Zastosowania antropologii fizycznej / Antropologia stosowana

Dublin Core

Tytuł

Zastosowania antropologii fizycznej / Antropologia stosowana

Temat

antropologia fizyczna

Opis

Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.55-82

Twórca

Piasecki, Karol

Wydawca

Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW
Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW

Data

2013

Prawa

Licencja PIA

Relacja

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5487

Format

application/pdf

Język

pol

Identyfikator

oai:cyfrowaetnografia.pl:5103

PDF Text

Text

2
Karol Piasecki

Zastosowania antropologii fizycznej
Wstęp
Włączenie tu problematyki praktycznych zastosowań antropologii fizycznej (czy, jak kto woli, biologicznej) tylko z pozoru może wyglądać na
nieporozumienie. W codziennym działaniu przyzwyczailiśmy się bowiem do
odrębnego funkcjonowania antropologii kulturowej i antropologii biologicznej, w następstwie czego przydawka zaczyna nam przesłaniać podmiot. Tak
naprawdę antropologia nie może być wyłącznie kulturowa lub wyłącznie
biologiczna. Jeśli rzeczywiście ma być antropologią, musi pozostać „bezprzymiotnikowa”, a jej subdyscypliny zawsze powinny być podporządkowane
myśleniu całościowemu, biokulturowemu (Piontek 1996). O tym, jak bardzo
jesteśmy istotami biokulturowymi, a nie tylko podmiotami i przedmiotami
kulturowych interakcji czy uczestnikami i twórcami kultur, przekonujemy się
każdego ranka, gdy nasza biologia i fizjologia nieodmiennie przywołuje nas do
porządku, każąc nam się myć, czesać, siadać do śniadania itd. (choć oczywiście
realizacja tych zasadniczo biologicznych czynności jest uwikłana w kulturowy
kontekst). Rodzimy się i umieramy małpoludami i tylko niewielu z nas, i to
tylko niekiedy, bywa aniołami, zaś potencjał człowieczeństwa wykorzystujemy zwykle w żenująco niewielkim stopniu. Zresztą kulturogeneza jest tylko
przedłużeniem antropogenezy (porównaj: Wierciński 1980), choć oczywiście
trzeba pamiętać, że nie tylko przedłużeniem ilościowym, ale przede wszystkim
jakościowym. Dlatego też wydaje się sensownym włączenie tu rozważań na
temat praktycznych zastosowań antropologii fizycznej.

Inżynieria społeczna
(manipulowanie opinią społeczną)
To, że antropologia fizyczna od momentu swego powstania służyła do
manipulowania poglądami, jest tajemnicą poliszynela. I może nie warto by-

56

Karol Piasecki

łoby o tym mówić, gdyby nie to, że obecnie bardziej niż kiedykolwiek opinia
naukowców używana jest jako argument w działaniach medialnych. Dziś nie
sposób sprzedać pasty do zębów bez pokazywania stomatologów, zachwycających się nowym produktem farmaceutów i z uczoną miną, w białym fartuchu
udowadniającym przy pomocy komputerowych makiet, którędy droga do
szczęścia. Jak wiadomo, mity żyją własnym życiem. Naukowe także. Więc jeśli
w dobie wszechwładzy mediów stworzymy mit mający pozory naukowości,
będziemy go mogli dalej wykorzystywać do woli. I dlatego w działaniach
społecznych manipulowanie antropologią jest tak częste. Wynika to stąd, iż
potrzeba posiadania uogólnionego modelu świata jest jedną z najważniejszych
ludzkich potrzeb (Wierciński 1989) i musi być bezwzględnie zaspokojona. We
współczesnym świecie ranga wiedzy naukowej, przynajmniej nominalnie, jest
bardzo wysoka, stąd też wykorzystanie antropologii fizycznej, a zwłaszcza jej
najnowszych odkryć paleontologicznych, do sterowania ludźmi i do budowania
modelu świata zgodnego z obowiązującymi paradygmatami pozytywistycznego myślenia, wzmocnionymi ogarniającą wszystkie prawie dziedziny życia
społecznego poprawnością polityczną, jest z punktu widzenia elit rządzących
czymś zupełnie naturalnym.
Wrzucanie kamyczków do własnego ogródka w każdej dziedzinie nauki traktowane jest zazwyczaj jako działalność szkodliwa, wręcz „kalanie
własnego gniazda”. Ale amicus Plato.... Dlatego też na początek zaczniemy
od sprawy wstydliwej, to jest od przypomnienia tego, jak antropologia
fizyczna (oczywiście nie ona sama, a ci, którzy się nią zajmują) pozwoliła
sobie na społeczno-polityczne sprostytuowanie. Świadomie używam tego
słowa i jest to najlżejsze określenie, jakie mi przychodzi na myśl. Chodzi tu
przede wszystkim o naukowe podstawy niechęci i wrogości do obcych, które
uwarunkowane są biologicznie, a następnie silnie modyfikowane kulturowo
(najczęściej, niestety, wzmacniane). Owa niechęć do kolegów z drugiego
podwórka, sąsiedniej ulic, wsi, przeradza się i sublimuje w zwierzęcy, czysto biologiczny, a potem już kulturowy rasizm. I choć relacja „swój-obcy”
ma charakter niezmiernie ważnego i powszechnie używanego stereotypu
poznawczego, a więc jest adaptacyjnie korzystna zarówno osobniczo, jak
i grupowo, to wzmocniona ideologicznie może stać się z punktu widzenia
gatunku, populacji czy też kultury (etnosu) niebezpiecznym obciążeniem,
jak tego dowodzi (choć nie uczy) historia. Idea antropologii jako broni
(w pewnym sensie biologicznej) znana była od wieków, ale dopiero miniony
wiek pokazał, że nie tylko naukowcy wymyślający dynamit czy rozszczepienie
jądra atomowego mogą być wynalazcami śmiercionośnej broni. Mogą nimi
być także antropolodzy!

