w e n t a r z o w y

W

7
L U D O Z N A W C Z E G O

WE

W R O C Ł A W I U

f

u

c

,

....^.aPP.J.Kfif

c

A T L A S
W Y D A W

P O L S K I C H
r

A N Y

S T R O J Ó W

P R Z E Z

P O L S K I E

L U D O W Y C H
T O W A R Z Y S T W O

L U D O Z N A W C Z E
K O M I T E T
A

D

A

A D A M

M

R E D A K C Y J N Y :

G

L

A

P

A,

A

M Ł O D Z I A N O W S K I ,

R O M A N

R E I N F U S S ,

N

N

J Ó Z E F

A

K A Z I M I E R Z

PIETKIEWICZ,

T A D E U S Z

S E W E R Y N ,

K A Z I M I E R A

Z A W I S T O W I C Z

R E D A K T O R

N A C Z E L N Y :

R E D A K T O R

Z E S Z Y T U :

O K Ł A D K A

A D A M A

P L A N S Z E

B A R W N E

U K Ł A D

G R A F I C Z N Y

P O Z N A Ń S K A

-

A D A M S K A

J Ó Z E E

G A J E K

J Ó Z E F

G A J E K

M Ł O D Z I A N O W S K I E G O
J E R Z E G O

D R U K A R N I A

K L I S Z E

J E D N O B A R W N E

I M .

K A S P R Z A K A

M .

G A J E K ,

K U T R Z E B A ,

W

K A R O L A K A

A D A M A

G L A P Y

N A U K O W A

P O Z N A Ń

Z A K Ł A D Y
P O Z N A N I U

G R A F I C Z N E
—

K L I S Z E

W I E L O B A R W N E
D R U K A R N I A

N a k ł a d 6 2 0 0 egz.

N A R O D O W A

A r k . w y d . 6,

d r z e w n y 100 g 6 1 x 8 6 / 8 .
d o d r u k u 30. V I I I . 1957.

ark.

W

\ K R A K O W I E

d r u k . 8,5. P a p i e r i l u s t r a c y j n y

O d d a n o d o s k ł a d a n i a 29. V I . 1957.
Druk

bez-

Podpisano

u k o ń c z o n o w e w r z e ś n i u 1957. Z a m . 211/231

C e n a z ł 26 — .

K-20

W S T Ę P
P o ł o ż e n i e

i

nie

obszar

już

nocną

istnieje;
i

c h a r a k t e r y s t y k a

środkową

na

część

powiatu

wsch. część stopnickiego
w

skład

części

rdzennej

Ziemi

którym

W

X I X

w.

granica

Pqd

względem

mierskiej,
wo

—

z

jego

dawnych

się

terenem,

kiego

w

noszono

Ludność

równi

nad

uprawą

tomiast

w

pszenicy

uprawa

już

w

na

ubrania

zaniku.

lnu

najlepiej
Wielka

żyzność

i roślin

najwyżej

sandomierskiego

się

się

lasami.

szej w ł a s n o ś c i
się

znacznej

między
lub

sobą

ilości

jak

i

dodatkowymi

domierzanie

a

wszystkim

a

rozwój

ziemia

co

pochodzi.

Niestety

odmian

wyżynie

sando­
częścio­

sandomierskiej,

uprawę
w

zbóż.

północnej

a

za

zwłaszcza

dawna

w

buraków

k a ż d y m

były

żyzność

tu na

ogół
pracy

cukrowych.

Na­

gospodarstwie, dziś

jest

owiec; tak

idzie

wsi

więc

np.

do

własnej

w

znaczna

nad

dóbr

Złotej
gęstość

pod

wełny

tylko

niewątpliwie

7°/

wsi,

0

3

wiosek .

jedną

z

a

Ten

dogodną
2

się ,

do

i

stare

szlachty

jedno

tworzyły

kościelne

rozdrobnienia

przyczyn

sandomierskim.

Zdobienia

czy

czasem b a r w ą

nie

odmian
z

jakiej

przetrwał

do

była

tak

parafii,
naszych

duża,
ale

że na

czasem

ich

składały
więk­

wytworzenia

haftu

kto

na

pokry­

stan

stroju

Liczba

się

dobra

w

nietylko,

ar­

czym

Sandomierzem.

nieurodzajnymi,

głównych

szamerunku,

o

zaludnienia

prywatnych

terenami

tak

osiedlania

sandomierskich należała

kompleksy

obejmowały

położona

zachęcała

neolityczne,

tym

Większe

zdobin

ten

Poza

stopnic­

wielka

gospodarstwa

motywami

ozdobami.

strój

Galicji.

diecezji

gleby skłaniała ludność do

hodowli

porozrzucanych

był

na

rolnictwem,

że

sandomierska,

od

większość

pojedynczo

rozróżniali

skład

i

krakowski.

nieodzowna

wykopaliska

że

lub

w

oraz

przede

jest Wisła,

ziemi,

kolorem

Wscho­

Królestwa

mieli.

Żyzna

jaką

ziemskiej,

sandomierskiego.

sandomierskiego

przemysłowych,

nie

Królewszczyzny
z

san­
stroju

pod

zamożność, mimo

dawniej

parowioskowej.

przeważnie

powiatu

zawichojskiego i —

leżał

pograniczu Sandomierszczyzny lessowej z sąsiednimi
tymi

część

zasięg

wykorzystanymi

pow.

uniemożliwiał

osadnictwo, powodowało,
lub

sandomierskiego,

wchodził

lewobrzeżnej

zwarty

granicę

wchodził

1

bogate

granicach

lewobrzeżną

regionach . Duża urodzajność

r e g i o n u .

świadczą

on

stanowiącej

sandomierski,

zajmowała

Sandomierz acy

komunikacyjną,

płn.-

Kongresowego,

obszar'ten

lessami

części

ubiór

łąk

pół­

opatowskiego, oraz

w

z granicami obwodu

Wiśle,

stroju

i konopi,

Brak

H i s t o r i a
terią

na

stosunkowo dużą

innych

sandomierski

obejmował

krakowskiej.

zasięgu

oddawna

niż

częściowo

urodzajnymi

ziemi p o w o d o w a ł a
mniejsze,

stanowił

południowej

na

położony

Królestwa

archidiakonatów:

diecezji

zwartego

odznaczającej
tym

X V I w.

administracji kościelnej,

kieleckiego,

Obszar

W

się

strój

występował,

okresie wczesnohistorycznym region ten
w. był

się

Tradycyjny

zwarcie

XII-XIII

czasów

urywała

w.

w

za

sandomierskiego p o k r y w a ł
dnia

o b s z aru.

X I X

sandomierskiego, większość

( m a p a 1). W

Małopolski;

Sandomierskiej.

domierskiego.

w

te

różniły

się

materiału,

podstawie

San-

nawet i z jakiej

wsi

czasów.

3

Ryc.

1. K r a j o b r a z s a n d o m i e r s k i (z n a d W i s ł y k o ł o S a n d o m i e r z a ) — f o t . ' J. K w i a t k o w s k i

Sandomierzanie
ograniczało

byli

grupą

ruchliwą

się t y l k o do t e r e n ó w

i

sprężystą.

najbliższych

t. j . d o

Osadnictwo

podnóża

1956 r .

sandomierskie

nie

G ó r Świętokrzyskich

czy

w i d e ł W i s ł y i Sanu, ale w d z i e r a ł o się w g ł ą b L u b e l s z c z y z n y , S ą d e c c z y z n y a ż p o K a r p a t y .
O d
skąd

X V w . t. j . o d
spławiano

hutnictwo.

chwili

słynną

Zamożność

odzyskania

pszenicę

wzrosła

rola

Ziemi

Rozwinął

się

przemysł,

ziemi

podcięły

jednak

podnosił się p o z i o m gospodarczy.

Powstały

manufaktury wytwarzające

Koprzywnicy,

tej

Pomorza,

„sandomierkę".

wojny

Rakowie, a

przede

wszystkim w

darkę Sandomierszczyzny

dopiero

zabory,

degradujące

1831 r.

odżywa

steczka

granicznego.

zresztą

głównie

Niezależnie
wołało
gach

w

do
od

Dopiero

potrzeb

szczególnie

szwedzkie, po których

Staszowie.

chwilowego

Bogorii,

rujnują

gospo­

Całkowicie

zarazem jej stolicę do roli

chwilowo

przemysł,

Wracając

ożywienia
żywy
po

gospodarczego,

powstanie

oddźwięk.

Wieśniacy

klęsce

domów,

do

listopadowe

licznie brali udział w

przynosili

ze

sobą

się na t y m terenie jednostki w o j s k o w e r o z d a ł y
odzieżowych .

nie

pozostały

rozwoju
w

związku

stały

pewna
dzała

z

do

czym

latach

w p ł y w u

podnosi

daje

4

na

ubiór

Należy

ludowy

1863 r. R z ą d

oraz

dalszym

Odbija

swe

odbicie

się to m . inn. i w

stroju.

znaczne zbiednienie wsi sandomierskiej.

rozdrobnienie

ludności

wydarzenia

włościan,

gospodarstw.

szukała

sezonowej

pracy

tradycyjnej

kultury

wsi nowe

elementy,

Między

i znalazły

że

w

ludności

jej rozkładu.

przypuszczać,

Narodowy ogłasza uwłaszczenie

się i c h z a m o ż n o ś ć .

się z a u w a ż y ć

się z a d ł u ż e n i a

część

przyczyn

4

bez

stroju regionalnego. W

stępnych
tego

materiałów

wy­
szere­

mundury

swych oddziałów. Rozwiązujące

te

mia­

dostosowany

miejscowej

zapasy

powoli

sukno w

wojennych.

Sandomierszczyźnie

powstańczych.

w

Sandomierskiej

po

Ten

miastach,
które

i n n y m i z a z n a c z y ł o się to w

stały

a

stan

spowodował,

powracając
się

W

jedną

na­

Powodem
że

wprowa­

z

głównych

zarzuceniu stroju

ludowego.

C e c h y

s t r o j u

s a n d o m i e r s k i e g o .

odrębny

ubiór,

pewnymi

elementami

W

ubiorze

„fartuch",

należący

męskim

najbardziej
przez

rakterystycznym
w

głowy,

w

granatowa

użyciu

stroju

odziew"

i

„kotką".

W

tak

duże,

mniej

swym

lniane

chusty

porównaniu

ze

s ą s i a d ó w .

wschodzie

Na

obszarze

dawnej

zapinane

na

lice",

bądź

sobne

i naramienne,

krótki,

grup

sąsiednich,

i świątecznego.

był

Ponadto
z

m a z o w i e c k i e j (tab. I I . ryc.
czasach także

i

zwieszającym

suto

1 1 , 17).

maciejówki

Wyłącznie sandomierską

„kucotkiem",

gdyż

mitrę,

na

z

głowę

sięgał

grup

kroju

czapką

s i ę ze

środka

to jest okrycie

głowy

i

sąsiednich,

mężczyźni

posiadały

męski

charakteryzowały

kielecki

a

odznaczające
rogatywki,

odznaczał

zaopatrzona

z tyłu

i przedsobne

Sandomierzanek

bez

z fałdami

ozdabiano

powszechnie

się

w

się

klapki.

suto

Głowę
W

po

bokach,

wielkim

o

plecach

trójkątnym

kaftanów

były

z

lub

z

się w i ę k s z ą

tabaczkową
B y ł to

takimż

obręcz, obciągniętą

o

wolutowym,

mężczyzn

łopolskiego.
je

„oberkami"

z

Okrycie
po

rogach

oraz

głowy

o

jedną

kiście.

przed-

brązowe

wyłożoną,
szwów

naramiennymi i

układzie
nosili

gładkich,

ozdobną

czerwonymi
przedsobnymi,

sukmana

bez

ozdób

lub

rzadziej

występowały

zapaski

pionowym.
brązowe

sukmany

kroju

ma­

nieprzecinanych. Sukmany

zwanym

„suką".

stanowiły

Ponadto

czerwone

barwnością

i

te,

używano
rogatywki.

bogactwem

pogranicza sandomiersko-krakow-

uważany
kroju

brązowej,

niesłusznie

za

małopolskiego,
sukiennej

przodu. Kobiety

5

sandomierski ,
oraz

furażerki,

nosiły

na

od­

czapką

zwaną

obszytej

czer­

głowach

chamełki
haftem

Sandomierzankom.

Lubelskiego cechowały

stanowiły

wełniane

zapaski

siatkowym czepeczkiem. Koszule w y s z y w a ł y

nieznanym

Powiśla

zapaski

z

„wściek­

naramienne.

sukmaną

frędzlem

suk­

stebnowań

szamerowane,

wzdłuż

niż u Sandomierzanek

rodzaj

t. j . d r e w n i a n ą
ornamencie

lub brązowe
formie

strój ten b y ł stosunkowo

kobiecym

Okrycie głowy

Tarnobrzeskiego

kukurudzą".

po szwach,

2).

okrywano „wścieklicą"

kołnierzem,

bez r ę k a w ó w .

niekiedy zapaski

Powiśla

się c z a r n ą

w

sfałdowana

stroju

czarne, l u b pasiaste,

kobiecy odznaczał

męski

szare

Puszczy

krakowskim,

paski.

brązowa,

„kucotków".

tylko

zapaskami

zdobin, z w ł a s z c z a na gorsecie i kaftanie. N a obszarze
noszone

z

(mapa

ozdób

czerwono

regionie w s c h o d n i o - k r a k o w s k i m m ę ż c z y ź n i

łopolskiego,

Zdobiły

się

ubiór

nosili

one

zdobione

pionowe, czarne

cechowała

naramienne

Ubiór

„na

zwieszającą

Kobiety nosiły wełniane

kolan.

kobiecy

rogatywką

znaczał

i

noszone

południu

białe prążki. Ponadto

niżej

granatowe

granatową

„magiera

rogiem

Tarnobrzeskiego

„kucotków".

poziome

małopolskiego,

ubiór

gładko,

bez
w

czerwonymi w

Męski

haftki.

ale

czarne,

Strój

Strój

łokłuszki,

zdobiły sukmany sandomierskie. O k r y c i e m głowy były

czarnymi

skiego

lniane

i kieleckim, na

i Powiśla

Nie

wypustkami.
lub

świętokrzyskim

Radomskiej

nieco

,,siekacem"

często

oraz

haftowanym

kobiet

lub

świętokrzyski

sukmany
klapą

c h a r a k t e r y s t y c z n y m b y ł kap,

Puszczy

też rogatywki,

Ubiór

wono

od

się

X I X w.

U b i ó r s a n d o m i e r s k i g r a n i c z y ł n a p ó ł n o c y ze s t r o j e m

pętle

szamerowań, jakie

Ubiór

go

połowie

p ł ó t n i a n k i , z w a n e j t u kamizielą,

do

kształtem

z ubiorem lubelskim

many,

tu

swój

barwny.

U b i o r y

W

posiadała

charakteryzujący

n a ń w

późniejszych

zwanym

strojami

Radomskiej, na zachodzie —ze

lub

krojem

a

się

odróżniającym

stroju weselnego

magiery a w

kobiecym najbardziej

przypominające

lub

małopolskich,
nawarstwiły

również i u niektórych grup sąsiednich.
rogatywka, z

sandomierska

( r y c . 28 B 29).

W

a na

do

zbliżoną

wścieklice,

mężatek,

jest

które

typowym,

młodzież

sukmaną,

jak

była

strojów

było współistnienie małopolskiej

pasie

były

denka

grupy

mazowieckimi,

używany

fałdowaną
Okrycia

do

Ludność

niebieskie

sukienne

rogatywki,

Kobiety

nosiły pasiaste

nie

sukmany

obszywane

kroju

ma­

barankiem.

spódnice, czepki

zwane

naramienne.

5

R o z d z i a ł

O B E C N Y

S T A N

zanikania

sandomierskiego

Proces
i

trwał

wały

aż

do

się po

pierwszej

nim tylko

STROJU

wojny

I

L U D O W E G O

W

S A N D O M I E R S K I E M

stroju ludowego rozpoczął

światowej.

nieliczne relikty,

Obecnie

ubiór

ten

takie j a k sukmana,

się p o d koniec X I X w .
j u ż nie

gorset,

istnieje,

zacho­

haftowana

koszula

kobieca i kilka kapot. Obecnie ludność wiejska u ż y w a już całkowicie ubioru miejskiego.
W

T

stroju

dziennych

męskim

współczesnym

wpuszczanych

na

do b u t ó w

uwagę

zasługuje

i opadających

na

sposób

noszenia

cholewy. Starsi

też jeszcze czasem czapki baranie, rzadziej spotyka się granatowe
ostatnie
wojny

w

swej

obecnej

światowej

poprzednio

noszone

„polskimi"

były

Na

formie rozpowszechniły

i dotrwały
sztywne

podobne

obszarze

w

powszechnym

kaszkiety

do

Sandomierszczyzny
troskliwie

przez

tylko

je

kościoła.

chłopów

idąc

do

bogatszych.

zachowany

okaz

pomniejszony
Druga

W

model

wojna

znajduje

starców.

Muzeum

sukmany

k a s z k i e t y ( r y c . 27). T e

dopiero w

czasie

drugiej wojny.

„moskiewskimi".

się

jeszcze

Właściciele

Należy

tutaj

w

pierwszej

Wyparły

Nowsze

się do

obecnie
ogół

czapki

one

zwane

kilka

że kapota

chłopa

znajduje

całkowitego

spod

prze­

czasem

stanowiła

Etnograficznym w

przez

kapot,

ich nie używają,

Sandomierzu

Muzeum

wykonany

przyczyniła

na

podkreślić,

Regionalnym w

( r y c . 17), a

stroju męskiego,

światowa

zwane

do

co­

noszą

maciejówek.

chowywanych
ubierają

się zresztą

użyciu

spodni

wieśniacy

się

strój

jedyny

Krakowie

jest

Sandomierza.

prawie

zniszczenia

prze­

c h o w y w a n y c h przez w i e ś n i a k ó w resztek stroju; n a s t ą p i ł o to n a skutek d z i a ł a ń w o j e n n y c h ,
większość
inne

bowiem

ubiór

wykazuje

jednak

obecnie

sąsiednich.

Starsze

niały

od

cym

niż w

tak

wają

on

grup

dłuższe

we

spalona,

wsi Ruda

Na

zanik

a

ludność

z

gospodarcze.

kolei

skich

panów.

Rozwijający

duży

uprawy

zbyt

lnu

6

przesiedlona

na

dostarczył

tu

po

r. r o z p o c z ę ł y

do

była

zaniku

gorset

z

oraz

przejęły

dzisiejszy

się w

Sandomierskiem

oraz

inspirowane

przez

stroju
od

połowy

haftowana

się

szereg

przyczyn;

do

i dążenie

bogatszych

chłopów

że

przy

naj­

czysto

i materiałów; z drugiej

intensywnej

uprawy

braku

ziemi,

co

sandomier­

własnych

owiec

kupować.
p o g a r d l i w y stosunek
stroju

Koła

bluzki

z

jedwabiu

lub

białego

płótna,

wyszywane

spódnicę.

Spódnice

w

kwiatki,

sięgały

do

próby

Gospodyń

stroju sandomierskiego

pół

san­

do

ludowego,

trady­
kobiety

sąsiadek

czarną,

noszą.

zresztą

tradycyjnego

okry­

Z dawnego

53).

od swych świętokrzyskich

dzień

nieco

przykrywają­

pierwszej

Warszawie

własnego

wego

dawnego

kraciastą.

tanich ubrań

podkreślić,

zmuszona

całkowitym

zachodniej
którą

często

wyodręb­

na ten stan m i a ł y w z g l ę d y

stroju miejskiego, p o w o d o w a ł a
tak

barchanowe,

niezbyt opłacalnej na urodzajnych glebach

Należy

kobiecego,

złożyło

w p ł y w

miejskiego,

go

ryc.

sezonową

rolnych zachęcał

wiejska

Przy

jeden

L u d o w y c h w

również

się p r z e m y s ł

konopi.

zapaskę,
1950

Niemały

by

czasie c h ł o d u i niepogody,

najczęściej

tylko

stroju

które

fartuchem,

Sandomierszczyzna

ludność

Sandomierszczyźnie

Około

się

się o d

cech,

kaftany

nie

też w

stroju ludowego

produktów

nabywania

ubioru .

naramienną

zachował

zarzucanie

i

materiały

Łatwość
cyjnego

bądź

chustą,

Muzeum Kultur

(południowa

na

nich należy zaliczyć emigrację

powodowało

wełniane

ubierają

nałożonym
miasta,

odróżnia

specyficznych

kobiety
z

wełnianą

sandomierskiego

naśladownictwa

strony

w

niż męski

jakichś

do

dużą,

stroju kobiecego,

ważniejszych

w

„półkę". Idąc

przechowywany

koszula

z

została

bardziej

spódnice,

i ramiona

domierskiego
w,

kobiecy

mieście

zwaną

głowę

XIX

zaś

sandomierskich

Sandomierski
nie

do

wsi

tereny.

tworzenia nowego
Wiejskich.

Zaczęły

krzyżykami

łydki;

szyto

je

więc

ludo­

Odbiegał
kobiety

i

wypuszczane

z

czterech

on

nosić
na

brytów,

w dolnej części posiadały ozdobne dwie pliski. Strój ten uzupełniał krótki fartuch i chustka

6

wiązana
w

z

tyłu

czerwone

głowy.

i zielone

Niekiedy

pionowe

Sandomierzanki

pasy,

wyrabiane

w

narzucały

na

Częstochowie

ramiona

lub w

zapaskę

Sandomierzu.

W D w i k o z a c h w p r o w a d z i ł y kobiety m o d ę noszenia chust tureckich z „ ł o w i c k i m "
Obecnie
jest

strój

reprezentacyjnym

kobiecym

strojem

ZARYS

Wiadomości
początków

mością

o

7

Polski'' ,

HISTORYCZNY

R O Z W O J U

jakie

stroju

mamy

o

X X w . Wprawdzie,

stroju

wzmianka

tej

Długosza

jednakże

wonych

czapek

interpretacją

rysunku

z

w

dane

w

obszytą

dokoła
a

szyi

wiado­

Głowę

na

1644 r o k u

on

garncarza

„ n a

wypust",

wzdłuż

roz­

szerokim,

tka­

okrywa

„wścieklicy".

czapka

Ubiór

taki

nie z d z i w i ł b y n a t y m terenie i w

końcu
tylko

anachronizmem byłby

pas

tkany,

on

wprawdzie

gdyż jakkolwiek

noszono

go

lub

wiadomości

o stroju

pochodzą

z

wzmianki

o

dotrwał

d o I I poł. X I Xw . —

sukmanach

I

wyłącznie

kożuchach.

R y c . 2. G a r n c a r z z Ł a g o w a w k o s z u l i „ n a w y p u s t " p r z e ­

na

w i ą z a n e j pasem d z i a n y m . R y s u n e k na pucharze cecho­

Dalsze

w y m z 1644 r o k u

sandomierskim

połowy

X I Xw . s ą to
sandomierskim

Wiejskich"

pisanych

A . Patkowski, Sandomierskie

Poznań

1938 r . s t r . 46.

ludzie

„Obrazkach

przez

Jana

Kantego

G r e g o r o w i c z a

z

Bilczy

8

w

pow. sandomierskim .
Roboczy

a

był

wykonany

on

ze spodni

conej

często

w

Noszono

i świąteczny

z płótna
zwanych

na wierzch

ozdobami

z

najdawniejszą

dowolną

XIX w.—

w

do X I X

na

z

i

przepasaną

niemniej

historyków

się głównie

umieszczonym

koszulę

pasem.

rodzaju

odnoszą

czer­

znajdujemy

2). P r z e d s t a w i a

nym

niektórych

S A N D O M I E R S K I E G O

„Dziejach

dość

cechowym

ubranego

w

jest

STROJU

jest

przypisywanie

Łagowa,

pucharze

cięcia

terenie

tekstu.

Najstarsze

(ryc.

szlakiem.

omawianym

I I

sandomierskim

według

sandomierskim

podstawie Sandomierzanom

na

na

krakowski.

R o z d z i a ł

i

ludowym

sukmany
nymi

W

stroju".

parciakami,
oraz

były

z

posiadających
kamizieli,

bure

kołnierzem

9

zimie

noszono

Okryciem

głowy

krojem

rozporek,

z koszuli

nabitymi

i czerwonymi

się

wyrzu­

nieco w y ż e j

mankietami

czarnych

małopolskich

pasami,

kółkami

sięgające

i

1 0

.

(tabl.

lub białych,

one r o z m a i t o ś ć z d o b i n stroju.

do sukman

wełnianymi

sukmany,

o sukmanach

sznurkami . Podkreślają

zdobione

z boku

X I Xw .

Składał

parafiach.

wspominają

zbliżone

„białego

różniącej się przypuszczalnie w t y m okresie

lub rzadziej

stojącym

źródła

sukman

były

z początku

nazwę

modre,

lub granatowymi

ostatnie

sandomierskiego

i nosił

poszczególnych
również

ówczesne

szywaniu

chłopa

spodni

charakterystycznym

które

ubiór

samodziałowego

pasami

II).

oraz

Nie­

o w y ­

Sandomierskie

Przewiązywano

lub brązowymi

kolan,

je

czerwo­

skórzanymi.

T e

sprzączkami.

kożuchy.
były

„zawściekłe"

czapki,

granatowe

lub czerwone

rogatywki,

7

czasem

z pawimi

piórami,

rozpowszechnienia

a

w

okresie

się czerwonych

lata

słomiane

rogatywek

kapelusze.

miało

Według

się przyczynić

tradycji

do

powstanie

koś­

ciuszkowskie.
Sandomierzanie
zazwyczaj

wkładali

do pracy

Sandomierski

strój

ludowy

R a d z i k o w s k i e g o
wia

chłopa

woną

w

czerwonym,
okrywa

jego

czątkach
na

Wprawdzie
w

W ó j c i c k i e j

którego

jednakże

ż e jest

w

lecie

chodzono

X I Xstulecia.

Niestety,

nazwa

barankiem.

ryciny

ilustracja

W . E.

przedsta­
oraz

jest w pasie

czer­

przewiązana

s i ę l u ź n o p o l e w e j stronie.

Głowę

Spodnie

paski

w

biało-czerwone

fabryczny.

weselnego męskiego

„fartucha'"

z tego

stroju

okresu

również

weselny"

danych,

—

tylko

sandomierskiego b y ł

— jednakże

reliktu pozwala w n i o s k o w a ć

brak

„fartuch

barwne

i mankietami

przodu. Sukmana

to materiał

opisu

kołnierzem

końce zwieszają

uzupełnieniem
brak

dwie

( r y c . 3,5). T a o s t a t n i a

z

z białym

I I poł. X I Xw . j u ż jako

to wskazywała

z cholewami,

z czerwonym

na rozcięciu

pasem,

Charakterystycznym

nie

J.

„wścieklica"

wnioskować,

„fartuch".

buty

z I poł. X I Xw . ilustrują

sukmanie

widoczną

tkanym

czerwona

pozwalają

i

brązowej

podszewką

na nogi

boso.

czy b y ł on używany —
podczas

wesela,

dość

prawdopodobne

inne

uroczystości.

Biały
i

strój

wśród

występowa­

o istnieniu jego w po­
jakby

c z y też, co jest

wkładano

go, na

przeważał w X I X w . także

kobiet. Składał

się on z

odzieży

spódnicy,

zapaski,

lnianej,

t. j . z koszuli,

kaftana,

łoktuszki

i

Niekiedy

wkładały

kobiety

chustki

na

głowę.

kamizielę,

nie

różniącą sięniczem o d męskiej. Biały
ubiór

ożywiał

krajka,
a

haft,

u panien

barwny

sznury

—

gorset,

korali

kwiaty

ten

kolorowa

na

szyi,

kap,

za

chu­

zatknięte

steczkę.
Oprócz

samodziałów

płóciennych

siły t e ż kobiety odzież szytą z
kupnych,

czyli

z

tak

zwanego

J. G r e g o r o w i c z w s p o m i n a

o

no­

materiałów
towaru.

świątecznych

koszulach szytych z „kartonu",

a Z . G 1 o-

ger

swoim

opisie

ubiorów

ludowych

informuje

w

o

grubej,

czarnej

spódnicy

wełnianej,

zwanej

przepasywały

sorcem,

którą

kobiety

zapaską.

Starsze

różnobarwnych

spódnic

czerwoną

kobiety używały

płócienkowych obszytych niekiedy u
galonkami.

Wymienia

gorsety

noszone

mężatki

i

na

były

na

święta

dołu

kolorowe

przez

młode

dziewczęta".

Najdawniejszym

w

również

łapcie

z kory,

obuwiem
rzadko

p o ł . X I Xw . ( r y c . 14).
onuce

i

rzemieniem.

1 2

j u ż używane
Wkładano

przymocowywano
W

I

połowie

kobiecym

do

X I X

je
nogi

wieku

R y c . 3. U b i o r y S a n d o m i e r s k i e z p o ł . X I X w . w e ­
dług E. Radzikowskiego

8

weszły

w

powszechne

wiki,

które

XVIII

w .

1

3

. W

w y w a n y m
Na
z

I

połowie

wonymi

trzewiki

i

przedstawione

nosiły

niebieskimi

białe

i pantofle.

„okrężne''

kryzy

u

oraz

rowane
Około

1 3

i

wycięte

baranów.

z białych

wkładały

sukmanki z

łymi pelerynkami, spod których
wyglądają

podczas

na

sów

Jana

wały

palonej

końca

1 6

w

.

w wigilię

ubierały

się

zowsza

(ryc. 51).

ś w

—

1 7

cza­

opasy­

Zwyczaj

Sandomierskiem

do

R y c . 4. C h ł o p s a n d o m i e r s k i z X I X w . u b r a n y w „ k a i n i -

Około
W

,
w lu­
było

Wpłynęło

małopolskiego,

z kolei

doprowadziło

się znacznie

1863 r. n a s t ą p i ł y

okresie

wzdłuż

Wisły

to na rozluźnienie
je pod

do

rozbicia

się dawnego,

znaczne

typem

zmiany

dominował

silniejsze

w

ludowym

ubiór

biały,

stroju

lub granatową

sukmany
ubożsi
W

wyłożonym

zwane

sukmany

burochami,

chłopi. Natomiast

kołnierzem,

przecięta

mazowieckie. O b o k

używane

okrycia

codzień.

w

Po

kupne

na

uwłaszczeniu

wyparły

sukmanę wyparła
pasie,

suto

niej

pojawiają

O d

święta

samo­

długa

biało-

sfałdowana,

przy­

się także

wkładali

i

brązowe

burochy

tylko

nie zmieniły się.

lecie

mężczyźni

nosili

konopnego,

świąteczne

z płótna lnianego. Najubożsi, k t ó r y c h

lub

kożuch

chodzili

kamizielach

lub

trzy.

w

w

na

głowy

z M a ­

obszaru

sandomierskim..

płócienny.

brązową

z

idące

stroju.

d z i a ł y ( r y c . 12, 25). D a w n ą k r ó t k ą

krojem

do Austrii

Sandomierskiego

w p ł y w y

jednolitego

roboczego, a materiały

sukmana

Grabowskiego

przyłączenie

ubioru

szara

Teka

i oderwanie

poddało

sobą

i

do roli

pominająca

ten zszedł

szamerowaniem.

A k t D a w n y c h w K r a k o w i e E-"54 n r 1161

a

między

pańszczyźnianym

ubiór

w Archiwum

austriacko-rosyjskiej

obszaru

różniące

chłopów

granicy

Miasta Krakowa.

co

czer­

całko­

ziele", z d o b i o n ą

przeprowadzenie

i przyramkach

rutą

•»•1.
i
i
JNie b e z w p ł y w u n a z m i a n y
d o w y m
stroju
sandomierskim

centrum

na kołnierzu

N a gło­

X I Xw .

Wolnego

haftowane

Wyjątkowo

Kochanowskiego

przetrwał

ludowy

wskazują,

„ma­

biało i podobnie j a k za

się bylicą

sandomierski strój

kobiece. I l u s t r a c j e te

różno­

ozdobione

wstążkami.

sobótki

wicie

gorsety"

chustki

dziewczęta

postacie

sznu­

podszyte k o ż u c h e m

nosiły

ofiaro­

.

1850 r.

kolorowymi

podarunkiem

takież

sukmany

dwa

nieodzownym

trze­

połowie

marszczone

wkładały

wach

w

N a ry­

kobiety

barwne

oraz

Polsce

wią­

ua święta niebieskie sukienne

Dziewczęta

palce,

całej

ciem­

kap.

kobiecych

głęboko

gorsety

tylko
w

przedstawia­

widać

koszul

mankiety

od

j a k i

niebieskie

N a głowie

J. L e w i c k i e g o ,

jącym

ten

były

również

koszule

nićmi,

chustki lub wkładały

sunku

Jana

okrywające

.

spódnice, jasne fartuchy,

pończochy

i

pantofle

wspomnianych ilustracjach barwnych, obrazujących

Sandomierzanki

zały

płytkie

się w Sandomierskiem,

X I Xwieku
1 4

narzeczonej

poł. X I X w. są

że

ne

użycie

rozpowszechniły

dalszym

także

ciągu

i w

kamiziełe,

zimie,

zwykle

robocze

nie stać było

nakładając

dla

na

ciepła

z

płótna

sukmanę
po

dwie

9

Wełniane
żuchach;

w

a

u

wąskie
W

pasy

t

utrzymały

powszechne
biedniejszych

sandomierskim

męskim,
stych

to

też ubiór

się tylko

zaś

„odziew",

kap-

Lniane
W

a

kobiecym

kobiecy

I I poł. X I X w.

strój

na

zimie ubierały

i to

skórzane,

ubiorze

biały

chustki

gdzieniegdzie
weszły

pasy

wyłącznie

to

łoktuszkę

kobiecy

głowę

nie

się od

do

roli

coraz

ubioru

u

biedniejszych
ubiorze

weselnym.

Bogatsze

dziewczęta

szły

wały

jako

druhny

kawalerom

sztuczne

kwiatki —

uboższe

ciany

wianek,

Proces
nej

rozpoczął

ten przebiegał

Sandomierskiego.

potami
się

r.

szytymi z

strój

dzono

granatowe

Przykładem

cienkiego
pod

lub

większy

czapki drużbów
proces

sukna

zanikania

mody

kamizelki

ko­

Wola

ubiorze

czterdzie­
chustą

Zanika

również

z

do

chusty.

zaznacza

ślubu w „strojniku"
stroiły

się do

ślubu

ludowego

stroju

da­

w

ru­

części

północ­

białe

sukmany

granatowymi

Nastąpiła

i zmiana

kroju

pojawia
wprowa­

spancery, a

wysokhn,

pod

zapięciem.

szyję

na

Zmiany

sezonowe roboty do

przez

sąsiadów

ka­

—

Zarzucono

zwana

się

i

sandomierskiego.

miejskiej.

Małkowska,

i

rutą.

tam, gdzie l u d n o ś ć w y j e ż d ż a ł a

w s i jest

lat

częściej wełnianą

i bardziej uprzemysłowionej

fabrycznego.

w p ł y w e m

z

konserwatyzm;

tylko

gospodarze zastępowali

czarne

się, z w ł a s z c z a
takiej

okresie

szybciej w bogatszej
Bogatsi

„surdutowy"

zaznaczyły

się

stroju

i tołuby, a biedniejsze — kamiziele

w

1880

na

bogatych,

zmiany, j a k w

żałobnego.

ogóle

zdobiły

t y m

wielkie

także

Około

w

tak
różnił

W

druhny

u

fabrycznym.

Sandomierzanki futra
widać

nie

zastępowano

zszedł

ustępują

zaszły

to

a

noszone

szerokie

chłopów.

X I X w . ( r y c . 59). M i m o

na

użycie

te

miasta.

„przedmieściem

Warszawy."
Wprawdzie
ności

zdarzały

sandomierskiego

się w
stroju

t y m

okresie,

ludowego,

sporadyczne

jednakże

próby

przywrócenia

ta

dała

akcja

nie

rezultatów,

tak

zanika

Sandomierskiem

strój

w

ludowy

rzucone
pasy,
na

1 S

.

żywot­

poważniejszych

że

około

Najpierw

1900

zostały

„fartuchy" weselne,

magiery

i

kaszkiety.

wścieklice
Po

zamienione

czym

zarzucono

czasem

tylko

poty

noszono

szynele,

przerabiane

skowych

płaszczy.

Kamizele

mały

dłużej

ubiór

i

się

młodzieży

w

jako

okolicach

Coraz

częściej

koszuli

na

ostrego

sprzeciwu

za­

szerokie

sukmany,
lub

r.

pełny

zarzuca

w

woj­

utrzy­
starców

Czajkowa.
się

„wypust",

z

ka­

noszenie

mimo

dość

społeczeństwie

wiejskim.
Na

przełomie

mierski
mal

X I X i X X w.

kobiecy

całkowicie

swoje

Wyszły

z użycia

haftowane

koszule

nalne.
zki,

ubiór

Pierwsza
ostatecznie
stroju

cechy

regio­

czepce,
i

kry-

kamiziele.

światowa

położyła

kres

istnieniu

odrębnego

sandomierskiego.

poglądowa

J. W ó j c i c k a

K r ó l e s t w a Polskiego,

s z a w a 1885 r .

10

nie­

wojna

R y c . 5. S t r o j e s a n d o m i e r s k i e .
Mapa

sando­

zatracił

—

War­

R o z d z i a ł

ZASIĘG

Mimo,

że

w

latach

STROJU

1947—1954 r.

zdobyte

tą

rzenie

zasięgu

poszczególnych

granicy

drogą

S A N D O M I E R S K I E G O

były

sandomierskim,

I I I

prowadzone

materiały

badania

terenowe

nie zawsze p o z w a l a j ą

elementów

stroju

ubiór

zaginął

X X

w .

1

na

sięgać

o d linii ciągnącej

się o d

Ożarów,

tów, R a k ó w

i Staszów

2.). W

zwarty

obejmował

stroju

północną

w

Ostrowiec,

ostatnich

zasięg

po­

O . K o l b e r g a

miał

chostu przez

(mapa

odtwo­

ponieważ

całkowicie

sandomierski

XIX w.

ubiorem

9

Na podstawie opisów
strój

nad

dokładne

sandomierskiego,

ten

czątku

na

—

poł.
Zawi­
Opa­

do

Połańca

latach

X I X w.

sandomierskiego
i środkową

część

powiatu sandomierskiego, pow. opatow­
ski

z

wyjątkiem

jego części

północno-

zachodniej, tudzież skrawka na
oraz

północno-wschodnią

stopnickiego
Niektóre

elementy tego

ru miały

niejednokrotnie

sięg

nieco

stroju

za­

męskiego

sandomierskiego

suto marszczona

z tyłu

Sukmany

w Puszczy

Szydłowa.

ubio­

charaktery­

częścią

mana.

okolicach

pow.

inny.

Najbardziej
styczną

w

północy

część

była
suk­

noszone

Radomskiej

były

podobne krojem, ale nie zdo­
biono

ich szamerunkiem

stebnowaniem.
tych

dwóch

ani

Pogranicze

odmian —

mię­

dzy O ż a r o w e m a Tar6.