Zastosowania antropologii fizycznej

57

Proste obserwacje różnic międzyosobniczych i międzypopulacyjnych
(międzygrupowych) musiały mieć miejsce już w początkach istnienia naszego
gatunku. Są one zresztą zachowaniami podludzkimi, obecnymi u większości
zwierząt, choć tam rozpoznanie swojego od obcego realizowane jest głównie
na drodze chemicznej, poprzez zmysł zapachu1. Obserwacje takich różnic potwierdzają górnopaleolityczne rysunki naskalne i znaleziska archeologiczne.
Doprowadziły one do utrwalenia stereotypów poznawczych i zachowaniowych
(behawioralnych), iż przedstawiciele obcych grup (subetnosów, etnosów,
plemion, narodów) wyraźnie różnią się od nas biokulturowo. Podkreślanie
tu biokulturowego ich charakteru wynika z kompleksowości, a nie prostego
dodawania różnic budowy fizycznej i różnic kulturowych. Tylko z pozoru
różnice w stroju i zachowaniu (mowie, obyczajach, gestykulacji etc.) jedynie
nakładają się na różnice w budowie biologicznej, takie jak barwa skóry, oczu
i włosów, kształt głowy i twarzy oraz ich elementów, wreszcie wysokość ciała
i jego proporcje. W rzeczywistości każda z tradycyjnych kultur jest mniej lub
bardziej uwikłana w związki ze swym środowiskiem przyrodniczym, które
obejmuje także podłoże biologiczne (antropologię fizyczną). Całość owych
biokulturowych różnic ułatwia odróżnianie swoich od obcych, co samo w sobie musi być wartościujące i bez wątpienia jest przystosowawczo korzystne2.
Relacja identyfikacji grupowej nie może być neutralna etycznie. Nasi zawsze
są dobrzy, a obcy zawsze są źli! Owa postulowana neutralność w relacjach
międzyosobniczych i międzygrupowych pozostaje tylko i wyłącznie polityczno-poprawnościową mrzonką. I, jak każda dobra chęć, służy do brukowania
naszego ziemskiego piekła.
Antropologię fizyczną wykorzystywano i wykorzystuje się nadal do uzasadniania różnego rodzaju tez społecznych i politycznych, które przybierały
(i przybierają) wielobarwne odcienie, służąc utwierdzaniu szerokiego spektrum
1
U człowieka decydującym zmysłem jest tu wzrok, choć bodźce zapachowe także są percypowane, lecz głównie podprogowo, bez udziału świadomości. Wiedza o tym, będąca ważnym
wykorzystaniem antropologii do manipulowania ludźmi, jest obecnie szeroko wykorzystywana.
Stwierdzono także, iż bardzo silne, bądź wyraźnie obce zapachy, związane z odmienną fizjologią innych odmian ludzkich (ras), bądź uwarunkowane kulturowo inną od naszej dietą czy
też odmiennymi kosmetykami, potęgują wzrokowo stwierdzaną obcość przedstawicieli innych
grup ludzkich.
2
 Stereotyp poznawczy jest jednym z najważniejszych osiągnięć ewolucji, także tej kulturowej. Zwalnia on bowiem z konieczności wyboru reakcji. Problemem kultur pozostaje wielkość
dopuszczalnego marginesu błędu takiej reakcji. Pełne skorelowanie stereotypów poznawczych
ze stereotypami zachowań (relacji) oznacza skostnienie i w efekcie śmierć kultury, odpowiednio ustawiony poziom rozchwiania tych korelacji pozwala na rozwój kultury, zaś zupełny brak
korelacji doprowadza do chaosu i dezintegracji danej kultury.