Strój

Gerson.

Ryc.

„Lud

sandomierski. Mai. W.

łowem,

gdzie

leżał

w s k i e g o , W a r s z a w a 1850 r . f i g . 20. Z d o ­

obszar

dawnych

la­

biona ,-kamiziela" przepasana

sów — było

dzianym.

Polski"

Archiwum

Ł.

Gołębio­
pasem

Muzeum

Lud. w Warszawie.

Kult.

N r . i n w . 2544.

wane

kolonizo­

równocześnie

z północy

i

południa,

to też na terenie
znalazła
zatarcia
many,

się l u d n o ś ć
wyraźnej
ale

i

części

Przyczyniło

tylko

o

do

zasięgu

nie

stroju

sandomierskiego.

którą występowały

biodrach,

t y m

się to

s u k m a n y nie p r z e k r a c z a ł y na

dzie linii Wisły, poza
na

granicy

innych

Suto marszczone

fałdowane

mieszana.

charakterze

już

suk­

wscho­

sukmany

małopolskim.

R y c . 7. S t r ó j s a n d o m i e r s k i — p r z y p u s z c z a l n i e z p ó ł n . p o g r a n i c z a .
Mai.

W . G e r s o n o k . 1850 r . A r c h i w u m

M u z e u m K u l t u r y i Sztuki

L u d o w e j w W a r s z a w i e . N r . i n w . 2541.

11

Na

zachodzie

sięgu sukmany
ta

biegła

granica

zasięgu

świętokrzyskiej,

od Ostrowca

sukmany

Świętokrzyskiego

R y c - 8. S t r o j e s a n d o m i e r s k i e i l u b e l s k i e
prawdopodobnie

na podstawie
Archiwum

ludność

robotnicza,

łudniowy-zachód,
święte,
żącą

Rożków,

dziś

sukmany
między

do

nie

w

krojem

którego

stykała

się z obszarem

sukmanę

okolicach

małopolską.

mieszkała

(stroje sandomierskie p o l e w e j strome).

r y c . W . E. Radzikowskiego.

Pocztówka

zachowująca

stroju

zostawiając

p o stronie

całą

parafie:

parafię

łagowską

oraz

większą

część

było spotkać

Bardem a Ociesękami

sandomierskiej

d a w n ą

p o w . kieleckiego
można

odrębnego

granica

ludowego

— na po­

Bodzechów,

Wszech-

z wsią

parafii

t a k ż e i w parafii

przebiegała

wraz

przeważnie

przez F r . K a r p o w i c z a .

N r . i n w . 2539.

tradycji

za­

Granica

M a i . St. W y c z ó ł k o w s k i .

wydana

Muzeum Kultury i Sztuki w Warszawie

Mominę,

tego t y p u

sandomierskiej

przypominającej

Lechów

Waśniów.

Pawłów.

nale­

Pojedyncze

Nieco k u

południowi

sukmany sandomierskiej i

kieleckiej.

S u k m a n a k i e l e c k a o k r o j u z b l i ż o n y m d o s a n d o m i e r s k i e j r ó ż n i ł a s i ęo d n i e j b r ą z o w y m

kolo­

rem i typem ozdób, inny typ sukman kieleckich posiadał tyłgładki, z naszytymi klapkami.
Na
teren

południe

o d pasa

przejściowy,

nio-krakowskie,
noszone

można

Płótnianki

a

w miarę

częściej

spotykało
od

Sukmany

posuwania

po Łoniów,

się brązowe

miasteczka

w

sukmany

wschod-

którym

je

noszono

raczej

zwiększały

się

sandomierskie

sięk u południowi

zaczynał się

sukman

kupowano,
w

za­

w p ł y w y

sandomierskich j u ż

spotkać.
się także

zasięg granatowej rogatywki

z kucotkiem;

pokrywa się

sukmany, a ponadto

obejmuje parafie C i s ó w i Ociesęki z pow. kieleckiego.

zwane

noszono

t u kamizielami

także i na terenach
„fartucha

sąsiednich. Jedynie

weselnego"

tylko

sporadycznie,

podobnie

nek,

zwane

Według

12

coraz

się od Szydłowa

„pacanowskimi"

sandomierskimi.

zaznacza

on z zasięgiem

Zasięgu

tu

ciągnących

to t e ż n a linii R ą c z y c e — C z y ż ó w — K o m o r ó w
było

Wyraźnie

lecz

z

wsiach,

krakowskie,
nie

na którym

zwane

na równi

możniejszych

lasów

kapem.

nie udało

j a k i

powszechnie

nietylko

w

Sandomierskiem,

b r a k i c hn a obszarze

Puszczy

się wyznaczyć,

ślady

charakterystyczne

O. Kolberga zasięg

kapu

gdyż

nakrycie

urywał

Radomskiej.

jego

głowy

występują

Sandomierza-

się n a zachodzie

w oko-

licy
w

Opatowa

i Ostrowca.

środkowej

grup

Obecnie

tradycja

jego

istnienia p r z e c h o w a ł a

i wschodniej części obszaru w y s t ę p o w a n i a stroju

sąsiednich

poza

terenem

Powiśla

R y c . 9. U b i o r y z p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e g o
z poł. X I X w. Na

podstawie rys.

Tarnobrzeskiego

nakrycia

pogranicza regionu sandomierskiego.

W . Gersona — reprodukowanego

się

wyłącznie

sandomierskiego.

przez

tego

nie

Wśród

noszono.

D z i k ó w pow. Tarnobrzeg

O. Kolberga

(Lud -

Sando­

m i e r s k i e , 1865 r . str. 20 (21).

Cechą

różniącą

zachodu

wyraźnie

i południa,

zapasek

naramiennych.

chodzie

stykała

ona

przez

wszechnie
ki

w

w

Na

stroju

występowania

zasięgu

na

sandomierskim

skręcała

obszarze

Sporadycznie

spotkać

zwartego

zasięgu

stroju

elementów

ubioru

świętokrzyskiego.

lub

granicę

sandomierskiego

występowały

nieznane

„oberki",

hafty

oraz

o

stroju kobiecego

ornamencie

R o z d z i a ł
O G Ó L N Y

Z koncern

ATA

7

w . letni

spodni

ściągniętych

wonym

skrawkiem.

słomiany

OPIS

roboczy

ubiór

Przepasywano
Ten

prosty

ją wąskim
ubiór

północnym-za-

zachodzie
przy

biegła

czym

się

zapas­
między

i we

wsiach

np.

Brzeziu; jest

w

wyznaczała
nakrycia

leżących

Wisła;

głowy,

po­

to

na

jej

takie

jak

wolutowym.

STROJU

Sandomierzaka
na

i

Na

I \

S A N D O M I E R S K I E G O

trokiem i wypuszczonej

kapelusz.

sandomierskiego,

Sandomierzankom

północy,

Niekiedy używano

zapaski

części

brzegu

północy

od lasów ciągnących

przenikania

„chamełki"

dano

łagowskiej.

z

samodziałowych

południowy-zachód,

południe

można

na

sandomierskiej.
na

parafii

sąsiednich

wełnianych,

zapaski

sukmany

i w e wsiach leżących na

i Staszowem.

wschodzie

prawym

Granica

granicą

zapaski

Osiek

zachodniej

w p ł y w

w

Modliborzyce skąd

noszono

parafii

Rakowem

się z

parafię

kobiecy strój sandomierski od strojów

był brak

nie

koszuli

pasem

uzupełniała

M Ę S K I E G O

składał

się

związanej

rzemiennym.
zgrzebna

ze
pod

N a

zgrzebnych
szyją

czer­

głowę

wkła­

kamiziela i

buty.

13

Rozpowszechniające
zepchnęły"

białe

się

gacie

ciemne

do roli

spodnie

kalisonów,

choć

do niedawna służyły one j a k o spodnie

robocze,

a

i

obecnie

jeszcze

domowy.

W

niedzielę

i święta

jest

zielę często z d o b i o n ą
nano

przeważnie

W
lub

ubiór

lnianą

o r a z spancer.

bursztynową

zimie zamiast

kami-

Koszulę

spi­

spinką.

kamizieli

noszono

burochę

kożuch. Biedniejsi chłopi, których nie stać

było

na

kożuch,

w

lecie, lecz

i

kamiziele.

ubierali

wkładali

się

podobnie

j a k

po 2 lub 3 pary

spodni

dni świąteczne

Sandomierzacy

wdzie­

sukmany;

one długie,

W
wali
i

to

wkładano

wyglądały

czyny

były

dostojnie

sąsiadujący

sfałdowane,

i bogato. Z tej to

na

południu

uważali,

że „Sandomierzaki

checku".

Najbogatsi

nosili

zamiast

przy­

krakowiacy
się po śla-

sukman

ubierali

kapoty. Należy dodać, ż ebezwzględu na rodzaj
okrycia wierzchniego było

ono nawet w

silnych

na

mrozów

przysłowie
a

rozpięte

„pana

grzeje

ucho,

Żyda

pięta".

Na

głowach

noszono

ściekłe,

magiery

l u b rogatóioki.

oznaką

baranice,

godności

Kawalerowie
czyźni
nie

starsi

czapki

zaw-

Posiadanie

od­

R y c . 10. — S t r ó j s a n d o m i e r s k i

przypuszczalnie

W a r s z a w a . N r . i n w . 2543.

przed

ślubem.

wolno
pan

było

młody

zaznaczało

występować
odziany

w

czarnych

lub
kra­

kuski,

pawimi

piórami,

podobnie

j a k

kaszkiety,

które

zdobione

i

granatowe

w

modę, Strój kawalera
strój m ę ż c z y z n

było
kapota

na

i ze

ułożonych.

woną

rogatywkę,

nym

bukietem

kami

ze

szkła,

tach

U

mógł

noszono

po

pan młody

w

sukmanie,

kapoty, pożyczali

zamiast

wesel

strony

bukietów

pawie

Przy
pióra.

w

swaty,
I

—

się nieco

od

którym

nie

poł. X I Xw .

szedł

jednak

zwyczaj

kapocie.

Ci, których

sąsiadów,

ten

to też

wkładał

na głowę

czer­

kaszkiet

z

kup­

błyskotkami

dużym,

i barwnymi

baniecz-

czapki.

mniejsze

drużba.

potem

się kaszkietów

z

kaszkietach

w

Później

Pan młody

ozdobionych

starszy

w

je od zamożniejszych

kwiatów
lewej

Świątnik

a

różniły

idących

i białą.

obleciała".

rozpowszechnieniu

przy

tylko

w e s e l n e

osób

okolicach

przypiętymi

mieli

mieć

j u ż u

modrą

ze sztucznych

Drużbowie
bukiet

a

się to

w

dwadzieścia

ozdobny
dużą

W

sprawienie

stać

„lepsza

b y ł bardziej

„har-

sukmany

nie

później

żonatych, szczególnie

kożuchu.

brał

weszły

wagę przywiązywano do butów pięknie w

w

Ślub

męż­

przeważ­

czerwone

dwie

został zarzucony.

j a k

Zamiast

S t r o j e
świątecznych:

że

wkładali

monije"

ubiorów

różnicą,

g r a n a t o w y c h rogaiówek

niż

w y d . D a z i a r o . A r c h i w u m M u z e u m K . i Sz. L u d .

bywało

.

się podobnie

z tą tylko

pierś,

nie posiadali sukman, które k u p o w a n o do­

piero

z p ó ł n . p o g r a n i c z a . M a i . W . G e r s o n o k . 1850 r .

nosili

2 0

stąd

chłopa

miennej czapki o d reszty m i e s z k a ń c ó w
czasem

czasie

piersiach,

bukiety lub pojedyncze

kwiaty,

rogatywkach

a niekiedy i przy

Jeśli

wdowiec

ślub

brał

—

duży

kaszkie­

bukietów

do

czapki nie przypinał.

Biedniejsi zamiast

tów używali małych wianeczków
pinanych

do

biały

charakterystycznym

strojem

drużbów był

płócienny

fartuch,

C z ę s t o ubierał go t a k ż e
O z n a k ą

a

nawet

do

niektórych

bowie

trzymali

w

nóżce

(tab.

Inni

dzili

w

I).

zwykłych

była
a

w

izbie w
za

selnych

strojach.

Ubierali
pasywali

starszy
z

dalszym

ciągu

dwaj

dowskich

dopiero

drużba

tańców.
w

Zwykle

tej

oni k o ż u c h y w e ł n ą na
się s ł o m i a n y m i

po

prze­

odzieży

wśród

„targujących"

wów­

Przebywanie

lub trzej m ę ż c z y ź n i

kupców

sarniej

odświętnych

jednego

uchybienie.

na

ręki.
druż­

przycho­

uczynił

żano

dokoła

weselni

czas,

to

lub
szał

kańczug

goście

zdejmowali sukmanę

gdy

wstążka
niekiedy

owinięta

Mężczyźni

tańczeniu

kolan.

miejscowościach

rękach

lub

do

młody.

ubrania

druga sukmana
w

obowiąz­

nakrochmalony

sięgający

i pan

starszego d r u ż b y

chusta p r z y p i ę t a

Ponadto

przy­

czapek.

Najbardziej
k o w y m

bukie­

z ruty,

uwa­

gości

we­

udawali ży­

pannę

młodą.

wierzch i prze­

powrósłami.

Ryc, 11. T y p c h ł o p a z okolic Sandomierza. „ O p i s
ziem

zamieszkałych

przez P o l a k ó w " (Z. Gloger

— u b i o r y l u d u ) . W a r s z a w a 1904 r . T . I I str. 233.

Do
w

trumny

ubranie

choć

ubierano

świąteczne,

zazwyczaj

nie

2 1

kę,

nogi wkładano
podeszwie

buty
a

w

strój

drużby.

chrztu

niesiono

zrobionych
W

okresie

się

zwyczaj

szek

ze

Mali

lub

kapotę,
drogiego

dziecko

starych

obszywania

chłopcy

—

w

na

rodzaj
ubie­

pieluchach

k a w a ł k ó w

dla

czap­

trzewiki

Kawalerów

międzywojennym

niebieskimi

rzadziej

zbyt

biednym

białych p ł ó c i e n n y c h skarpet.

Do

w

. Przy boku zmarłego kładziono

papierowej

rano

żonatych

nawet

wkładano

odzienia
na

mężczyzn

nieraz

płótna.

rozpowszechnił
chłopców

pielu­

wstążkami.
chodzili

konopnych

w

długich,

koszulach

lnianych

przepasanych

R y c . 12. U b i ó r c h ł o p c a s a n d o m i e r s k i e g o .

M a i . W . Gerson

o k o ł o 1850 r.

Muzeum

w y d . Daziaro.

Archiwum

Kult.

i S z t u k i L u d . w W a r s z a w i e . N r . i n w . 2540.

15

krajką

( r y c . 25).

ich ubiór
nie.

Na
W

aż do

Starsi

osiągnięcia

początku

dziecka

lecz b y ł o

też trochę

z tyłu na

tyczniejszy.
w

wieku

dzieci w

na

odzież

po

bosaka biegające

do

kostek

3 guziki.

Odzież

zaś przyjęły

samą

zszyte

Rozpowszechniły

południowej

ponadto

kamizielę.

tę

się

OPIS

najczęściej

choć

1938 r. w e

koszulą

w

tylko

urągały

światu"

one

z

burego barchanu.

głównie

latach

w

północnej

2 2

spod­

z okazji

świąt.

wsi

.

lub bez

cały

pierwsze

Łukawice

poniektóre miało sukienkę lub

ze s t a n i k i e m z r ę k a w a m i
szyto

się w

spodnie

starszych,

po śniegu,

majtki,

Majtki

były

rękawów,
był

to

zapi­

Kolor

ten

najprak-

części

Sandomierskiego,

1900—1910.

R o z d z i a ł

S Z C Z E G Ó Ł O W Y

Pierwotnie b y ł to

kawalerskiego, k i e d y to o t r z y m y w a l i

takich,które

spodenki sięgające
nane

wdziewali

X X w. rodzice sprawiali chłopcom

zimie ubierano

„zastano

chłopcy

V

S A N D O M I E R S K I E G O

STROJU

M Ę S K I E G O

K o s z u l a
Koszulę
a

na

męską

święta

„kartonu",
Koszule
więciu

z

szyto

cienkiego

z

później

używała

miały

krój

prostokątów.

W

lnianego

płótna

płótna

samodziałowego,

białego.

Bogatsi

nosili

ich również

prawie

cała

do

na

roboty

święta

( r y c . 1311). N a j s t a r s z e

miarę

pojawiły

się p r z y

/

/
' /

\

z

składały

rękawach

oszewki,

\

zgrzebnego,
kupnego

młodzież.

p r z y r a m k o w y
ich rozwoju

ze

koszule

się z

dzie­

naokoło

dłoni

zastąpione

później

przy

koszulach

przez

szerokie mankiety.

k i e t y te
w ó w

odświętnych

przyszywano

prostych

lub

ręka­

marszczo­

nych. Szyto też koszule
A

Man­

do

o

kroju

p o n c h o

p o d ł u ż n e g o ,

naj­

łatwiejsze

do

wykonania.

podszywano

drugą

stwą

war­

materiału,

naśladującą

przyramki

( r y c . 131).

D a w n y m

zwyczajem

koszule

noszono

na

wypust,

spodnie

wyrzucano

i

je

przepasywano

do

\

/ /

\\\
\ \\ \

na
pa­

s k i e m ( r y c . 12, 25). S i ę g a ł y

'ii

Ra­

miona

one

kolan.

1

y

Ryc.

13. K r o j e k o s z u l m ę s k i c h .

I . Koszula kroju p o n c h o
Gołębice
szono

pow.
do

podłużne.

Sandomierz.

okresu

1939

No­
roku

A. — w i d o k z przodu. B. — z t y ł u .
A

C. — k r ó j : d. — p r z ó d , d l . — t y ł ,
e. — r ę k a w ,

f. — m a n k i e t ,

ćwikieł, h. —

kołnierz.

g. —

I I . Koszula k r o j u p r z y r a m k o w e g o ,
Mściów, pow. Sandomierz.

Noszona

sporadycznie do dzisiaj. A . — w i ­
dok z przodu, B. — z tyłu,

C. —

k r ó j ; d . — p r z ó d , d l . — t y ł , e. —
r ę k a w , f. — m a n k i e t , g. —
h. — kołnierz.

16

S k a l a 1 : 30.

ćwikieł,

Tablica
STRÓJ

I

SANDOMIERSKI

mai. J. Karolak

Z

chwilą

sięgają

zaprzestania

zaledwie

stępowaną
kości.

ogół

przez

używali

sem

przeważnie

Obecnie

koszula

się one
w

z oszewką

rzadziej

białe,

niekiedy

zapinano
Około

ożydle

czyli
haft

guziki

początkowo

przód

i

do

za­

rzad­

zawiązywane.

modre. Starcy

na

bursztynowych lub krwaw­

lub też zostawiano

1900 r. koszule

niebieskie,

zdobił

na

i

dziś

powoli

należy

czerwonego,

k a w a l e r o w i e z a ś— s p i n e k

tak, źe

oszewkę,

przeważnie koloru

tasiemkami.

otwarte

ujęte

tasiemką

białych,

świąteczne

były

przeciągane

je

dotąd

Koszule

skróciły

p o d szyją

obdziergane,

Oszewki u r ę k a w ó w

wiązano

spinający

były

wstążek

„ n a wypust",

kołnierzyk.

na końcach

c z y l i skrawki,

nikowych.

koszul

uda. Koszule

w y k ł a d a n y

Oszewki były

Tasiemki,

noszenia

połowy

świąteczne
tylko

na

wolne;

zapinano

jeden,

cza­

na

guziki

i

drugi

potem

koszuli.

zakładki.

S p o d n i e
Najdawniejsze
prawie

zupełnie.

rozporkami,
dości

spodnie
Niektórzy

większym

spodni,

posiadały rozporek
ze starych

informatorów

wiedzą

o

spodniach

zaginęła

z

dwoma

z przodu i mniejszym z boku. Informatorzy ci używali

składających
ten

z boku, jednak tradycja o nich

sposób,

się z dwóch
że

szew

płatów

zszywano

w

W

krocze

wstawiano

kwadratowy kawałek

spodni

wszywano

d w a kliny

(ryc.

biegł

płótna
po

płótna.

(szer.

60—64

wewnętrznej

Czasem

zamiast

w

mło­

cm). Płaty

te

stronie

nogawek.

jednego

kawałka

14).

R y c . 14. Z r e k o n s t r u o w a n e s p o d n i e z S a n d o m i e r s z c z y z n y .

I . S p o d n i e starego t y p u , z p o l .

XIX w . A . — widok z przodu, B. — z tylu, C. — k r ó j :

d . — n o g a w k i , e. — ć w i k i e ł .

I I . Spodnie z k l i n a m i z k o ń c a X I X w . A . — w i d o k z przodu, B. — z t y l u . C. — k r ó j :
d. — n o g a w k i , d l . — k l i n y .

Górny

brzeg

spodni

oszewka,

przez

którą

kiem,

służącym

przewleczoną
W

końcu

zaszywano

przeciągano

do zapinania.

krajkę.

Zapięcie

do środka,
trok,

Często

do

oszewki.

XX

w . zaprzestano

Rozporek

2 Strój Sandomierski

zakrywała

nosić

t e ż spodnie

wypadało

X I X w . rozpowszechniły

koszule

na

skutek

zakończony

zawsze

siękupne

pętlą

czego

zawiązywano
pośrodku

powstawała

i werblikiem,

z

to jest

wprost na trok

szeroka
kołecz­
lub na

przodu,

guziki, które przyszywano po 2 w

wypuszczona
„ n a wypust", w

na

wierzch

związku

koszula.

W

pasie

początkach

z czym dokładniej

zaczęto

i :

wykańczać
a

górna,

Spodnie
z

na

kupnych,
wych.

spodni,

zastąpiono

robocze

cienkiego

bowany

że

część

oszewki i troki

szyto

z

w

przeważnie

sukienne

użycie

z materiałów

łomie

X I X i X X w. wyparły

Tradycja

mówi

skóry.
Spodnie

spodni

przez

świąteczne

ludności,

Sandomierskiem

były

one

Kalesony

z płótna

szyto

wiązano

w

pasie

b y ł biały,

rzadziej

drelichowych

lub

trudno

w

far­

materiałów
perkalo-

ściśle ustalić, w i a d o m o

j u ż w

tylko

jednak,

początkach

X I X w.

zimie i na

święta,

Począt­

na

prze­

samodziałowe.

owczarzy

spodni

i zapinano

tradycja

guziki,

świąteczne

sukiennych,

używane

barwione

grupy

albo

inne

były

parciakami,

z

używano

przez
pasku

je

szyto r ó w n i e ż

one całkowicie

je na

zwano

Spodnie

kupne

były

kupnych

o noszeniu

Noszono

szenie.

cajgowych,

materiały

i perkalowe

spodni

w

n a spodnie

lub zielony kolor.

z „wigowych",

weszły

materiały

psiej

Materiał

granatowy

kowo

z

i

lnianego.

na

pasek.

zgrzebnego

płótna

a więc

na

płótna

czarny,

Kiedy

wprowadzono przy rozporku kryte zapięcie

„szlufkami"

skórzanych,

na guziki.

w y k o n y w a n y c h

Posiadały

na kolor czerwony.
nie wspomina,

O

po bokach

noszeniu

mimo,

że

kie­

podobnych

prawdopodobnie

używane.
lnianego

l u b k o n o p n e g o . Z a p i n a n o j e n a icerbliki l u b g u z i k i ,

sznurkiem.
S p a n c e r

Spancerami
rzadziej
z

—

„towaru"

czarne,

2 3

ciemnych.
W

l u b spancyrami
bioder.
a

nazywano

Szyto j e na

zimowe

najczęściej

czerwone,

bure

Czerwone

spancery

wyjątkowych

i

nosili

wypadkach

N a

szyto

kawalerów

z

Starsi

gospodarze

zapinali spancery

Spancery

podobnym

zapinane

męską

Zapinały

się z przodu

niowa — na

prawej

kamizelkę,

guziki

i

małą

miały

guzików

pętelki.

Guziki

spancery

watowane.

używano

pasa

płótna

w

kolorach

w

kratę,

np.

ozdobne

2 4

czarną

kratę.

młodzi

nosili j e z w y w i j a n y m

różnicą,

wszywane
że miały

l u b haftek,

były

rogowe

na tasiemki.

w

kołnierzykiem,

oszewkę.

Krojem

zaś, j a k w

lub skórzane.

Niektóre

koł­

wąskim

doszyte r ę k a w y

czasem

były

dni świąteczne.

z materiałów

się m a ł y m ,

albo

Spancery

spancerów

w

lub też

„lanego"

w

gładkie,

z tą jednak

z

p o d szyją,
kończyły

na rząd

zawiązywali

stronie

czerwone

sięgające

letnie

kawalerowie

spancery

p o d szyją

do oszewki. R ę k a w y

pominały

zazwyczaj

były

kurtki,

niekiedy

codzień

głównie

spancery

nierzem.

wolue

l u b bez niej,

z barchanu,

zielone.

Sobótki

krótkie,

podszewce

spancery

z

przy­

ćwikłami.

parafii

Wiś­

Starsi

gospodarze

miały

na

dole

po

kieszonkę.
Spancery

odświętne

r ó ż n i ł y sięo d c o d z i e n n y c h
zdobinami

oraz

oszewkami
wach,

szerszymi

przy

ręka­

przypominającymi

mankiety. Jedynie w Świąt­
nikach spancerów
nych

odświęt­

nie noszono.

Span­

cery wyszły z użycia
czas

I

wojny

pod­

światowej.

R y c . 15. Z r e k o n s t r u o w a n y

krój

..kamizieli". A . — w i d o k z przo­
du.

B. — z tylu,

C. —

krój:

d.—przód, d l . tył, e—kliny bo­
c z n e , f , — k l i n i k i , g, g l . — r ę k a w y ,
h.—kołnierz.

18

Skala 1 :30.

K a m i z e l a
Najstarszym

spośród

znanych

rzadko zwana

t e ż płóciennicą.

do

kołnierza,

bez

„Kamiziele",

o

k o l a n , bez

miennym"
różnią

2

5

.

się

od

umieszczane
szyją

na

Sandomierzaków

których

Pojawiły

podszytej

zapinania,
jeszcze

się

w

zachowała

w

nich

listwie.

Starsi

białym

tylko

haftki

pasie
się

lnianego.

była

Wyjątkowo

spiętego

żywa

zwane

gospodarze

kamiziela,
długiego

pasem

tradycja

afłkami,

rze­

niewiele

rzadziej

zawiązywali

guziki

kamizele

pod

skrawkiem.

codzienny użytek szyto kamizele z płótna zgrzebnego

z płótna

teriałów

można

było

spotkać

t. j . k o n o p n e g o ,

kamizele

„świętalne"

„kartonowe"

z

ma­

kupnych.

Przeważnie

każdy

podstawie

relacji

spotkałem

już jednak

na

wierzchnich

żadnego

czerwonym, niebieskim lub

Na
zaś

opisanej.

kryto

okryć

G r e g o r o w i c z podaje, ż e jest to „ r o d z a j surduta,

podłodze,

p o n c h o

gospodarz

informatorów

bo

miał

nikogo, kto

cała

sztuka

p o d ł u ż n e g o ,

dwie

zgrzebne

odtworzony
umiałby

płótna

nie

zszywanego

z

krój

ją

skroić,

mieściła
boków,

i

jedną

kamizeli

wiedziano

się
z

lnianą

podano

na

tylko,

stole.

kamizelę.

na

ryc.
że

Nie

krajano

ją

Kamizela miała

doszytymi rękawami

Na

15.

i m a ł y m

krój
sto-

R y c . 16. I . K a p o t a z W y s z m o n t o w a p o w . O p a t ó w z p o c z . X X w . „ K r ó j s u r d u t o w y " . A . — w i d o k z p r z o d u
B. —z t y ł u , C . — k r ó j : d . — s p ó d n i c y , e . — k l i n s p ó d n i c y , r . — p r z ó d , g.—pacha, h . . i . — p l e c y z p o ł a m i , j . — r ę k a w ,
k . — k o ł n i e r z . I I . S u k m a n a z M u z e u m Regionalnego P. T . T . K . w S a n d o m i e r z u p o c h o d z ą c a p r a w d o p o ­
d o b n i e z o k o l i c y w s i Z ł o t e j p o w . Sandomierz, z d r u g i e j p o ł . X I X w . A . — w i d o k z p r z o d u , B,—z t y ł u ,
C. — k r ó j :

jącym
Czasem

d.—przód

„ s p ó d n i c y " , e.—klin. (zszycie na r y s . B. jest nie w i d o c z n e ) , i.—tył, h.—plecy, j . — r ę k a w .
1 — p r z ó d . S k a l a 1 : 30.

kołnierzykiem
z tyłu

z

oszewką.

doszywano

klapki.

wpuszczano

dwie

proste

gospodarze

nosili

też kamizele

rzadko

widywaną

Drugą,

Sandomierszczyźnie,
sobą

wyszły

z

użycia

jeszcze

w

początkach

2«

były

lub

boków
Górną

ukośne

odmianą,

odrębne

w

X I X

końcu
X X w.

w

w.

nosili

były

przykryte
na

a

pod

wzór

kamizele

nieraz

pachami

poszczególnych
w

„ćwikle".

płótnem. Z

klapami.

boków

Niektórzy

sukman.

spotykane

kolorowego. Główną

wyjątkowo
je

kliny,

część do pasa podszywano

szyte

z płótna

zdobiny

dodawano

kieszenie

fałdziste,

wykonane

między

Z

tylko

w

południowej

cechą różniącą

parafiach

( r y c . 20).

Sandomierszczyźnie

kamizele
Kamizele

południowej,

kawalerowie.

1<)

S u k m a n y
Najbardziej
biała,

lekko

sowanego

szarawa

na

Część

górna,

ozydli

z

czyli

Czasem

kawałki

miał

przeszło

się

jednej

od

nowo

bokach
od

Ryc.

dodawano

poniżej
się z

do

ćwikle.

poszerzone

i pół metra

drugiej kieszeni.

sukmany

zapinała
dla

jest

k a w a ł k ó w

dolną

ze

się b ą d ź
większej

okazie

się

dwie

spódnicą.
na

guziki,

ozdoby

wełnianego

materiałów

z

i

(ryc.

śladu.

Różniły

ciągnących

zbiorach

(około

21

cm)

Muzeum

w

one

rozcięte

zakończone

i kunie,

zawsze

dwa

rzędy

guzików.

między

dużą
sobą

ilość

na

lewą

odmian

głównie

1 7 . — S u k m a n a z o k o l i c y ' Z ł o t e j , p c w . S a n d o m i e r z . Z e z b i o r ó w M u z e u m R e g . P. T . T . K . w

pio­

guzikiem.

afłki

się one

1954 r .

sukmany

w

stroju sandomierskiego p o w o d o w a ł o

zaginionych bez

tworzyły

brzeg

się

bywały

też na

zaopatrywano

dwóch

17).

kieszenie

bądź

i

spódnicą,

dolny

dopa­
klapki.

jednoczęściowe

u pasa b y ł szereg z a k ł a d e k ,
znajdującym

i

pleców

dwa

zwaną

klinami,

była

płaszcza,

kołnierz

sukmany

Czasami

fot. M . M a ś l i ń s k i

20

sandomierskiego

wykładany

kołnierz

sukiennymi

pięćdziesiąt

znajdowały

ongiś zróżnicowanie

niestety

Część

Na

ona

doszywano

obwodu. Z tyłu

tych

stan

trzech

dwoma

trzy

zakładek

pasa. M i a ł a

których

do

Sukmanę

Znaczne
sukman,

( r y c . 16 I I ) ,r o d z a j d ł u g i e g o

składał

sukna,

szwu łączącego

Sukmana
stronę.

stan,

sukna,

Sandomierskiego
Po

sukmana

odzieniem wierzchnim chłopa

piersiach, a luźnego

podwójnego

rękawy.
trzy

reprezentacyjnym

zdo-

Sandomierzu

binarni, c h o ć w

południowej

zamiast

wykładanego,

1900

zarzucono

r.

Sukmana

była

zadawalali

się

sobie

uroczystym
burochą.

je

tak

materiał

donaszano

jak

sukmany,

był

twardy
których

dotrwały

do

pierwszej

i na
nie

wojny

jeszcze

chłopów

„od

do

—

zamożniejszych,

wielkiego

także

nie

deszczu
stać

zdobiono.
sztywniał.

było

na

sukmanę

sukmany,

mające

stojący.

wojny

którzy

i biedniejsi

Około

światowej.
na

codzień

sprawiali

je

dzwonu".

też i brązow ych, które

lecz

także

kołnierz

pierwszej

T

używano

Biedniejsi,

je

użyciu

się j e d n a k niekiedy, że

informatorzy

sukman

występowały

powszechnym

odzieniem

codzień.

Ryc.

w

Zdarzało

twierdzą

białych

Wykonywano
tańsze,

był

s u k m a n y , lecz

i nosili, j a k

Oprócz

Sandomierszczyźnie

który

zwano

Sukno

z

burochami

którego

je

Zamożniejsi

nosili

nosili je

kościoła.

do

(ryc.

szyto

33).
było

burochy

na

Burochy

światowej.

18. K o ż u c h ć m i e l o w s k i z k o ń c a X I X l u b p o c z . X X w . G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z . A . — w i d o k z p r z o d u ,

B.—z t y ł u , C — K r ó j : d . e. i . i i — s p ó d n i c a , f . — p r z ó d , g.—pacha, h — p l e c y , j , j l — r ę k a w , k . — k o ł n i e r z , 1 — k l a p a .
Skala

Zwolnieni
durowych,
bego

szarego

tańsze,

z

wojska

zwanych

gdyż

lub

żołnierze

w

swych

dawnych

Biedniejsi chłopi

szyli

sobie

na

sukna.

te

szinełami-

brązowego

wymagały

mniej

chodzili

1:30.

często

Szynele

zastępowały

ich

płaszczach

wzór

burochę.

mun­

okrycia

z

gru­

Były

od

niej

materiału.

K a p o t y
Z

końcem

bogatych
tak

jak

XIX

w.

gospodarzy

sukmany.

rozpowszechniły
kapoty,

Wykonywano

czarnego

sukna

fabrycznego.

sprawiali

sobie

zamożni

się

wśród

początkowo

je

z

cienkiego,

Kapoty

zazwyczaj
do

ślubu.

Przypuszczalnie pierwsze kapoty były

zdobio­

ne

podobnie,

po

1900

r.

jak

były

i

dołu

posiadały

kawalerowie

sukmany.

krótsze

ozdób, mniej fałdziste
u

szyte

Późniejsze,

i sięgały

za

szyte

kolana,

bez

i czasem watowane.

Z

rozcięcie. W y k o n y w a n o

je

„ro­

16 I ) . J e s z c z e o b e c n i e

paru

botą surdutową"

(ryc.

starców

chodzi

do

kościoła

pocie,

niewiele

już

różniącej

nego

płaszcza.

w

starodawnej
się

od

tyłu

ka­

współczes­

K o ż u c h y
kożuchy

noszono długie

przypominającym

kapotę

i fałdowane,

(ryc.

18).

: sandomiersko-świętokrzyskim

Dawniejsze

kożuchy

były

o w y p r a w i o n e j s k ó r y . Po

Na

były

k o ż u c h y krótkie, noszone pod odzież

o

kroju

pograniw

użyciu

wierzchnią

robione

z

z m o k n i ę c i u na

2 6

.

białej,

Ryc.

19. — W i d o k k o ż u c h a z t y ł u , G o ł ę b i c e

desz-

pow.

Sandomierz — fot.

J. K a m o c k i

1952.

21

czu,

sztywniały

wrócenia

one tak, że dla przy­

i m dawnego

nacierać je mąką.
były

powszechnie,

rub.;

w wielu

wiał

sobie

z

stanu,

musiano

Kożuchy

używane
2—5

kosztowały

wsiach parobek

za w y s ł u g ę

wyma­

kożuch

wraz

butami.
Na

w

przełomie

modę

kożuchy

z żółtej

one o d 15—20

sztowały
czego

X I X i X X w. weszły

nosili j e t y l k o

skóry. K o ­

rub., wobec

zamożniejsi

go­

spodarze. W y t w a r z a n o je w Ć m i e l o w i e ,
s k ą d przyjęła się n a z w a
kożuchów"
R y c . 20. — W z o r y z d o b i e n i a s u k m a n ( u g ó r y ) i k a m i ziel ( u d o ł u ) s a n d o m i e r s k i c h z X I X w . R e k o n s t r u k c j a
J. K a m o c k i e g o , 1956 r .

„ćmielowskich

( r y c .19, 26). D l a w i ę k s z e j

mocy

wkładano w szwy „kant",

wąski

pasek

znajdował

skóry.

Z tyłu

się rozpór,

pasa.

Płaty

skóry

były

nie jednakowej

szerokości,

W

płatu

nany

połowa
płat

aż do

doszyte do rozporu

zakrywał

krywała

kożucha

sięgający

ż e jeden, szerszy,
pasie

czyli

tak

rozcięcie

szerszego
Rozpór

zapi­

b y ł n a g u z i k i z r o b i o n e ze

skóry

Kożuchy

węższy.

na­

te robiono ze

nych baranów.

Były

skór

czar­

one nie pokryte.

Zapinano je na haftki i koniki l u b na
„sznurowane"
t e ż łebkami,

pętlice

i kołecki

zwane

obszytymi skórą.

Kożuchy

wykonywane
wie

w

posiadały

przód

i dolny

rankiem.

Staszowie

i

kołnierz,

kieszenie,

brzeg

Szyte

Ćmielo­

wykładany

z a ś przez

kuśnierzy

z Bogorii i z innych miasteczek,
nie

miały

nierza.
skórę
sie

nawet

deszcze

kożucha, kładziono

słoty

często

wykładanego

Ponieważ

ba­

koł­

niszczyły
n a ń w

cza­

burochę.

Kawalerowie

dla większej

elegan­

cji nosili k o ż u c h y w y s z y w a n e . O p r ó c z
nich

używano

cych

zaledwie do połowy

pinanych
jeszcze

też kożuchów.,

na pętelki.

d w a inne

sięgają­

uda, a za­

Znane

rodzaje

też

21

a m i a n o w i c i e : koprzyWnickie ,
Pierwsze
nierzu
lub
zów
—
Ryc. 21. — M ę ż c z y z n a w kapocie o k r o j u

tradycyjnym,

z pocz. X X w i e k u . P r z y b y s ł a w i c e p o w . O p a t ó w — fot.
S. D e p t u s z e w s k i 1951 r .

22

były

białe,

wykładanym

o

i

z

barana.

W

kołnierz

osłaniał

głowę.

suknem,

towym,

zapinały

Górna

część

ozdobiona.

bondy.

dużym

futrem

czarnego

kryte

czasie

s i ę n a aftki
u

koł­

białego
mro­

Drugie

przeważnie

rękawów

były

kożuchów,

grana­
i

kunie.

bond

była

Przy

„bondach"

materiału,

co

Oprócz

nosili

chłopi

pasy z tego

kożuchów

w y k o n y w a n y c h na miejscu,

szono

też k o ż u c h y przemycane

kańcy

Bidzin,

w

północnej

z byłej

części

pamiętają kożuchy przywożone z

Galicji.

weselny

oszewka

była

Fartuch

obszywano

szyto

krótsza

— Zrekonstruowany

fartuch

Sandomierszczyzny

o g ó l n y , B . — p i a t p ł ó t n a , C. — oszewka:

Sądecczyzny

m.

R y c . 22

drużby z X I X w. i X X w. A. — widok

z płótna

(1,20—2
u

no­

Miesz­

F a r t u c h
Fartuch

samego

okrycie.

8

i

d. — m e a n d r o w e

.

obszycie

tasiemką.

m).

Ponieważ

w e s e l n y

(szer. 6 0 — 6 4

dł.), przeto

dołu'tiulem

2

cały

kolorowymi

cm

a

długości

płat

przed szyciem był

wstążkami,

4 - 5

czasem

marszczony.
wyszywano

nazwisko właściciela. Stanowił on o b o w i ą z k o w y strój drużbów, toteż zwracano n a ń do
stopnia

uwagę

że

kawaler

siadający

fartucha

proszony

w

go

młody.

i pan

Fartuchem
dwu

a nawet

wiązano

nie

drużby.

go

być
nosił

i trzykrotnie; z
na

troczki.

zaginął

i

Opowiadają,

kiedy

mógł

na

zarzucono

przez

pewien

pasie
przodu

Archaiczny

przełomie
że

w

czas

X I X
czasie

noszenie

„na wypust", młodzież

w

się w

tego

po­

Czasem

okręcano

ten ubiór
X X w.

nie

koszul

przychodziła
do

kościoła

pasa

zwanego

fartuchu.
P a s y
Typ

trzosem

szerokiego
wyszedł

formatorzy
tylko
niaki"

starzy
2 n

.

dawno

twierdzą,

Opasywali

my

z opisów

początkach

skoro

znajdujemy

o

sukmanę,

Pasy

te

zna­

i opowiadań.

Już

X I X w.

zdobione,

mi

go

nosili

„pańszczyź-

nimi

lub koszulę.

w

In­

ludzie,

kamizielę
tylko

z użycia.
że

u

tym

musiały

wzmiankę

Zdobiono

kółeczkami

wielkości

kabzli

od

R y c . 23. — M ę ż c z y z n a
w.

w

3

0

.

mosiężny­

buta.

gały one w d w ó c h lub trzech

XX

być

Gregorowicza

kapocie

Obie­
rzędach

z

pocz.

P r z y b y s ł a w i c e , p o w . O p a t ó w — fot.
S. D e p t u s z e w s k i 1951 r .
23

cały

pas

Pasy

te

z

dookoła

lub

trzema

dwoma

rzędów

pinano.

Po

kaletki,

służące

Trzosy

często
a

dłużej

przy

przy

stroju

Ryc. 24.—Chłop w tradycyjnej rogatywce

rodzaju,
t.j.

T. Mańkowicz,

1954

opasać

suto

obijano
naj­

kapotach,

a

więc

i

biedniejsi

zaczęli

dwoja­

nieozdobne,

bądź

też

lakiero­

czarne,

nabijane

gwoździami.
tak,

dwukrotnie,
one

że

przy

mosiężny­

Pasy

czym

się

drugim
łukiem.

biodra

szerokim

m a m y

o

Były

czerwone

przekraczała

frędzlami.

dwukrotnie

U c z e s a n i e

i

do

tyłu

grana­

czy

zielone.

Długość

toteż

okręcić

to

zwano

kędry"

(ryc.

obcięte

do

„na

33).

równo,

ucha,

M o d a ta p a n o w a ł a

łowie

X I X w.

garnka

lub

zazwyczaj

na
po­

zachowały

na

przy

głowę,

obcięcie

włosów.

dzielę, aby

włosy

błyszczały i leżały

smarowano

je

?

miało

Na

gładko,

że

Długie

spadające

przeszkadzały

w

„aż

pracy,

w

ze

koś­

toteż

jednokrotnie przewiązywano je cienką
paską

nie­

„sperką ", tak,
włosy

się

pomo­

co

równe

oczy,

włosy

powszechnie w

zapewnić

mgliło".

„na

mieli

przystrzyganiu

włożonego

Ucze­

lub

spadające

Gdzieniegdzie
o

zacze­

uszy.

kacapkę",

kark.

wspomnienia

g ł o w y

Kawalerowie

połowy

się

5).

włosy

sposób, że p r z y k r y w a ł y

sanie

tych

można

(ryc.

chłopi nosili

i przycięte

weł­

lub

n a k r y c i e

Sandomierscy

ten

pasach

buraczkowe,

2 m.,

było

za

na

one

lakie­

można

wiadomości

nimi

no­

były

pasów

ciele

la­

pasy

ozdabiano

cy

znaczy

je

wszyscy,

Wąskie

rzadziej

sane

to

później

towe,

w

się

pieniędzy.

Używano

lub

Końce

było

znajdowały

paradne,

dłuższe,

spadały

nianych.

za­

młodzież

lub

były

Mniej

je

w.

śklane,

blaszkami

razem

T

Fot.

a

wane

i w s p ó ł c z e s n y m u b i o r z e . S z c z y t n i k i , pow .
Sandomierz.

X I X

kiego

nimi

równała

które

reprezentacyjnym.

węższe.

rowane

czterema

chowania

bardziej

cm)

ich

na

pasa

sukmanach

gospodarze,

mi

kabzli,

do

połowy.

rzadziej
Ilość

gwoździkami.

końcu

pasy

do

18 — 2 0

„pośkliwiano",

błyszczącymi

sić

a

bokach

kierowano,

tylko

(około

przłączkami.

ilości

W

też

szerokie

mosiężnymi
się

lub

były

na
nie

prze­

słomy..

W ą s y b y ł y rozpowszechnione aż do pierw­
szej

wojny

światowej.

Najbardziej
R y c . 25. — M ę ż c z y z n a z d z i e c k i e m w s t r o j u
d z i e n n y m 'z

I I [pół. X I X w.

(około

co­

1860—1870)

z pogranicza krakowsko-sandomierskiego. A . Pat­
k o w s k i S a n d o m i e r s k i e , P o z n a ń 1958~r. str.

24

41

u ż y w a n y m
tych,

Brody

typowym

noszono.

okryciem

żona­

były „siwe" t . j . granatowe lub

czarne

zwane

przez

głowy,

mężczyzn

..rogatówki",

głównie

nie

też

„czapką

na

cztery

_

ernije",

Szyto

je

tylko

z

z

cztery

sukna.

sobą

w

ten

je

sposób,

na

że

—

wyjątkowo

zwieszał

wony

a

w

czapek
dl.

i

inne

drużbów,

15

cm.

W

T

Rogatywki

świętnego.

Gęsie

z

siwymi

Nosiła

Ozdoby

choć

je

miały

7

Były

szyte

one

takie

nosiła

jak

podobne

do

barankowym

na
lub

miały

na

czerwone

siwym

denku

sznurki.

szych gospodarzy,

skiem
W
na

3 2

także

w

, Sądecczyźnie
zimie

głowę

to

obszytym

3

3

wścieklice,

z

się

Czapki
3

1

jątkowo,

jeśli

otok

czapa

wykonany z

(2—6

w
o

cm.)
pawimi

1885—1890.

czerwonych

tych

czerwonym

latach

je

rogatyw­

terenach.
denkiem

sukiennym.

białego, szyto je z sukna

duże

watowane

głowę

od

ciosów,

czapy,
chętnie

czer­
w y ­

baranka

Te

też

lub

i na

niższy

Otok

a

popielatego lub

to

się p a m i ę ć

od­

przystrajano

stosowany

używane

do

stroju

związywano

nego.

na

barankowy
zabawę

zbliżone
do

rozchy­

lub niebieskiego,

był

otok

lub na

bardziej

ich raczej

czasie

takie

c z e r w o n ą w s t ą ż k ą . D e n k o szyto z sukna
wonego, granatowego

czerwone,
używała

W

61

czarnym barankiem.

Rozcięcie

r.

Sandomierzu.

terenach.

dookoła

górze.

1925

, Limanow­

denkiem,

ku

do

do

m a ł y m

lała

sporadycznie

dwa

podobne

czapy

że

wstążek

star­

wysokie

tak,

przystrój

ob­

papuzami .

rozcięty,

przypominający

barankiem.

która

siwym

lub

był

a

zachowała

zwane

z

przy

nad

ten był

zawściekłe,

czyli

czer­

też noszono

sznurek

rogatywki

kładli

futrzany
się

r.,

gospodarze,

jałowicami

środka

okolicach

i na innych

zamożniejsi

t e ż c z a s e m jałówkami,
Były

mniejsze.

„kwiatek",

Ze

czarny,

uroczystości, p ę k kolorowych

czerwony

również

informacji

Olkuskiem

12

umieszczony

c z a p k i te b y ł y

kozackich, tylko były
występują

cm).

Kutos, był

brązowym

krzyżowały

Według

baran­

(6 d o

wesele

r y c . 4.,

czarny „kutos" j a k na rogatywce. W
Bogorii

na

okrągłe

czapki

czarnym

łułasek.

i granatowe,

one

czarnym

otokiem. Na środku denka

też

nie

były

też czapki

najczęściej

zielonym paciorku. Często

przystrój

północnej

przypuszczalnie

wyższe

szerzej

młodzież,

się, ż e

Łagowa

W y k o ­

znacznie

lub

1900

noszono

zdarzało

(ryc. 39).

lub

podczas

zszytych

były

b y ł o jeszcze d o s t a ć je na j a r m a r k a c h w

przeważnie

okolicach

Młodzież

do

krzyż

„Rogatówki"
je

odtworzyć

materiału,

kucoł

stanowił

pospolicie

Sandomierszczyźnie

kach,

ozdobę

czapki

( r y c . 29).

dziś

dłoni

Gnieszowicach

światowej, można

Niejednokrotnie
W

w

wierzchu

kutos,

Przybysławicach

noszono

Równocześnie
krakowskich.

w

„rogatką"

k a w a ł k ó w

Obszywano

szerokość

zielony na

ozdoby:

a

okolicy

pierwszej wojny

piórami.

na

rogi.

wełniany

okolicach Łagowa

rogatywkach

na

watując.

albo

że krój ich m o ż n a

tworzyły

większe

ucho

tak

się one z 4-ch

zwykle grubo

białym,

się na

„konfederatką"

zupełnie,

Składały

szwy

podszewce,

czapy

lub rzadziej

i opowiadań.

krakowskich i posiadały

kiem

W

światy"

Rogatywki zaginęły

ilustracji

nywano
od

„na

z

czar­

chroniły
brano

je

zabawy.

R y c . 26. — G o s p o d a r z w k o ż u c h u i w c z a p c e b a r a n i e j —
G o ł ę b i c e , p o w . S a n d o m i e r z — f o t . J. K a m o c k i

1952

25

R y c . 27. —
polskiej

Gospodarz

ze S t o b i c

w

B. B a z i e l i c h ó w n a

„A\ ś c i e k l i c a "
spolita
na

w

— fot.

1951 r .

ongiś

po­

Sandomierskiem,

była

j a k

to wskazują

(ryc.

maciejówce

pow.Opatów

liczne

ilustracje

28 a).

D o o k r y ć g ł o w y , o k t ó r y c h na­
wet

tradycja nie wszędzie

chowałarowki

należą

l u b magiery

chami.

Były

sięza

magierki,
zwane

one

magie

też

częścią

sadłostroju

paradnego. Zazwyczaj białe,

z oz­

dobnymi centkami, nie różniły się
niczym
i

od magierek

prawdopodobnie

krakowskich
były

też w y ­

rabiane p o d Krakowem.

Kupowa­

no

j e na jarmarkach. Magiery za­

przestano

nosić

okrągła,

wywijana,

dnem
w

czapa

około

północy

dzie

szerokim

występowała

połud. części

na

1890r. T a
z

raczej

Sandomierskiego;

nie udało

stwierdzić

się j e j nig­

— należy

przypuszczać,

że

tam

Jeżeli

używana.

nie

raczej

była

powała, to prawdopodobnie
nad

Wisłą,

gdzie

D a w n y m
stępnie

lekko

okryciem

filcowe

którzy
nich

zdobili

pawie

kapelusza
u

lerowie
Siwe

wykonywano
Kania

ze s ł o m y pszenicznej

otaczano

kawalerów.

Przy

przypinali
czyli

czarne,

tylko

flisacy.
pierwotnie

Gregorowicz.

kwiatów

ozdabiano

( r y c . 2 8 ef).

w

kapelusze

się

jako

wełniane,

o ubiorze

a na­

parobków,

l u b ,j a k w J a k u b o w i c a c h p r z y p i n a l i

wstążką

czarną

lub czerwoną.

do

Kanię

noszono

główką

okrągłą,

górze.

słomiane

robiono

przyczynili

o nich

pęczkami

Kapelusz
k u

— z płaską

wyrabiano

są również

je na święta

wzniesioną

koczami,

głowy

( r y c . 21). W s p o m i n a

pióra.

Kapelusze
inne

do j e j rozpowszechnienia

ona

zaś wystę­

cztery
szeroką

pawie

dwóch

rzadziej

czarną

odmianach:

szerokości

l u b żytniej.

„dudki",

wstążce

w

była

dłoni

Zazwyczaj

plecionki

w

czy

sześć,

lub granatową

umieszczano

jedne

z

l u b nieco

wstążką

osiem

szersza.

d o nich, zwane

war­

(ryc.28g). G ł ó w k ę

u starszych,

okolicach

Kapelusze

a

„fontaź", a

w

widywało

siępospolicie jeszcze d o

czerwoną

Sandomierza

kawa­

pióra.

ciemno-niebieskie

kaszkiety

ostatniej

w o j n y , a i o b e c n i e m o ż n a j e s p o t k a ć . D a w n i e j s z y t y pk a s z k i e t u , w z o r o w a n y n a w o j s k o w e j
czapce rosyjskiej,

stąd t e żz w a n y „ruskim'' l u b„moskiewskim", miał szeroki

denko, a p r z ó d w y s o k i (ryc.
W

czasie

pierwszej

wojny

o węższym

otoku

patriotycznych

—

kaszkietowi,
względów

dzali, ż e te b y ł y

2b

otok

i

duże

10).W s t a w i a n o d o n i e g o d l a u s z t y w n i e n i a d r u t l u b s p r ę ż y n ę .
światowej

czapka

i mniejszym

podobne

ta

denku.

kaszkiety

ustąpiła
Zmiana

nosili

znanemu
ta nastąpiła

legioniści.

„polskie". T e n ostatni t y p czapek n a z y w a n o

j u ż

wcześniej

częściowo

Informatorzy

„maciejówkami"

ze

stwier­

( r y c , 27).

R y c . 28. —

O k r y c i a -głowy

mężczyzn,

wścieklica zrekonstruowana

[a. —

na podstawie r y ­

s u n k ó w St. L a t a n o w i c z a , J. Z i e n k o w i c z a , J. W ó j ­
cickiej,

oraz

z Łagowa,

pucharu

cechowego

garncarzy

b. — r o g a t y w k a n o s z o n a d o 1914 r .

Zrekonstruowana w oparciu
kiewicza,

c. —

czapka

szechnie

używana,

o fot. F . M a ń k i e -

barania

dotąd

d. — m a g i e r k a ,

pow­

noszona

w p o ł u d n i o w e j S a n d o m i e r s z c z y ź n i e d o 1890 r .
Zrekonstruowana

na

p o d s t a w i e fot. A . F a ł k o ­

w s k i e g o „ S a n d o m i e r s k i e " , ej. — k a p e l u s z e
miane. Sporadycznie
raszowice

pow.

sło­

spotykane i obecnie. Gie-

Sandomierz,

„w cztery dudki.

g. — p l e c i o n k a

^

Stobice pow. O p a t ó w .

R y c . 29. — K r ó j r o g a t y w k i p o w s z e c h n i e

d o 1914 r. A . — w i d o k

noszonej

o g ó l n y , B. — k r ó j : c. — d e n k o ,

d . — o t o k b a r a n k o w y , e. — „ k u c o t " .

Oba

rodzaje

kaszkietów

miały

guziczkami rzemienny pasek.

małe

lakierowane

Kaszkiet przyjął po

daszki

czerwonej

i przymocowany
rogatywce

weselnej, w y s t ę p o w a ł w n i m p a n m ł o d y i d r u ż b o w i e . N a wesele,
ubierano

kaszkiety

Rzadziej
one
je

na

pawimi

spotykaną

denku

tylko

z

sześć

piórami

odmianą

lub

osiem

wciąż

ż y w y m

i do

baranice

wypierane

obecnie

zanikania

jest

czapników.

brak

czaste. U c h ł o p ó w
szanujący
z

czapki
święta,

kwiatami wystającymi

maciejówki
zaszewek,

funkcję

a miejscami i w

a

były
nad

zielone,

ponad

aksamitne

denko.

kaszkiety.

otokiem żółty sznurek.

Miały

N a ogół

nosili

kawalerowie.

Jedynym,

jest

lub

dwoma

się

przodu

nie

przez

załamywali

czapki,
„w

lub

„barankowe".

a

kółko

skóry

załamanie
jak

Ponadto

noszono

tak

czapki

baranie.

na wacie

zwane

czapki

były

z głównych

p o w o d ó w

ich

i podszewce.

B y ł y one

spi­

szpic

b y ł w i d o c z n y ( r y c . 2 8 c) b a r d z i e j ;

szło

„bez

donica",

rozróżniano

oryginalne

noszonym typem

miejskie. Jednym

o swój wygląd

do

tyłu

czapki

powszechnie

W y k o n y w a n o je

dbających

( r y c . 11). Z a l e ż n i e o d g a t u n k u

naśladujące

niedawna

gdy

baranice

środek

czub

głowy"

wciskano

( r y c . 26),
do

to

wewnątrz

droższe — karakułowe i tańsze

„papużki" czyli

wełniane

czapki

fabryczne,

O b u w i e
O.
o

Kolberg

wywiniętych

podaje,

że w

cholewach

3 3

.

lecie

chodzili

Sandomierzacy

Buty

szyte

boków

z

miały

boso,
długie

zimą

zaś w

cholewy,

butach,

sięgające

po

17

wyprostowaniu
swobodnie

wami,

kolana.

opadające

Drugim
stronie,

poza

typem

poczem

takie

można

było

nosić

wywinięte,

bądź

też

(ryc. 30II.)

obuwia

były

wywracano

nie kołkowano,

wały tak na lewą,

Cholewy

wywrotki,

gdyż

szyto

je po

lewej

proste.

Buty

takie

szyto

drat-

się rozchodziły.

O b a buty

były

nogę.

„wywrotki"

na prawą.

to też łatwo

jak i na

prawą

dlatego

Cholewy

tak zwane,
miały

Ponieważ

jednakowe,

paso­

były

słabe

ich

kawałka

skóry.

mało

używano.
Buty
ich

„przodowe"

sięgały

do kolan

usztywniający
W końcu
Miały

t. j . szyte

z

i miały

góry

wycięcie

zwany

tyłkiem

kawałek

skóry

X I Xw . uchodziły

one „jednostalną

kawałka

skóry.

tem wycinano
Prawidła
części

biono

za najlepsze

wycięcie,

z półtoracalowej

skóry.

twardym

częścią

moczono

rodzaj

przodu.

Dla

przed

pazura. Miał

miały

obcas

francuski.

je

b y ł uncwot,

on ułatwić

i. j

Były

na

wstawiano

nabitych

trzy

one niezbyt

cale,

bo „jak

kto wlazł

w

szerokie

mosiężne

podkówki

kowali.

Niektórzy

kawalerowie

nabijali

z jednego

gnój,

górną

wykrojone

to buta

krawędź

takie

szwy

miały

two­

tak zwanego
cholewy.

środku,

„chód

nie uwalał".

buta

pasek

skóry

wewnątrz
w

wycięcie

wąski

kawałków

wyrabiane

pożądany

pod kolanami, ro­

przy pomocy

gdyż

po­

(ryc. 3 0 I I j).

obijano

„wybierany"

wygodne,

sobie,

przy

w

kilka

butów

obcasach

siadały

cholewy

Przy niskich cholewach

zdejmowanie

wysoki

Staszowie.

wałkowauiem,

z tyłu

służyły d w a„ucha", wszyte po bokach

obcas

w

tak długo, a ż przyjęły

W cholewach

mocy,

Cholewy
naszywano

na prawidła

Po tej czynności

w ruchu.

większej

napiętku

buty

chwalono

deski.

prosto.

„pieska". D owciągania butów

ale

z przednią

cholewy

krajano

pięcie

naszyciem.

je rękoma i młotkiem

aby nie przeszkadzały

się z

pominający

lub

na

białe buty juchtowe, wykonane

i ugniatano

część

znajdowało

Juchtowe

z jednego

(ryc. 301). Z tyłu

przeznaczony na to obuwie

wycięte

Tylną

rzących

krojono

przyszwę wraz z cholewą, a następnie naciągano

były

N a

przodu

przyszwę", wyciętą wraz

Jucht

gwoździkami

kształt.

u

przy­

paskudny",
Buty

te p o ­

przez

miejscowych

drobnymi

metalowymi

kółeczkami.
Nowe buty były koloru
sadzą
w

i

tłuszczem,

stójką,
w

i z

układano

początkowo

miękkiej,

na prawidłach.
spełniały

mosiężnymi

gwoździkami

tylko

1905

r.

ozdobę. Wyszły

R y c . 50. — O b u w i e

cienkiej

układa­
Kanty

„Uncwoty"

przy

później, nabite

z

się właściciel

(dziegciem).

sztylpa

4—8 ..kantów".

praktyczną,

już

wykonane

górnej, zwanej

dolnej,

harmonijkę

buty

smołą

letnim

części

takie

gdy przybrudziły

nasycając

1 8 8 0 r . w e s z ł y w m o d ę u k a w a l e r ó w b u t y w harmonije.

nej

o

zimę

Około

lub

nosili

białego,

na

okresie

ze s z t y w n e j

te

a

nich

rolę

błyszczącymi
—

stanowiły

z użycia

zrekonstruowane

w

około

oparciu

dane uzyskane o d s z e w c ó w z I w a n i s k i Staszowa
I. Buty „przodowe"

z poł. X I X w . A. — widok

z b o k u , B. — k r ó j .
II. „Babskie

b u t y " zszywane z boku z poł. X I X w

A . — widok z boku, B.— tył cholewy, C.—przód
tworzący

zarazem

przyszwę,

d. — p r a w i d ł o

częściowo

obciągnięte skórą

(zakreskowane).

I I I . B u t y „ c h l j p s k i e " z k o ń c a X I X w . i pocz. X X w .
zszywane z tyłu

A . — w i d o k z^bsku, B. — c h o ­

lewa, C.— przyszwa.

28

L

A

0

czernił

je, smarując

Zamożniejsi

gospodarze

„gimzy".
Cholewa i c hskładała się

Kawalerowie

przybijali

Te

ostatnie

szczególnie

z

piosenek

śpiewano:

często

podwójne

nadawały

„A

hasaj

się

ze

a

pierwszej

miastem,
W

one

choć

zimie

nogi

na

od

wieś

buty

wykonywali
nie

większej

jest

ze,

ksesaj

ze" ' '

butów

zimna
je

wyjątkowo

tylko

stalowe.
W

jednej

między

wsią

obuwiu

luźnymi

cholewami.

z

tak

zwane „słomiaki".

do

zszywanych

środka

podeszwami

kupowano

je.

plewy.

Chroniły
przy

po­

Częstokroć,

skórzanymi.

Słomiaki

Używali

przeważ­

ich

furmani.
N o g i p r z e d w ł o ż e n i e m d o b u t a o k r ę c a ł c h ł o p w i e c h c i e m , c z y l i kłocią

z gałgana czy
zimy w
wano

powszechnym użyciu były
tylko

onucek.

drugą

okręcano

nią

mocno
(ryc.

nogę

Słomę

kładli

na

a

je

na

wiecheć

„przybierając
łydkę,

za

k a ż d y m

pozostałe

zimie

do

pracy

wkładali

źdźbła

chłopi

kawałka

materiału,

nie

wsadzał

ręce

rękawic,

Koniecznym
biona

uzupełnieniem

zazwyczaj

wieszone
na

owiniętą

onucą,

a następnie

w

rękach

i łamano

razem

wąskie

pasma

starannie

rozkładali

na

uży­

owijali

wpół,

poczem

słomy",

którymi

wszystkie

strony

32).

z jakiegokolwiek
miał

nogę

ścierano

R ę k a w i c e
W

onucą
okresie

„klocie", nawet w tych wsiach, gdzie p r z e w a ż n i e

Najczęściej

onucką.

sznurowali

31,

ze s ł o m y l u b

p ł a c h t y lnianej. Zamożniejsi nosili w zimie ciepłe onuce „ b a j o w e " . W

wiecheć

się

tańca.

różnice w

dawano

starymi,

i

9 f

z warkoczy słomianych,

ochrony od

mosiężne

podczas

hasaj

Sandomierzacy

podbijano

sami, a

to

iskier

zasadnicze

częściej

czasem

Robiono je

słomiaków,

włościanie

zniknęły

używała

i śniegu.

Dla

wzmocnienia

nadal

drużba

w podkówecke

światowej

zakładali

mrozu

m o c y szpagatu.
dla

wojny

krzesania

starsy

Podkówecka

O d

do

podkówki,

wsi

na

z

kory

rzemyku

zwyczaju

w

d o d a t k i

rękawice

z

jednym

wyjątkowo

i z

kożucha.

palcem,

uszyte

Jeśli

powożący

w

domu
końmi

rękawy.

stroju

brzozowej.

u

i

męskiego
Oba

te

pasa. T a b a k i e r k a

palenia papierosów.

był

n ó ż , t. j . k o z i k

przedmioty

wyszła

z mody

Dzisiaj u ż y w a n a

oraz tabakierka

nosili

chłopi

w

kieszeni,

wraz

z

jest

tylko

nią

najczęściej

zro­
za­

rozpowszechnieniem
przez

nielicznych

starców.
Częstokroć
,,krzesany

Ryc

z

starzy
jedlaka",

gospodarze

chodzili

z

z

przez

który

otworem

laską.

Był

przewlekano

rzemień.

prosty

kij,

Parobcy,

idąc

j 1 - 3 2 — O w i j a n i e n o g i w i e c h c i e m . S z n u r o w a n i e ł y d k i — G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z f o t . J. K a r n o e k i 1952.

29

na

zabawę

tyki

Na
lub

do

stawały
palcu

karczmy,
groźną

u

żonatych

tombakowa;
Koszulę

wnikową

na

Na

granatowy
bractw

błyszczała

one

noszono
lub

nosili

na

do

oprócz

zakupione

„kłónnice",

lub

na

Spinki

takie

X X

medaliki,

kogo

było

jarmarkach

duży

koszuli,

zwykle

przykrytej
z

przodu

boso,

X I X w.

a

półkę

bogatsze

po

wsiach

duży,

miejscach

W
oraz

zimie

1958 r. str.

kobiecy

kaftana
tylko

z gorszego materiału.

Na

głowie wiązano

buty

z

pole

krwa­
małych

sukienny,

Wpisani

do

w

chustkach

m ę ż c z y ź n i w suk­

O p a t ó w , A. Patkowski,

60.

i

składał

z

wdziewały

z

wyszywany

Kobiety

STROJU

był

że

spinano

Żydzi

V I

nadołkiem,

lekkie

okrywały

szerokiej

wąski

pas

u

K O B I E C E G O

się

z

krótkiej

płóciennej

jednobarwnej

spódnicy,

dołu.

Spódnice

posiadały

Biedniejsze

chodziły

mężatki

okrywały

obszytymi

barankiem

chustki.

cholewami.
w

koszulach

i spódnicach

3 7

chodziły

w

kaftany

zastępowały

cieplejszymi,

dużymi

wełnianymi

chustami.

Zamożniejsze

kamizele,

jedna

,

a

się

biedniejsze

po

dwie

lub

trzy

czasem

na

niewiasty

drugą.

Na

nogi

wkładały
wciąga­

buty.
Strój

30

ubiór

srebrna

chustką.

kożuchy,
no

codzienny

zaś

odpustowych.

sandomiersko - świętokrzyskiego.

S A N D O M I E R S K I E G O

letni

tak

bija­

pierścionki.

roznosili

widoczny

Sandomierzanki
głowę

OPIS

podłużonej

zapaską,

czasie

różaniec.

R o z d z i a ł

końcu

złota,

święta

najczęściej
w

Sandomierskie, P o z n a ń

W

stać:

w

sandomierskich, trzeci (prawy) w burosze, Szumsko, pow.

O G Ó L N Y

w

wstążką,

w i ą z a n y c h w czepiec i w ś w i ę t o k r z y s k i c h zapaskach n a r a m i e n n y c h . D w a j
manach

które

w.
a

kupowany

szkaplerza,

R y c . 33. — C h ł o p i z p o g r a n i c z a

jaką

czerwoną

początków

szkaplerz,

szyi

rzemyku

na

zwykle

spinką.

krzyżyki

czarny

na

obrączka,

nosili

wiązano

bursztynową

dotrwały

szyi

niekiedy

bronią.

kawalerowie

codzień

lub

miasteczek,

nosili

się

odświętny

stanowiły

haftowane

koszule z kryzkami,

spódnice

zdobione

aksa-

mimymi

plisami

i

kobiet.

Ponadto

częta,

wdziewały

stycznym
był

tami

zapaski,

obcisłe

gorsety,

ząbki

były

chusteczki,

bądź

też chodziły

strojnością

za upięty

i jaśniejszymi

Kobiety

szły

Niezbędnym

kolorowymi

mężatek,

widoczne na

z tyłu

11 s t a r s z y c h ,

kaftany, a młodsze

sznurowane

młodszych

którego

zatkniętymi

ciemne

niewiasty wkładały

przystrojeni głowy

czepek,

głowach

jednobarwne

starsze

a także

czole

spod

z włosami

warkocz.

a

u

młodszych

wstążkami.

wiekiem

chusteczki.

Panny

dziewcząt

dziew­

Charaktery­

starszych

nie zakrytymi,

Ubiór

jasne

podobnie j a k i

gospodyń
miały

ozdobionymi

odznaczał

się

na

kwia­

większą

barwami.

do kościoła

boso,

uzupełnieniem

oczyszczone

świątecznego

H y c . 34 — S a n d o m i e r z a n i e w u b i o r a c h o d ś w i ę t n y c h

trzewiki

ubioru

wkładały

były

korale,

przed

kościołem.

niekiedy

okuwane

z p o c z . X X w . R e p r o d u k c j a z p r a c y : J. K a r ł o w i c z , L u d .

R y s l u d o z n a w s t w a p o l s k i e g o . W a r s z a w a 1003 str. 1 3 1 .

srebrnymi
z

matki

zadowolić
sze

obrockami.

na

córkę.

Stanowiły

Ilość

one część

sznurów

korali

się drobnymi koralami bądź

kolorowymi

paciorkami. Świadczy

Bardziej
kap

charakterystyczne

noszony

tylko

przez

dziewczyny i przechodziły

też nawet

o zamożności.
sztucznymi

o t y m również

„Korale,
obrocki,
a my sierotecki,

czy

posagu

świadczyła

miały
siwe

zdejmowano

czepkiem.

U

podczas

biedniejszych

części

kobiecego

stroju

zaginęły

z końcem

Około

1890 r. z a c z ę ł y

okresu

międzywojennego.

nie

okrytą

„strojnikiem"

często

w

po obcięciu
miejsce

rozpowszechniać
W d o w y

do

a

najbiedniej­

Goźlic:

sandomierskiego,

j a k

łoktuska,

warkocze kładziono

strojnik,

X I X w .

włosów

uroczyście

zastępowano

„strojnika"

nakładano

wianek

się welony, które
ślubu

z

bogocki,
paciorecki''.

mężatki,

oczepin,

spadku
musiały

.Jakami",

piosenka

P a n n ę m ł o d ą ubierano do ślubu biało, a na rozpuszczone
który

w

Biedniejsze

szły

w

zapanowały

ubraniu

w

z

go

ruty.

początkach

świątecznym,

z

głową

ani welonem.

31

Druhny
jaki
i

stroiły

mieli

dziewcząt
W

dożynek

trumny

nakładano

okrywano

zmarłe

strojach

wkładała

dziewczynę
głowę

w

strój

czepek.

na piersi sztuczny

to

wianuszki

z

pszenny

wieniec

ślubny,

kobietę

w

Przez

a

pewien

się one białymi

płachtami,

zasłaniając

niekiedy nawet

zwykłych

pieluszkach,

rozpowszechniły

się dopiero

w

dziewczynki biegały
Koszulki

się

u

ze

spódniczki

bogatszych.

okresie

W

chłodniejsze

zwykle

z

sukienkę

( r y c . 59).

„kościelne

młodsze

smaty".

„łoktusek",

kobiety chustką.

ubrania.

D o
i

Kobiety

połowy

X I Xw .

twarze.

przeważnie

uszytych

ze

wstążką,

w

samych

koszulkach, nieco d ł u ż s z y c h n i ż

krajką,

czasem

haftowano,

do niej staniczka

tak

zwaną

zapinanego

materiałów

dziewczynki chodziły w sukienkach

dziewczynki

8

pieluszki, ozdobione r ó ż o w ą

dni nakładały

resztek

taki

kobiet

międzywojennym.

do niedawna

przepasywano

i doszytego

wykonywano

się w

Specjalnie szyte n a t ę u r o c z y s t o ś ć

3

po zarzuceniu

ciemne

chłopców.

prześcieradłem,

czas

nakładały

chrztu nosiło

Reszta

na głowę

żałobnym

do

„kwiatek",

ruty.

świątecznych.

niewiasty

Niemowlę

Starsze

zwykłych

przodownica

na

przypinały

starsze

w

starych płócien.

Małe

w

i

Niekiedy były

orszaku

uczestniczące

u

wiankiem

czapek.

ubierano

Mężatkom

okrywały

u

występowała

czasie

Do

głowę

drużbowie

z tyłu

codzieó.

ze

spotykało

składającą

n a guziki.

l u b przerabiano
na

co raczej

sukienkę,

zniszczonej

D o pierwszej

się

S u k i e n k i te
odzieży.

Komunii

kładły

białą.

R o z d z i a ł

S Z C Z E G Ó Ł O W Y

OPIS

V I I

S A N D O M I E R S K I E G O

STROJU

K O B I E C E G O

K o s z u l e
Koszule kobiece składały
doszywanej,

sięgającej

wykonywano
bego

płótna

z cienkiego

XX w . zaczęto

marszczone

koszul

siętradycja wiązania
d w a lub

ostatnich

latach

wykonywane

dość

wycięcie

duże

w

okresie
Do

zaś

na

majtki
tylko

zimowym,

okresu

kobiety.

kobiece.
oszewka

szyi.
tak

zdobiono

płótna

Nosiły

Dopiero
Koszule

dolnej,
koszuli

szyto z

w

gru­

początkach

szyto

oszewkami

zapiętymi

sięgająca

bioder,

koszule

starsze

na

guziki.
wsiach

się koszule

bez

się w

z przodu

jak i

oszewkę

( r y s . 5 3 , 54).

r ę k a w ó w

o

kroju

(ryc. 361). M i a ł y

one

dziewczęta.

uszyta

były

się one z d w ó c h

podobnie

haftem l u b stebnowaniem

z

barchanu

nie posiadała
jedyną

kobiety nosiły

gładkie,

tylko w niektórych

rozcięcia,

je głównie

krojem

(ryc. 35). R ę k a w y

lnianego l u b kartonu

halka

X I Xi X X w . pojawiły
Składały

w

były

wzdłuż

zwana

międzywojennego
tylko

na zimę.

w o k ó ł szyi, w y j ą t k o w o

Zakłady

z cienkiego

krótka,

Wyjątkowo
przełomie

zakończone

świątecznych

była

i

część

j e j na białe lub czerwone tasiemki. Rozcięcie

guziki.

dookoła

koszuli

d o pasa

Górną

k r e t o n u . Nadołek

p o d ł u ż n e

X I Xw . r o z p o w s z e c h n i a ł y

p o n c h o

Rodzajem

nadołek

p o n c h o

ramionach,

zachowała

W

lub z kupnego

doszywano

oszewkę biegnącą

przyramki w koszulach

sięgającej

l u b nadolkiem.

świąteczne b y ł y krótkie, bez ..nadołka", podobnie j a k

l u b rzadziej

trzy

z górnej,

długich pozbawionych „nadołka".

posiadało
i

lnianego,

do których

na

zapinano

płótna
Koszule

używać

p r z y r a m k o w y m
lekko

części,
nadstawkę

zgrzebnego.

czasem letnie robocze

Podobnie

się z d w ó c h

do kolan, zwanej

w

i używana

częścią

bielizny

noszoną

przez

okresie

zimowym

męskie

gacie.

północnej Sandomierszczyźnie
długich

głównie

„nadołka".

nie zszytych

nogawic,

specjalne
łączyła

je

pasie.
C i a s n o c h y

Ciasnochą
dano

nazywano

ją pod cienką,

rodzaj

muślinową

białej,

lnianej spódnicy,

spódniczkę,

która

w

spełniającej

ten sposób

rolę

lepiej

halki.
się

Zakła­

układała.

Tablica
STRÓJ

II

SANDOMIERSKI

m

a

L

j

K

i

r

o

U

k

Ponieważ
obcisłej
czać,

na

niektórych

koszuli

że

dawniej w

podobne

terenach

kobiecej —

Polski,

a nazwa

Sandomierszczyźnie

do używanych

po dziś

dzień

Śląsku — a po ich zaniknięciu nazwa
nochy"

przeszła

na inny

rodzaj

pod nazwą

ta m a

swoje

kobiety

„ciasnochy*

uzasadnienie
nosiły

jest

—

znany

rodzaj

należy

przypusz­

prawdopodobnie

ciasnochy,

na

„cias­

bielizny.

S p ó d n i c e
Najstarsze

spódnice,

o których

zacho­

w a ł a s i ęt r a d y c j a , b y ł y w y k o n y w a n e z czte­
rech

l u b pięciu

półek,

samodziałowego
one

w

półn.

czyli

płótna

w

białego

( r y c . 37).

Zanikły

Sandomierszczyźnie

1880 r., a w p o ł u d n i o w e j
cze

brytów,

pocz.

X X w .

około

używano

i c h jesz­

Szyto też

spódnice-

szorce z w e ł n i a n y c h

s a m o d z i a ł ó w oraz z t a k

zwanego

czyli

„towaru"

brycznych.
a

w

Najczęściej

zimie flanela,

szone przez
spódnice
dy

z

baja

lub barchan.

kobiety i panny

letnie

w y k o n y w a n o

niekie­

były

wąskie,

t e ż trzeba

było

na ogół

czasem

brytów

gdyż

na

spódnicę

obwód

j e j w y ­

( o k o ł o 3,5 m . ) S p ó d n i c a

dała

„rozpór"

saniu

się dookoła.

węzeł

z przodu

;

c
R y c . 35. —

l u b rzadziej z boku,

zawiąza­

zazwyczaj

wypadał

n a p r z o d z i e . Z c z a s e m trocki

zo­

stały

na

ajtki,

a

d

0

Koszula kroju

poncho

podłużne.