58

Karol Piasecki

negatywnych postaw w stosunku do innych: od niewinnej niechęci po zbrodniczy rasizm. Polityczne wykorzystywanie towarzyszy antropologii fizycznej
od samego jej początku, czy antropolodzy tego chcą czy nie.
We wczesnej, w zasadzie jeszcze przednaukowej fazie opisu świata, opis
wewnętrznego zróżnicowania naszego gatunku traktowany był jako naturalna
część opisu krain i ludów, przy czym głównym wyróżnikiem była początkowo
antynomia „cywilizacja – barbarzyństwo”, zastępowana później przez opozycję
„chrześcijaństwo – pogaństwo”3. Opis obcości kulturowej wzmacniano elementami nieprawdopodobnej wręcz odmienności budowy fizycznej innych ludów.
We wczesnych źródłach etnograficznych mamy więc cyklopów, jednonogich,
ludzi mających głowę na piersiach, uszy pod pachami. Te absurdalne dziś
dla nas opisy miały przede wszystkim wzmocnić efekt obcości innych ludów
i kultur. Jeszcze w XVII w. podróżnicy europejscy donosili o Patagończykach
mających ponad 3 m wysokości (szerzej o tym: William C. Sturtevant 1982,
s. 331–348).

Motyw Chama
Przekonanie o wyższości białych nad czarnymi uzasadniane było ideologicznie przez kulturę judeochrześcijańską występkiem Chama – syna Noego.
Wyklęty przez Pana miałby, zgodnie z biblijną legendą etnogenetyczną, stać
się przodkiem wszystkich ludów czarnoskórych, które odtąd służyć powinny
potomkom sprawiedliwych synów Noego, tj. Sema i Jafeta. Wdrukowywanie
tego schematu we wczesnej katechezie musiało bezwiednie oddziaływać jeszcze w XIX i XX wieku na mentalność Europejczyków budujących kolonialne
imperia, w tym także na przekonania większości antropologów fizycznych.
Antyczne i wczesnośredniowieczne pogańskie niewolnictwo Europy pozbawione
było tego dogmatu, nie tylko z powodu nieznajomości biblijnej tradycji, ale
też z tej prostej przyczyny, iż „białe4” rynki niewolnicze były z reguły bliższe
geograficznie niż „czarne”. Zupełnie inny charakter miało też niewolnictwo
w krajach muzułmańskich. Tu liczni ówcześni naukowcy arabscy, stosując aparat
pojęciowy ówczesnej nauki, usiłowali opisywać właściwości ras ludzkich pod
kątem ich przydatności jako niewolników różnej specjalności, a niewolnicy
prezentowali wszystkie możliwe rasy. Niewolnicy dochodzili zresztą w pań3
Europejczycy zwykli zapominać, że nie mają monopolu na naukę, że tworzyła się ona
w wielu ośrodkach (cywilizacjach), a współczesna supremacja białych nie powinna prowadzić
do zapominania o nauce arabskiej, chińskiej etc.
4
 W sensie odmianowym.