G r y z i k a m i e ń pow. O p a t ó w . A. — widok z przodu,
rękaw,

f.

C. — krój:
g. —

d. — przód,

dl. — tył,

mankiet, i . — ćwikieł, j . —

o s z e w k a , k . n a d o ł e k . S k a l a 1 : 30.

b y ł a w pasie silnie

Po

w y p a r t e przez

;//

'/'

B. — z tyłu,

kupne

nosił

niu

:;

No­

młode

siedmiu

\v.

l a t e m b y łt o k a r t o n ,

muślinu.

stąd

Iz

fa­

świąteczne

Materiały

do

materiałów

d.

jh

sfałdowana

wiązano

i ujęta

j ą n a trocki,

w oszewkę,

posia­

po uprzednim

opa­

nowo zostały wprowadzone do­
piero
XX

w

latach

trzydziestych

w., kiedy

podjęto

próby

z m i e r z a j ą c e d o odrodzenia stro­
ju

ludowego. Z przodu „ n apo-

dołku"
płat

w s t a w i a n o półką,

tańszego,

riału.

W

to

gorszego

latach

jest

mate­

poprzedzają­

cych pierwszą wojnę

światową

rozpowszechniły

spódnice

się

krojone w kliny.

Podobnie, j a k

uprzednie,

one

i

były

sięgały do kostek.

siły

spódnice
Na

nieco

spódnice

teriałów

fałdowane
Panny

używano

choć

jedno­

czasem

rzały sięi w kwiaty.

ma­

zda­

Te

ostatnie

zwano

„krakowskimi".

Świą­

teczne

szyto

łów

często

z „przybiorem",

3 Strój Sandomierski

z

materia­
czyli tka-

E 3

rn
l!
u

no­

krótsze.

przeważnie

barwnych,

E3h

Dl

Ryc. 36. — K r o j e k o s z u l k o b i e c y c h z k o ń c a X I X w .
I . Zrekonstruowana koszula d z i e w c z ę c a . A B . — p r z ó d i t y ł jedna­
kowy

C. — krój:

I I . Ś w i ą t e c z n a koszula o k r o j u p r z y r a m k o w y m . Ruda p o w :
Sandomierz. A . — w i d o k

z przodu, B. — z tyłu,

C. — krój^

d. — p r z ó d , e. — t y ł , f. — r ę k a w y , g- — m a n k i e t y g \ szycie m a n k i e t ó w ,

h. — przyramki,

k . — ż a b k a , 1. — z s z y c i e

pod­

i . — ćwikle, j . — kreza,

rękawa.

33

nych

we

wzory

część

spódnicy

ząbków

lub

cm.),

także

a

w

t y m

zdobiono

falbanki.

Pamięć

jednak

W

okresie

zimy

niekiedy

nawet

pomocy

kolorowych

wstążek

Spódnice

świąteczne

ozdabiano

o

o

białych

nich

w

zdarzało

podbite

parę

odcieniu

spódnicę

płóciennych

terenie

się, że

niż tło spódnicy.
t. z w .

kupną

spódnicach

spódnic.

1

(szer. 25

lub

ząbkami.

wyszywanych

k o b i e t y starsze nosiły

Było też w

— podołek,

Nieraz

szczoteczki,

listwą

falbanką

spódnice

zwyczaju, że na

białymi

d. — oszewka.

wieśniaczki

w

Skala

czasie

watowane

uroczystości

spódnica z X I X w. z pięciu pólek A, — widok
c

plisek,

nakrochmaloną

Dolną

zaginęła.

bogate

kożuchem.

c, — p ó ł k a ,

po

innym

podszywano

R y c . 57, — Z r e k o n s t r u o w a n a

wkładały

ale

spodu

wspomina

nićmi.

kolorze,

przy

O d

szczotką.

Gregorowicz

a

samym

kobiety

z p r z o d u . B. —

krój.

1 :30.

procesji, miały na

sobie

sześć

spódnic, których

nie

zakry­

spódnic.
Z a p a s k i
Zapaski
wały

czyli

fartuchy

były

Szyto

z

całkowicie.

wszywano

w

szeroką

je

nieco krótsze
półtorej

oszewkę.

lub

Z tyłu

i węższe

dwóch

zapaskę

od

„półek"

wiązano

materiału.
na

ich

brzeg

R y c , 38. — Z a p a s k a

świąte­

c z n a z pocz,

Szcze-

troki

Górny

(ryc.

38).

X X w.

glice pow. Sandomierz. A . —
widok

B. —

ogólny,

krój.

C . — oszewka; d' — p o ł ó w k i .
ó-

—

półka,
część

Około

1880

r.

szyto

jeszcze

do

zapaski

lniane

zapaski

farbowano

się p e r k a l o w e
starsze

oraz

Pod

—

nazwą

które

gospodynie

na

dole

amarantowe,

U

dołu

obszywano

no

ząbki

np.

34

była
w

zapaski

obszyte

znano

też

po

W

dwoma

Koronkę

zazwyczaj

Nieskurzowie,

lub

z

perkalu.

najczęściej

W

początkach

Były

one jasne w

brzegach

lub

X X w.

Płócienne

rozpowszechniły

pionowe paski. N a

alpakowe

ich

użyciu

a

panny

święta

i

młode

ziemi

spód­

wkładały

nie­

koronką.

białej, sfałdowanej,
Tego

powszechnym
eważnie

rodzaju

użyciu
kolor

sięgającej
„fartuch"

były

zapaski

wełniane,

dobierano do koloru

spódnicy.

trzema

„pliskami",

a

wzdłuż

stosowano

głównie

do

zapasek

fartuchy

używały

kupnych,

jasno-granatowego

obszywano

kobiety

codziennym

czerwonymi tasiemkami.
świąt.

starsze

•— d o l n a

zapaski

w

satynowe

rodzaj

a

3

koniec X I X w. były

czarny.

siwe lub czarne; prz
je

koronkę.

ona

lub

kieszenią.

czarne

podczas

zwykle

czym

z naszytą

fartucha

obszytej

lub

siwy

kolor

zgrzebnego,

Pod

na

batystowe,

nicy,

płótna

z materiałów

wdziewały

białe

z

światowej.

robione

fartuchy

kobiety

mężatki

zapaski

pierwszej w o j n y

d

koloru.
sznurkami.

\\

też

dolnego

brzegu

amarantowych,

niektórych

dawa­
przy

miejscowościach

R y c . 39, — O k r ę ż n e w S a n d o m i e r s k i e m . P r z o d o w n i c a w

sznurowanym

T

gorsecie i w k o s z u l i z o z d o b n ą k r y z ą . M ę ż c z y ź n i w k a m i z i e l a c h . W g . r y c .
J. L e w i c k i e g o . , L u d P o l s k i " J. Z i e ń k o w i c z a

Ze

względów

oszczędnościowych,

z w a n e dwunitkami,
wzmianka

lub zapaskami

z Truskolasów

z

na codzień

błokitnymi.

zamiast

1847 r .

wełnianych,

O zapasce sukiennej

noszono

białej

jest

zapaski

tylko

jedna

1 8 2 4 r.

G o r s e t y
Gorsety zwane
Składały
przody,

d w a boki

Całość

łączyły

duży,

ki"

czasem

się z obcisłego

stanikami
stanu,

i dwie

części

ramiączka,

były w powszechnym

zszywanego
pleców

częstokroć

z

zszywane

z

Krajano je z

baskinki,

drobnych

klinów.

stanowiących
złożonej

skrawków.

z

d w a

kaletek.

Dekolt b y ł

k w a d r a t o w y ( r y c . 40 I , 41).
przykrywał

brzeg fartucha i spódnicy.

na

którą

przeciągano

przez

staniki składały

się z pięciu

kawałków,

na

Nowsze

wstążkę,

skrojonych z jednego

p o d koniec

i „tackami"

X I Xw . , z a c z ę t o

aksamitny

„aftki".

Były

go n a

„skraw­

t e ż gorsety

za­

W
gorset

kawałka

to jest

z dwóch

przodów,

(ryc. 40 II). Starsze gorsety

je haftować

w

kwiaty

dwóch

nie

lub wyszywać

były

„siuta-

t. j . c e k i n a m i .

Gorsety w y k o n y w a n o z różnych
aksamitu.

Z przodu zawiązywano
druciane

guziczki.

oraz p l e c ó w

ozdabiane;
żem"

użyciu.

kawałków,

luźnej

czyli

boków

3"

oraz

sześciu

Gorset

pinane

z

z

dobie

upadku

materiałów,

stroju

najczęściej

regionalnego

miejsce

z wełny.

Najbogatsze

sandomierskiego

szyto

zajmuje

krakowski.

55

K a f t a n
Na

koszulę

wkładano

klinów".

D w a

„pachy".

Dość

proste,
lub

z

nich

guziczek.

R y c . 40. -

stanowiły

często

zwężające

zazwyczaj kaftan
przody,

wykonywano

się

ku

dołowi,

Wyjątkowo

zapinany

dwa

plecy,

też plecy
ujęte

wszywano

w

a

resztek. A. — w i d o k

p r z o d u . B. — z t y ł u ,

z

pow.

bufy,

jącą

wtedy

część

bufy

sztukowano
nazywano

doszywano

ten

zwane

zapinaną

przeważnie

na

haftkę

sposób,

tworzyły

przy

ramie-

by

Sandomierz. W ł a s n o ś ć M u z e u m K u l t u r

Lu­

z p r z o d u , B . — z t y ł u , C. k r ó j : d. — p r z ó d , e. — p a ­
kaletki.

Zrekonstruowany

na

podstawie

7

C. — k r ó j : d.

p r z o d y , e. p a c h y ,

zachowanych

f. — p l e c y , g. —

ramią­

kaletki.

część

rękawa

„grzebieniem".

Wokół

szyi

biegła oszewka lub m a ł y

okrągły

się z p r z o d u na

jeden

rząd

guzików.

umiesz­

kołnierzyk.

Kaftan

czano

doszytej.

krytej

listwie;

w

noszono

luźne,

bądź

wcięte

wpuszczano

je

na

zapinał

sześć

tak

Sandomierz.

górną

„w

R ę k a w y

w

czka, h. —

niu

go

tworzyły

c h y , f. — p l e c y , g. — r a m i ą c z k a , h . —
w. Wilczyce

Krojono

pozostałe

I Gorset w pierwszej poł. X I X w. M a ł a W i e ś p o w .

I I . Gorset z k o ń c a X I X

szyją.

z jednego kawałka,

oszewkę

rękawy

d o w y c h w W a r s z a w ę , n r . i n w . 4416. A . — w i d o k

pod

tym

kawałkiem

wypadku

materiału.

Naogół

guziki

Wysoką,

dziurki

po

zapięciu

one

bioder,

nie

sto­

były

widoczne.
Kaftany
z

reguły

dłuższe,
z

mające

z

zapaskę.

po

dwie

o

istnieniu

a

Po

w

I

pasie.

wojnie

rzadziej

po

Sięgały

światowej

trzy

fałdy.

noszono

przy

czym

kaftany

trochę

Nazywano

je

„kaftanem

pamięć

zachowała

Jadwigą".
Tradycja

się j e d n a k

wspomina

wyłącznie

kreton, perkal

i t. p.

t o w a n o je

i dawano

barankiem

(ryc.

Tak

drobne

z

białej

sam

o kaftanach
Zimowe
bajową

kwiatki.

alpaki,

sposób

codzienne.

kaftanów
robionych

kaftany

płóciennych.
już

z

Ż y w a

materiałów

wykonywano

z

kupnych,

barchanu

lub

jak

flaneli

p o d s z e w k ę . Bogatsze gospodynie o b s z y w a ł y

alpaka,
oraz

nadto

wa­

kaftany

43).

świąteczne, jak

w

36

tyłu

też

pod

i robocze kaftany

Młodsze

świąteczne

kobiety nosiły
zdobiono

charakterystyczne

dla

tej

szyto z k o l o r o w y c h
kaftany

obszywkami.
okolicy

materiałów

barwniejsze,
W

okolicy

„lachmusowe"

ślubne

Goźlic
czyli

wzorzystych
wykonywano

zdobiono

niebieskie

w

ten

kaftany

Ł o k t u s z k a
Najstarszym
zwana

znanym

Tańtuchem

okryciem wierzchnim Sandomierzanek

l u b podwiką.

„Łoktuszka"

Dotrwała

ona do końca

b y ł to lniany rzadziej

materiału

(długości

ramiona,

albo złożoną

3 m t r . szer.

Ryc. 4 1 . — Gorset

w

zielony

łoktuszka,

kretonowy lub barchanowy

1,20) z s z y t y

ukośnie

była

z dwóch

sztuk.

„róg"

spadający

tak zwany

rzadziej

X I Xw .

z p o l o w y X I X w . Ze z b i o r ó w

prostokątny

Zarzucały

j ą

na plecy,

Muzeum

płat

kobiety
albo

na

wzdłuż

Kultur Ludowych

w W a r s z a w i e , n r . i n w . 4416, f o t . M . M a ś l i ń s k i 1953 r .

zszycia

i okrywały

tuszka

również

Zazwyczaj
rogach

łoktuszka

i wzdłuż

Pamięć
Nazwy

się n i ą , j a k szalem.

b y ł

brzegów

o łoktuszce

te p o c h o d z ą

chowywane,

W

a

biała,

W

przechowała

z okresu

łoktuszki

d w u dziesięcioleciach

kwadratowe

chłodów

odziewano

noszono

cienkie

jednobarwne
Przed
wzdłuż

o bokach

okryciem

przekątnej,
Podczas

widać

spod

bogatsze k o b i e t y w y s z y w a ł y

ją na

każmirówki

się składano
względnie

zimna

o płachcie

w kwiaty

chustę

podobnie

do innych

celów.

kupne

chusty

po brzegach

okresach

j a k łoktuszkę

kobiety

okrywały

tą

była

K
X I X w . powszechnie

w

okresie

ciemne

na

róg, to

krzyżowano

chustą

i

znaczy
na

głowę,

W obu wypadkach nie związaną

pier­

tak

że

chustę

nieodzownym okryciem.

a m i z i e l a

n o s i ł y S a n d o m i e r z a n k i kamiziele

użyciu

bywały

„tureckie".

lub niepogody

brzeg chusteczki.

Były

"W c i e p l e j s z y c h

najczęściej

lekko

Chusta

wełniane.

Podczas

po czym

tylko

prze­

frędzle.

długości,

ręką.

jeszcze

w

wzdłuż

było

„prześcieradle".

kiedy

Chusty
lub

lub

stroju,

c h u s t a m i , jesionkami.

lewą

one w

o d z i e

l u b szalinówki.

rzadziej

jako

m , posiadające

niej

W

łok­

X I Xw . noszono

1,5 — 2

podtrzymywano

(ryc. 15). B y ł y

okrywały

zanikania

używano

n a

się grubymi ciepłymi

lekkie

l u b kraciaste,

siach.

kobiety

nićmi.
się po dziś.

przypuszczalnie

ale j u ż nie noszone

ostatnich

chusty

zimowym

czasem jednak

kolorowymi

C h u s t a

to

okresie

głowę.

letnim.

nie różniące

W zimie nosiły

j e raczej

sięo d męskich
kobiety,k t ó -

37

rycli

nie

nieraz

po

zielę

stać

było

na

dwie lub

kożuch.

trzy.

na kożuch, dla

Zdarzało

biety,

były

były

kostek,

one
w

i rozcięcie

rzadko

spotykany

bawiony

wcięcia

żeńca

w

zapinane

w

glądem

na

swej

Było

swoim

czarnymi lub
i klapach

sukiennymi, z tegoż materiału
wyszywane

ozdabiane

galonami.

Archiwum

ten

szlachty,

szyty

był

spódnicy,

szytej
dała

Kultury

w

z

n r i n w . 2542.

do

a

Nie

on

był

sznurkami.
na

je

na

haftki

rzadziej

lub

zdobiony,
Wyjątkowo

czasem
np.

i

wciętego

drugim

z

nie

był

upodobań,

tego

rodzaju

odzie­

obcisłego

stanika

i

fałdowanej,

tym

„Tołub"'

lokalnych

związanych

przyja­

prawdopodobnie

zaś

w

wypadku,

X X w.

luź­

gładkiej,

spódnica

posia­

trzy

fałdy.

Długość

łołubów

była

lub

niżej

kolan,a

jeszcze

inne

Tołuby

miały

mały

kołnierz

bokach
z

znajdowały

werblikami;

burym

tylko
w

od

okryciem

angierą,

kolana,

Po

albo

W

one

nad

pętelki

zielonym

dawniej

polką,

miasteczkach.

dwie, rzadziej

kostek.
7

Zapinano

się z

sięgały

kładany .

czarnym

składał

co p o k r y c i e ; b y ł y

przejęty

zależnie

nazw

kliny.

tyłu

różna,

Warszawie

się

ilość

oraz

szerokimi

kobiety zamożne

Strój

zmieniał

guziki

kobiet.

szubą.

i

lub

je fu­

bogatych

lub

znaczna

wykładano

okrycie

gurmaną

po

ręka­
Jeżeli

kieszeni

zwany

nej

Muzeum

przez

w y ­
pod­

i koło

tołub,

„Tołub"

i Sztuki L u d . w

to

Futra

rękawach

sukienny

żą.

Radom­

Było

noszonym

był

poprzecznie

na obszarze Puszczy

piersiach,

czar­
i

kołnierzu,

haftki

nieraz

na

lub

fałdowane

przepasywano

pasami

stąd

jak

nowo­

lisa l u b z a j ą c a .

czarnego,

Futra

jednolity

s k i e j . M a i . W . G e r s o n , o k . 1850.

sukna

służyły

Powszechuie

— podobna do n o s z o n y c h dziś

z

tasiemek.

naramien-

one,

bogatego

Na

skórką

zapinania

od

poz­

bioder.

sukmanę.

baranami.
je

Do

ciółką,

do

dawniej

Stanowiły

pasie

męską

białymi

wykładano

w

pętelki z czarnych

zimowym

obszyte

ten był

pokryty granatowym

długie,

przypominało

bijano

oraz

prążkowana

jarmarkach.

kożuch
ono

wach

jasnym.

do

żony.

pokrycie było zrobione

na

długie

..spódnicą".

kożucha,

Kożuch

7

suknem.

trem

typ

pasie i sięgał zaledwie

kupowano

ko­

haftki.

się n o w y

Sandomierskiem,

Futrem nazywano

po­

męskich,

się szeroką

informatorzy , pierwszy sprawunek

dla

nym

z póln.

bogatsze

na

twierdzą

granicza. Zapaska

przez

kożuchów

odznaczały

X X w. rozpowszechnił

one
kami-

t o ł u b

były

Kożuchy

przypuszczalnie

nakładano

barankiem, którym

brzegi

7

zmoknięciem.

przeważnie

do

pasie,

wkładały

Kołnierz miały długi, w y k ł a d a n y

W

Ryc.42.— Strój sandomierski

się, że

f u t r a ,

noszone

podobne

wcięte

ciepła

ochrony tegoż przed

K o ż u c h y ,
Kożuchy

Dla

suknem.

brzegi

Wiśniowej,

się k r y t e

pokrywano

Pod

podszewkę

obszywano
wyszywano

taśmą
go

isiojący

lub

w y ­

kieszenie.
granatowym

lub

wkładano

watę.

lub

kolorowymi

siwymi

„kttcotkami"

piersiach.
W

niektórych

tecznie

zostały

wsiach

zarzucone,

noszono
a

tołuby

ich miejsce

do I wojny

światowej,

zajęły płaszcze

podczas której

pochodzenia

osta­

miejskiego.

O b u w i e
Najstarsze

znane

obuwie, które

Kolberga, to łapcie plecione z kory

58

już

wyjątkowo

( r y c . 44).

można

było

spotkać

za

czasów

R y c . 43. — I . Z i m o w y
z

pocz.

XX

w.

kaftan

obszyty

kobiecy

barankiem.

N a s ł a w i c e pow. Sandomierz. A. — w i ­
dok

z p r z o d u , B. — z t y ł u , C . — k r ó j :

d . d ' . — p r z o d y , e. — p a c h y , f. — p l e ­
cy, g . — r ę k a w , h. — kołnierz. x, — m i e j ­
sca
I I . Kaftan
sławice

przyszycia

haftek

k o b i e c y z pocz. X X . w . N a ­

pow.

Sandomierz.

Ze

zbioru

M u z e u m Etnograficznego w

Krakowie

n r . i n w . 13463. A . — w i d o k

z przodu,

B. — z i y ł u , C. — k r ó j ' : d . d ' . — p r z o ­
dy,

1

g .

—

klapka,
Skala

Około

X I X

ryciny,

to

rodzaj

jących
w y

palce.

Na

butów;
jak

nieważ

dłużej

nosiły

one

wysokie

się

tego

„babskich

nosiły

Obuwiem

buty
zaci­

czasem

ćwieczkami

wy­

oraz
buty

wybitnie

mosiężnymi
sznurowano

kobiety

szyte

dla

obcasy,

środku,

Po­

mężczyźni

30, U ) . T a k i e

w

do

niż

nazwa

nane

kutych

uży­
takich

cholewy

miały

łydki

kobiety

utarła

Kobiety

podesz­

mężczyźni.

obuwia

bijane

z

zupełnie

samych,

b u t ó w " (ryc.

ko­

składa­

ochraniających

ogół

boków,

jak
roz­

wśród

jedynie

nosków

wały

typu

był

w.,

pantofli,

się

i

kołnierz

na

powszechniony
biet

h. —

1 : 30

połowy

wskazują

z

jj

e. — p a c h y , f. — p l e c y , g. — r ę ­

kawy,

mosiężne

zwane

wywrotkami

kobiecym

lub

były

stalowymi

lub

zapinano

nakładały

podkówki

z

na

buty

słomiaki.

były

od

trzewików

lub

noszono
kiem
Do

połowie

pończochy

materiału,
butów,

trzewiki

boków

znane

W

dawna;

pantofli.

Wspomina

XIX

modne

w.

kupne

podobnie

o

lub

jak

mężczyźni,
onuce

lub

R y c . 44. — O b u w i e k o b i e c e z p o ł . X I X w . :

łapcie

kobiety

słomiane

wiechcie.

łykowe

i

pantofle.

na

Reprodukcja

z

na

tyłu.

wysokich

Wysokie

guziki.

nich

z

W

ich

cienkich

cholewki,
zimie

tylko

Gregorowicz

pończochy
czarne,

dla

w

wiązano

je

3 8

większego

stroju

nie

błękitne

obcasach,
sięgające

.
pod

podaje
W

pod­

do

pół

ciepła

świątecznym
jednak

końcu
kolanami

X I X

ich
w.

skraw­

tasiemkę.

nogi

zakładały

na

kowalskiej.

szyte

używano

były

brązowe

zastępującym

i buty

podkówkami.

Pończochy

koloru.

roboty

O.

( L u d — S a n d o m i e r s k i e 1865 r. s.

Kolberga
19)

39

R y c . 45. — „ K a p " n a k r y ­
cie g ł o w y k o b i e t
nych.

zamęż­

Reprodukcja

z O.

Kolberga ( L u d — Sando­
m i e r s k i e 1865

U c z e s a n i e
Panny

do

spuszczane
Również

częstym

Dziewczyny
kocze.

też

jeszcze

w

na

święta

nosiły

włosy

śpiewano

w

g ł o w y

czesały

się w jeden

łub

też

obecnym
kobiet

Nieodzowną
noszono
były

rzadkości.
Chustki

te

z

kobiety

lub

w

war­

39).

kędry"

(ryc. 43).

Węgły,

obcinali

warkocze

ńa

kędry".

obcinania

upięte

szalinówkami,

z

włosów

został

lub

pod

rogiem
używane
zimą

zarzucony,

chustka

okrywająca

a

większość

tyłu.

była

różniły

wiązano

wiązały

chustkę
(ryc.

„polkę" lub „na

chustki kretonowe lub wełniane.

były

pod

główkami

dziewczyna

się trzęsły

zwyczaj

jednym

wiązania

strojnisie.
„ósemkę".

ucięte na tak z w a n ą

gdy jej

świąteczne

najczęściej

najczęściej

u p i ę t e w t y l e ,,na k u p k ę " l u b w

błyszczącymi

nosiły

oczepin:

warkocze

zwane

warkocze,
tylko

z

częścią ubioru mężatki

Chusty

„kuper"

sposoby

starsze

nosi

kupne barwne

wykonane,

zwany

stuleciu

dwa

codzień

kwiatami, wsuwanymi

aż

W

na

włosy

„Płakała

starszych

którą

szpilki

krótko

czasie

wstążką,

były warkocze

zdobiły

były

n a k r y c i e

święta

uczesaniem

Przystrojem

Mężatki
Stąd

niedawna

i zawiązane

i

r. str. 19).

każmirówkami.
się od

W

okresie

swobodnie
tak

panny,

chustki

plecy

brodę,

szyję.

W

by

je

(ryc.

i.przez

w

tak

49).

Oba

mężatki,

jak

t y m

tylko

najszczelnie j

celu

krzyżowały

z przodu jej końce, następnie owijały

dooko­

ła szyi i p r z e w i ą z y w a ł y pod b r o d ą (ryc.
W

czasie

„wywiązane

świąt
w

mężatki

czapę"

nosiły

przez

skrzyżowanie

tyle głowy

rogów złożonej na pół chustki,

a

następnie

przeciągnięcie

ich

i

związanie

na

sterczące

(ryc.

przodzie;

po

bokach
rożki

50).

Należy przypuszczać, że dawniej i
nosiły
Szkic

czepka

z początku

Rys- J. K a m o c k i , 1956.

40

X X w.

48).

chusty

w

chowano,

R y c . 46. -

do

frędzle.

wiązano

na

którego

należały

tym, że miały

jak

pod

ochraniać

Najczęściej

„tureckie"

letnim

spadającym

przez

wełniane

Chusty

codziennych

brodą.

głowę.

Zależnie od materiału z

chustki

Gregorowicz
wie

wiązane w
podaje,

X I X w. chustka

że

podobny
w

panny
sposób.

pierwszej

panieńska

była

poło„zwią-

zana sztucznym w ę z ł e m
warkocz

dziewiczy

Czepek
mężatki,

kładły

gdzieniegdzie

w

i

był

spotkać

nie

do

i z innych

czołeni,

a

przez

mężatki

oczepin

kobietę

trzymał

„siutażem"

samym

wyłącznie

czepek

się

miasteczkach

jątkowo
cym

nad

w

spadającym

końcu

na

plecy,

krył

się

".

noszony

formatorek,
karki

3 9

w

on

materiałów,
46).

czepku

przed

na

obszywały

I

wojną

końcu

je

one

z

były

białej

kryzką

kobiet

w.

Według

robione

co

młode

było

nicianej

lub,

były

XIX

można

światową.

Czepce

tiulową

starszych

W

Wyjątkowo

głowie.

W y k o n y w a ł y

Czepki

i wdowy.

wywodu.

dobrze

i wsiach.

(ryc.

i

jeszcze
opinii

przez
siatki,

rzadziej,

przeważnie

in-

czepa

wy­

błyszczą­

bez

kryzki

„siutażu".
Czepki

noszono

czepców typu
Zakrywały

one

Czasem

prawie

zdobiono

Najbardziej
był

kap

capka

towym;

z

szczona

ksiendza

przodu

i

zawiązka

4

z

wesela

ruty

słrojnik.

biskupa

a

„strojników".

minał

swym

biegły

z

wyglądem

nad

nano

tami

i

a

czoła,

miał

zwykle

Informatorzy

„Kap"

perkalem,

od

rzadko.

w

był

Sandomierzanek

(ryc.

45).

podawali,

wykonany

okolicy

kwiatami.

z

wypustkę,

R y c . 47. —

Kctieta

tył

wyglądał

tektury,

Koprzywnicy

niebieską

że

—

którą

amaran-

ściągała

zmar­

głowę
młoda

występowały
przypo­

na

mleko.
obszy­

i w

poprzez

fałdy,

całą

zwisały.

które

głowę

Wstążki

nadto

do
upi-

szpilek, zdobionych

galonami.

mitrę.

nizsa'".

Jeden

łebkami, przybierano

stanowiła

odróżnieniu

sztucznymi

X I X w.

następnie

trefionym

pomocy

kupnymi

zamężnych

ino

skopek

tektury,

swobodnie

przy

lorowymi

jest

latach

panna

Sandomierskiem

tyłu, s k ą d

to

głowy

d r u h n y k ł a d ł y na

W

wano wstążkami

w

.

i kwiatów,

z

półcypkami

nakryciem

podstawy

rodzaje

go

je

ostatnie noszono bardzo

osiemdziesiątych

czerwonym

dwa

Robiono

brodą. Te

włosy.

przypominał

dookoła
0

i nazywano
pod

„dzirlandą",

kształtem

najczęściej

Podczas
wianki

chustką

całkowicie

czepce

zarzucony w

swoim

obszywano

pod

charakterystycznym

całkowicie

„Kap"
.jak

zawsze

miejskiego, z a w i ą z y w a n y c h

ko­

kwia­

Drugi

typ

„strojnika",

dość

wśj^oka

przepaska

t e k t u r o w a p r z y b r a n a r u t ą , g a l o n a m i i sa^ucz
nymi

kwiatami.

niej

wstążki,

W
pod

stroju

Z

tyłu

przyszywano

które

sięgały

K

k

r y z

pasa.

noszono

na

j . rodzaj

kołnie­

świątecznym

koralami

rzyka

z

kiedy

nawet

„kryzki"

białego

płótna

i białej

t.

lub

kartonu,

koronki

o

Z

tyłu

kryzkę

Ozdabiano

ją

zapinano

białym

obszywano

tiulem

wycinano

w

lub

ząbki

na

haftem,
koronką,

(ryc.

36 I ł j ,

a

szyi

nie­

szerokości

(3 — 10 c m ) , z m a r s z c z o n e g o i u j ę t e g o w
kę.

do

niżej

oszew-

guziczek.
brzegi

zaś

względnie
39).

z

dzieckiem

w

stroju

co­

d z i e n n y m z I I p o t o w y X I X w . ( o k o ł o 1860—1870 r . )
Z czasem k r y z a przekształciła się w
bny

kołnierzyk

u

koszuli

(ryc.

53).

ozdo­

z pogranicza krakowsko-sandomierskiego. A. Pat­
kowski,

Sandomierskie,

Poznań

1938 r.

str. 4 1 .

41

K l e j n o t y
Najczęściej
klejnotami
związane

i

noszonymi,

na

karku.

które

równo

ilość

rodzaj,

były

właścicielki.
do

do

korali,

uzależnione

od

na

srebrne,

największy

były

niezbędną

skoro

dziewczyna

tak

po

1

nie

matce,

koral

środ­

mosiężne
Korale
to

też

otrzymywała

posagu,

ich

a nie

było

jej

wielki wydatek, kupowała

były

ich

.

ząbki.

częścią

korale p r a w d z i w e , b ą d ź też
Laki

4

l u b okówki
w

i

dochodziła

rzędów

wycinane

Za­

jak

zamożności

Czasem ilość ich

Przeważnie

na

sznurów

kokardę.

sznurków

k o w y n a b i j a n o obrocki

spadku

w

korale

dziewczęta

końca

wiązały

grubych

w

były

Czasem

kilkunastu

lub

ulubionymi

Sandornierzanek

przymocowywały
wstążki,

d o d a t k i

stać

drobne

sztuczne„laki".

noszone czasem i do

stroju

ro­

H y c . 48.

Kobieta

boczego.
Czasami
korale

bursztynowe

wspomina

o

zwane

4 2

Kobiety
bieską

W a ż n y m

Do

też

r.

pospolicie

używały

kolorowych

srebrny medalik, a

na

one

z

płócienny

krajkę
do

włosy

drobnych

udekiem

ale

ddoo k o r a l i m o s i ę ż n y l u b

jarmarku. Posiadały
prawdziwym

koralem,

szklane oczka

złote

stroju
lub

opasywały

zast^ewal

często

należały

d«Łv'częcego

do

pąsową

rzemienny
były

chusreczki.

przedmiotów

wkładano

się

czarny

k w ^ t j ^ i
j f l

służyły

dużych

lub

rzadziej

szpilki

z

Rstka.

i pize^BBmo

I

na

na

specjalistki,

użytek
które

zapaski

i fartuchy

wania

na

była

Większe

Kobiety
R y c . 49. — K o b i e t a w c h u s t c e G o ł ę b i c e ,

42

r.

do
w

szeroko

którego

Płótno

się

używały

na

do

lnu

było

4 3

po

wsiach

szyły

gorsety,

umiejętność

w

wyszycia swoje
gotówce

mniejszą

gospodarstwie

skroić i uszyć

były

rozpowszechniona.

w y n a g r a d z a j ą c je

trudniły

k a ż d y m

choć

wynagrodzeniem

gatsze g o s p o d y n i e o d d a w a ł y
hafciarkom

ciężary

MATERIAŁY

weselne. T a k ż e

ogół

kolorowymi

VIII

domowy,
za

nie­

plecy.

Prawie k a ż d a Sandomierzanka umiała
bieliznę

Sandomierz

rzad­

Ł

koszyki •

płacht

W Y T W Ó R C Y

pow.

czasem
do

pasek.

R o z d z i a ł

f o t J. K a m o c k i 1952

pa-

Kolberg

rzadko.

strój

Czasem

dodatkiem

z

kramach

pierścionki

noszono

zdobiące

noszenia

bańki

Były

noszące

krajką.

główkami

np-

wiązanej z tyłu

.

Piercionki kupowano w

Kolczyki

• n nk ki a m i "

p r z y m o c o>ww^t Ę | K )

szkaplerzu

widoczkiem.

kości.

chustce

Sandomierzanki

ciorków. Niekiedy

z

w

f o t . M . M a ś l i ń s k i 1953

i

skalę

konopi

lub

hafto­
Bo­
stroje

naturze.

tkactwem,
uprawianych

.

podstawowym

surowcem

stroju

san-

doinieiskiego.
było

stąd

zapotrzebowanie

tak

duże,że

obok

powstała

osobna

grupa

czy

tkactwa

zawodowych

tka­

Tkali oni z

przę­

z w a n y c h płóciennikami.

dzy

dostarczanej

byli

tkacze

nie

mogącej

ze

przez

klientów.

Świątnik,
wyżywić

swoich

mieszkańców.

wodowi

nie

cieszyli

wsi

Tkactwo

Słynni

ludnej,

ale

z

roli

wszystkich

Na

ogół

tkacze

za­

dobrą

opinią,

nie

się

dopuszczano ich np. do u r z ę d ó w

części

nań

domowego

miejskich

przetrwało dłużej w

4 1

.

zachodniej

Sandomierskiego.

„Strój
wany

biały"

na

wsi.

był

całkowicie

Dodatki

wykony­

wytwarzano w

mia­

steczkach.
W

końcu

XVIII

sukiennictwo.
tury

w

Staszowie,

montowie,

a

pod

staszowscy
głównym

i

w

Bogorii,
koniec

ności

Rakowie

Staszów

Liczni

jego

Sando-

do

niemal wyłącznie

lud­

zajmowali

się

w

z

pierwszym

Szczególną

oni

po

rolę

wsiach

gospodarzy

tych

się

tam­

odegrali

krawcy

—

ZydzLmieszkający

po

i

jedną

ciągu

należało
Zdobili

obszywalUprzeciętuie

i oprócz

k r a w c ó w

okresie

był

zapłaty

Mojżesz

również
też

oni

do

odzież
czapek

się

z

Ożarowa.

czapę"

r.

krawcÓAv,

którzy

stebnowali

tasiemkami

i

zajmowali

się

wyłącznie

wieś

okucia

i klamry

do

biedoty

wiejskiej

i zawód

swój

łataniem

starych

butów.

nie

zajmowali

się

Najpowszechniej

swego

kowala

pasów.

u ż y w a n y m

W

płótno

kie.

lniane-/ane p r z e z n a c z o n e b y ł o

Płótno

robocze

kobiecą

wyrabiano

łym,

rzadziej

farbowanie
miarę

z

wykonywano
niekiedy

czerwonym,

płótna,

lecz

o

uprawa

WĘ

Sandomierskiego.

ta

w

Sandomierzacy

z

się

zaopatrywali

Mieszkali

wtedy

znany

spośród

krawiectwo

skończyło

Zdobienie uszytych części
je

ręcznie

a

potem

się

ubrania

maszynowo.

w

Żydzi.

i szewca.

Kowale

wykonywali

do

traktowali

pracę

płótno

płótna

płótno
a

niewielkich

Rozwożeniem wfeiy

i

było

na

jako

płótno

konopne

kowali,

(szer.

zgrzebne.

paski

lub
z

Na

ok.

64

cm.

ono

grube

kratki

w

tkanin

nie

kolorze

Znano

posiadamy

też

fabrycznych

zarzucano

rozmiarach

przetrwała

części

się

w

zajmowali

pp r z^ ^ ^ wwss z y s t k i m

łokieć).
szorst­

Codzienne

granatowym

odzież
z

bia­

„malowanie"

uprawę

zachodniej i

w e ł n ę na j a r m a r k a c h , gdzie
się

i

wierzchnią

dostatecznych

materiałów

w

t. j .

kamiziele.
lub

rekruto­
Przeważ­

Było

spodnie

czarnym.

podkówki

szewcy

dodatkową.

koszule i świąteczne

konopnego.

wyjątkowo

drukowaniu

rozpowszechniania

aajDi,

kach.

cienkie

dni.

Najbardziej

przeciwieństwie

materiałem

Wyrabiano

ubranie

lniane,

szycia.

5

wędrowali

sznureczkami.

każda

z

miała

w

miasteczkach;

W ę d r o w n e

do

butów,
się

rodzinę

wyżywienie.

maszyn

Prawie

wali

W

f o t . M , M a ś l i ń s k i 1955

otrzymywali

Kogut

rozpowszechnienia

Wyrobem

do

R y c . 50. — K o b i e t a w c h u s t c e w i ą z a n e j „ w

cieszyli

szewcy .

Poważną

w

i szew­

sławą

T

tejsi

u

był

rzemieśl­

rzędzie sukiennictwem, kuśnierstwem
stwem.

Kli­

się w p r z e c i w i e ń s t w i e

miasteczek,
polskiej,

i

sukiennicy

zaopatrywania

odzież.

się

manufak­

X I X w.

sandomierscy.

rekrutujący

innych

rozwinęło

dostarczały

ośrodkiem

mierzaków
nicy,

i XIX w.

.Sukna

kupowali

mieszkańcy

czyli

informacji.
lnu

i

ko-

południo-

ją w

Rakowa

moti 3

.