Zastosowania antropologii fizycznej

59

stwach islamu do najwyższych godności, czego przykładem są mameluccy
władcy Egiptu. Arcychrześcijańskie królestwa iberyjskie, rozpoczynając pod
koniec średniowiecza podbój wybrzeży afrykańskich, wykorzystały „przekleństwo Chama” do ideologicznego uzasadnienia rozwijanego, a niezbędnego im
(jak się wtedy wydawało) ustroju niewolniczego. Pogańscy, czarni mieszkańcy Afryki – potomkowie Chama – znakomicie nadawali się na niewolników
w rodzących się kolonialnych mocarstwach Europy.
Europejczycy odkrywając Amerykę nie mogli wykorzystać biblijnej egzegezy dla uzasadnienia obracania jej rdzennych mieszkańców w niewolników,
ponieważ ci nie wyglądali jak afrykańscy Murzyni. Konieczne stało się w tym
celu znalezienie innego pretekstu. Szybko więc zaczęto upowszechniać pogląd
o kanibalizmie „dzikich”. Wykorzystano w tym celu zniekształconą plemienną nazwę caribal, tworząc „kanibala”. Przekonanie o kanibalizmie „dzikich”
tak mocno wryło się w świadomość białych, iż jeszcze Karol Darwin uważał
Indian Ziemi Ognistej za kanibali (K. Darwin, 2008, s. 234). Androfagia, jako
przejaw najgorszego zezwierzęcenia, w pełni uzasadniała niewolę Indian
i podbój ich ziem.
Towarzyszący pierwszym wyprawom hiszpańskim dominikanin Bartolomeo
de las Casas (1474–1566), obserwując barbarzyństwo konkwistadorów, użył
w debacie z władcami Hiszpanii i papiestwem poświęconej problemowi „czy
Indianie mają duszę?” argumentów zarówno teologicznych, jak i takich, które
dziś z powodzeniem odnieść by można do naukowych, antropologicznych.
Stając się w ten sposób pionierem walki z rasizmem i niewolnictwem Indian,
przyczynił się w ten sposób, niestety, do sprowadzania do Ameryki niewolników afrykańskich. Ale największym przekleństwem dla połowy Afryki stało się
wciągnięcie części plemion murzyńskich w handel niewolnikami pochodzącymi
z innych plemion, które prowadzili muzułmańscy Zanzibaryci (najczęściej już
czarnoskórzy5). Pojmanych niewolników6 przewożono europejskimi statkami
na amerykańskie plantacje. Chrześcijańscy ortodoksi w obu Amerykach wykorzystywali motyw Chama do uzasadniania swoich rasistowskich poglądów
jeszcze w XX wieku.
W poznawaniu świata towarzyszącym budowaniu przez Europejczyków
kolonii wielką rolę odgrywali przyrodnicy, najczęściej polihistorzy, którzy tworzyli podwaliny wielu nauk, w tym także współczesnej antropologii. I choć nie
5
 Wiele szczepów i plemion arabskich bądź berberyjskich, pierwotnie białych odmianowo, poprzez związki z niewolnicami murzyńskimi stopniowo zmieniało swą strukturę rasową,
zwiększając w niej udział czarnej odmiany.
6
 Parafrazując motyw ze słynnego hippisowskiego musicalu: „Czarni czarnych, czarnymi
rękami, łowili i sprzedawali w interesie innych czarnych, białym”.

Karol Piasecki

60

brakowało wśród nich żarliwych kontynuatorów antyrasistowskiej myśli Bartolomea de las Casas, to jednakże większość z nich swym podejściem utrwalała
społeczne przekonanie o wyższości białej rasy. Kolonializm ekonomiczny szedł
w parze z ideologicznym. Chrystianizacja pogan i rozwój ruchu misyjnego
doprowadził do jego parodii, jaką stała się od XIX wieku konkurencja w tym
zakresie różnych konfesji chrześcijańskich.
Oczywiście dzisiejsze amerykańskie7 i europejskie „bicie się w piersi”
i przepraszanie za niewolnictwo i rasizm jest uzasadnione. Przestaje natomiast mieć sens, gdy zapomina się o rasizmie będącym w wielu kulturach ich
immanentną cechą, o rasizmie uprawianym wręcz państwowo. Negatywny
stosunek do obcych nie jest bowiem właściwością białego człowieka8.

Pseudoantropologia: frenologia i eugenika
Rozwój antropologii, początki kryminalistyki i pojawienie się w XIX-wiecznym rozwiniętym kapitalistycznym społeczeństwie coraz liczniejszego marginesu społecznego związanego z wykluczeniem społecznym spowodowało
powstanie pseudonaukowych koncepcji dotyczących regulacji porządku społecznego. Jedną z pierwszych była koncepcja Cezara Lombroso (1835–1909),
włoskiego psychiatry i antropologa, który twierdził, iż moralno-etyczne cechy
charakteru, takie jak skłonność do pewnych dewiacji społecznych czy określonych typów przestępstw nie tylko są dziedziczne, lecz znajdują odbicie
w kształcie czaszki. Zgodnie z jego poglądami badając kształt głowy (puszki
mózgowej) możemy powiedzieć czy jej właściciel ma9 (miał) predyspozycje do
bycia notorycznym zabójcą, gwałcicielem etc. I choć myślenie takie nie znajduje
 Oczywiście przymiotnik „amerykański” odnosi się tu głównie do USA. Należy pamiętać, iż
europejskie pojmowanie terminu „Ameryka” jako USA jest fałszywe i tendencyjne. Na obszarze
obu Ameryk obejmującym w sumie dwa kontynenty o łącznej powierzchni niewiele ustępującej
Azji znajduje się wiele państw, narodów, grup etnicznych i kultur. Większą powierzchnię od USA
ma, także północnoamerykańska i anglojęzyczna, Kanada, a niewiele mniejsza jest Brazylia.
8
 Przykładów współcześnie realizowanego „państwowego rasizmu” jest aż nadto i dotyczą
one państw na wszystkich kontynentach. Część z nich wykorzystuje do ideologicznej podbudowy
pseudoantropologię fizyczną.
9
Część chorób psychicznych, zwłaszcza dziedzicznych, jest oczywiście skorelowana z anomaliami budowy fizycznej. Ale poza skrajną oligofrenią, gdy rozmiary puszki mózgowej są tak
małe, iż osobnik nie może funkcjonować w społeczeństwie normalnie, czy wodogłowiem, trudno
mówić o istotnych związkach tego typu. Zresztą zwolennicy szkoły Lombroso specjalizowali się
zwłaszcza w ocenie ukształtowania sklepienia czaszki, którego kształt nie jest związany z funkcjami
mózgu, a tym samym z psychiką, zaś ocena tego, iż osobnik hydrocefaliczny (z wodogłowiem)
czy posiadający skrajnie małą czaszkę będzie umysłowo niedorozwinięty lub emocjonalnie
zaburzony nie wymaga żadnego specjalisty!
7