43

Innym
nej

rodzajem

i wątku

,,Dwunitki" miały
i

tkaniny były

wełnianym.
lnianą

d w u wełnianych.

mian

lnianych i

Sukna

burcane-

tkanin

burcanych

osnowę i wątek

Materiały

..górcane"

b y ł to samodział
były

dwunitki

z naprzemian

biegnących

miały

lnianą

osnowę

i

o osnowie

i materiały

lnia­
górcane.

d w u nitek lnianych

wątek

z

nici

naprze­

wełnianych.

używano

przywnickich"

materiały

Odmianą

na

i na

sukmany,

czapki, czasem

Ryc. 51. — S o b ó t k a w Bilczy

burochy,
także

kapoty,

i na

tołuby,

pokrycia

kożuchów

spodnie. W y r a b i a n o d w a rodzaje

„kosukna:

p o w . Sandomierz — Reprodukcja z O. Kolberga ( L u d — Sando­
m i e r s k i e 1865 r . s t r . 123).

iańsze,

brązowe

droższe z wełny

z

wełny

białej

czarnej,

zrudziałej

z domieszką

czarnej.

w

czasie

u ż y w a n e najchętniej na sukmany. Kapoty natomiast
D u ż y m
—

popytem

z którego

Aksamit
kaftany

szyto

cieszył

się karton u ż y w a n y

koszule,

zapaski,

przeznaczony
i spódnice.

b y ł na

W

wyroby

skórzane

tołuby,

otoki

rogatywek

sto

i wścieklice
Obuwie

ty

7

z

zaopatrywano

najczęściej

było

lisich

i

szyto z cienkiego sukna

fabrycznego.

na odświętne

fartuchy

drelich

na

weselne

spodnie,

po miastach

i

się w miasteczkach

wykonane były

ze s k ó r e k

jasnoszare,
staszowskie,

z kożucha

a

a

koszule,

czasem

baja

i

perkal

kaftany-

i barchan

—

na

miasteczkach.
i na jarmarkach.

baraniego,

Kożuchy,

obszycia tołubów

a

czę­

zajęczych.

juchtowe, tylko

bogatsi

gospodarze

kupowali

na lato b u ­

giemzy.

Osobno
w

—

gorsety,

i sukno

uchodziło sukno

głównie

spodnie,

T k a n i n y te k u p o w a n o

przerobu

Za najlepsze

celu

należy

wspomnieć

o psiej

wyprawienia zakopywali ją w

skórze,

z

której

owczym

gnoju.

R o z d z i a ł

owczarze

szyli

sobie

spodnie;

I X

Z D O B I N Y
Pospolile
już

w

I

stosowano

44

wśród

odzieży

poł. X I Xw .
W

b.aly,

zdobią
a

warstw
koszule

późnie,

wyższych
chłopek

w e j g g n n e ,

XVIII

w. kolory

sandomierskich.
rzadsze, j a k c

z

czerwony

i

niebil

Równorzędnie
^

l u b zielony.

z

nimi

Ludowe
nym
w

hafty

sandomierskie

przykładem

jest

południowej

spotkać

można

dotąd

geometryczne

proste

w

zdobiły

kryzki,

miał
na

(ryc. n a

rozcięcia

starannie

wego

w

Dość

duże

6—12.

sukmany

koszule

i na

wnioskować,

płaskiego

Hafty

koszul

oraz

dziurkowane

kobiecych.

Znano

czarnymi

nićmi

męskich

4

6

.

Koszule męskie

haf­

oszewce.

nitkę

poczym

na

jednym

rogu

i

po

bokach

wyprutym

W

ze

sobą

waniem,

na

których

o

ręcznym

igłę

z

faliste,
z

szamero­

sznurkiem

lub czarnym. Kolor i układ

(„siwym"),

okolicę,

naszywano

kratkę,

z której

właści­

biegł

i na

prosto

w

zie­

sznurków

wzdłuż

mankietach.
linie

łamane

( r y c . 20).

Kamiziele, kaftany, świąteczne
obrzucano

czarną

tasiemką

nierzu

i

parafii

sukmany

w niektórych

wzdłuż

rękawach.
z

czerwo­

rzadziej

Szamerunek

rozcięcia od pasa k u górze

sukmany

maszy­

i kamiziele zdobiono

lonym

tołuby

t y m

stron l i ­

rozeznać

okolicach

rozcięcia

Przykładem
Góry

na

koł­

mogą

b y ć

Wysokie.

Różniły

od

podobnie

stebnowanych

sukman

52. —

Międlenie.

Panna

roboczym

w

stroju

i m ę ż a t k a w l u ź n o n a r z u c o n y m kaftanie. O b o k
pak w rogatywce. Okolica K o r z y w n i c y

pow.

chło­
Sando­

mierz. Reprodukcja z O. Kolberga (Lud Sandomierskie
1865 r . str. 169).

noszone

k u

przy

na

wyjątkowo

miało

rozcięcia

na

lewą

—

płótna:

gor­

szwów,

czarnymi.

krzyżyko­

stebnowanie.

Steb-

koszule,

po­

zwykle

było

klapach,

przy

mankiet.

Prawą

stronę

tylko

pasa.

których

kołnierzu,

imitowało

dołowi,

i

kawalerów

haftu

Paradniejsze

zakładkach,

i

przez

pomocy

i odzieży
oszewce.

stebnowaniu

obu

pochodził.

Kożuchy

stebnowanie
aż

( r y c . 55).

t. j . n a s z y t y m

na

nadto

krzyżujące

granatowym

Sznurki

nicią

stebnowaniu

j

rozcięcia

a

rozcięcia

wzdłuż

rozcięcia

nym,

pozwalał

rozcięcia

zdobiono

i obramowane

ciągłymi

Sukmany

zdobieniu

stebnowano

wzdłuż

linie

kołnierz.

wzdłuż

wzdłuż

zielonymi

bielizny

się p a m i ę ć

śladem.

granatowymi,

w

natomiast

stosowano

sukmany, kamiziele, spancery,

czerwonym.

przodu

przeciągano

jak

niebieskim i

wzdłuż

rękawach,

zachowała

n o w y m

z

stebnowano

dycji

Ryc.

roślinnych.

badań

najczęściej

rozpowszechniły

krzyżykowego,

w koszulach

wierzchnią

przodzie

zastosowanie

Sukmany

się one

które

źródeł można

świątecznych

na

dekorowano

na

czarnym,

zakładki

kieszeniach

i

haftów:

i kamiziele haftowano

czerwonymi,

spancerów

ozdabiano

siadające

Sukmany

zdobione

kolorach

n ó w k ą

w

roślinne,

i rzadziej

i

haftem odzież

nićmi

świątecznych

lub

i

konkret­

czasie

sandomierskich

podstawie

motywach

i kołnierzyki

czerwonymi

i kożuchy.

były

ciel

w

zastosowanie

wzdłuż

również

nawet

różnobarwnymi

się

haftach

w

okładce).

a

niami

swoje

wyszywano

Zdobiono

U

stosowano

mankiety

również

przodzie

Chusty

sety

płaski

używały

jedynym

łańcuszkowy.

Haft
towano

Haft

W

I I poł. X I X w. N a

X I X w. Sandomierzanki

dziurkowanego.

ścieg

motywy
w

zarzucone,

koszula, znaleziona

było

że

białe

całkowicie

( r y c . 53).

przypuszczalnie dopiero

też

już

haftowana

Sandomierszczyźnie

się

końcu

zostały

zachowana

do

wypruwano

z

W

tra­

materiału

ze

w s i na

południe

biono odświętne
Aplikacje

od

Sandomierza

spancery

występowały

R y c . 53. —

posiadaniem

czerwoną

lub

przeważnie

czarną
na

brązowej

plecionką

oblamówki.
z

Podobnie

zdo­

grubych kolorowych

nici.

k a m i z i e l a c h . B y d a to o z d o b a

charakterysty-

Haftowany kołnierz koszuli z p o ł u d n i o w e j Sandomierszczyzny z X I X w . —
R u d a p o w . S a n d o m i e r z f o t . J. K a m o e k i 1952 r .

czna dla służby dworskiej, np. furmani
kawach,
ziele

czarny

miały

Kobiety
których

kołnierz

jedną

naszywały

kolor

różnił

lorze

spódnicy —

kami.

Także

i

np. obszywano
sznurek
kami

się od

zapaski

a

czyli

Buty

z

i pasy

zdobiono

czasem

na

kamizielę.

—

Obręb

spódnice

pliskami.

a

Literatura

cenniejszych

Zapaski

weselnych

powszechnie

obszywały

rę­

kami-

czarną

kupną

świąteczne

w okolicy

(od

1—3),

lub

w

ko­

lub

ząb­

plisy
—

falbanką

Nieskurzowie

zapaska posiadała

zdobiono

granatowe,

sukmany

wybijano
brzeg

przeplataniem

etnograficzna,
stroju

mosiężnymi

buta,
z

były

rzadziej

środkowy

wykańczane

wstążkami

czerwone

Wiśniowej.

ząb­

( r y c . 22).
rogatywki.
7

Granatow e

k a b z l a m i t. j . k ó ł e c z k a m i

ćwieczkami

prace

G r e g o r o w i c z a,

żywo

O.

taśm.

R o z d z i a ł

X

„kucotki"

i

obrazujące

Ponadto

lub

ćwiecz­

szerokie

pasy

r

Ź R Ó D E Ł

obszerna

stosunkowo

K o l b e r g a

i wiernie

„huncwot".

rzemiennych

jakkolwiek

ludowym

należą

46

na

tołuba.

obijano

sandomierskim

wyłogi

Przybysławicach

aksamitne

zdobiono

Czarna

C H A R A K T E R Y S T Y K A

o

W

czarne

niekiedy sznurkami: w

sznurków.

czerwone.

drużbów

nimi

różnokolorowe

spódnicy.

rzędami

zdobiły

skórzane

Kabzlami

spódnice

ozdabiano

boczne

przodu

naszyty

Świąteczne

Fartuchy

kucotki

na

koloru

pot. X I Xw . zdobiono

naszywano

kami.

często

zapaski trzema

fioletowy,

pasek

nosili

klapę.

„szczotką".

lub koronką.

Frędzle,
Około

oraz

czerwoną

w okolicach Łagowa

mało

zawiera

Z. G l o g e r a ,
życie

niestety

wartościowych

wsi

a

dla

monografii

pozycji.

także

Do

obrazki

sandomierskiej w

naj­
J.

K.

poł. X I X w.

Krótkie,

zwięzłe,

urzędowych
korzystać

w

w

rejonie

skie

jednak

zostały

kieleckie

przez

dotyczą

W.

dziennikacli

Z i e m a c k i e g o ,

często zbiegów

lub

włóczęgów.

mówiąc

sandomierskim

nie

noszony.

gdzie

był

sandomier­

mają

niej

np.

o

dokład­

zwykle

w

berg

uważał
strój

za

strój

,Powiśla

histo­

a

nawet

korzysta­

np. O.

Kol­

sandomierski

Tarnobrzeskiego

i Puszczy Radomskiej, zaś
do

te­

jej

uniemożliwione jest niekiedy
tak

dość

tego

zasięgu, utrudnione,

także

stroju

Wobec

nazwy

nie z takiego m a t e r i a ł u ;

Inne

wartość

precyzują

interpretacji

rozumianej

włącza

licznych

R e i n -

łącznie.

prace

przyczynkarską;

renu,

są

w

terenowe

i

omówione

opublikowane

rycznym

zebrane

ostrożnie, gdyż

R.

„Badania

rozrzucone

kielecko-sandomierskim'";

stroje

szerokiej

materiały

i gubernialnych,

należy

okres omawia

artykule

niestety

wiarogodne

wojewódzkich

z nich

Późniejszy
t u s s

lecz

a

A.Patkowski

Sandomierskiego

i

R y c . 54. — A . — H a f t

Opo­

na

przodzie

koszuli

z

X I X w . R u d a p o w . Sandomierz. B C . — haft
czyńskie.

k o s z u l z p i e r w s z e j p o l . X I X w . o d t w o r z o n y na

Wyzyskane
prace

St.

w

niniejszej

Arnolda,

J.

St.

monografii

Bystronia,
T.

gera,

Pawińskiego

A.

Ladenber-

i St. P o n i a t o w s k i e g o p o s ł u ż y ł y
w

opracowaniu
Nieliczny

nosi

się

głównie

zachował
charze

do

W.

z

w

łoktuszkę

na

pasem

materiał

1903

A.

r.;

fazy

i

kołnierza,

f. K a m o c k i ,

w

J.

haftowanej

koszuli,

w

stroju

w

\\

d

b —

—

rękawa,

kieszeni.

Rys.

1956 r.

dają

rysunki

grupowe

1864r.

pozycję
typy

z

p.

sukmanie

Ilustracja

J.

życia

ta

rysunkach

ilustracja
strojach

..Sandomierskie"

(ryc.

sandomierskiej.

Gersona

w

z

ludowych

czerwo­

59)

Należy

i

S.
też

Sandomierszczyzny
pogranicza

Tygodniku

parę

fartuchem,

reprodukowana

a także o rycinach z pracy O.

stanowi

t.

W.

z

przepasanej
była

L e w i c k i e g o

wsi

rysunki

Z a k r z e w s k i e j ,

spódnicy

strój roboczy z p o ł u d n i o w e j
o

Sandomierzan w

książce

—

ciemnej

brązowej

ilustracyjny
sceny

Z tego okresu p o c h o d z ą

ó j c i c k i e j

5).

G r a b o w s k i e g o ,

ona

rogatywce.

Polskiego

(ryc.

w

jedyną

daje

zanikania

poły

ka­

przedstawiającej

przedstawia

P a t k o w s k i

cowej

w.

—

głowie

obrazujące

Ilustrowanym

X X

brzegu

Sandomierzaka

a.

mierszczyzny i rysunku

55. — D e t a l e z d o b i e n i a s u k m a n y :

c

i czerwonej

Królestwa

oraz

w s p o m n i e ć o ilustracji

w

Ryc.

sandomie-

B a z e w i c z

wierny

Tygodniku

i

na

Bardzo

z

ry­

wścieklicą

j . M .

początku

należy

sukmanie

głowie
z

Atlasie

Z

naj­

Sandomierzankę

L a t a n o w i c z a ,

w

pu­

2). D o

sandomierzankę

przedstawiające

w

(ryc.

Poglądowej

chustce

na

przedstawiający

granatowej

Mapie

nym

rysunek

R a d z i k o w s k i e g o ,

odzianą

rzaka w

w

w.

poł. X I X w.

E.

przedstawiającą

na

od­

Łagowa

ciekawszych

pie,

teoretycznych.

X I X w.; z XVII

się j e d y n i e

z

autorowi

ilustracyjny

cechowym,

garncarza

cina

części

materiał

podsta­

w i e r y c . I . W ó j c i c k i e g o i W . E. R a d z i k o w s k i e g o

St.

K i e n i e w i c z a , J. K i t o w i c z a ,
K. Moszyńskiego,

końca

z ramion

(ryc.

fotografii

Sando­

K o l b e r g a .
Ilustrowanym
24).

Ponadto

z okresu

koń­

ludowego.

47

Przy

opracowywaniu

renowych
z

trwających

powiatów:

monografii
1947—1954

sandomierskiego,

tarnobrzeskiego, janowskiego
wania
i

stroju

sąsiedni

Niestety

zeum

też

P.T.T.K.

męskiego

są to

w

ze

w

opatowskiego,

wypada

zbiorów

—

muzeum

warszawskim.

pojedyncze

T

zaw dzięczam

okazy.

dr

sukmana
wsi

około

45

czenie
prof.

prof.

terenu

Romana

z

T

riałów,

informacji

liczbie

badanich

te­

182

miejscowości

stopnickiego,

mieleckiego

na

teren
na

zwartego
teren

występo­

przejściowy

panu

strojach

i

doc.

F.

w

przez

B.

model

Instytutu

Bazielichównę

i

M u z e u m N a r o d ó w Z.S.R.R w

cennych informacji

udzieliła

Regio­

Warszawie.
stroju
w

mu­

Zawdzięczam

Państwowego

sąsiednich
Kotuli

uzyskałem

i dyr.

J.

od

Świeżego.

K..

je

Sztuki
Szczapę.

Leningradzie

mi Regina

mgr.

osobom

przy

i

wszystkim

prowadzeniu

Reinfussowi

składam

w

czym

tym,

badań

Bujakowa

i

serdeczne

pisania

pracy,

podziękowanie.

dożynkach

Latanowicz
1938

r.

ozna­

podczas

A.

St.

było

dopomógł
mi

na

rys.

trudne
wiele

udzielili

—

gór)

Cieśli-Reinfussowej,

którzy

R y c . 56. — S a n d o m i e r z a n i e w s ł r o j a c h ś w i ą t e c z n y c h ,
z

Z.

Zwłaszcza

przodownicy,

„bandos"

Muzeum

Ludowej

pośrednie.

krakowsko-sandomierskiego,

pomocy
R.

Krakowie,

s a n d o m i e r s k i m i gorset

dane

z ramienia

w

w

Sztuki

muzeum

Reinfussa

Wiele

Wymienionym

prof.

w

i

kobiecy i pomniejszony

uzyskałem

Poznań

48

własnych

Sandomierza.

przejściowego

Sew eryn.

zwłaszcza

o

Seweryna,

T.

a

na

miejscowości,

Kultury

prowadzonym

p r o f . J. G a j k o w i .

danych

T.

tej
94

Kaftan

krakowskim,

rodzina J a k u b c z y k ó w
Szereg

się

przebadałem

Etnograficznego

Z

terenowym

kierownictwem

prof.

w

i Muzeum

I n f o r m a c j ę o s a n d o m i e r s k i m stroju l u d o w y m

i

tym

kieleckiego,

około

Muzeum

Sandomierzu

tylko

głównie badaniom
pod

oparłem

okresie

miejsc.

Korzystałem
nalnego

W

i iłżeckiego

sandomierskiego

88

niniejszej
r.

(Wśród nich,

Patkowski.

koło

Sandomierskie,

mi

mate­
—

P R Z Y P I S Y

1

T a k n p , w 1859 r . p r z e c i ę t n a p o w i e r z c h n i a g o s p o d a r s t w a

chłopskiego w dobrach

prywatnych w y ­

n o s i ł a o d 3—9 m o r g ó w (42,3°/°)» l u b o d 9—15 m o r g ó w ( 3 4 , 9 % ) , p o d c z a s , g d y t a k i e ż g o s p o d a r s t w a
w całym Królestwie Kongresowym

2 4 , 7 % oraz

28,5%. Gospodarstw

d o m i e r s k i m b y ł o t y l k o 2 , 1 % , g d y w t y m czasie w K r ó l e s t w i e p r z e c i ę t n a
wzięto z S t .

tworzyły

p o n a d 30 m o r g ó w w p o w i e c i e s a n ­
wynosiła 6,1%. Powyższe

dane

K i e n i e w i c z a „ S p r a w a w ł o ś c i a ń s k a w p o w s t a n i u s t y c z n i o w y m " — W r o c ł a w 1953 r . s. 5 1 .

D o t y c z ą one p o w .

sandomierskiego.

Odpowiednie

cyfry dla pow. opatowskiego i stopnickiego

wynoszą:

3—9 m o r g ó w — 10,4„/° i 5 1 , 6 % ; 9—15 m o r g ó w — 4 5 , 2 % i 3 4 , 3 % p o n a d 30 m o r g ó w 5 , 7 % i 0 , 2 % .
2

T .

Ladenberger,

„ Z a l u d n i e n i e Polski na p o c z ą t k u panowania Kazimierza Wielkiego" —

Lwów

1930 r .
3

A. P a w i ń s k i ,

„ W P o l s c e X V I w . " — W a r s z a w a 1886 r . — p o d a j e l i c z b ę w s i k o ś c i e l n y c h w p o w i e c i e

s a n d o m i e r s k i m n a 125 n a o g ó l n ą i l o ś ć 609, ale p r z e w a ż n i e l e ż ą o n e p o z a o m a w i a n y m o b s z a r e m ( n p . k l u c z
biskupi Bodzentyn w dzisiejszym pow.
4

kieleckim).

O s t a t n i o d d z i a ł p a r t y z a n c k i na terenie Sandomierszczyzny, d o w o d z o n y przez gen. Samuela R ó ż y c k i e g o ,

r o z w i ą z a ł s i ę 26. I X . 1831 r . p o r o z d a n i u l u d n o ś c i z a p a s ó w s u k n a i p ł ó t n a .
5

O.

6

Ś w i a d c z ą o t y m takie wypowiedzi,

Kolberg,

dziady b y ł y ; u b r a ć

„ L u d " Sandomierskie. Warszawa

1865 r . s. 19.

j a k : „ T e r a b y się wstydzili takie chaby

się, to c h o ć w k o n o p i e

postawić.

Dzisiejszy

jeszcze przez n i e l i c z n y c h s t a r c ó w w k a p o t a c h do k o ś c i o ł a ,

ubiór

wywołuje

to

D ł u g o s z ,

„Historia

polonica

liber

sextus"

p.

179.

A

nosić" lub

niezadowolenie

ziemia Sandomierska,

wielką

z m ł o d z i e ż y za s z c z ę ś l i w ą

(po

1205

(w

przekładzie

naszemu szczygiełków), k t ó r e przyleciawszy

liczbę

p o j a d ł y . G d y t e n sen

dziś
wśród

dziadzie c h o d z i ć ? " .

D.

„ B y ł o p o d a n i e , ż e R o m a n p o p r z e d n i e j n o c y m i a ł sen w r ó ż ą c y m u n i e s z c z ę ś c i e : w i d z i a ł
ptaków z czerwonymi główkami

„wszystko

innego". Chodzenie

zazwyczaj

i c h d z i e c i . T w i e r d z ą one, ż e „ S i a ć o j c a n a l e p s z e p a l t o . P o co w t a k i m
%T.

co

przyjaciołom z rana

od

polskim):

małą
tej

gromadkę

strony,

kędy

lubo

wielu

opowiadał,

go w r ó ż b ę u w a ż a ł o , s t a r s i j e d n a k i r o z u m n i e j s i t ł u m a c z y l i go n a z ł e , w i e s z c z ą c

z niego P o l a k o m p o m y ś l n o ś ć , R u s i n o m z a ś n i e p o w o d z e n i e i k l ę s k ę " .
8

Z. G l o g e r

podaje

czych mieszczan

p o d h a s ł e m „ U b i o r y " w- E n c y k l o p e d j i S t a r o p o l s k i e j (t. I V str. 405): „ U r o l n i ­

sandomierskich wczasach

Z y g m u n t a Augusta z n a j d u j e m y : k o ż u c h y otworzyste, koszule

trojakie: lniane, konopne i zgrzebne obok s u k n i b a r w y m a k o w e j z sukna
żek, f a r t u c h ó w z r ę k a w k a m i , tuniki
dobami

lundyszowej

myślenickiego, rąbków,

podwi-

c z e r w o n e j z k i t l i k i e m b r u n a t n y m c z a m l o t o w y m i oz­

aksamitnemi złotemi, w które się u b i e r a ł a żona Wojciecha Wilgi, obok „załogi (zakładki) białego

f u t r a " , l e t n i k a p ó ł f o r s z o c h o w e g o , s u k n i m o d r e j l u ń s k i e j z k s z t a ł t e m (gorsetem) a k s a m i t n y m w a r t o ś c i
sześciu, sukni b a r w y dzikiej w a r t o ś c i marek trzech, z sukni nakrapianej z sukna morawskiego
marek trzech, z „ S z u b k i m o d r e j
wemi

bramami,

wartości

albo

błękitnej

luńskiej, k r ó l i k a m i podszytej z lisim

koszulek k o l e ń s k i c h

pierzem i bobro-

m a r e k o ś m i u , s z u b k i z szarego s u k n a s z o d z k i e g o b a r a n k a m i p o d s z y t e j " ,

tości marek trzech, czapki aksamitnej podszytej k u n a m i

marek

wartości

wartości marek dwunastu, p a s ó w

war­

aksamitnych,

(kolońskich), koszul odziennych lnianych i konopnych. . . "

F a k t , ż e u b i o r y t e p o s i a d a l i m i e s z c z a n i e — r o l n i c y , p o z w a l a w n o s i ć ż e p r z y n a j m n i e j c z ę ś ć tego r o d z a j u
o d z i e ż y m o g ł a się r ó w n i e ż z n a l e ź ć w posiadaniu c h ł o p ó w — niestety, j a k dotychczas b r a k jest na to d o w o d ó w .
s

List

goóezy,

umieszczony w D z i e n n i k u U r z ę d o w y m

Województwa

poszukuje

chłopa

z

w

Kochowa

(koło

Opatowa)

ubranego

sukmanę

K a l i s k i e g o z 1852 r . (s.
siwą,

oblamowaną

1037)

niebieskim

sznurkiem koło k o ł n i e r z a , z k l a p k ą zieloną, s u k i e n n ą w y ł o ż o n ą , na plecach w y s z y t ą sznurkiem". D z i e n n i k
Urzędowy

Gubernii

S a n d o m i e r s k i e j N r 17 z

„w sukmanę chłopską

4 Strój Sandomierski

13/2

I V . 1841

r.

donosi

o

ucieczce

aresztanta,

ubranego

czarną".

49

Dziennik U r z ę d o w y Gubernii Sandomierskiej

N r 47 z 26 X 7 X I

1841 r . s. 515,

r

w si Z d a n ó w , u b r a n e g o w „ . . . s u k m a n ę n i e b i e s k ą , s p o d n i e s u k i e n n e i c z a p k ę
Dziennik Urzędowy Województwa
na m o s i ę ż n e

guziki.

Cytuję

za

W.

1 0

— „ M a t e r i a ł y d o h i s t o r i i o d z i e ż y z l a t 1818—1865,

A. — Opis Gospodarstwa w Garbaczu.

Roczniki

s. 79 — t a k p r z e d s t a w i a u b i ó r c h ł o p s k i : „ S t r ó j j e g o
kapota,

czyli

sukmana

granatowa,

sznureczkami

przepasana". S ł o w a „ b e z stanu" w s k a z u j ą
1 1

Z.

Gloger,

ze

po­

917.
T

J.

donosi o zbiegu

barana".

M a z o w i e c k i e g o s. L . 4 7 6 z 1828 r. m ó w i o s u k m a n i e b u r e j , z a p i n a n e j

Z i e m a c k i m

z y c j a 919, o r a z p o z y c j e 269, 718, 914,

z

kolorowymi

na k r ó j

T

Gospodarstwa

powierzchowny

Krajow ego.

W a r s z a w a 1846

r.

p o d o b n y do m a z o w i e c k i e g o jest to

obszyta,

bez

stanu

pasem

skórzanym

małopolski.

„ U b i o r y l u d u " zamieszczone w „ O p i s i e Z i e m z a m i e s z k a ł y c h przez P o l a k ó w " , W a r s z a w a

1904 r . s. 252—254.
1 2

O.

1 3

K s.

1 4

Świadczy o tym

Kolberg,
J.

„ L u d " Sandomierskie. Warszawa

K i t o w i c z,

„Opis obyczajów

1865 r . s. 20.
r

i zwyczajów

za p a n o w a n i a A u g u s t a I I I " .

piosenka:
A j jesce, jesce
trzewicki w

mieście

a na m o j e wesele
s i ą d ź na

konicki

j e d ź po

trzewiczki

nie

1 5

I p r z y ubiorach k o b i e c y c h trzeba

ż e w 1825

r. M a r i a n n a

cekaj niedziele.
(O. Kolberg,
s i ę g n ą ć do D z i e n n i k ó w

Swistakowa z Iwanisk

w Truskolasie Barbara Kwietniowa

75)

U r z ę d o w y c h . D o w i a d u j e m y się z

była , . „ubrana w

miała „kaftan

o p . c i t . s.

kamizelę

po

wiejsko", a w
skórzane.

Cytuję

M a t e r i a ł y d o h i s t o r i i o d z i e ż y z l a t 1818—1865 — p o z . N r 711 i 717.

1 6

Z.

G l o g e r , o p . c i t . str. 252—254.

1 7

G.

Paszkiewicz,

1 8

Niektóre

kap

r.

sukienny, granatowy, z w y ł o g a m i sukiennymi, czerwo­

n y m i . C h u s t k a na g ł o w i e b i a ł a w czerwone k w i a t y . F a r t u c h s u k i e n n y , b i a ł y . T r z e w i k i
za W . Z i e m a c k i m " .

nich,

1824

„ O b c h ó d S o b ó t k i " . W i s ł a t . X I I I . s.

dwory, wyposażając

662.

w y c h o d z ą c e za m ą ż d z i e w c z ę t a w i e j s k i e d o d a w a ł y

i ż ą d a ł y o d n i c h n o s z e n i a go p o ś l u b i e . M e r a z

z d a r z a ł o się, ż e k s i ę ż a

im

do

posagu

udzielania

ślubu

sukmany, a

chcący

się żenić, musieli ją p o ż y c z a ć od i n n y c h . C z ę s t o jedna sukmana m u s i a ł a s t a r c z y ć dla wszystkich

nowo­

n o w o ż e ń c o m , nie u b r a n y m w strój l u d o w y . S t ą d też
ż e ń c ó w z całej wsi. D o dziś w s p o m i n a j ą

kawalerowie

nie

odmawiali

posiadający

w parafii K o n i e m ł o t y proboszcza, k t ó r y panu m ł o d e m u u b r a n e m u

p o m i e j s k u u d z i e l i ł ś l u b u t y l k o w s u t a n n i e — co u c h o d z i ł o za w i e l k i w s t y d d l a n o w o ż e ń c ó w — m ó w i ą c :
m a s z p r a w o n i e u b i e r a ć s i ę d o ś l u b u w s u k m a n ę , ale i j a m a m
1 9

P o n i e w a ż „Strój sandomierski" został napisany przed

wprowadzeniem

nowego

podziału

stracyjnego — w s z y s t k i e m i e j s c o w o ś c i w y m i e n i o n e w p r z y p i s a c h oraz w t a b e l i z n a j d u j ą e e j
wum

P. T . L . s ą p o d a n e w g .

p u j ą c e obecne p o w i a t y :
północną

część

cały

staszowskiego

starego p o d z i a ł u .
sandomierski,

Zwarty zasięg

o p a t o w s k i , (z

oraz p ó ł n o c n o - w s c h o d n i ą

admini­

się w A r c h i ­

stroju sandomierskiego o b e j m o w a ł

w y j . części

nastę­

północno-zachodniej i północnej,

chmielnickiego.

M i e j s c o w o ś c i z k t ó r y c h z b i e r a n o m a t e r i a ł do n i n i e j s z e j
Pow\

„Ty

p r a w o n i e w ł o ż y ć szat k o ś c i e l n y c h " .

monografii:

Sandomierz: — Bogoria, Bogoria Skotnicka, Chobrzany, C h w a ł k i , C z a j k ó w , D a r o m i n ,

Dmosice)

Dobrocice, D w i k o z y , Gieraszowice, G ł a z ó w , Gnieszowice, Gołębice, G o ł ę b i ó w , G ó r y Wysokie, Gorzyczany.
Goźlice, Jurkowice, K a m i e ń Nowy,
Mała Wieś, Męczennice,
Osieczko,

Konary, Koprzywnica,

Lipnik, Łoniów, Ł u k a w i c a , Malice

Mokoszyn, Mostki, Mściów, Naslawice,

Osiek, Osolin, P e c h ó w , P ę c z y n y ,

Piekary,

Kościelne,

Niekrasow, Niekurza, O b r a z ó w ,

Pielaszów,

Połaniec,

Ruda,

Ossala,

R y t w i a n y , Samborzec,

S a n d o m i e r z , S k o t n i k i , S ł a b a s z o w i c e , S n i e k o z y , S t a s z ó w , S t r ó ż k i , S u l i s ł a w i c e , Ś w i ą t n i k i , Szczeglice, Szewce,
Trzcianka, Tursko Wielkie, Wiązownica Duża, Wilczyce,

Winiary,

Włostów,

Wola

Wiśniowa,

Wiśniowa,

Zagrody, Zawichost, Zimnowoda.
P o w.

0 ; p a t ó w : — B a ć k o w i c e , Bardo, B o d z e c h ó w , Boria, B r o n i s ł a w ó w , Brzezie, Brzozowa, Ć m i e l ó w ,

Czerwona G ó r a , C z y ż ó w (k. Ł a g o w a ) , C z y ż ó w

T

(k. Zaw ichosta), D ę b n o , D u r a n ó w , G i e r c z y c e , G r o c h o c i c e ,
r

G r o c h o l i c e , G r y z i k a m i e ń , I w a n i s k a , J a k u b o w i c e , J a n i k ó w , J u l i a n ó w , Karsy , K a r w ó w , K i e ł c z y n a , K r a s z k ó w ,
K r y n k i , K u n ó w , Lasocin, L e c h ó w e k , Linów,
N o w y , N i e s k u r z ó w Stary. Nietulisko,

Łagów, Małkow-ice,

Nikisiałka

Duża,

Nikisiałka

Ostrowiec, O ż a r ó w , P i ó r k ó w , Pisary, P ł u c k i , Podole, P o r ę b a
bysławice,

Radwan,

R a k ó w , Ruda

Kościelna,

Ruszków,

Miłoszewice, Modliborzyce,
Mała,

Olszowica,

Nieskurzów

Opatów,

Orłowiny.

Kiełczyńska, Prusinowice, Przełuszyn,

Rzuchów, Sadków,

Sędek,

Przy-

Słupia

Nadbrzeżna.

S o b ó t k a Szlachecka, Strupice, Szewna, Szumsko, Teofilów, T o p o r ó w , U j a z d , W ą w o r k ó w , W o l a

Kiełczyńska,

T

Wola Łagowska, Wola M a ł k o w s k a , W ó l k a Lipowa, W ó l k a T a r ł o w s k a , W s z a c h ó w , Wygiełzów , W y s z m o n t ó w ,
Zagrody, Żerniki,

Zwoła.

Po w.

Kielce:

Podłysica,

Widełki.

Po w.

50

— Bieliny Kapitulne, Bieliny Poduchowne, Cisów, Huta

Stopnica:

— C h a ń c z a , Gnojno, Grabki D u ż e , Koniemłoty.

Nowa, Lechów,

Korytnica,

Osówka,

Ociesęki,
Piestrzec,

P o l o k , Solec, S z y d ł ó w , T u k l ę c z , W o j c z a , W o l a O s o w a ,
Pow. M i e l e c :
Po w.

Zborów.

— G a w ł u s z o w i c e , K ę b ł ó w , Padew

T a r n o b r z e g :

Narodowa.

Wielowieś.

Pow.

K r a ś n i k :

Pow.

I ł ż a : — Czekarzewice, j a b ł o n n a , K r z y ż o w a

Styków,

—

—

Annopol.
Wola.

Michałów.

Pawłów.

Radkowice,

Rzepin,

Tarłów.

Badania terenowe u z u p e ł n i o n o d a n y m i z n a s t ę p u j ą c y c h

miejscowości:

Pow.

Kichary,

S a n d o m i e r z :

— Bilcza,

Gałkowice, Garbów,

R u s z c z ą (k. Osieka), R u s z c z ą (k. P o ł a ń c a ) , U s a r z ó w , Z d a n ó w , Złota,
Pow.

O p a t ó w :

— Bidziny,

Lipniki

(k.

Garbacz, G ę s i c e , Grzegorzewice, Jankowice,

k u ł o w i c e , O b r ę c z n a , P i o t r ó w , Radostowa,

Rcmbów,

Skała,

Osieka),

Pliskowola,

Żurawica.

Stobiec.

Szeligi.

Jałowęsy,

Truskolas,

Łopatno,

Zamkowa

MiWola,

Zbielutka.
Pow,

K i e l c e

Pow.

S t o p n i c a : — Brzeziny. Drugnia, Grabki D u ż e , K o m o r ó w , Korzenno. Kotuszów,

— Słupia

Nowa.

t.ubnica. Potok, Rataje, S i c h ó w , T u c z ę p y , Zabiec, Ż e r n i k i ,
Pow.

T a r n o b r z e g :

Pow.

I ł ż a : — C h y b i e , D ł u g a W o l a , L u b i e ń , Solec, Z a m b o r z y n .

:

'° J.

cyjnie

— Dzików, Grębów,

K.

G r e g o r o w i c z,

do

trzeciego

—

granatowej lub
Tomasz

podaje, ż e

dziesięciolecia

Stale.

najstarszy z r o d z i n y

XIX

w. —

modrą

w o d n i e s i e n i u do w s i N i k i s i a ł k a D u ż a
barania

zamiast

nesił

powszechnie

trady­

używanej

podaje, ż e w rodzinie B o r y c k i c h

„ A b y go c z a r c i p o ś m i e r c i n i e t y r a ł y " , A .

2 2

R.

Koseła,

2 3

We

wsi

Patkowski,

„Sandomierskie". Poznań

„ S a n d o m i e r s k i e s t r o n y " . W a r s z a w a 1939 r. s.

Złota

pod

Sandomierzem,

noszono czarne

b a d a ń t e r e n o w y c h B. B a z i e l i c h ó w n y z m a t e r i a ł ó w

spancery

2 1

B a d a n i a t e r e n o w e K . S z c z a p y — z m a t e r i a ł ó w P. I . S.
J.

2 6

K s.

G r e g o r o w i c z, „ O b r a z k i W i e j s k i e " .
„Monografia

1938 r. s. 50.

214.
z

wykładanym

kołnierzem —

wg.

P. I . S.

2 5

B a s t r z y k o w s k i,

oznaką

czapa.

2 1

A.

Sierpniów w Świątnikach,

rogatywkę,

czarnej.
D ę b s k i ,

posiadania gospodarstwa b y ł a wielka

K.

Kurozwęki,

Żuków.

B i b l . W a i s z . 1850 r. t. I I I . s.

historyczna

parafii

Ruda

502.

Kościelna

nad

Kamienną".

O s t r o w i e c 1947 r. s. 8.
2 7

Nazwa k o ż u c h ó w „koprzywnickieh"' pochodzi

od

miasteczka

gdzie je w y r a b i a n o . O . K o l b e r g ( L u d . Radomskie, K r a k ó w
„ i r u d n i ą się r z e m i o s ł a m i ,
2 8

1952

R.

Reinfuss,

mianowicie szewstwem i

„Badania

1887

Koprzywnicy

w pow.

sandomierskim,

s. 35) p o d a j e , ż e m i e s z k a ń c y

Koprzywnicy

kuśnierstwem".

terenowe w rejonie

kielecko-sandomieiskim".

Polska

Sztuka

Ludowa

r. N r . 1, s. 5 3 — 4 7 .
2 9

3

Z powyższego wynika,

" j . K.

ż e o k o ł o 1900 r. s t a r c y n o s i l i j e s z c z e

„trzosy".

G r c g o r o w i c z. op. c i t . t. I I I . s. 505:
„Mam

ci ja

kółeczek

P a r ę k o p e k w pasie,
Kiedy jeden

kocha.

T o d r u g i e m u zasie'*.
3 1

O.

Kolberg,

3 2

Z.

Szewczyk,

3 3

M.

C z.

3 1

Pod

n a z w ą jałówka

„ L u d . " Krakowskie. Warszawa.
z materiałów

1871 5 r.

rękopiśmiennych.

C h o 1 e w a, „ S t r o j e l u d o w e z i e m i s ą d e c k i e j " . L u d . X X X V I L u b l i n 1946 r . s. 256—279.

nastąpiło jako w t ó r n y

często

rozumieją

także magierkę.

skutek zarzucenia obu

typów

P r z y p u s z c z a l n i e to p r z e s u n i ę c i e s i ę

3 3

O.

Kolberg,

„ L u d . " S a n d o m i e r s k i e . W a r s z a w a 1865 r. s. 18—19.

3 0

O.

Kolberg,

o p . c i t . s. 6 ó.

3 7

J.

K.

G r e g o r o w i c z, w W i e j s k i c h

Z a r y s a c h , W a r s z a w a 1864 t. I I I s. 18 p o d a j e „ . . . p r z e w i ą ­

zana w pasie p o n s o w ą k r a j k ą , k t ó r a ś l i c z n i e o d b i j a ł a od zgrabnej k i b i c i o k r y t e j t y l k o
Poza

tą

3 8

wzmianką

O. K o l b e r g ,

Polskiego. Warszawa

brak jednak

innych

d o w o d ó w , że kobiety

c p . c i t . s. 20. J . W ó j c i c k a

z

pracowały

Z a k r z e w s k i c h

w

b i a ł ą k e s z u ł ą . . ."'

samych

tylko

koszulach.

— Mapa Poglądowa

Królestwa

1885,

3 9

J.

10

P o d o b n e o k r y c i e g ł o w y k o b i e c e j w y s t ę p o w a ł o r ó w n i e ż w E s t o n i i i na U k r a i n i e

1 1

„ C h l u b ę n i e w i a s t y s t a n o w i znaczna i l o ś ć k o r a l i zawieszona na szyi, a na w i e l k i e u r o c z y s t o ś c i o k o ­

K.

G r e g o r o w i c z,

op. c i t . t. I .

l i c z n e , j a k n a o d p u s t y d o S a n d o m i e r z a na
przywdziewają

na się n a j p i ę k n i e j s z e

A. J a n o w s k i

— Wycieczki

a

J.

1865 r. s.

4«

nazwy,

czapek.

K.

s. 7.

Męczenników,

lub

stroje i c z ę s t o s z n u r y

do

p o k r a j u . W a r s z a w a 1900 r. t. I I . s.

G r e g o r o w i c z.

op.

cit.

I . s.

155 —

O.

Sulisławic

korali gęsto

na

spadają

Kijowskiej.

święto
na

Matki

Boskiej,

szyi aż do

stanu".

52.

Kolberg.

, Lud."

Sandomierskie.

Warszawa

19.

51

4 3

H e i l i g

H e l e n a — Sprawozdanie z b a d a ń patrz t e ż : A . P a t k o w s k i . ..Sandomierskie". P o z n a ń .

1958 r . s. 110.
H

O stosunku do t k a c z y ś w i a d c z y c h o ć b y ta

O.

Kolberg,

piosenka:

. , O j w e ź ze t o r b ę na c h l i b

O j w l a z c e l a d n i k na

a drugi na k a s ę

da m a j s t e r p o d ł a w o ,

d a p r o ś c i e d o tego

oj ino ci majstrowa

a jaką okrasę.

udaje tę s p r a w ę .

A o b i e c u j ze p ł ó t n o

O j n i m a majstra,

na p r z y s z ł ą

N i m a majstra w domu

niedzielę

piec

nima

da j a k p r z y j d ą p o p ł ó t n o

da z r o b i ł w a ł ę

gdzie ja się p o d z i e j ę .

A l e nie w i e k o m u .

płótna

„ L u d " . S a n d o m i e r s k i e . W a r s z a w a 1865 r. s. 225.

4 5

J.

u

We wsi Złota pod Sandomierzem wyszywano

M . B a z e w i c z,

A t l a s G e o g r a f i c z n y I l u s t r o w a n y K r ó l e s t w a P o l s k i e g o , W a r s z a w a 1907 r .
koszule

męskie w kwiaty

czerwone i zielone. W / g

b a d a ń t e r e n o w y c h B . B a z i e l i c h ó w n e j . Z m a t e r i a ł ó w P. I . S.

W Y K A Z

L I T E R A T L K Y

A r n o l d

S t a n i s ł a w — Geografia Historyczna Polski.

W a r s z a w a 1951 r.

A r n o l d

S t a n i s ł a w — T e r y t o r i a plemienne w ustroju a d m i n i s t r a c y j n y m Polski Piastowskiej ( w . X I I — X I I I )

P r a c e K o m i s j i d l a A t l a s u H i s t o r y c z n e g o P o l s k i . Z e s z y t I I . K r a k ó w 1927 r,
B a s t r z y k o w s k i

Aleksander — Monografia historyczna parafii G ó r y Wysokie Sandomierskie.

Sando­

m i e r z 1956 r .
B a s t r z y k o w s k i
Warszawa

Aleksander -

Monografia historyczna parafii

Jankowice

Kościelne

Sandomierskie

1927 r.

B a s t r z y k o w s k i

Aleksander — Monografia historyczna parafii Ruda K o ś c i e l n a nad K a m i e n n ą . Ostro­

w i e c 1947 r .
B a z e w i c z J. M . — A t l a s G e o g r a f i c z n y I l u s t r o w a n y K r ó l e s t w a P o l s k i e g o . W a r s z a w a .
B y st r o ń

Jan S t a n i s ł a w — E t n o g r a f i a P o l s k i . P o z n a ń 1947 r .

C h ą d z y ń s k i

Jan N e p o m u c e n — W s p o m n i e n i a

sandomierskie

i opis

miasta Sandomierza.

Warszawa

1850 r.
C h o ć iszewski
C h o l e w a
D ę b s k i

Józef — M a l o w n i c z y opis Polski czyli geografia ojczystego k r a j u . I n o w r o c ł a w

1907 r .

M . C z . — S t r o j e l u d o w e z i e m i s ą d e c k i e j — L u d 1946 r. s. 256—279.
T o m a s z — C z a p k a b a r a n i a . W i s ł a I V . 1890 r. s. 981—982.

D ł u g o s z

Jan — H i s t o r i a p o l o n i c a l i b e r s e x t u s .

D y b c z y ń s k i

T a d e u s z — K r a i n a p u s z c z y j o d ł o w e j . L w ó w 1959 r.

D z i e n n i k U r z ę d o w y W o j e w ó d z t w a K a l i s k i e g o , K a l i s z 1852 r.
D z i e n n i k U r z ę d o w y G u b e r n i i S a n d o m i e r s k i e j , R a d o m 1841 r.
Gajek

Józef — I n s t r u k c j a dla

G l o g e r

w s p ó ł p r a c o w n i k ó w „Atlasu Polskich Strojów L u d o w y c h " Poznań

Z y g m u n t — E n c y k l o p e d i a Staropolska Ilustrowana — Warszawa

1952 r.

1900-^- 1903.

Gloger

Z y g m u n t — Geografia historyczna d a w n e j Polski. K r a k ó w

Gloger

Z y g m u n t — U b i o r y l u d u : z „ O p i s u z i e m z a m i e s z k a ł y c h p r z e z P o l a k ó w " . W a r s z a w a 1904 r .

G r e g o r o w i c z

Jan K a n t y — G a w ę d y k s i ę d z a p r c b a s z c z a p o d l i p a m i ,

dzielnej ogłosił
G r e g o r o w i c z

1905 r .
dla

czytelników Czytelni Nie­

— w y d a u i e I I . W a r s z a w a 1861 r .
Jan K a n t y — O b r a z k i W i e j s k i e . B i b l i o t e k a Warszawska

1850 r. t . I I I . s. 497—529, t . I V .

s. 189—257: 1851 r . t . I . s. 1 — 4 4 : s. 215—268.
G r e g o r o w i c z
G r y n w a s e r

Jan K a n t y — W i e j s k i e Z a r y s y t. I I I I . W a r s z a w a

1854.

H i p o l i t — P i s m a t . I M . W r o c ł a w 1951 r .

J. A . — O p i s G o s p o d a r s t w a w G a r b a c z u . R o c z n i k i G o s p o d a r s t w a K r a j o w e g o . W a r s z a w a
J a n o w s k i Aleksander — W y c i e c z k i po K r a j u t. I I . Warszawa
K i e n i e w i c z
K i t o w i c z
K o l b e r g

Stefan — Sprawa w ł o ś c i a ń s k a w p o w s t a n i u s t y c z n i o w y m . W r o c ł a w

1955 r.

J ę d r z e j — O p i s o b y c z a j ó w i z w y c z a j ó w za p a n o w a n i a A u g u s t a I I I .
O s k a r — K r a k o w s k i e . K r a k ó w 1871/5 r .

K o l b e r g

O s k a r — R a d o m s k i e . L u d . K r a k ó w 1887 r .

K o l b e r g

O s k a r — S a n d o m i e r s k i e . L u d . W a r s z a w a 1865 r.

K o s e ł a

Roman — Sandomierka. Legendy ziemi Sandomierskiej. Poznań

K o s e ł a

R o m a n — S a n d o m i e r s k i e s t r o n y . W a r s z a w a 1939 r.

L a d e n b e r g e r
1950 r .

52

1846 r . s. 72—122.

1900.

Tadeusz — Zaludnienie

Polski

na

początku

1957 r.

panowania Kazimierza Wielkiego.

Lwów

Latano w icz
L e w i c k i

Stanisław — Dożynki w Sandomierskim

(rycina).

J a n — O k r ę ż n e w S a n d o m i e r s k i m ( r y c . d o L u d u P o l s k i e g o . J. Z i e m k o w i c z a ) , S t r a s s b o u r g .

M o s z y ń s k i

Kazimierz — Geograficzne

zróżnicowanie

odzieży

l u d o w e j w Polsce.

Kalendarz I . K . C.

na r o k 1958 s. 68—78.
M o s z y ń s k i

Kazimierz — Kultura

L u d o w a S ł o w i a n , cz. I . K u l t u r a

materialna. K r a k ó w

Opowiadanie o ubiorach, zwyczajach i obyczajach ludu polskiego. K r a k ó w
P a s z k i e w i c z

G u s t a w — O b c h ó d S o b ó t k i w o k o l i c y S a n d o m i e r z a . W i s ł a X I I I . 1899 r. s. 662—667.

P a t k o w s k i

Aleksander — Sandomierskie. „ C u d a Polski" P o z n a ń

P a w i ń sk i

A d o l f — P o l s k a X V I w . M a ł o p o l s k a . W a r s z a w a 1886 r .

P o n i a t o w s k i

1938 r.

S t a n i s ł a w — E t n o g r a f i a P o l s k i . W i e d z a o Polsce, t . 5 / I I I . s. 101—534.

R a d z i k o w s k i

W a l e r y Eliasz — Sandomierzacy i L u b l i n i a c y .

czajach l u d u
Reinfuss

1929 r.

1863 r .

polskiego". K r a k ó w

Roman — Badania

R y c . do „ O p o w i a d a n i a o u b i o r a c h , z w y ­

1863 r.

terenowe

w

rejonie

kielecko-sandomierskim.

Polska

Sztuka

Ludowa

W a r s z a w a 1952 r. N r , 1 s. 55—47.
T y g o d n i k I l u s t r o w a n y , W a r s z a w a 1864; 1905 r.
W i e r z c h o w s k i
Kraków

Z y g m u n t — M a t e r i a ł y etnograficzne z p o w i a t u Tarnobrzeskiego i Niskiego w

Galicji

1890 r.
Z a k r z e w s k i c h

J. — M a p a p o g l ą d o w a K r ó l e s t w a P o l s k i e g o . W a r s z a w a 1885 r .

W ó j c i c k a

z

W ój cieki

Kazimierz W ł a d y s ł a w — Pieśni ludu

Biało-Chrobatów,

Mazurów

i

Rusi z n a d Buga.

War­

s z a w a 1836 r.
Z i e m a c k i W ł a d y s ł a w — M a t e r i a ł y do h i s t o r i i o d z i e ż y z lat 1818 — 1863. A r c h i w u m E t n o g r a f i c z n e N r 10.
Wrocław

1956 r.

Z i e n k o w i c z

Jan — L u d

Strassbourg

Pelski. albo

dokładne

Ź r ó d ł a
B u j a k o w a
Gerson

Regina —

zwyczajów,

obyczajów,

u b i o r ó w jego i t d .

nie

d r u k o w a n e :

Pamiętnik.

Wojciech — rysunki,

G r a b o w s k i e g o
H e i l i g

opisanie

1847 r.

Archiwum

Muzeum Kultur

L u d o w y c h w Warszawie.

— T e k a z A r c h i w u m A k t D a w n y c h w K r a k o w i e E . 34 N r 1161.

Helena — Sprawozdanie z b a d a ń

terenie

powiatu

Ryc.

1. K r a j o b r a z s a n d o m i e r s k i (z n a d W i s ł y k o ł o

Ryc.

2. G a r n c a r z z Ł a g o w a w k o s z u l i „ n a w y p u s t " p r z y w i ą z a n e j p a s e m d z i a n y m . R y s u n e k n a

pucharze

Opatowskiego. A r c h i w u m

P a ń s t w o w y Instytut Sztuki — Materiały
S z e w c z y k

Przemysłu

Chałupniczegi i Ludowego

Zdzisław — Materiały

terenowe.

terenowe.

SPIS

I L U S T R A C J I
Sandomierza).

c e c h o w y m z 1644 r. A . P a t k o w s k i — S a n d o m i e r s k i e P o z n a ń

1938 r . str. 46.

Ryc.

3. U b i o r y s a n d o m i e r s k i e z p o ł . X I X w . w e d ł u g E . R a d z i k o w s k i e g o .

Ryc.

4. C h ł o p

sandomierski

w Archiwum

na

M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e N r 642.

ubrany

w

„kamizielę",

zdobiona

szamerowaniem.

Teka

Grabowskiego

A k t D a w n y c h w K r a k o w i e E-54 n r . 1161.

Ryc.

5. S t r o j e s a n d o m i e r s k i e

Ryc.

6. S t r ó j s a n d o m i e r s k i . M a i . W . G e r s o n . „ L u d P o l s k i "

I . W ó j c i c k a — M a p a p o g l ą d o w a K r ó l e s t w a P o l s k i t g o W a r s z a w a 1885 r.
Ł . G o ł ę b i o w s k i e g o , W a r s z a w a 1830 r . f i g . 20.

Z d o b i o n a „ k a m i z i e l a " przepasana pasem d z i a n y m . A r c h i w u m

M u z e u m K u l t . i Sz. L u d . w W a r ­

s z a w i e . N r i n w . 2544.
Ryc.

7. S t r ó j

sandomierski — przypuszczalnie

z p ó ł n . p o g r a n i c z a . M a i . W . G e r s o n o k . 1850 r.

Archiwum

M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e . N r i n w . 2541.
Ryc.

8. S t r o j e s a n d o m i e r s k i e i l u b e l s k i e ( s t r o j e s a n d o m i e r s k i e p o l e w e j s t r o n i e ) . M a i . St. W y c z ó ł k o w s k i

—

p r a w d o p o d o b n i e na podstawie r y c . W . E, Radzikowskiego. P o c z t ó w k a w y d a n a przez F r . K a r p o ­
wicza, A r c h i w u m
Ryc.

9. U b i o r y

M u z e u m K u l t u r y i Szt. w W a r s z a w i e N r i n w . 2539.

z południowo-wschodniego

z poł. X I X w. Na podstawie

pogranicza regionu sandomierskiego. D z i k ó w p o w . Tarnobrzeg

rys. W . Gersona — reprodukowanego

przez O . K o l b e r g a

(Lud —

S a n d o m i e r s k i e . 1865 r. str. 20) 2 1 .
Ryc.

10. S t r ó j s a n d o m i e r s k i p r z y p u s z c z a l n i e z p ó ł n . p o g r a n i c z a . M a i . W . G e r s o n o k . 1850 r . w y d . D a z i a r o .

Ryc.

11. T y p c h ł o p a z okolic

Archiwum

M u z e u m K . i Sz. L u d . W a r s z a w a , N r i n w . 2545.
Sandomierza. „ O p i s z i e m z a m i e s z k a ł y c h przez P o l a k ó w " W a r s z a w a

T . I I str. 235) Z G l o g e r — u b i o r y
Ryc.

12. U b i ó r

chłopa

1904 r.

ludu).

sandomierskiego. Mai. W . Gerson

7

o k . 1850 r. w y d . D a z i a r o . A r c h i w u m

Muzeum

K u l t . i Szt. L u d . w W a r s z a w i e . N r i n w . 2540.
Ryc.

15. K r o j e k o s z u l m ę s k i c h .
I. Koszula kroju

p o n e h o p o d ł u ż n e . G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z . N o s z o n a do o k o ł o 1939 r. A . —

widok

z

przodu. B. — z

tyłu, C. — k r ó j :

d. — przód, d l . — tył,

e. — r ę k a w . f. — m a n k i e t ,

g. — ć w i k i e ł , h . — k o ł n i e r z .
II. Koszula kroju

p r z y r a m k o w e g o. M ś c i ó w ,

pow. Sandomierz. Noszona

sporadycznie

do

d z i s i a j . A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y ł u . C . — k r ó j : d . — p r z ó d , d l . — t y ł , e. — r ę k a w f. —
m a n k i e t , g. — ć w i k i e ł , h . — k o ł n i e r z .
Ryc.

14. Z r e k o n s t r u o w a n e s p o d n i e z S a n d o m i e r s z c z y z n y .
I . Spodnie

starszego

typu, z poł, X I X w. A. — widok

z p r z o d u , B . — z t y ł u , C. — k r ó j : d. —

n o g a w k i , e. — ć w i k i e ł .
I I . Spodnie

z

klinami

z

końca

X I X w. A. — widok

z przodu, B. — z tyłu, C. — krój: d. —

nogawki, dl. — kliny.
Ryc.

15. Z r e k o n s t r u o w a n y

k r ó j „kamizieli". A. — w i d o k z przodu, B. — z tyłu

C. — k r ó j : d. —

przód,

d l . — t y ł , e. — k l i n y b o c z n e , f. — k l i n i k i , g. — r ę k a w y , h . — k o ł n i e r z .
Ryc.

16. I . K a p o t a z W y s z m o n t o w a p o w . O p a t ó w z p o c z . X X w . . , K r ó j s u r d u t o w y " . A . — w i d o k z p r z o d u .
B . — z t y ł u , C . — k r ó j : d . — s p ó d n i c a , e. — k l i n s p ó d n i c y , f. — p r z ó d , g . — p a c h a . h . — p l e c y
z połami, j . — rękaw, k. — kołnierz, Linia L — R — rozpór.
II. Sukmana

z Muzeum

Regionalnego

z okolicy wsi Złotej pow. Sandomierz,
C. — k r ó j : d. — p r z ó d „ s p ó d n i c y " ,

P. T . T . K . w S a n d o m i e r z u

pochodząca

prawdopodobnie

drugiej poł. X I X w . A . — w i d o k z przodu, B. — z tyłu,

e. — k l i n , ( z s z y c i e na r y s . B . j e s t

nie

widoczne), i . — t y l .

h . — p l e c y , j . — r ę k a w , f. p r z ó d .
R y c . 17. S u k m a n a

z okolicy

Z ł o t e j , p o w . S a n d o m i e r z . Ze z b i o r ó w

M u z e u m Reg. P T T K

w

Sandomierzu,

f o t . M . M a ś l i ó s k i 1954. r .
Ryc.

18. K o ż u c h ć m i e l o w s k i z k o ń c a X I X l u b p o c z . X X w . G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z . A . — w i d o k z p r z o d u .
B . — z t y ł u , C . — K r ó j : d . c. i . i l . -

s p ó d n i c a , f. — p r z ó d , d . — p a c h a , h . — p l e c y . j . j . —

rękaw,

k . — k o ł n i e r z , 1. — k l a p a .
Ryc.

19. W i d o k k o ż u c h a z t y ł u . G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z — f o t . J. K a m o c k i

R y c . 20. W z o r y z d o b i e n i a

sukman

sandomierskich z X I X wieku.

1952.

R e k o n s t r u k c j a J. K a m o c k i e g o , 1956 r .

Ryc. 2 1 . M ę ż c z y z n a w kapocie o k r o j u t r a d y c y j n y m , z pocz. X X w . P r z y b y s ł a w i c e p o w . O p a t ó w — fot.
S. D e p t u s z e w s k i 1951 r .
R y c . 22. Z r e k o n s t r u o w a n y

fartuch

drużby z X I X i X X w. A. — widok

o s z e w k a : d . •— m e a n d r o w e o b s z y c i e

o g ó l n y , B. — płat

płótna, C. —

tasiemką.

R y c . 23. M ę ż c z y z n a w k a p o c i e z p o c z . X X w . P r z y b y s ł a w i c e p o w . O p a t ó w — f o t . S. D e p t u s z e w s k i 1951 r .
Ryc.

24. C h ł o p

w

tradycyjnej

Fot. T . M a ń k o w i c z ,

rogatywce

i

współczesnym

ubiorze.

Szczytniki,

pow.

Sandomierz.

1954.

R y c . 25. M ę ż c z y z n a z d z i e c k i e m w s t r o j u

codziennym z I I poł. X I X w. (około

krakowsko-sandomierskiego. A. Patkowski, Sandomierskie, P o z n a ń

1860—1870) z p o g r a n i c z a

1938 r . str. 4 1 .

R y c . 26. G o s p o d a r z w k o ż u c h u i w c z a p c e b a r a n i e j — G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z — f o t . J. K a m o c k i 1952 —
R y c . 27. G o s p o d a r z w m a c i e j ó w c e p o l s k i e j ze S t o b i c p o w . O p a t ó w — f o t . B . B a z i e l i c h ó w n a
Ryc.

28. O k r y c i a g ł o w y m ę ż c z y z n . A . — w ś c i e k l i c a z r e k o n s t r u o w a n a
w i c z a , J. Z i e n k o w i c z a , J. W ó j c i c k i e g o , o r a z p u c h a r u
tywka

noszona

do

1914 r . Z r e k o n s t r u o w a n o

barania d o t ą d w powszechnie

w

1951. r .

na p o d s t a w i e r y s u n k ó w St. L a t a u o -

cechowego gancarzy z Ł a g o w a . B. — roga­

oparciu

o fot. F. M a ń k i e w i c z a .

C. —

u ż y w a n a . D . — magierka.

noszona w p o ł u d n i o w e j

Sandomiersz-

czapka

c z y ź n i e d o 1890 r . Z r e k o n s t r u o w a n a n a p o d s t a w i e f o t . A . P a t k o w s k i e g o „ S a n d o m i e r s k i e " . E F . —
kapelusze

słomiane.

Sporadycznie

spotykane i obecnie.

Gieraszowice

p o w . S a n d o m i e r z , g. —

pleciouka w cztery d u d k i . Stobice p o w . O p a t ó w .
R y c . 29. K r ó j

rogatywki

powszechnie

d . — o t o k b a r a n k o w y , e. —

n o s z o n e j d o 1914 r . A . — w i d o k

R y c . 30. O b u w i e z r e k o n s t r u o w a n e w o p a r c i u o d a n e u z y s k a n e

od s z e w c ó w z I w a n i s k i

I . Buty „ p r z o d o w e " z pol. X I X w. A. — widok z boku, B. —
II. „ B a b s k i e

buty"

zszywane

o g ó l n y , B . — k r ó j : c. — d e n k o ,

„kucot".

z

boku

Staszowa.

krój:

z poł. X I X w. A. — widok

z

boku.

B. — t y ł c h o l e w y

C. — p r z ó d t w o r z ą c y zarazem p r z y s z w ę . d. — p r a w i d ł o , c z ę ś c i o w o o b c i ą g n i ę t e s k ó r ą (zakreskowanie).
I I I . B u t y „ c h ł o p s k i e " z k o ń c a X I X w . i pocz. X X w . zszywane z t y ł u , A . — w i d o k z b o k u , B. —
cholewa, C. — przyszwa.
R y c . 5 1 . O w i j a n i e n o g i w i e c h c i e m . S z n u r o w a n i e ł y d k i — G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z , f o t . J. K a m o c k i 1952_
R y c . 52. O w i j a n i e n o g i w i e c h c i e m . R o z p r o s t o w y w a n i e k o ń c ó w s ł o m y . G o ł ę b i c e — p o w . S a n d o m i e r z , f o t .
J. K a m o c k i 1952.
R y c . 55. C h ł o p i z p o g r a n i c z a s u n d o m i e r s k o - ś w i ę t o k r z y s k i e g o . K o b i e t y w c h u s t k a c h w i ą z a n y c h w
i w świętokrzyskich

zapaskach

naramiennych. Mężczyźni w sukmauach

czepiec

sundomierskich, trzeci

( p r a w y ) w burosze, Szumsko p o w . O p a t ó w . A . P a t k o w s k i . Sandomierskie P o z n a ń

1958 r. str. fcO.

R y c . 54. S a n d o m i e r z a n i e w u b i o r a c h o d ś w i ę t n y c h z p o c z . X X w . R e p r o d u k c j a z p r a c y : J. K a r ł o w i c z L u d .
R y s l u d o z n a w s t w a p o l s k i e g o . Warzsaw~a 1905 (?) r . str. 151.
R y c . 35. K o s z u l a k r o j u p o n c h o p o d ł u ż n e . G r y z i k a m i e ń p o w . O p a t ó w . A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y ł u .
C . — k r ó j : d . — p r z ó d , d l . t y ł , f. — r ę k a w , g. — m a n k i e t , i . — ć w i k i e ł , j . — o s z e w k a , h . — n a d o ł e k .

54

R y c . 56. K r o j e k o s z u l k o b i e c y c h z k o ń c a X I Y w .
Zrekonstruowana koszula d z i e w c z ę c a . A B . — p r z ó d i tył j e d n a k o w y , C. — k r ó j :
I I . Ś w i ą t e c z n a koszula o k r o j u p r z y r a m k o w y m . Ruda p o w . Sandomierz. A . — w i d o k z przo­
d u , B . — z t y ł u , C . — k r ó j : d . p r z ó d , e. — t y ł . f. — r ę k a w y , g l . — m a n k i e t y , g2. — p o d s z y c i e
m a n k i e t ó w , h . — p r z y r a m k i , i . — ć w i k l e , j . — k r e z a , 1. — ż a b k a , k . — z s z y c i e r ę k a w a .
R y c . 37. Z r e k o n s t r u o w a n a s p ó d n i c a z X I X w . z p i ę c i u p ó ł e k . A . — w i d o k z p r z o d u , B . — k r ó j : c. —
p ó ł k a , c l . — p o d o ł e k . d. — oszewka.
R y c . 38. Z a p a s k a ś w i ą t e c z n a z poez. X X w . S z c z e g l i c e p o w . S a n d o m i e r z . A . — w i d o k o g ó l n y , B . —
k r ó j , C . — o s z e w k a ; d l . — p o ł ó w k i , d.2 — p ó ł k a , d.3 — d o l n a c z ę ś ć z a p a s k i .
R y c . 39. O k r ę ż n e w S a n d o m i e r s k i e m . P r z o d o w n i c a w s z n u r o w a n y m g o r s e c i e i w k o s z u l i z o z d o b n ą k r y z ą .
M ę ż c z y ź n i w k a m i z i e l a c h . W g . r y c . J. L e w i c k i e g o „ L u d P o l s k i " J. Z i e ń k o w i c z a 1847 r .
R y c . 40. G o r s e t w p i e r w s z e j p o ł . X X , w . M a ł a W i e ś p o w . S a n d o m i e r z . W ł a s n o ś ć M u z e u m K u l t u r L u d o w y c h
w W a r s z a w i e , n r . i n w . 4416. A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y ł u , C . — k r ó j : d . — p r z o d y , e. —
p a c h y , f. — p l e c y . g. — r a m i ą c z k a , h . — k a l e t k i .
I I . Gorset z k o ń c a X I X w . W i l c z y c e p o w . Sandomierz. Z r e k o n s t r u o w a n y nu podstawie zacho­
w a n y c h r e s z t e k . A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y ł u , C . — k r ó j : d . — p r z o d y , e. — p a c h y f. —
p l e c y . g. — r a m i ą c z k a , h . — k a l e t k i .
Ryc. 4 1 . Gorset z i e l o n y z I p o ł o w y X I X w . Ze z b i o r ó w M u z e u m K u l t u r L u d o w y c h w Warszawie N r i n w .
4416, f o t . M . M a ś l i ń s k i 1953 r .
R y c . 42. S i r ó j s a n d o m i e r s k i — p r z y p u s z c z a l n i e z p ó l n . p o g r a n i c z a . Z a p a s k a n a r a m i e n n a p r ą ż k o w a n a p o ­
przecznie — podobna do n o s z o n y c h dziś n a obszarze Puszczy R a d o m s k i e j . M a i . W . G e r s o n ,
o k . 1850. A r c h i w u m M u z e u m K u l t . i S z t u k i L u d . w W a r s z a w i e N r . inw . 2542.
R y c . 45. I . Z i m o w y k a f t a n k o b i e c y z p o c z . X X w . o b s z y t y b a r a n k i e m . N a s ł a w i c e p o w . S a n d o m i e r z . A . —
w i d o k z p r z o d u , B . — z t y ł u , C . — k r ó j : d — p r z o d y , e. — p a c h y , f. p l e c y , g. — r ę k a w , h . —
k o ł n i e r z , x . — miejsca p r z y s z y c i a haftek.
T

R y c . 44.
R y c . 45.
R y c . 46.
R y c . 47.
R y c . 48.
R y c . 49.
R y c . 50.

I I . K a f t a n k o b i e c y z p o c z . X X . w . N a s ł a w i c i e p o w . S a n d o m i e r z . Ze z b i o r u M u z e u m E t n o g r a f i ­
cznego w K r a k o w i e n r . i n w . 13463. A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y l u , C . — k r ó j : d . — p r z o d y ,
e. — p a c h y , f. — p l e c y , g. — r ę k a w y , g.l — k l a p k a , h . — k o ł n i e r z .
O b u w i e kobiece z p o ł o w y X I X w . : ł a p c i e ł y k o w e i pantofle. Reprodukcja z O. Kolberga ( L u d —
S a n d o m i e r s k i e 1865 r. s. 19)
„ K a p " n a k r y c i a g ł o w y k o b i e t z a m ę ż n y c h . R e p r o d u k c j a z. O . K o l b e r g a ( L u d — S a n d o m i e r s k i e
1865 r. s i r . 19).
S z k i c c z e p k a z p o c z ą t k u X X w . R y s . I . K a m o c k i , 1956 r.
K o b i e t a z d z i e c k i e m w s t r o j u c o d z i e n n y m z I I p o ł o w y X I X w . ( o k o ł o 1860—1870 r.) z p o g r a ­
n i c z a k r a k o w s k o - s a n d o m i e r s k i e g o . A . P a t k o w s k i , S a n d o m i e r s k i e , P o z n a ń 1<<58 r . sir. 4 1 .
K o b i e t a w c h u s t c e w i ą z a n e j z t y ł u . — f o t . M . M a ś l i ń s k i 1955 r.
K o b i e t a w c h u s t c e — G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z — fot. J. K a m o c k i 1952 r.
K o b i e t a w c h u s t c e w i ą z a n e j „ w c z a p ę " — f o t . M . M a ś l i ń s k i 1955 r.

Ryc. 51. S o b ó t k a w Bilczy
1865 r . s i r . 125)

pow.

Sandomierz

— Reprodukcja

z

O. Kolberga (Lud —

Sandomierskie

R y c . 52. M i ę d l e n i e . P a n n a w s t r o j u r o b o c z y m i m ę ż a t k a w l u ź n o n a r z u c o n y m k a f t a n i e . O b o k c h ł o p a k
w rogatywce. O k o l i c a K o r z y w n i c y p o w . Sandomierz. R e p r o d u k c j a z O. Kolberga ( L u d — San­
d o m i e r s k i e 1865 r . str. 169).
R y c . 53. H a f t o w a n y k o ł n i e r z k o s z u l i k o b i e c e j z p o ł u d n i o w e j S a n d o m i e r s z c z y z n y z X I X w . — R u d a p o w .
S a n d o m i e r z — f o t . J. K a m o c k i 1952 r .
R y c . 54. A B . — h a f t z r a m i o n k o s z u l i z p i e r w s z e j p o ł . X I X w . o d t w o r z o n y n a p o d s t a w i e r y c . J. W ó j c i c k i e g o
i W . E. R a d z i k o w s k i e g o . C . — H a f t n a p r z o d z i e k o s z u l i z k o ń c a X I X w . R u d a p o w . S a n d o m i e r z .
R y c . 55. D e t a l e z d o b i e n i a s u k m a n y : b — r ę k a w a , c — b r z e g u p o ł y i k o ł n i e r z a , d — k i e s z e n i . R y s .
J. K a m o c k i , 1956.
R y c . 56. S a n d o m i e r z a n i e w s t r o j a c h ś w i ą t e c z n y c h , n a d o ż y n k a c h ( W ś r ó d n i c h , k o ł o p r z o d o w n i c y , „ b a n d o s "
z g ó r ) r y s . St. L a t a n o w i c z , A . P a t k o w s k i , S a n d o m i e r s k i e , P o z n a ń 1938 r .
M a p a I . Z a s i ę g u b i o r u s a n d o m i e r s k i e g o . W y k . K r y s t y n a W o ź n i ń s k a , 1957 r .
T

M a p a IJ. Z a s i ę g u b i o r u s a n d o m i e r s k i e g o

i jego w a ż n i e j s z y c h s k ł a d n i k ó w . W y k . K r y s t y n a W o ź n i ń s k a

Analityczne rysunki k r o j u . W y k . Barbara
T a b l i c a 1. S t r ó j s a n d o m i e r s k i , m a l . J. K a r o l a k .
T a b l i c a I I . S t r ó j s a n d o m i e r s k i , m a l . J. K a r o l a k .
SPIS

1957 r.

Meissnerówna.

T R E Ś C I

W s t ę p , str. 5, — R o z d z i a ł I . — O b e c n y stan s t r o j u l u d o w e g o w S a n d o m i e r s k i e m , str. 6 — R o z d z i a ł I I . —
Z a r y s h i s t o r y c z n y r o z w o j u s t r o j u s a n d o m i e r s k i e g o , str. 7 — R o z d z i a ł I I I . — Z a s i ę g s t r o j u s a n d o m i e r s k i e g o ,
str. 11 — R o z d z i a ł I V . — O g ó l n y opis s a n d o m i e r s k i e g o s t r o j u m ę s k i e g o , str. 13 — R o z d z i a ł V . — S z c z e g ó ł o w y
o p i s s a n d o m i e r s k i e g o s t r o j u m ę s k i e g o , str. 1 6 — R o z d z i a ł V I . — O g ó l n y o p i s s a n d o m i e r s k i e g o s t r o j u k o b i e c e g o ,
str. 3 0 — R o z d z i a ł V I L — S z c z e g ó ł o w y opis s a n d o m i e r s k i e g o s t r o j u k o b i e c e g o , str. 3 2 — R o z d z i a ł V I I I . — W y t w ó r c y
i m a t e r i a ł y , str. 43 — R o z d z i a ł I X , — Z d o b i n y , str. 4 4 . — R o z d z i a ł X , — C h a r a k t e r y s t y k a ź r ó d e ł , str. 4 6 . — P r z y ­
p i s y , str. 4 9 . — W y k a z l i t e r a t u r y , str. 52.—Spis i l u s t r a c j i , s t r . 53. —Spis t r e ś c i , str. 55.

55

C ñ H A O M E P C K H f í

B

H ñ P O f l H b l H

KOCTrOM

OKpeCTHOCTH OflHOrO H3 CTapeHLLiHX rOpOflOB LieHTpaAbHOH riojlbLUM

AeccoBbix

3eMJi5ix, o6pa30Bajicsi

Hapop,Hbití K O C T H D M ,

THOH o r coceflHHx TeppHTopHH. (KapTa
3anafle H rare, Sojiee H A H
pena

3ja

Bncjia.

XII—XIII B B .

1). TpaHHua n n o T H o r o

CaHflOMewa,

oTAeAsieT

npeAena S T O T O

Ha n^OAOpOflHblX

STHorpacpHnecKMH

STOT

pe-

c o B n a n a n a Ha ceBepe,

KOCTK)M3

MeHee c rpaHHuaMH apxHAnaKOHCTB X 1 Y — X Y I B B . , a Ha BOCTOKe onpeAe/iaeT e ë

TeppmopHsi

U C A H K O M

B X O A H A 3

cocTaB

B

Ca H .rio Me pe K O H

O .

3eMJiH,

ee

B

rpaHHuax

(KapTa H o . 2).

flpeBueHLiiHe
ÖHbie

KOTopbiñ neTKO

flaHHbie

nosBAsnoTCs B 1644

H3BecTH3 o caHflOMepcKOM KocTiOMe

flaTHpyíOTCs

HananoM X I X Bexa

r o f l y (pac.

(TaÖJi. 1). r i o c A e paCKpenoLueHHsi

2.); nepBbie n o a p o -

KpecTbsiH B nonoBHHe X I X

Bena B KOCTKDMe n p o H 3 0 m j i H 6oJibLune

H3MeHeHHsi (ja6n. 2). H a p y S e w e X I X M X X BeKOB HaHaAOCb

MHTejibHoe HCHe3aHHe

B Hacrosimee BpeMH O T H e r o ocTanncb TOAbKo oTflejibHbie 3/ieMeHTbi,

H A-Til

o6uj,He TaKtfíe
npepBaHbl

SToro

KOCTHDMB.

CMeWHblX TeppHTOpHH.

IlonblTKH

B03pOp,MTb

perHOHanbHblH

CTpe-

WíeHCKHH HapSiR

6blAH

BTOpOH MHpOBOH BOHHOH.

CymecTBOBaBU-iee

HeKorna

B yKpameHHH

M H o r o o ó p a 3 H e BapnaHTOB

caHAOMepcKoro

Hapsfla

6bino

BbI3B3HO pa3JlHHHbIMH CpaKTOpaMH, HanpHMep, BAHSIHHeM COCeflHHX paHOHOB, 3H3MHTeAbHbIM n o TorAaLUHHM
BpeM6H3M pa3BHTHeM npOMblUMAeHHOCTH, OTCyTCTBHeM KpynHblX nOMeCTHH H T . A- Pa3AHMHSl B HMyiuecTBeHHOM

nOAOHíeHHH CKa3bIBaAHCb

HdpHASX B H63HaMHTCAbHOM CTeneHH BCAeACTBHe AOBOAbHO ÖOAbLUOH

Ha

3a>KHTOMHOCTH HaceAeHMH CaHAOMepCKOM 3CMAH.
B npeACTaBAeHHOM TpyAe aBTop ocHOBbiBaeTca
Hbix B 1947—1954 r r . B AOBonbHO

raaBHUM

o 6 p a 3 0 M Ha C B O H X HCC/ieAOBaHHsix, npoBeAeH-

MHoroHHCAeHHofí A H T e p a i y p e

HMeeTCsi

oneHb

Mano

ueHHbix p a ö o T n o

3TOMy B o n p o c y .
MyWCKOH

K O C T K 3 M . JleTOM. B paÔOHHH AeHb, CaHAOMepeu. OAeBaA KOCTIOM UeAMKOM H3rOTOBAGH-

HblH H3 CaMOTKaHHOrO nOAOTHa. 3TOT

KOCTHDM COCTOSIA H3

LUTaHOB, (cAeAaHHblX H3 KOHOneAbHOH

K3HH),

14.) H py6aXM (pHC.