Zastosowania antropologii fizycznej

61

uzasadnienia ani odpowiedniej podbudowy statystycznej, to wiara w poglądy
Lombroso przetrwała do dziś w myśleniu fizjognomicznym10 mieszającym
cechy antropologiczne odziedziczone z nabytymi. Jak absurdalne jest takie
myślenie, postaramy się to pokrótce wyjaśnić. I tak np. niskie albo wysokie
czoło jest cechą antropologiczną (rasową) o wysokim stopniu odziedziczalności.
Różne grupy ludzkie, badane w czasie i przestrzeni, mogą charakteryzować
się relatywną homogenicznością w obrębie tej cechy. Nie oznacza to, że cała
grupa (etnos, plemię, naród), w której praktycznie wszyscy mają niskie czoło,
to „kryminaliści, sadyści i zbrodniarze”, zaś inna grupa, w której dominujące
jest wysokie czoło, to w całości „wysoko moralnie stojący intelektualiści”. Fizjonomiści z reguły nie odróżniają cech nabytych od odziedziczonych11. Niskie
czoło i głęboko osadzone oczy nie są cechami potencjalnego mordercy, choć
cechy charakteru odbijają się na wykształceniu mięśni mimicznych i bez większego trudu możemy je rozpoznać. Nie potrzeba doświadczonego psychologa
ani antropologa, aby w ludzkiej twarzy odczytać emocje. Oczywiście łatwo się
w tym pomylić, z czego wszyscy doskonale zdajemy sobie sprawę.
Konserwatyzm społeczny wykorzystywał elementy naukowej antropologii
do utrwalenia podziałów społecznych, doprowadzając rasistowskie koncepcje
czystości krwi do arytmetycznego absurdu, polegającego np. na wyliczaniu
udziału czarnej odmiany zgodnie z genealogią. Uważano niekiedy, że 1/16
„czarnej krwi” (to jest posiadanie prapraprzodka należącego do odmiany
czarnej) uzasadnia traktowanie kogoś jako Murzyna. Jak absurdalne może
być rozwijanie pseudonaukowych uzasadnień rasizmu, pokazał najlepiej południowoafrykański apartheid12, który separację ras doprowadził do absurdu,
tworząc koncepcję „półbiałego” dla Hindusów czy „honorowego białego” dla
Japończyków. Prawne konstrukcje hitlerowskiego państwa były nie mniej
absurdalne, bowiem wprowadzanie kolejnych list folksdojczów było niczym
innym jak swego rodzaju gradualnym rasizmem. Można było więc być „czystym Niemcem”, „mniej niemieckim Niemcem”, „jeszcze mniej niemieckim
Niemcem” itd. Oczywiście nie rozważamy tu moralno-etycznych aspektów
tego zagadnienia.
 Terminu fizjognomia nie należy mylić z fizjonomią; jest on złożeniem dwóch rdzeni fizys
– wygląd zewnętrzny i gnoza – wiedza, znajomość. Fizjognomiści uważali, iż na podstawie wyglądu twarzy ludzkiej można wnioskować o cechach psychicznych człowieka. Potoczne często
uzasadnione, stereotypowe wnioskowanie na podstawie mimiki twarzy o charakterze człowieka,
zostało przez nich rozwinięte w pseudonaukę mającą zdecydowanie rasistowski charakter.
11
Bez wiedzy antropologicznej łatwo jest niestety pomylić obie grupy cech, a rezultat takiej
pomyłki może być fatalny.
12
Jego obalenie w RPA zaowocowało wybuchem rasizmu skierowanego przeciwko białym.
10

Karol Piasecki

62

Bujny rozwój antropologii, a zwłaszcza znajomości wewnątrzgatunkowego zróżnicowania człowieka doprowadził pod koniec XIX w. do uzasadniania
rasistowskiej afirmacji białych istnieniem różnic biologicznych pomiędzy
białą odmianą a pozostałymi formami ludzkimi. Dodatkowym wzmocnieniem
zwolenników tej ideologii paradoksalnie stało się pojawienie się darwinizmu
i odnalezienie pierwszych kopalnych form człowieka. Negując darwinizm,
kreacjonistyczni konserwatyści szermowali13 populistycznymi hasłami w rodzaju „od małpy pochodzą bez wątpienia czarni”, lecz „my – biali, jesteśmy
koroną stworzenia”.
Na bazie wczesnej genetyki na początku XX w. powstała eugenika, postulująca i wyjaśniająca potrzebę „uzdrowienia” krwi poprzez ograniczenie
możliwości rozrodczych (od zakazu małżeństw po sterylizację) nosicieli
wybranych chorób dziedzicznych, notorycznych kryminalistów, zbrodniarzy,
chorych umysłowo i psychicznie, w końcu zaś przedstawicieli wybranych grup
społecznych, etnicznych czy narodowych. Zalecenia odpowiednich przedmałżeńskich badań medycznych stały się regulacją prawną w wielu krajach
europejskich, a antropologia stała się w tym wypadku narzędziem łamania
elementarnych praw człowieka. Sterylizacji na wielką skalę dokonywano np.
jeszcze w okresie po II wojnie światowej w Szwecji i obejmowała ona nie tylko
część umysłowo chorych, ale także i Saamów (Lapończyków). Warto w tym
kontekście przypomnieć, iż władze wielu krajów socjalistycznych w minionym
okresie dokonywały sterylizacji kobiet romskich bez ich zgody. Proceder ten,
jak ujawniono, stosowany był do niedawna także w Republice Czeskiej14.
Eugenika mająca stać na straży „czystości aryjskiej rasy” stała się jednym z filarów nazistowskich Niemiec. Hitlerowscy ideolodzy potrzebowali
w tym celu wsparcia antropologów i opinia części niemieckich antropologów
fizycznych, niekiedy bardzo wybitnych, została w tym celu wykorzystana. Bez
skrupułów korzystano także z dorobku tych badaczy, którzy zdecydowanie
opowiadali się przeciwko rasizmowi, fałszując uzyskiwane przez nich dane
i opinie, bądź interpretując je dowolnie na potrzeby rasizmu. Część chorób
 I robią to po dziś dzień, próbując np. w niektórych państwach i stanach USA doprowadzić
do delegalizacji ewolucjonizmu. W „rozmiękczaniu” teorii Darwina celują zwolennicy „Inteligentnego Projektu” usiłujący wprowadzić kreacjonizm „kuchennymi drzwiami”, bądź autorzy
tak poczytnych książek, jak chociażby wydana także po polsku: Zakazana archeologia (Michael
A. Cremo, Richard L. Thompson, Wrocław 2004) czy Kłamstwo ewolucji (Hans-Joachim Zillmer,
Warszawa 2006). Litościwie pominiemy tu polskich polityków i naukowców (!) otwarcie walczących z ewolucjonizmem.
14
 W ostatnich latach także w Peru, CHRL i wielu innych krajach stosowano sterylizację
potajemnie lub przymusowo w celu ograniczenia liczebności rdzennej ludności.
13

Zastosowania antropologii fizycznej

63

uwarunkowanych genetycznie uniemożliwiała zawarcie małżeństwa tzw.
aryjczykom. Szczególnie „niebezpiecznych” chorych umysłowo i psychicznie
sterylizowano, zaś w późniejszych etapach izolowano i eksterminowano
w obozach koncentracyjnych.
Rasizm hitlerowski wyraźnie pokazał bankructwo manipulacji nauką.
Pogardzając w praktyce i teorii przedstawicielami innych odmian i ras, ideolodzy nazizmu nie widzieli nic złego w sojuszach z Japończykami czy we
współpracy z innymi „niearyjskimi” przeciwnikami aliantów. Najtragiczniejszym jednak jego skutkiem było połączenie rasizmu z koncepcją „kozła
ofiarnego”. Manipulowanie opinią społeczną w początkowym okresie rozwoju
niemieckiego nazizmu wykorzystywało koncepcję teorii spiskowej obarczającej
winą za klęskę Niemiec w I wojnie światowej i kryzys gospodarczy Żydów
i ich ogólnoświatowy spisek. Eksterminację Żydów w Niemczech i w krajach
podbitych ułatwiał antysemityzm, dla którego uzasadnienia także sięgano po
antropologię fizyczną15.
Zbrodnicze zastosowania antropologii fizycznej nie oznaczają jednakże,
iż należy zerwać z uprawianiem jej klasycznych dziedzin, takich jak badanie
wewnątrzgatunkowej zmienności człowieka. Rasy ludzkie nie przestaną istnieć
z powodów poprawności politycznej (porównaj Piasecki K. 2010b, s. 156–167),
nawet jeśli będziemy negować ich istnienie, mogą one być wykorzystywane
w kryptorasizmie, który jest znacznie groźniejszy niż jawny rasizm.