13.)

3aBH33HHbIX

BopoTHHKOM,

BepeBKOH

HoujeHHOH

(pHC.

HaBbinycK

H nepeTsmyToíí

pe^eoiKOM.

T e c e M K o ñ . H a r o j i o s y oAeBa/iH conoMeHHyio inAsiny, Ha
HAH,

pe>Ke, XOAHAH

H HO,

6 0 C H K O M .

Ha

mew

3TOT KOCTK3M HHOTAa OAeBa.HaCb

y o i e H siHTapHoñ H A H

LUHAH

H S T O H K O F O

nbHsmoro

Kopa.nAOBofl 3 a n o H K o ñ p y o a x y

CHTueByio KypTKy, 3acTerHBarouj,yK)C5i Ha n y r o s H U b i
LUeH

KaHMOH. BepXKKDK) OAeWAy COCT3BASÎAa

(pHC.

10.)

CHHero

H A H

H A H ,

cyKMaHa,

KopOTKHe, Hepa3pe3anHbie

B

cyKMaHbi, c r y c T o c ö o p r a T o f i
HanaAH HOCHTb CHHHe
naAbTo (pue.

cyKoHHasi
H

T ^ Ô K O H

O T

nosica.

H X O Ô U J H B K O H

YKpameHbi

Ha

3acTerHyTyK0

c n a H u e p , T . e.

npocropHyio

S H A H

OÔUJHTasi

B

CTCHÎKOH

CyKMaHbi

ynoTpeÔAeHHe B O L U A H

6bmn
ôeAbie

(pnc. 17.). B KOHue X I X BeKa

c p a ô p H H H o r o cyKHa Ha o6pa3eu, ropoACKHx

nepenoacuBaA

xo3sieBa oAeBajiH Mexosyro

ynpa-

cyKMaHbi L U H A H H 3

ujHypoB.

L U H P O K H M

peMHeM

c

HaöHTbiMH Ha H C M

rB03AHK3MH H KOAeCHK3MH. TOAOBHblM yÔOpOM Mame BCerO 6blAa CHHHH

3a>KHTOHHbie

6 H A

U,BeTHbIMH UJHypaMH

XIX BeKa

U B C T H U X

noAOBHHbi XIX Eena

K a n o T b i , H3roTOB.neHHbie H3 TOHKoro

30.)
n o-

15.).

noAOBHHe
H3

KpacHoñ
( P H C .

CLUHTaSi noKpoeM

n o K y r m u x MaTepnfi.

KaMH3eiU,

cepMsira. B n e p B o ñ
B T O P O H

3aB93biBaAacb

M a c r o BAOAb pa3pe3a e n a n u e p

H A H K P K J H K H .

yKpamaAH

n o a c e . B HaMaAe

H3

H

CaMOT-

C HH3KHM CT05IMHM

c r one H M m a M M

KaMH3eA3,

caHAOMepeu, OAeBaA

nOAOTHSIHaa

16.). B e p x H r o i o OAOKAy KpecTbaHHH

MeTaAAHSeCKHMH
29.).

T . e.

peme, KopHMHeBoro cyKHa

noAOTHa

pyóaxa

canorn

H3rOTOBAeHHaSI H3 TOACTOTO 6eAOrO CaMOTKaHHOrO nOJlOTHa (pHC.

i1pa3AHHHHbiñ n a p s A

(pHC.

y

OAeBanw

H O T H

T . e.

C O UJ H B K O H,

„ B e u e K A H u y "

(pHC. 9.). I l a p H H

pOTaTblPKa

H O C H A H

KpacHbie

poraTbiBKH, nacTo yKpaujeHHwe naBAHHbHMH nepbsiMH. B n o c A e A H e ñ ćpa3e cymecTBOBaHHsi HapsiAa B O B c e o ô meM

ynoTpeÔAeHHH Ö H A H
3HMOÍÍ,

B

K a u i K e T b i (pnc,

10.).

6yAHH HocHAHCb , , 6 o p y x b i " , T . e. BepxHsia oAe>KAa T O T O w e

Tasi H3 TOACToro KopHMHeBoro cyKHa. B noBceAHeBHOM y n o T p e ô A e H H H

56

6 H A H

noKposi.

H T O H

cyKMaHa,

C L U H -

A-nHHHbie K o w y x H , rAaBHbiM

o ó p a 3 0 M H3 LUKyp MepHbix ö a p a H O B . K o w y x b i y n a p H e ñ B o6uj,eM 6bijiH yKpameHbi
6apaHHiiy

HOCHAM

(oapauiKOByi-o

B o BpeMa CBafleÔHoro
cpapTyKH (pwc. 22 ).
>KeHCKHH
H Ö H

copoHKH u

He

HOCHJ1H.

TOH,

TaK>Ke

Eme

Hanajie X I X B . A C T H M M

B

op,eBajiH

xapaKTepHbie

6 a Ji bi "

copoHKH

yKpaaieHHoñ

M3 nOKyriHOH

(„6enbiíí

MaTepHH.

HapaA"), cflexiaHHbiñ

B U L L I H T O H

K

p M 3 K O H

caHflOMepHHKH

U Ł A M K O M

Hapafla

nonoAHaAM

3aMy>KHHe

ujKH yKpaiLiajiH

uiHypbi

weHinnHti

B O A O C H

H

KopaAAOB,

K O C T I O M

H3 noAOTHa-

C O C T O H A

r o j i o B y n/iaTKOM. CanoT

3anaCK0H

(nepeflMHKOM),
B HaMajie

K0CTH3M0M aBAaAca,

caMOTKaHHOro

nonoTHa.

B O P O T H H H K O M )

(pwc.

OH

53.),

C L U H -

X I X B.

cocToaaA H3
3anacKH

K>6KH,

9.) T . e. ô o u b m o r o HaKHflHoro nnaTKa. H a H O ™ o n e BbiujHBKH Ha nuaTKe, „AOKTyLUKe", KpbI3Ke

KOTopwe

6bi/in

flparoueHHOTaMH

JIRDOMMUMH

uBeTHyro

manKy,

T.

njiaTKH imeTaMH. M o j i o f l b i e 3aMy>KHHe weHinHHbi

T o r o UBeTHbie KopceTbi. Bo B T o p o ñ nojiOBHHe X I X B . weHCKHñ

(BopOT-

H lIBeTHbie HyjlKH OWHBAaAH 3TOT HapaA-

noaCOK

xapaKrepHyio

HOCHJIH

H S

(rotJjpHpoBaHHbiM

HHHKe) H COpOHKe (pHC. 54.), pa3H0IlBeTHblñ LUepCTSHOH
MepsHOK.

noAOTHaHbie

paôoHHÎi

W C H C K H H

npa3flHHHHbIM

H A M TyijjjiH. U,BeTHbie

6aiuMaKH

roAOBe

canAOMepiiiHHbi

3aMy>KHHe «eHiUHHbi noKpbiBanH

roAOBHoro njiaTKa M , ,jiOKTyujKn" (pue.

(nepeflHHKa),

UeflocTb

flAa

B o BTOpOH nOAOBMHe X I X B. 3T0T KOCTrOM 6bIA nOnOAHeH
KSK H K)6Ka,

BbiiiiMBKOH. H a

poraTbiBKy (pHC. 8.).

aiacjjepa

3aB5i3aHHofi TeceMKaMH.

K)6KH,

„ c T p y H

Ba/iH

MAM

oôpaAa

M.

K O C K )

manny)

Ha3.
M

Kan

(pHC.

fleBy-

AeByniKH HafleBajiH

KpoMe

pe3KO H3MeHnjica.

KOCTKJM

caHflo-

45.),

HapaA

caHflo-

MepaHOK COCTOajl TOrfla H3 BblLUMBHOM nOJlOTHaHOH COpOMKH (pHC. 35.), C BOpOTHHHKOM HAH Kpbl3KOH, LUHpoKOH

(pue.

KDÔKH

37.), n a u í e B c e r o aMapaHTOBoro (KpacHoro

c cj^HoneTOBbiM

ByujKH oneBa^H UBeTHbie KopceTbi, CTapuine weHuiHHbi
3biBajin caHfloMepaHKH
B 3HMHee BpeMa

UBeTHbie nAaTKH (pHC
on,eBajia

TonCTyro

Bcerfla

OAeBajia

canorw

6apaujKOM

LuepcTaHoii

nna-roK, noKpbiBaromHH

n o npa3flHHKaM

H

Tojiyö.

3TO

noHTH

KacpTaHax (pue.

B

OÔLUHTOH

MoHOflbie JKeHIUHHbl H fle43.).

Ha

roAOBbi

noBa-

42.).

HieHuiHHa

oônJHTbiH

XOAHAM

iiBeTa,

OTTCHKOM)

BHH3y UBeTHblMH TfcCbMaMH H llBeTHOBO (B MHHOM LIBeTe HeM K)ÔKa) nepeflHHKa.

łOOKy, Ha3biBaeMVK) , , U J o p u ,
r

c roAeHHinaMH.

<j)nrypy (pHC

BCKD

34.)

BepxHeñ

BaTHbiñ KacjnaH, Macro
aBjra/ica

O H O K R O H

Kowyx. BoraTbie

M A H

6uno cyKOHHoe najibTO, nonujHToe B a T o ñ

ôapauuKOM, a

VISWÍ

oojibiuofi

xo3afÍKH

ofleBanH

no

6eperaM

o ô u j H T o e TecbMofi u JIM uBeTHbiMH uiHypKaMH. rioflBeHeHHbiH Hapafl 6bin ô e j i o r o uBeTa. H e B e c ï a Ha r o j i o B y
oAeBa^a

ôbiJio

cfle/iaHHbiH

C T P O Í Í H H K ,

B o BpeMa

nocueflHen

yHHHTOweHo.

B O M H U

H3

neHT,

HCHTCHH

riocjieAHHe,

U B Ê T O B

6/ieCTKOB.

H

CaHJiOMepinHHbi

HeMHoroHHCJieHHbie

noflBepr/iHcb

o6pa3Ubi

nepeceJieHHto. Bo/ibiiiHHCTBO

xpaHHMbix

HaxoflHTca nHUJb HecKojibKo 3KCnoHaTOB, no3TOMy peKOHCTpyKUHa

Hapa^oB n o r w ô / i H . B

CaHHOMepcKoro

Hapajia

ce^

My3eax

6bi/ia

CBa3aHa

PncyHOK

C MHOfHMH TpynHOCTHMH.

c n n c o K

h nn

\o c t p ñ u, h

h

Puc.

1.

CaHflOMepcKHH jiaHALua<})T (ripnBHc/iHHbe oKOjio

PHC.

2.

ToHMap H3 J l a r o B a B copoMKe „Ha BbinycK", n e p e B a 3 a H H o ñ BS3aHbiM („fl3aHbiM") noacoM.
na

uexoBOM KyÔKe H 3 1644 r .

PHC.

3.

CaHflOMepcKHe

PHC.

4.

CaimoMepCHHñ KpecTbaHHH,
FpaôoBCKoro

PHC.

5.

B

CaHjiOMepcKMe

6.

ñ . flaTKOBCKHH, caHflOMepcKe,

HapaAbi c cepeflHHbi X I X . B . n o 3.
RpxMBe

ofleTbiñ

flpeBHHx

rio3HaHb

B

46.

Pafl3HKOBcKOMy.

B ,,KaMH3ejiK3'' (KaM3o/i),

S K T O B

1938 r. d p .

KpaKOBe.

yKpauieHHyio

KañMoñ.

riopTcpe/ib

E — 54 H o . 1161.

Hapaflbi. H . ByHiiHu,Ka, M a n a norjieHAOBa Kpy^ecTBa floAbCKero (HarAaAHaa

r i o A b C K o r o KopoAeBCTBa)
PHC.

CaHAOMewa).

CaHAOMepcKHH HapaA-

BapiiiaBa,

1885

Kapîa

r.

n n c a n B . T e p c o H . „ J I K S A noAbCKH" ñ . ToAeMÖeBCKoro,

(j)Hr. 20. „ K a M H 3 e A a " c y Kpa L U eH Ha M M , n e p e n o a c a H H a a Ba3aHMM („A3HHbiM"')

BapiiiaBa

1830

noacoM. M y 3 e ñ

r.,
Ha-

poAHoti KyAbTypbi M MCKyccTBa B BapujaBe. H H B . H o . 2544.
PMC.

7.

CaHAOMepcKHH HapaA — npeAnoAOKMTeAbHü

H3 c e B e p n o r o

pyöewa.

n Mea A

B.

TepcoH

O K O A O

1880 r. M y 3 e ñ HapoAHOH K y j i w y p b i H MCKyccTBa B B a p n i a B e . H H B . H O . 2541.
PMC.

8.

H AtoOAMHCKHe H a p a A « (caHAOMepcKHe

CaHAOMepcKMe

KOBCKMM — npeAnOAOWHTeJIbHO
Haa 0p.
PMC.

9.

P M C . 10.

H3

rOro-BoeroHHoro

B . H a ocHOBaHHH p n e

CaHAOMepcKHH
B.

PaA3HKOBCKOrO. OTKpblTKa, H3A3H-

K a p n o B H i e M . M y 3 e ñ HapoAHOH KyAbTypu H MCKyccTBa B B a p u j a B e . H H B . H o . 2539.

O A O K A M

XIX

— n o A e B o ñ CTOpoHe). ÜHCaA C T . B b m y / i -

Ha OCHOB3HHH pHCyHKa B . 3.

TepcoH

HapaA

—

O K . 1850 r.

py6e>Ka

caHAOMepcKoñ

oÖAacTM.

fl3MKyB,

ye3A

TapHoSwer,

nOA.

F e p c o H a — p e n p . O. K o A b S e p r o M (JliOA-CaHAOMepcKe, 1865 r. c i p . 20,21),
npeAnoAOWHTeAbHO

H3A-

fla3Hapo.

My3eñ

M S ceBepHoro
HapoAHOH

pyöewa

KyAbTypw

CaHAOMepuiHHbi.
M MCKyccTBa

ÜMCaA

B BapniaBe,

H H B . H O . 2543.
PMC. 11.

THn KpecTbaHHHa

M3 OKpecTHOCTeñ CaHAOMewa. „ O n n c 3eM 3aMeiiiKaAbix nuje3 n o A a K y ß " . ( O n H -

caHHe 3eMeAb. 3aceAeHHbix nonaKaMH), B a p i u a B a 1904 r. T. II c i p . 233. ( 3 . T A o r e p — I I y ö e p b i AK>Ay).
Puc.

12.

Ofle>KAa caHAOMepcKoro

KpecTbaHHHa.

I l n c a A B . TepcoH

OK.

1850 r. H3A,

fla3napo.

My3eñ

Ha-

p o f l H o ñ KyAbTypbi M MCKyccTBa B B a p m a B e , H H B . H O . 2540.

57

PHC.

13.

r i o u p o H My>KCKHX c o p o n e u :

I.

CopoHKa noKposi n p o A O A b H o r o n o H H O .

To/ieMÓMLie, ye3A C S H A O M O K .

1939 r. A — cnepeAH, B —C3aAH, C —

n o K p o ñ : d — nepeA, d , — 3aA, e — pyKaB, f HaHweT g —

HOCHAH

ee

npHMepHO A O

KAHH, h — BOpOT.
II,

P H C . 14.
I,

CopoMKa „ n i i i H p a M K O B o r o " nOKposi. M C T O B , ye3A CaH A O M O K . CnopaAHnecKH
A

— cnepeAH,

B — C33AH,

g

— KAHH, h — BOpOT.

PeKOHCTpynpoBaHHbie

C —

noKpoñ,

d —

nepeA.

HOCHT ee

e — pynaB

á¡ — 3aA,

H ceroAHM.

—

f

HaHKeía,

LUTaHbi H 3 CaHAOMepuiHHbi.

LUTñHbi 6 o A e e ApeBHero THna, noAOBHHa X I X B . A — B H A cnepeAH, B — c3aAH, C — n o K p o ñ : d —
LUTaHHHbl, e — „UBHKeAb" ( K A H H ) .

II.

LLlTaHbi c KAHHbsiMH KOHiia X I X B . A — cnepeflH,

B — C3aAH, C n o K p o ñ ¡ d —

oiTaHHHbi, d ,

—

KA H H b 51.
PHC

15.

PHC.

16.

P H C , 17.

,.KaMH3eAH'" (KaM30Aa). A — c n e p e A , B — c3aAH, C —

PeKOHCTpyHpoBaHHbiñ n o K p o ñ
d —

nepeA, d j

— 3aA, e — SoKOBbie KAHHbsi, f — K J I H H H K H , g

K a n o T a (KanoT) M3 BbiiiiMOHTOBa, ye3A OnaTyB, Han. X X B .
A

— B H A cnepeAH,

B —

g

— nOAMbiUJKa, hi

— cnHHa c noASMH, j —

pyKaB, k

My;esi

oKpecTHOCTeñ

CaHAOMew,

BTopaa

—

e

AepeBHH

ye3A

—

C3aAH,

i

—

3aA, h — cnHHa, j — pyKaB, f —

CepMara

C

—

3-ioTa,

B

,,noKpoñ

H 3 oKpecTHocTeS

K>6KH" :

Aep.

d

11TTK

nepeA,

—

PHC

19.

P H C . 20.
P H C 21.

3AOT3.

ye3A

U,MeAeBCKHH K o w y x KOHua X I X H A H Ha^aAa

K>6KH, f — n e p e A ,
pa3pe3.

X I X B. A —

nonoBHHa

K A H H (Ha

CaHAOMew.

pHc.

B

H 3 co6paHHÍí

—

B H A cnepeAH.

CUÍHBKH

He

BHAHO),

pernoHaAbHoro

My3esi

r.

X X B . ToAeMÓHiie, ye3 CaHAOMew. A — B H A c n e p e A H
nepeA, d —

B O P O T , 1 — 6opT. Ü T p e 3 0 K TKaHH i l — 3aKpbiBaeT

noAMbiLUKa, h —

cnHHa,

j , —

qacTb oTpe3Ka A O A H H H H nyroBHu,

B H A K o m y x a C 3 3 A H . ToAeMÓHiie, ye3A CaHAOMew. O O T O H . KaMOUKoro, 1952.
06pa3iibi

yKpaLUHBaHHS

cyKMaH (Bepx.

H . KaMOUKoro, 1956

r.

MywHHHa

TpaAHiinoHHoro

B Kanoie

C . í l e n T H L u e B C K o r o , 1951
P H C 22.

KAHH

nepeA,

B — C3aAH. C — noKpoR : d. e. i , i¡ — r o ó n a , f —
pyKaB, k —

-

AHHMH L — R

B CaHAOMewe, npoHCxoAHt-uasi BeposiTHo H 3

n T T K B CaHAOMewe. B H A C3aAH. ^ O T O M . MacnHHbCKoro 1954
P H C . 18.

e

— BopoT.

CyKMaHa (cepMsira) H 3 PerHOHaAbHoro

noKpoñ:

BOPOT.

..cypAyTOBbiñ" (cropTyMHbiíí) n o K p o í í .

C — n o K p o ñ : d — K¡6KV¡,

B H A c3aAH,

pyKaBa, h

2

PeKOHcrpyHpoBaHHbiH

P H C ) H KaMH3eAb

noKposi,

Has.

caHAOMepsm

X I X B . PeKOHcrpyKLU-isi

X X B . riLUHSbicAaBHue, ye3A OnaTyB. O O T O

r.

cfiapTyii

HOCHMbiñ iuacpepoM

B O BpeMsi

cBaAbóu B X I X H X X B.

fl-o6mHH

BHA. B - K y c o K noAOTHa. C - n o a c o K na3 o u j e B K a : A-yKpaiiieHHe T e c b M o ñ .
u

P H C 23.

M y w H H H a B KanoTe

PHC

KpecTbflHHH B TpaAHUHOHHOH w a n K e ,,poraTbiBKe" H coBpeMeHHOM napsiAe. LLIHTHHKH, ye3A CaHAo-

24.

« e i K . $>OTO
P H C 25.

H a . X X B. riuJH6biCAaBHu,e, ye3A OnaTyB. <1>OTO

flenTyujeBCKoro,

1951

r.

MaHbKOBH", 1954.

MywHHHa c pe6eHKOM B oobiAeHHOH OAewAe

co

BTOpoñ

noAOBHHbi X I X B. ( O K O A O

KpaKOBCKO-caHAOMepcKHñ py6e>K. ñ . F I S T K O B C K H H , CaHAOMepcKe. Flo3HaHb, 1938
P H C 26,

KpecrbHHHH B K o w y x e
MOiiKoro, 1952 r.

P H C , 27.

KpecTbsiHHH B n o A b C K o ñ m a n K e

P H C . 28.

M y w c K H e roAOBHbie y ó o p u A — n a 3 . ,,BciieKAHua", peKOHCTpynpoBaHHasí Ha O C H O B 3 H H H p n c y H K o s
C T . JlHTaHOBHsa, H 3eHKOBwwa, M . ByñiiHLiKOH H Ha O C H O B 3 H H H uyÓKa uexa roHHapoB H 3 J l a r o E a .
B

—

,,poraTb!BKa",

M 6apaiiiK0B0H

uianKe.

roAeM6Hiie,

ye3A

1860—1870).

r.

CaHAOMew.

CPOTO

H.

Ka-

,,MauerOBKe'' H3 C T O Ó M U C ye3A OnaTyB. <Í>OTO B . Ba38AHxa 1951 r-

HoiueHHasi A O 1914 r. PeKOHCTpyHpoBaHHaa

Ha O C H O B 3 H H H $oTorpacpMH M a H b -

KeBHna.
P H C 29.

f l o K p o H ,,poraTbiBKH", HomeHHoH nOBceMecTHo A O 1914 r. A —

OÓUHH BHA. B —

noKpoñ : C —

AOHblLUKO, d — 6apaUJK0BbIH OKOAblLU, e — ,,KyuoT".
P H C . 30.

O ó y B b , peKOHCTpynpoBaHHasi
H

Ha ocHOBaHHH

AaHHbix,

n o A y n e n H b i x OT canowHHKOB

H3

PbanHCK

CTaHOBa.
..nuiojoBe"

cepeAHHbi X I X B . A —

B H A C O CTopoHbi, B — n o K p o í í .

I.

Canorn

II.

. . B a ó b H c a n o r H " , ciuHBaeMbie n o cTopoHaM, cepeAHHa

X I X B. A —

B H A C O CTopoHbi, B — 3 8 A H S I S Í

sacTb roAeHHLiia, C — n e p e A , cpopMHpyíoulHH nepeAOK, d — nacTHHHo oÓTaHyTasi K O H Í C H ( o 6 o 3 H a n e H o ) .
III.

MymcKHe c a n o r H
HHUIC

C

—

KOHLia X I X H Han. X X B . , C O LUBOM

C33AH. A —

B H A C O CTopoHbi,

B —

roAe-

nepeAOK;

PHC

31.

OóMaTbiBaHHe

HOTH

MOMBAOM.

PHC

32.

OÓMaTbiBaHHe H O T H

MOMBAKOW.

ToAeMÓMue, ye3A CaHAOMew. CJJOTO H . K a M O L I K H H ,
PacnpüM/ieHne

KOHUOB

COAOMH.

1952.

r o A e M Ó n n e ye3A CanAOMew. <Í>OTO

H . KaMOUKoro, 1952.
P H C 33.

KpecTbHHe H3 caHAOMepcKo-CBeHTOKiiiH>KCKoro py6en<a. >KeHixi,HHbi B nAaTKax, noBa3aHHbix B n e neu

H B CBeHTOKLUHHiCKHX 3anacKax (nepeAHHKax). MyHíHHHbi B caHAOMepcKnx

(KpañHHH c n p a B a ) B , , 6 y p o x e " .
1938, CTp. 46.

58

IUyMCKo, ye3A OnaTyB.

cepMSirax,

ñ . I ~ l 3 T K O B C K H , ,,CaHAOMepcKe",

TpeTHtí

rio3HaHb,

Puc. 34.

CaHflOMepsHe

b npa3ffHHHHbix

H a p s i p a x Han. X X b. PenpoAyKnna

P u c jiK3flo3HaBCTBa nonbcKero. BapiuaBa,
Puc. 35.

Phc.

CopOHKa noKposi npoAonbHoro n o h h o. T p n 3 M K a M e H b

ye3A OnaTyB. A — cnepeAH, B —

C —

noKpoH :

g —

h —

nono/i.

d —

d, —

nepeA.

rioKpoR coponeK kohLia X I X b.

I.

PeKOHCTpyHpoBaHHaa AeBH"-:ba copo^Ka.

II.

ripa3AHHHHasi

copoHKa

g- — n o A K A a A K a

MaHiKeroB,

;

ujHTbe
37.

38 7,

|.

pyKaB,

i —

MaHweia,

¿

(,

OKOAonneneBoro")
d —

noKpoñ :

h — ,,nmnpaMKn",

nepeA,
—

i

noKpos.

e — 3ba,
kam h ba,

f —

j —

j —

kahh,

A B — nepeA h 3aA O A H H a K O B b i . C

,,niiiMpaMKOBoro'

— cnepeAH, B — C3aAH, C —

A

f —

33A,

36-

Phc.

h3 p a ô O T b i : 9\. KapnoBvm, J I k j a .

1905(7), c r p . 131.
C3ap,n,

oÔLUHBKa,

noKpoñ.

Psab,

yesft

pyKaBa,

g

Kpn3a.

Cshaomok,

—

t

Maiwem,

1 — 3acie>KKa

ł —

pyioBa,

PeKOHCTpynpoBaHHsa looks XIX b.. coc. HS n a ™ ,.nynoK" ( n o A O B H H O K ) . A — cnepeAH, B — n o K p o ñ ,
c —

. . n y A K a " , c, —

noAOA, d — o6u_iHBKa.

ripa3AHHHHaa 3 a n a c K a

LU,erAHue. ye3fl CaHAOMew. A

— n o A B H H K H , o.j MaJieHbKaa nona. d

d|

38 7. I I . PeKOHCTpyHpoBaHHbiñ ,.4>apTyx"

LUanKa,

b noBceMecTHOM

apymna X I X b. A

nepeflHHK"

OÔLUHBKa. d — M O a H A p o B H A H a a

C

oóluhh

n o K p o / , C — oÔLUHBKa'

bha, B

hhwhssi nacTb 3anacKH.

;!

o ö l u h h bha, B

KycoK x o A C T a .

OÔLUHBKa TeCbMOH.

ynoTpeÔAeHHH AOHbme,

— „MarepKa", h o c h a h b kdh<hoh CaHAONiep-

D

uiHHe AO 1890 r. PeKOHCTpynpoBaHa Ha o c h o b 3 h h h cpoTorpacpHH R. ílaTKOBCKoro ,,CaHAOMepLU,HHa".
E — coAOMeHHbie
Phc.

40 8.

39.

LUAanu.

CnopaAHnecKH BCTpenaeTca h ceroAna. T e p a m o s H u e ye3A CaHAOMew.

i

—

nneTeHKa b „ e T b i p e nyAKH", d o ö e u

floH<MHOHHoe

yromeHne

c

yKpaujaromen

H.

3eHKOBHMa, 1847

I. KopceT

b

rotjjpHpoBKofi.

b

b

b mHypoBanoM KopceTe

h b coponne

naM30nax. Po pnc. H . JleBHUKoro, „ J I l o a IloAbCKH'

r.

BapmaBe.

nepeA, e —

XopoBOAHHua

MywMHHH

nepBOH noAOBHHbi X I X b.

KyAbTyp

ye3A OnaTyB.

CaHAOMepniHHe.

MaAa Becb,

HHBeHTapHbiñ

noAMbiLUKH, f —

ye3A

H - p 4416.

cnHHa, g —

Ca h ao mchî. C o ô t b c h nocTb My3ea HapoAHbix

A — cnepeAH, B — C3aAH, C —

nneHHKH, h —

,,Ka/ieTKH"

noKpoñ : d

t. e. Mcluomkh

A-na

—

xpaHe-

HH5I AeHer.
8. II. KopceT KOHiia X I X b. Bhamhiic, ye3R CaHAOMew. PeKOHCTpynpoBaHHbiH Ha o c h o b 3 h h h
o C T a T K O B . A . — cnepeAH, B
g — n/ienHKM, h —
Phc.

41.

Phc.

42.

B.

JSfo 4416.

„KaAeTKH" t. e. mcluomkh aah xpaHeHHa

O o t o M. M a / i H H C K O r o ,

noAocKH,

TepcoH

h —

noxomaa

Ha

45.

r.

HOLueHHyto

BopoT, k —

ceroAHa

H a TeppnTopHH

b none-

PaAOMCKotí nyuj,M. flncaA

,,Kan" —
MepcKe,

ye3A CaHAOMew. H3 c o ö p a H H 3THorpaq)HHecKoro

My3ea

-

nosMtiuiKH,

cnepeAH, B — c3aAH, C —

f — cnHHa,

noKpofi : d, d, —

nepeA, e — noA-

BopoT.
h

TycpAH.

PenpoAyKLiHa

h3

O.

KoAbôepra

r. C T p . 19).

t o a o b h o h y6op 33My>KHHX meHmHH. PenpoAynuHa H3 O . K o A b ô e p r a (,,/1h<a" —

CaHao-

r. CTp. 19).

Phc.

46.

S c k h x nenua c n a n . X X b. P h c . H . KaMouKoro,

Phc

47.

>KeHLUHHa c p e ô e H K O M b o ô b i A e H H o f i

1956.

oAewAe co

II n o n o B H H b i X I X b. (1860—1870 r.) KpsKOBCKo-

CBHAOMepcKHH pyöe>K. fl. naTKOBCKHH, CaHAOMepcKe, no3HaHb 1938
Phc

48.

>KeHLUHHa b n A a w e , no35i3aHHOM

Phc

49.

>KeHLHHHa b n^aTKe. O o t o M , MacAHHCKoro,

r., CTp. 41.

,,b nany" (,,b manKy"). O o t o M. MacAHCKoro,

1953.

1953.

Phc.

50.

>KeHuj,HHa b nAaTKe, 3aBsi3aHHOM C3aflH. FoAeMÔHue, ye3A C b h a o m o k . O o t o H . KaMoiiKoro, 1952

Phc.

51.

npa3AHHK KynaAbi b BwAbxe, ye3fl CaHAOMew, PenpoAyKuna

Phc.

52.

CKe,

1865

TpenaHHe.

AeBymKa

PenpoAyKiiHa
53.

b

paSoneft

54.

OAe>KAe

h

3ariy>KHaa w e H L U H H a

n a p e H b b manne . . p o r a T b i B K e " .

OKpecTHOCTH

H3 O . K o A b ô e p r a (JIkda—CaHAOMepcKe, 1865

BbimnTbiñ bo])othhk weHCKoñ copoKH
O o t o H . KaMOUKoro, 1952

Phc.

r.

h 3 O . K o A b ô e p r a (JIhda — CaHfloMep-

v., CTp. 123).

KacpiaHe. PaAOM —

Phc

—

pyKaB,

X I X b. : JIbiKOBbie AanTH

CaHAOMepcKe, 1865

1865

A

g —

e

— pyKaBa, g, — 6 o p T H K , h —

cnHHa, g

/KeHCKaa o6yBb cepeAHHbi
—

— nepeA.

MecTa npnmHBKH neTe/ieK.

>KeHCKHH KacjjTaH H a n . XX b. HacnaBHue,

(„JIioa"
Phc.

1953

— C 3 a a h , C — nonpoti : d, d,

MbimKH, f —
44.

cnHHa,

p.eHer

ok. 1850 t. My3efí HapoAHOH K y A b T y p b i h H C K y c c T s a b B a p m a B e . H h b . Ho. 2542,

b KpaKOBe. Mhb, h-a 13463. A —
Phc.

yueAeBLunx

noAMbiLUKH, f —

3hmhhh weHCKHÍí KacjjTaH (Han. X X b.). oômnTbiH ö a p a m K O M . HacAaBHLie, ye3A CaHAOMew.
cnepeAH, B

I.

nepeA, e —

CaHAOMepcKHH HapaA — npeAnonołKHTeAbHO H3 c e 3 e p H o r o p y ß e w a . Ü A e q e B a a 3anacKa
peHHbie

43.

noKpoñ : d —

3ejienbiH KopceT, nepBaaa n o A 0 3 H H a X I X b. H 3 c o ö p a H H a My3ea HapoAHbix KyAbTyp b B a p m a B e .
Hhb.

Phc.

— C3aAH, C —

b

cboôoaho

Ko>khbhhllw,

HaôpomeHHOM

ye3A

Cbhaomok.

r., CTp. 169).

H3 lo>khoh CaHAOMepmnHbi. X I X b. PyAa, ye3A CaHAOMew.

r.

BbimHBKa H a n e p e A H e ñ naCTH copoHKH, KOHeu XIX b. PyAa, ye3A CaHAOMew. B C — BbiuiHBKa Ha
nAenax coponeK nepBOH noAOBHHbi X i X b. PeKOHCTpyKLiHa Ha ochob3HHH

phc

H . ByHU,HU,Koro.
59

«

Puc. 55.

fleia/iH
Koro,

PHC

56.

yKpaiiieHHH

cyKMaHU. B . - p y n a B a , c - 6 o p T n o n u

CaHiioMepHHe B n p a 3 A H H H H b i x

HapsiAax,

Ha AO>KHHKax (cpeflH

r o p e u , ,,6aHAOC"). P H C C T . J l e T a H O B H M . fl. riaTKOBCKHH,
Kapią

H BOPOTHHKB, A-KapMaHa.

pHc. H . KaMou-

1956.

1: PacnpocTpaHeHHe

H H X psinoM

c

,,xopoBOAHHueH"—

CaHAOMepcKe, !~Io3HaHb, 1938

caHAOMepcKoro KocriOMa. rpac). H C H O A .

K. B O 3 H H H C K 3

1957

r.

K a p i ą 11: PacnpocTpaHeHHe caHAOMepcKoro K o c r i O M a H e r o r A a B H « x wacTefi. fpacp. HcnoA.
RHaAHTHnecKwe p n c y H K H

BbiKpoeK

rpaab. H c n o A

TaÓAHira

I . CaHAOMepcKHH HapsiA. P H C H . KapoAsw.

Ta6AHiia

I I . CaHAOMepcKHH HapsiA. P H C M . KaponsiK.

r.

K. B o 3 H H H C K a .

B , MenccHep

C O A E P W R H H E

BBeAeHne,

CTp. 3 —

TnaBa

I —

CoBpeMeHHoe

cocTOsiHHe

ITiaBa II. HcTopHwecKHH OMepK pa3BHTH5i caHAOMepcKoro
c a H A O M e p c K o r o HapsiAa, C T p . l l .

—

caHAOMepcKoro

HapsiAa, d p .

7.

HapoAHoro

HapsiAa,

TnaBa

PacnpocTpaHeHHe

—

caHAOMepcKoro weHCKoro HapsiAa. cBp. 3 0 . — i"AaBa V I ! . FIoApoÓHoe o n n c a H H e
l\naBa

—

l~AaBa VIII. I~IpoH3BOAHTenH H MaTepnanbi, CTp. 43.

X. X a p a K T e p H C T H K a

crp.6. —

TAaBa. IV. O ó m e e onHcaHHe c a H A O M e p c K o r o M y n t C K o r o H a p s i A a , C T p . 13.

TAaBa V . l l o A p o ó H o e onncaHHe caHAOMepcKoro MywcKoro HapsiAa, C T p . 16. —
HapsiAa, C T p . 32

III.

H C T O H H H K O B , C T p . 46.

—

52. — PeecTp HAAiocTpaiiHw, C T p . 53 CoAepwaHHe,

FlpHMeMaHHSi, C T p .

C T p . 55.

—

ITnaBa V I . 0 6 i i i e e onncaHHe
caHAOMepcKoro

weHCKoro

— I~AaBa IX. YKpaujeHHsi, C T p . 4 4 . —
49,

—

YKa3aTe.nb

AHTepaTypbi

CTp.

E N G L I S H

S U M M A R Y

On the fertile loess soil i n the vicinity of Sandomierz, which is one of the oldest towns in Central
Poland, a folk costume developped that distinctly cuts off this region from its neighbouring areas (map. 1). The
north- west and south boundaries of this costume's dense distribution are identical with the frontiers of the
archdeaconships in the 14th century — the eastern one is fixed by the river Vistula. The whole area
is situated in the old Sandomierz Land, i . e. in its boundaries from the 12th- 13th century.
The most early information we have about the Sandomierz costume dates from 1644 (fig. 2) and the
first more exact data come from the beginning of the 19th century (Table I). After the abolition of serfdom
in the middle of the 19th century great changes took place (Table II). Towards the end of the 19th and
the beginning of the 20th century this costume began to disappear rapidly, so that only few remainders have
been preserved till now; they are common, for the most part, to other areas. The attempt to revive
the regional women's dress was interrupted by World W a r I I .
Numerous variations of the Sandomierz costume's ornamentation in past times were caused by different factors, such as the influence of the neighbourhood, the industrial development, which once was
intensive in this area, the lack of great estates and so forth. The differences in the garment, caused by the
economic conditions, were rather small in consequence of the relative welfare of the inhabitants of the
Sandomierz Land.
T h i s work is mainly based on the author's own fieldwork undertaken in the years 1947—1954. T h e
literature, though abundant, contains few valuable positions.

M e n s

c o s t u in e

As an everyday work-dress, in summer, a peasant of the Sandomierz region wore a costume made
entirely of homespun linen. It consisted of hemp-cloth trousers, tied with a string (fig. 14) and of a shirt
(fig. 13) (with a low, upright little collar, called ,,oszewka") — worn on the trousers and fastened with
a leathern belt. The shirt was tied at the neck with a red tape. His headwear was a straw-hat and on
his feet he wore top boots, or rather seldom — he walked bare-footed. Sometimes he wore also upon
this costume a waistcoat, cut like a poncho, made of white, thick, homespun linen (fig. 15).
The festive dress was made of thin liuen and of city-bought stuff. A peasant of Sandomierz Laud
wore a shirt fastened with a coral or amber buckle, a spencer, that is a loose, knee-length coat, made
of percale, buttoned or clasped (fig. 4), often embellished with trimmings along the slit. As an overcoat
he used a linen jacket, trimmed with coloured galoous (Table 6) or a ..sukmana", that is a long coat of
cloth. In the beginning of the 19th century these coats were made of dark-blue cloth and rather seldom
of a brown one — embellished by trimmings of coloured galoons. They were short and w ere not cut at
the bodice (fig. 17). Towards the end of the 19th century white coats with many folds in their lower part
came into use. They were embellished with stitching (fig. 16). At the end of the 19th century people began to
wear dark-blue cloaks of thin, factory-made cloth after the fashion of coats worn in the towns. A peasant
tied the overcoat with a broad leathern belt, ornamented with little metal studs and round tinsels. The
most common headwear was a dark-blue four-cornered cap. Well-to-do farmers wore a fur cap, called
..wscieklica" (fig. 9). Bachelors wore red, four-cornered caps often adorned with peacock feathers.
In the last phase of this garment's existence ordinary caps were in common use. (fig. 10).
T

In winter people wore for everyday „boruchy", that is overcoats, made of thick, brown cloth, cut
like „sukmana". Long sheepskin furs, made usually of black sheepskin were also in common use. People
covered their heads with sheepskin or four-cornered caps (fig. 6).
T h e bestmen put for wedding-ceremonies linen aprons, characteristic for the region of Sandomierz (fig. 22)
61

W omen's

dress

S l i l l i n t h e b e g i n n i n g o f t h e 19th c e n t u r y w o m e n ' s w o r k d r e s s c o n s i s t e d i n s u m m e r of a l i n e n s h i r t
a n d of a s k i r t b o u n d w i t h straps. M a r r i e d w o m e n c o v e r e d m o r e o v e r t h e i r h e a d s w i t h a k e r c h i e f . T h e y
w o r e n o boots. T o w a r d s t h e e n d of t h e 19th c e n t u r y t h i s c o s t u m e w a s c o m p l e t e d b y a n a p r o n ( „ z a p a s k a " )
m a d e l i k e t h e s k i r t o f f a c t o r y - m a d e stuff. A . . w h i t e c o s t u m e " m a d e e n t i r e l y of h o m e s p u n l i n e n w a s i n t h e
b e g i n n i n g o f t h e 19th c e n t u r y a f e s t i v e g a r m e n t . I t c o n s i s t e d o f a s h i r t , an a p r o n , a k e r c h i e f o n t h e h e a d
a n d of a „ l o k t u s z k a " . w h i c h w a s a large k e r c h i e f w o r n as u p p e r c l o t h . S a n d o m i e r z w o m e n ' s f o o t w e a r
c o n s i s t e d o f b o o t s o r o f shoes. T h e c o s t u m e w a s a d o r n e d w i t h m a n y - c o l o u r e d e m b r o i d e r i e s u p : n t h e
kerchief, the frill and the shirt, w i t h a coloured w o o l l e n girdle a n d coloured stockings. T h e w h o l e was
c o m p l e t e d b y n e c k l a c e s of c o r a l beads w h i c h w e r e t h e m c s t f a v o u r i t e o r n a m e n t s o f t h e S a n d o m i e r z
w o m e n . M a r r i e d w o m e n w o r e c h a r a c t e r i s t i c m a n y - c o l o u r e d caps, c a l l e d „ k a p " ( f i g . 45), — g i r l s a d o r n e d t h e i r
h a i r a n d k e r c h i e f s w i t h f l o w e r s . Y o u n g m a r r i e d w o m e n a n d g i r l s w o r e also m a n y - c o l t u r e d stays. T o w a r d s
t h e e n d o f t h e 19th c e n t u r y f u n d a m e n t a l changes o c c u r e d i n w o m e n ' s dress. I n t h i s p e r i o d w o m e n ' s f o l k
c o s t u m e i n t h e S a n d o m i e r z r e g i o n c o n s i s t e d of a l i n e n e m b r o i d e r e d s h i r t ( f i g . 35) w i t h a c o l l a r o r a f r i l l ,
a l a r g e s k i r t ((fig. 37) u s u a l l y e m b r o i d e r e d or t r i m m e d w i t h c o l o u r e d tapes i n t h e l o w e r p a r t , a n d of
a n a p r o n , d i f f e r i n g i n c o l o u r f r o m t h e s k i r t . Y o u n g w o m e n a n d g i r l s w ore m a n y - c o l o u r e d s t a y s a n d t h e
T

e l d e r ones — j a c k e t s ( f i g . 42). T h e i r h e a d - d r e s s c o n s i s t e d o f m a n y - c o l o u r e d
I n w i n t e r a w o m a n wore a thick skirt, called „szorc", a wadded

kerchiefs.

jacket, often

with

sheepskin

bor­

d e r i n g a n d a l w a y s t t p boots. T h e upper~clctb.es c o n s i s t e d o f a l a r g e w o o l l e n k e r c h i e f , w h i c h c o v e r e d
a l m o s t t h e w h o l e f i g u r e , or o f a s h e e p s k i n f u r . W e l l - t o - d o f a r m e r - w i v e s w o r e o n f e s t i v e d a y s a „ t c i u b " .
I t w a s a k i n d of a coat of c l o t h , w a d d e d or l i n e d w i t h a s h e e p s k i n a n d t r i m m e d w i t h tapes or w i t h c o ­
l o u r e d s t r i n g s . A b r i d e w a s i n a w h i t e dress f o r h e r w e d d i n g c e r e m o n y . O n h e r h e a d she p u t a „ s t r o j n i k "
m a d e of ribbons, flowers and tinsels.
D u r i n g t h e last W a r t h e p o p u l a t i o n of t h e S a n d o m i e r z L a n d was d i s p l a c e d a n d t h e v i l l a g e s m o s t l y
d e s t r o y e d T h e last, f e w s p e c i m e n of t h e p r e s e r v e d dress d i s a p p e a r e d . I n m u s e u m s t h e r e are b u t f e w
e x h i b i t s , so t h a t i t w a s v e r y d i f f i c u l t t o r e c o n s t r u c t t h e S a n d o m i e r z f o l k c o s t u m e .

L I S T

O F

P L A T E S

rig.

1.

L a n d s c a p e f r o m t h e r e g i o n of S a n d o m i e r z (the V i s t u l a n e a r S a n d o m i e r z ) .

Fig.

2.

Fig.
Fig.

3.
4.

Fig.
Fig.

5.
b.

Fig.

7.

A potter f r o m Ł a g ó w in a shirt p u l i n a manner called „ n a w y p u s t " and tied w i t h a w o v e n
b e l t . D r a w i n g u p o n a t u m b l e r o f a p o t t e r ' s g u i l d f r o m 1644. A . P a t k o w s k i .
S a n d o m i e r z f o l k c o s t u m e s f r o m t h e 19th c e n t u r y . R e p r o d u c e d f r o m E . R a d z i k o w s k i .
Peasant f r o m S a n d o m i e r z i n w a i s t c o a t c a l l e d „ k a m i z i e l a " w i t h t r i m m i n g s . R e p r o d u c e d f r o m
G r a b o w s k i , R e c o r d s o f A n c i e n t A r c h i v e s at C r a c o w E — 2 4 u r 1161.
F o l k c o s t u m e s f r o m S a n d o m i e r z . J . W ó j c i c k a . M a p of t h e K i n g d o m of P o l a n d , W a r s a w 1885.
F o l k c o s t u m e f r o m S a n d o m i e r z . P a i n t e d b y W . G e r s o n , a c c o r d i n g to Ł . G o ł ę b i o w s k i e L u d P o l s k i , W a r s a w 1830 f i g . 20. O r n a m e n t e d . . k a m i z i e l a ' " f a s t e n e d w i t h a w o v e n b e l t . M u s e u m o f F o l k
C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w , n r . i n v . 2544.
F o l k costume f r o m Sandomierz, p r o b a b l y f r o m the n o r t h e r n confines. Painted b y W . Gerson

Fig.

8.

Fig.

9.

a b o u t 1850. M u s e u m o f F o l k C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w , 1. i n v . 2541.
F o l k c o s t u m e s f r o m S a n d o m i e r z a n d L u b l i n (those f r o m S a n d o m i e r z at t h e l e f t ) . P a i n t e d b y
St. W y c z ó ł k o w s k i , p r o b a b l y a c c o r d i n g to t h e d r a w i n g r,f W . E . R a d z i k o w s k i , c a r d p u b l i s h e d b y
E r . K a r p o w i c z . M u s e u m o f F'olk C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w , n r i n v . 2559
F o l k c o s t u m e s f r o m t h e s o u t h - e a s t e r n c o n f i n e of t h e S a n d o m i e r z r e g i o n . D z i k ó w , t h e d i s t r i c t
of T a r n o b r z e g , 19th c e n t u r y . A c c o r d i n g to t h e d r a w i n g of W . G c r s o u , r e p r o d u c e d b y O . K o l b e r g
( L u d - S a n d o m i e r s k i c . 1865, p a g e 20—21).
Fig.

10.

Fig.

11.

F o l k costume f r o m Sandomierz, p r o b a b l y f r o m the n o r t h e r n confine. Painted b y W . Gerson about
1850, e d i t i o n D a z i a r o , M u s e u m of F o l k C u l t u r e a n d A r t . W a r s a w n r i n v . 2545.
Peasant

from

the

n e i g h b o u r h o o d of S a n d o m i e r z .

„Opis

ziem

zamieszkałych

przez

Polaków",

W a r s a w 1904, v o l . I I , p . 255. Z . G l o g e r , U b i o r y l u d u .
Fig.

12.

A peasant's dress f r o m S a n d o m i e r z . P a i n t e d b y W . G e r s o n a b o u t 1850, e d i t i o n D a z i a r o . M u s e u m
of F o l k C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w , n r i n v . 2540.

Fig.

15.

C u t of men's shirts
I . S h i r t o f p o n c h o c u t . G o ł ę b i c e , t h e d i s t r i c t of S a n d o m i e r z . W o r n t i l l a b o u t 1959. A - v i c w o f
t h e f r o n t , B - o f t h e b a c k , C - c u t : d - f r o n t , d l - b a c k . e-sleeve, f - c u f f . g-gusset, h - c o l l a r .
II. Shirt w i t h shculder-strap (cut called „ p r z y r a m k o w y " ) Mściów, Sandomierz district. Slill w o r n
t o - d a y . A - v i e w of t h e f r o n t , B - o f t h e b a c k . C - c u t : e - f r o n t , d l - b a c k , e-sleeve, f - c u f f , g-gusset>
h-eollar.

62

Fig.

14.

Reconstructed
I.

t r o u s e r s f r o m t h e r e g i o n of S a n d o m i e r z .

T r o u s e r s o f e l d e r t y p e , f r o m t h e f i r s t h a l f of t h e 19th c e n t u r y . A - v i e w o f t h e f r o n t , B - o f t h e

b a c k , C - c u t : d-legs, e-gusset.
I I . Trousers
Fig.

15.

with

gores

from

t h e e n d of t h e 19th c e n t u r y . A - v i e w of t h e f r o n t , B - o f t h e

C - c u t : d-legs,

dl-gores.

Reconstructed

c u t of a w a i s t c o a t c a l l e d „ k a m i z i e l a " . A - v i e w of t h e f r o n t . B - o f t h e b a c k ,

d - f r o n t , d l - b a c k , e-side gores, f - l i t t l e gores, g,gl-sleeves,
Fig.

16.

I . Overcoat

called

„kapota"

C-cut:

h-eollar.

f r o m W y s z m o n t o w a , the district of O p a t ó w . C u t for jakets,

t h e b e g i n n i n g of t h e c e n t u r y . A - v i e w of t h e f r o n t . B - o f t h e b a c k , C - c u t : d - c u t o f t h e
e-gore, f - f r o n t , g - a r m - p i t , h - i : b a c k w i t h c o a t t a i l s , j - s l e e v e , k - c o l l a r , L i n e
II. Overcoat

back

called ..sukmana" f r o m the Regional M u s e u m P T T K

from

petticoat,

L-R=slit.

at S a n d o m i e r z , p r o b a b l y o r i ­

ginating f r o m the n e i g h b o u r h o o d of the village Z ł o t o w a , d i s t r i c t of Sandomierz, f r o m the second
half

of

the

19th

centuiy. A-view

of t h e f r o n t , B - o f t h e b a c k . C - c u t of t h e p e t t i c o a t : d - f r o n t ,

e-gore ( t h e s e a m i n f i g . B is n o t v i s i b l e i . - b a c k , h - s h o u l d e r s , j - s l e e v e . f - f r o n t .
Fig.

17.

O v e r c o a t f r o m t h e n e i g h b o u r h o o d of Z ł o t a , S a n d o m i e r z d i s t r i c t . F r o m t h e r e c o r d s
nal

Fig.

18.

M u s e u m P T T K at S a n d o m i e r z . V i e w o f t h e b a c k . P h o t . M . M a ś l i ń s k i

of t h e R e g i o ­

1954.

S h e e p s k i n f r o m t h e e n d of t h e 19th o r t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n t u r y . G o ł ę b i c e , S a n d o m i e r z
district. A - v i e w of the front, B - o f the back, C - c u t : d,e,i,l-petticoat. f-front, d - a r m - p i t , h-shoulders,
j . l - s l e e v e , k - c o l l a r , 1-flap. P a r t I I c o v e r i n g t h e p a r t t o t h e l i n e o f b u t t o n s .

Fig.

19.

V i e w of t h e s h e e p s k i n f u r f r o m t h e b a c k . G o ł ę b i c e . S a n d o m i e r z
f o r o v e r c o a t s f r o m t h e 19th c e n t u r y . R e p r o d u c e d

district. Phot. J . K a m o c k i

Fig.

20.

Ornaments

Fig,

21.

M a n i n garment

b y J. K a m o c k i ,

Fig.

22.

Reconstructed

Fig.

25.

M a n i n „ k a p o t a " f r o m t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n t u r y . P r z y b y s ł a w i c e , O p a t ó w

1952.

1956.

c a l l e d „ k a p o t a " o f t r a d i t i o n a l c u t , f r o m t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n t u r y . P r z y -

b y s ł a w i c e , t h e d i s t r i c t o f O p a t ó w . P h o t . S. D e p t u s z e w s k i

1951.

a p r o n o f a b r i d e s m a n f r o m t h e 19th a n d 2 0 t h c e n t u r y . A - g e n e r a l v i e w , B - p a r t o f

the c l o t h , C - b o r d e r i n g , d - t a p e - b o r d e r i n g .
district. Phot.

D e p t u s z e w s k i 1951.
Fig.

24.

A p e a s a n t i n h i s t r a d i t i o n a l p o u r - c o r n e r e d cap c a l l e d „ r o g a t y w k a " a n d m o d e r n dress. S z c z y t n i k i ,

Fig.

25.

M a n w i t h c h i l d i n e v e r y d a y ' s g a r m e n t f r o m t h e s e c o n d h a l f of t h e 19th c e n t u r y ( a b o u t 1860—1870)

Sandomierz
from

district. Phot. F. M a ń k o w i c z

1954.

t h e c o n f i n e s of t h e C r a c o w a n d S a n d o m i e r z r e g i o n . A . P a t k o w s k i . S a n d o m i e r s k i e ,

Poznań

1958, s. 41.
Fig.

26.

L a n d o w n e r i n sheepskin fur and sheepskin

cap. G o ł ę b i c e , S a n d o m i e r z

district. Phot. J . K a m o c k i

1952.
Fig.

27.

Peasant

with

cap

called „ m a c i e j ó w k a " , from

S t o b i c e , t h e d i s t r i c t of O p a t ó w , p h o t . B . B a z i e l i -

c h ó w n a 1951.
Fig.

28.

M a n ' s h e a d w e a r . A - c a p c a l l e d „ w ś c i e k l i c a " , r e c o n s t r u c t e d f r o m t h e d r a w i n g s b y St. L a t a n o w i c z ,
J. Z i e n k o w i c z . J. W ó j c i c k i and f r o m
B- four-cornered

a t u m b l e r o f a p o t t e r ' s g u i l d at Ł a g ó w .

c a p w o r n t i l l 1914. R e c o n s t r u c t e d

from

a photo b y F . M a c k i e w i c z . C - sheep­

s k i n cap g e n e r a l l y u s e d t i l l n o w . D - cap c a l l e d „ m a g i e r k a " w o r n i n t h e S i u t h o f t h e r e g i o n o f
S a n d o m i e r z t i l l 1890. R e c o n s t r u c t e d

f r o m t h e p h o t o of A . P a t k o w s k i „ S a n d o m i e r s k i e " E F - s t r a w -

hats, still

d i s t r i c t of S a n d o m i e r z ,

w o r n . Gieraszowice, the

g- k n o t w o r k called „ c z t e r y

dudki",

Stobiec, O p a t ó w district.
Fig.

29.

C u t of a f o u r - c o r n e r e d

cap

w o r n g e n e r a l l y t i l l 1914. A - g e n e r a l v i e w , B - c u t , c - b o t t o m , d - l a m b -

s k i n b r i m e-part called „ k u c o t " .
Fig.

50.

Reconstructed

shoes, a c c o r d i n g to i n f o r m a t i o n s

o b t a i n e d f r o m t h e s h o e m a k e r s at I w a n i s k a a n d

7

Staszow a.
I.

B o o t s c a l l e d „ p r z o d o w e " f r o m t h e 19th c e n t u r y . A - v i e w f r o m t h e s i d e , B - c u t ;

II. Woman's

shoes

side, B - b a c k

of t h e b o o t - l e g C - t h e f r o n t , d - b o o t - t r e e . p a r t l y c o v e r e d w i t h

called

„babskie

I I I . Boots c a l l e d „ c h ł o p s k i e " f r o m

buty"

the

end

s e w n f r o m t h e side, 19th c e n t u r y . A - v i e w f r o m
of

the

the

leather.

19th a n d t h e b e g i n n i n g c f t h e 2 0 t h

century

sewn i n the back. A - s i d e - \ i e w . B-boot-leg, C-part called przyszwa.
Fig.

51.

W r a p p i n g of t h e feet w i t h a w i s p of s t r a w a n d t y i n g of t h e leg. G o ł ę b i c e , S a n d o m i e r z d i s t r i c t .

Fig.

52.

W r a p p i n g o f t h e feet w i t h a w i s p of s t r a w a n d s t r e t c h i n g of t h e e n d s of s t r a w . G o ł ę b i c e , S a n d o ­

Fig.

55.

Peasants

Phot. J . K a m o c k i

1952.

mierz district. Phot. J. K a m o c k i

1952.

f r o m t h e c o n f i n e s of t h e r e g i o n S a n d o m i e r s k i e - Ś w i ę t o k r z y s k i e . W o m e n w i t h

kerchiefs

t i e d like a bonnet and w i t h apron u p o n their shoulder M e n i n overcoats c a l l e d „ s u k m a n y " f r o m
the Sandomierz region, the t h i r d ( f r o m the right) i n ..burosza". Szumsko, the d i s t r i c t of O p a t ó w .
A. P a t k o w s k i , Sandomierskie, P o z n a ń
Fig.

34.

Sandomierz

peasants

in

festive

1958, s. 60.

dresses f r o m t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n t u r y . R e p r o d u c t i o n

from J. Karlowicz's L u d . Rys ludozuawstwa polskiego, Warsaw

1905 (?), p . 131.

63

F i g . 55.

Shirt

o f p o n c h o c u t . G r y z i k a m i e ń . O p a t ó w d i s t r i c t . A - v i e w of t h e f r o n t , B - o f t h e b a c k ,

C-eut:

d - f r o n t - p a r t . d l - b a c k p a r t , f - s l e e v e . g-cuff. i-gusset, j - b o a r d i n g . h - l o w e r p a r t c a l l e d . . n a d o l e k " .
F i g . 5b.

C u t of w o m e n ' s s h i r t s f r o m t h e e n d o f t h e 19th c e n t u r y
I.

A girl's shirt, reconstructed. A B - front a n d b a c k i d e n t i c a l . C - cut

I I . Festive shirt

w i t h s h o u l d e r - s t r a p s . R u d a , S a n d o m i e r z d i s t r i c t . A - \ i e w of f r o n t , B - o f t h e b a c k .

C - c u t : d - f r o n t , e - b a c k , f-sleeves, g l - c u f f s , g 2 - l i n i n g o f t h e cuffs, h - s h o u l d e r - s t r a p s , i-gussets, j - r u f f
1-gore c a l l e d „ ż a b k a " , l - s e a m o f t h e

sleeve.

F i g . 37.

R e c o n s t r u c t e d s k i r t f r o m t h e 19th c e n t u r y i n f i v e p a r t s A - v i e w o f t h e f r o n t , B - C u t : e - p a r t c a l l e d

F i g . 38.

Festive

„pólka", el-lower part, d-bcrdering.
a p r o n f r o m t h e b e g i n n i n g o f t h e 2 0 t h c e n t u r y . S z c z e g l i e e . d i s t r i c t of S a n d o m i e r z . A - g e -

n e r a l v i e w . B - c u t , C - t r i m m i n g , d l - p a r t s , d2- p a r t c a l l d
F i g . 59.

Leader-woman

F i g . 40.

I . Bodice f r o m

in

bodice

and

„ p ó l k a " , d3~ l o w e r p a r t of t h e

S a n d o m i e r z r e g i o n . A c c o r d i n g to J. L e w i c k i , , L u d P o l s k i " b y J. Z i e n k o w i c z ,
Museum

the

first

half

apron.

shirt w i t h o r n a m e n t e d ruff. M e n i n waistcoats. O k r ę ż n e i n the
of

the

1847.

19th c e n t u r y . M a l a W i e ś , S a n d o m i e r z d i s t r i c t . F r o m t h e

o f F o l k C u l t u r e i n W a r s a w , n r i n v . 4416. A - v i e w of f r o n t , B - of t h e b a c k . C - c u t : d -

f r o n t p a r t s , e- a r m - p i t s , f- s h o u l d e r - p a r t , g- s h o u l d e r - s t r a p s , h - k a l e t k i .
I I . B o d i c e f r o m t h e e n d o f t h e 19th c e n t u r y . W i l c z y c e , t h e d i s t r i c t o f S a n d o m i e r z . R e c o n s t r u c t e d . A v i e w c f t h e f r o n t B - o f t h e b a c k , C - c u t : d- f r o n t - p a r t s , e- a r m - p i t s , f - b a c k , g - s h o u l d e r - s t r a p s ,
F i g . 41.
F i g . 42.

h-kaletki.

G r e e n b o d i c e f r o m t h e f i r s t h a l f of t h e 19\h c e n t u r y

F r o m the records of the M u s e u m of F o l k

C u l t u r e i n W a r s a w n r . i n v . 4416. P h o t . M . M a ś l i n s k i

1953.

Folk costume from

Sandomierz, p r o b a b l y f r o m the n o r t h e r n confine. Shoulder-apron diagonally

s t r i p e d , l i k e those

worn

n o w a d a y s i n t h e r e g i o n of P u s z c z a R a d o m s k a . P a i n t e d

by W . Gerson

ab nit 1850. M u s e u m o f F o l k C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w n r i n v . 2542.
F i g . 43.

I . Woman's

winter garment

c a l l e d . . k a f t a n " f r o m t h e b e g i n n i n g of t h e 20th c e n t u r y , b o r d e r e d

w i t h lamb-skin. N a s ł a w i c e . Sandomierz district. A - \ i e w

of f r o n t , B - o f b a c k , C - c u t : d,dl- f r o n l -

. p a r t s , e - a r m - p i t s , f - s h o u l d e r , g-sleeve. h - c o l l a r , x - p l a c e s o f f a s t e n i n g t h e h o o k s .
I I . W o m a n ' s ..kaftan" from

the

beginning of the

20th c e n t u r y N a s ł a w i c e . Sandomierz

district.

F r o m t h e r e c o r d s o f t h e E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at C r a c o w n r . i n v . 13463. A - \ i e w o f I h e f r o n t
B - of t h e b a c k , C - c u t : d,dl- f r o n t - p a r t s , e - a r m - p i t s , f - s h o u l d e r - p a r t s . g-sleeves. gl- f l a p , h - c o l l a r .
F i g . 44.

Women's

shoes

from

t h e 19th c e n t u r y .

Reproduced from O. Kolberg's L u d —

Sandomierskie.

H e a d dress of a m a r r i e d w o m a n ( „ k a p " ) R e p r o d u c t i o n f r o m O . K o l b e r g ' s L u d —

Sandomierskie

1865. p . 19.
F i g . 45.

1865, p . 19.
L i g . 46.

P a t t e r n f o r a b o n n e t f r o m t h e b e g i n n i n g of t h e 20the c e n t u r y . D r a w n by J. K a m o c k i , 1956.

F i g . 47.

W o m a n w i t h c h i l d i n e v e r y d a y ' s dress f r o m t h e s e c o n d h a l f o f t h e 19th c e n t u r y ( a b o u t 1860—
1870)

from

Poznań

the

confines

of t h e C r a c o w a n d S a n d o m i e r z r e g i o n . A . P a t k o w s k i . S a n d o m i e r s k i e .

1938, p . 41.

F i g . 48.

W o m a n with a kerchief lied i n a manner

F i g . 49.

W o m a n w i t h kerchief — phot. M . Maślinski

F i g . 50.

W o m a n w i t h a k e r c h i e f t i e d i n t h e b a c k . G o ł ę b i c e , t h e d i s t r i c t of S a n d o m i e r z . P h o t . J. K a m o c k i , 1952

Fig. 51.

St. John's

eve

at

Bilcza.

Sandomierz

c a l l e d ..w c z a p ę " p h o t . M . M a ś l i n s k i

1955.

1953.

district. Reproduction f r o m O . Kolberg's L u d —

Sando­

m i e r s k i e 1865, p . 125.
F i g . 52.

Hackling.

Girl

in

working

dress

a n d m a r r i e d w o m a n w i t h a loose j a c k e t c a l l e d k a f t a n . N e a r

t h e m a b o y w i t h f o u r - c o r n e r e d cap called r o g a t y w k a . N e i g h b o u r h o o d of K o p r z y w n i c a Sandomierz
district. Reproduced from
F i g . 53. E m b r o i d e r e d

O . K o l b e r g ' s L u d — S a n d o m i e r s k i e . 1865, p . 169.

c o l l a r of a w o m a n ' s s h i r t f r o m i h e s o u t h c f t h e

R u d a , i h e d i s t r i c t o f S a n d o m i e r z . P h o t . J. K a m o c k i
F i g . 54.

S a n d o m i e r z r e g i o n . 19 (h c e n t u r y ,

1952

A — E m b r o i d e r y u p o n f r o n t c f a s h i r t f r o m t h e e n d of t h e 19 th c e n t u r y . R u d a , t h e d i s t r i c t o f
Sandomierz. B C - embroidery

upon

shoulder-straps

f r o m t h e f i r s t h a l f of t h e 19 th c e n t u r y , r e ­

c o n s t r u c t e d f r o m t h e d r a w i n g b y J. W ó j c i c k i a n d W . E . R a d z i k o w s k i .
F i g . 55.

O r n a m e n t s f o r o v e r c o a t s ; a-sleeve. e - c o l l a r . d - p o c k e t . D r a w n b y J. K a m o c k i

F i g . 56.

Peasants f r o m S a n d o m i e r z i n f e s t i v e dresses, h a r v e s t h o m e . ( A m o n g t h e m , n e a r t h e l e a d e r w o m a n ,

:•

highland's

F i g . 57.

Maj).

F i g . 58.

Maj).

„bandos"). Drawn

by

1956.

St. L a t a n o w i e z . A . P a t k o w s k i . S a n d o m i e r s k i e .

Poznań

1938.

C O N T E N T S
I n t r o d u c t i o n , p. 3. C h a p t e r

1. T h e p r e s e n t p o s i t i o n of the S a n d o m i e r z f o l k

H i s t o r i c a l d e v e l o p m e n t of t h e S a n d o m i e r z f o l k

c o s t u m e , p . 7. C h a p t e r I I I .

c o s t u m e , p . 6. C h a p t e r I I .

T h e a r e a a n d d i s t r i b u t i o n of

t h e i n v e s t i g a t e d c o s t u m e , p . 11. C h a p t e r I V . G e n e r a l d e s c r i p t i o n o f m e n ' s c o s t u m e , p . 13. C h a p t e r V . D e t a i l e d
description of m e n s

c o s t u m e , p . 16. C h a p t e r V I . G e n e r a l d e s c r i p t i o n of w o m e n ' s dress, p . 30. C h a p t e r V I I .

D e t a i l e d deseription of Sandomierz

women's

dress, p . 52. C h a p t e r

V E L Producers

a n d m a t e r i a l s , p . 45.

C h a p t e r I X . O r n a m e n t s a n d e m b r o i d e r i e s , p . 44. C h a p t e r X . S o u r c e s a n d t h e i r c h a r a c t e r i s t i c , p . 46. N o t e s ,
p . 49. B i b l i o g r a p h y , p . 52. L i s t o f plates, p . 53. C o n t e n t s , p . 55.

()4

2V>oo'

21°30'

P0D2IAIT

> Krynki

~

ADMINISTRACYJNE •. ' ^ ' ' ' ^ • ^ ' ^ . ' " ^ N W ' ' ' —i
'-.©Ostrowiec "~\ ' "
1

-, A- .iNietyllsko . .-. A..

Bona

-*wólka Tarłowska

<

,.**-.

Kunów

m .Brzozowa Julianów 1

*

Teofilowf

* Słupia i |
Wólka lipowa H.fl
OSTROWIEC
A A
© - . „ R u d a Kościelna /
Szewna
*•»
"-- ' A . K,.„
Bronisławów
«".M
, Strupice
Bodzechów J_ — < ^
•¿'A'
•Ćmielów/
,
Lasocin
Prusmowice
•/Skała
.':
°
A''. :.. . . II Annopol
Garbacz
?" S" Orocholice *
Wyśzmontów
/ Dfbno V
DObreczna w Mikułowice
•
.Janików
Czerwona Gora
Jankowice
Linów .
YTruskolas
^
o
z
w
o
j
^
R
u
s
z
k
ó
w
^/przeuszyn
SKOW5
""YWOla IUISZKUW
4ff
13 Wola
O K r a s z k o w ^ « t » OM 4 »
•
Bidziny A
»Przybysławice . , \ *
. Nieskurzów:ów-» m
v.
^ Podoi
Grochocice. .Jakubowice
>
Lechów,^
Piotrów
S i a r y". £«»Jr?r-> OPATÓW
rzezie
Gierczyce
Pisary.
ZAWICHOST I
5> _
Plucki
£. Piórków*
•Olszowica
Waworkow
•,
•lechóweko •
» .
« .Zerniki
? >
« U i k i s i a . k a D.uza Sobótka arbow "'"Z*
A y - i - " • ' ^ V . taoów Baćkowice"?
•
Karwów^_^Nik.Mł Daromin Szlachecka
A
V
/ : •Widełki Siad** Wola ł a g o w s k a . . ?
Modliborzyce Malice KościellT^C. Pałaszów" GałkowiceA
.
•ł ,
# * Cisów
A
• GesiceV^<MeczenniceCŁ^—»Dobrp- i f ^ i ^ K / d
H„I, N™*
.Czyzow
A -Wszachow
„
• Słaboszewice~K4i"L^I^U^iS'!!
Hu a Nowa
.Sadków ( Ś t o b i e c ^
W.os.ow
G o ł e b , ó w ? « 7 V - ^ C i ^ ^ / /
t
Ocieseki
Bardo
A
•
•••.«. \ .
.Toporów
Lipnik*
Zagrody
Mściow » f
\ ^iKorzenno , .
Zb.elutka ^
•ujazd
Gożlice
^ Zdahów
- w »* 'Makoszyj*|/
- Rebów
51 „ R a - m
. łopatno • Radwan
; • . . • „ „ , Piekary
.Gotebice.
<ł^Kamień
Szumsko.
§
^ Ą
.
S™ekMr.OsoIm
„ . ^ a z o S ^ N o w y
kó?
r 'i
K % r c t ' a ^ ^ » » » ; • ' • . ' " • Bil ?za Zurawica®j
^Rakow
I
.
'i ^ ' Xf"
r Nas.ow,ce»°Swia.n,k,
^SANDOMIERZ
.B
"
?
Samborzec.
«
;
u Ghaócza A- ^ ^
Orugnia
Jurków
ceChobrzanyi
S
ewce
#
/
APolok
\
\ ,., , n
V "C
'"
•
!
Gorzyczany* .
9/
.
Koryrnica\
'
»Zimnowoda
.Vi
BogorjaSkotnicka ^ ^ W i e l o w i e ś
A '.
« \ *
'i .• ^.Mn^lki '• •
:
5 Dniosice
•t y
I 'Ossówka A
/ • Kotuszow
«
(Szydłów... ^ N '
.
:
Kurozweki
Grabki Duze |
.' Q •
STASZÓW
/
/
/
Rytwiany
Koniemłoty i ..\
' T '"'•^Osieczko^-Ł:
l
a
Tiiklećz^Kłoda *"\ Niekrasow Lipniki_g^
\ luczepy
A •
\
:.l
A.
Zerniki
"'"Trzcianka*
/l" ™
A 1
\
Sichów A-T » \ ; O s a l a » . . s i r ó ż k i i ]
\
Z A S I Ę G UBIORU
• Ruda \:Tursko W k .
>|
\
Niekurza Ł,^/^Keblów
\
SANDOMIERSKIEGO
.A i
\
N
Połaniec s^r Padew Narodowa"
\
Granica zwartego zasięgu stroju
Atubnica »
/f
Gawłuszowice
• Zborów
.wójcza
N
Ruszczą,
™ — — Granica peryferycznego zasięgu stroju
Zuków
Piestrzec
/,
L S i *
%
*

*

ł

D

0 Z A R

A

W

C

r

r

,

g

J a t o w

N l e s k u a ó w N

0 r

1

C 2

v

!

aW0

2 0 W

6

o l , ,

w

7

l w a

i s k a

P

l w a m s k a

ł

Gryzień

Q

D

5 , O W a

a

0

r

t a

W i

Pol

baKietcz

K

M r

5

M

-\ "r.T»V*r*' !«'
W o l a 0 s o w a

Ch

# G ( a r o

k

W

>

K l l n a r ł

M i | Q s 2 e w i c e

K

k

o w

D

m

O W , C

a

•\

U s a

9

h

,

<

aMtt

w
pech
P
c h o w

l

lska

A

Z t o t 3

J u r k ( M

c

e

A

n

< 0

A

-

:

>

D

Solec

ZaDiec

pomorów /

Podział ka 1 : 6 0 0 0 0 0
O

Rataje^

1. Z A S I Ę G

nice

zwartego

•

UBIORU
zasięgu;

SANDOMIERSKIEGO

cienka

linia

— miejscowości, w których

autor

dane uzyskane d r o g ą p o ś r e d n i ą :

H

OBJAŚNIENIA

dotyczące

w

XIV—XVI

z XVI w. —

15 Km

Gruba linia przerywana j . w . oznacza-gra­

przerywana j . w . — granicę

peryferycznego

— miejscowości, z których

kartonu: Podziały

administracyjne.

Sandomierskiej

w

XII — XIII

w. według

I . Ladenbergera

„Zaludnienie

w.

dane z a c z e r p n i ę t e . z

. . .

Polski'".

granica

— j —

powiatów.

Rys. K r y s t y n a

Woźnińska.

literatury.

archidiakonatów

— granice

— | — g r a n i c a K r ó l e s t w a P o l s k i e g o i G a l i c j i w l a t a c h 1815—1914.
współczesnych

zasięgu.

przeprowadza! badania: £ \ — miejscowości, z k t ó r y c h

Ziemi

granica

10

21°30'

21°oo'

Mapa

5

~ ~

powiatów
granice

21°30

21°00

v

v

Z A S I Ę G UBIORU
I JEGO W A Ż N I E J S Z Y C H
SKŁADNIKÓW
Granica zwartego zasięgu stroju ~~
—

Granica peryferycznego zasięgu stroju

0
21°0D

M a p a 2.

21 30
J

ZASIĘG UBIORU

SANDOMIERSKIEGO

linia p r z e r y w a n a j . w . , szrafura

zasięg

sandomierskiego w e d ł u g
granatowej

wolutowego. W kartonie

I JEGO WAŻNIEJSZYCH SKŁADNIKÓW.

p i o n o w a , g ę s t a oznacza

p r z e r y w a n a j . w . szrafura s k o ś n a , r z a d k a , oznacza
zasięgu ubioru

Podziatka 1^600000
5
10
15km

rogatywki

zaznaczono

obszar z w a r t e g o z a s i ę g u u b i o r u :

Gruba

cienka

granice peryferycznego zasięgu ubioru.

linia

— granica

Oskara Kolberga:

granica zwartego

zasięgu

z ..kucotkicm":

zachodnia

e h a m e ł k i i haftu

zasięg

ubioru

o-o-o-

granica

sukmany:

sandomierskiego w stosunku do obszaru

R Y S . K r y s t y n a W o ź n i ń s k a , 1957 r.

Polski.

A T L A S P O L S K I C H STROJÓW L U D O W Y C H
składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy
strojów ludowych z całego obszaru Polski.
Obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające
monografie poszczególnych strojów.

Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie:
Część

I . POMORZE:
1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki.

Część

I I . WIELKOPOLSKA:
1. Adam Glapa — Strój szamotulski.
2. Adam Glapa — Strój dzierżacki,
3. Adam Glapa — Strój międzyrzecko-babimojski (lubus
4. Halina Mikułowska — Strój kujawski.

Część I I I . ŚLĄSK:
1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze).
2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński.
3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich.
Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE:
1. Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej,
2. Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki,
5. Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski,
4. Janina Krajewska — Strój opoczyński.
Część V. MAŁOPOLSKA:
1. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich,
2. Edyta Starek — Strój spiski,
3. Franciszek Kotula — Strój rzeszowski,
4. Franciszek Kotula — Strój łańcucki,
5. Janusz Świeży — Strój krzczonowski,
6. Sebastian Flizak — Strój Zagórzan,
7. Janusz Kamocki — Strój sandomierski.
W druku znajdują się:
1. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski,
2. Barbara Kaznowska-Jarecka — Strój biłgorajski.

ATLAS POLSKICH
Zasięgi

ubiorów

[Podgórze),
Białej,
12. S t r ó j

w

monografiach

3. Strój rzeszowski,

7. S t r ó j ł o w i c k i ,
pszczyński,

opublikowanych:

4. S t r ó j s z a m o t u l s k i ,

8. S t r ó j d z i e r ż a c k i ,

13. S t r ó j

STROJÓW

pyrzycki,

17. S t r ó j g ó r a l i ś l ą s k i c h ,

9. S t r ó j
14. S t r ó j

1. S t r ó j

LUDOWYCH
górali

szczawnickich,

5. S t r ó j k r z c z o n o w s k i ,
kujawski,

10. S t r ó j

2. S t r ó j

dolnośląski

6. S t r ó j k u r p i o w s k i P u s z c z y
spiski,

11. S t r ó j

łańcucki,

15. S t r ó j

opoczyński,

18. S t r ó j Z a g ó r z a n ,

19. S t r ó j

sandomierski.

piotrkowski,

16. S t r ó j

lubuski,
Item sets
Atlas Polskich Strojów Ludowych
Media
d1fe6f925f8421999a68e2b0f73ad40d.pdf

New Tags

I agree with terms of use and I accept to free my contribution under the licence CC BY-SA.