Kryminalistyka i sądownictwo
Paradoksalnie zastosowanie antropologii fizycznej w kryminalistyce ściśle
wiąże się z naszymi poprzednimi wywodami dotyczącymi wykorzystywania jej
w celu manipulowania opinią społeczną. Choć w końcu rasistowskie poglądy
Lombroso zostały odrzucone, to nowe techniki wykorzystujące antropologię
biologiczną w sądownictwie dotyczyły właśnie cech odziedziczalnych, a mianowicie grup krwi. Opracowana przez Leopolda Hirschwelda (1884–1954)
metoda analityczna służąca do oznaczania grup krwi, pozwalająca w praktyce
 Ofiarą hitlerowskiego nazizmu padł między innymi Samuel Czortkower, wybitny polski
antropolog, zajmujący się przede wszystkim antropologią fizyczną Żydów w różnych grupach
żydowskiej diaspory. W swych pracach udowadniał on wielokrotnie, iż struktura antropologiczna różnych grup żydowskich różni się znacznie od siebie, co obalało postawy tzw. naukowego
antysemityzmu wykorzystującego dowolnie interpretowane założenia antropologii fizycznej.
Zamknięty w lwowskim getcie na polecenie niemieckie przeprowadził badania nad składem rasowym zgromadzonych tam Żydów. Wykazał w nich, że jednym z najliczniej tam reprezentowanych
elementów rasowych był element nordyczny! Oczywiście nie uchroniło go to od śmierci.
15

64

Karol Piasecki

medycznej na stosowanie transfuzji krwi bez zagrożenia szokiem anafilaktycznym, znalazła szybko zastosowanie w kryminalistyce. Ułatwiła ona precyzyjniejsze postępowanie dowodowe, a zwłaszcza eliminację błędów sądowych
związanych z procesami poszlakowymi dysponującymi jedynie śladami krwi.
Metodę tę następnie udoskonalono i doskonali się ją nadal, wykorzystując
prócz badań biochemicznych także badania genetyczne. Jej ubocznym zastosowaniem, wyłącznie już w sądownictwie, jest procedura ustalania ojcostwa,
początkowo do celów eliminacji podejrzanych, wykorzystująca klasyczny
system grup krwi ABO, następnie zaś rozwinięta o inne systemy grup krwi
i wzmocniona przez badania materiału genetycznego.

Identyfikacja na podstawie szczątków kostnych
i rekonstrukcja wyglądu
Obie te grupy zastosowań antropologii fizycznej w praktyce są ze sobą
ściśle powiązane. Wynika to ze stosowania przez nie tych samych zależności,
jakie istnieją pomiędzy kośćcem człowieka a jego zewnętrznym wyglądem,
to jest tzw. częściami miękkimi (tkankami miękkimi). Ich określenie jest zasadniczym warunkiem umożliwiającym zastosowanie procedur identyfikacji
i rekonstrukcji w praktyce kryminalistycznej i archeologicznej. Tu należy
wyjaśnić ewentualne nieporozumienia, jakie mogą wyniknąć z literalnego
rozumienia terminów: medycyna sądowa czy anatomia medyczna. Atomizacja
nauki doprowadziła bowiem do „mentalnego” rozdzielania tych jej dziedzin,
które formalnie noszą różne nazwy. Pograniczem antropologii, medycyny
i kryminalistyki zajmują się z reguły ci sami ludzie, łącząc w praktyce umiejętności z różnych dziedzin i różne modalności działania i myślenia. Całość
tego pogranicza badawczego traktowana jest jako nauka stosowana, a więc to
właśnie, czym się tu zajmujemy, nosi angielską nazwę forensic study. Nazwa
ta nie doczekała się, jak do tej pory, dobrego polskiego tłumaczenia, być może
z powodu typowych polskich partykularyzmów i braku podejścia pragmatycznego. Z drugiej strony kryminalistyka zachodnia, a zwłaszcza amerykańska,
zbytnio technicyzuje i demonizuje tę dziedzinę, czego najlepszym dowodem
jest ofensywa medialna realizowana za pomocą telewizyjnych seriali, których
bohaterowie błyskawiczne i bez trudu rozwiązują przypadki wymagające
długotrwałych, często bezowocnych badań. Zostawmy jednak te dywagacje,
skupiając się na istocie rzeczy.
Tak więc badania antropologiczne, które mają być pomocne w identyfikacji
szczątków kostnych, obejmują: oznaczenie płci, wieku, rysopisu, badanie kondycji zdrowotnej (i historii chorób) osobnika oraz jego populacyjnej (rasowej)

Zastosowania antropologii fizycznej

65

przynależności. Pełny program badań nie zawsze jest wymagany, a często też
niemożliwy do zrealizowania. Analizy powinny obejmować w miarę możliwości (i potrzeb) szczegółową morfologię i morfometrię, badania fizjologiczno-biochemiczne i badania materiału genetycznego. Nie sposób też do końca
oddzielić analiz antropologicznych od typowych procedur kryminalistyki,
w tym tafonomii antropologicznej.
Zacznijmy od oznaczenia płci. Zwykle tradycyjne metody morfologiczne umożliwiają oznaczenie, w zależności od charakteru wykształcenia cech
związanych z płcią, względnie szybkie i obarczone małym błędem rzędu
kilku procent. W wielu przypadkach, gdy cechy płciowe wykształcone są
jednoznacznie, morfologiczna ocena płci jest w zasadzie bezbłędna. Natomiast w sytuacji, gdy szkielet jest niekompletny, zwłaszcza gdy braki dotyczą
diagnostycznych dla płci regionów anatomicznych, lub gdy wykształcenie
cech płciowych jest pośrednie, uzupełniające badania genetyczne pozwalają
zdecydowanie obniżyć16 błąd oznaczenia. W przypadku szczątków dziecięcych
analiza genetyczna prowadzona w kierunku oznaczenia płci jest konieczna,
zaś w przypadku niemowląt i noworodków (płodów) – wręcz niezbędna. Tu
jednakże rekonstrukcja wyglądu nie jest wykonywana, ze względu na słabe
kostnienie czaszki i indyferentne wykształcenie cech diagnostycznych.
W zasadzie problem oznaczania płci wydaje się mieć obecnie charakter
pomiaru czysto nominalnego, ograniczonego do podejmowania decyzji przydzielających każdy przypadek jedynie do trzech (może czterech) kategorii, to
jest: płeć męska, żeńska, pośrednia i niepewna. Należy jednakże przypuszczać,
iż w stosunkowo bliskiej przyszłości należy się spodziewać komplikacji tego
zagadnienia, w związku z upowszechnianiem się technik medycznych, coraz
częstszymi przypadkami intencjonalnej zmiany płci oraz kulturowymi próbami
wyrwania się z biologicznego dyktatu płciowości17.
Określenie wieku, w którym nastąpiła śmierć osobnika, na podstawie
materiałów kostnych, wymaga zastosowania zdecydowanie odmiennej metody pomiaru niż w przypadku oznaczania płci. Istota zagadnienia polega na
tym, iż oznaczamy nie wiek kalendarzowy (metrykalny), ale wiek biologiczny
 Należy pamiętać, iż niewielka część osobników w każdej populacji różni się płcią
kulturową (czy administracyjno-prawną) od płci genetycznej, fizjologicznej i morfologicznej.
W takim wypadku antropologiczna determinacja płci nie może zgadzać się z płcią kulturową!
Nie można także zapominać o przypadkach obojnactwa, transseksualności czy indyferentyzmu
płciowego.
17
 W badaniach materiału historycznego należy mieć na uwadze, że w wielu chronoterytorialnie zróżnicowanych seriach szczątków kostnych mogą wystąpić problemy z determinacją
płci wynikającą z istnienia kastratów i androgynów.
16

Karol Piasecki

66

w chwili śmierci. Jak do tej pory nie udało się odnaleźć u człowieka struktur
kostnych, których zmiany wiekowe, analogicznie jak słoje przyrostu niektórych
drzew, pozwalałyby na wyliczenie wieku w chwili śmierci w latach. W niektórych populacjach mogłoby to być możliwe, np. w przypadku bardzo silnej
sezonowej zmiany diety, ale procesy ciągłej wymiany materii18 w organizmie
sprawiają, iż opracowanie takiej metody wydaje się tymczasem niemożliwe19.
Tak więc oznaczanie wieku w chwili śmierci z konieczności musi sprowadzać się do porównywania indywidualnego rozwoju, a następnie „zużycia”
organizmu z odpowiednimi normami. Normy te powinny być zróżnicowane
w zależności od populacji, a w jej obrębie niekiedy i wykonywanego zawodu,
poziomu dochodów, wyznawanej religii, uprawiania sportu i w ogólności tzw.
zdrowego trybu życia. Niemniej istotne są różnice czasowe, ponieważ czynnikiem najsilniej zmieniającym owe normy jest mikroewolucja. Jak więc widać,
możliwych zróżnicowań indywidualnych trajektorii życiowych wpływających
na obserwowane zmiany w kośćcu jest wystarczająco dużo, aby uczynić proste
z pozoru oznaczanie wieku niezmiernie skomplikowanym zagadnieniem. Do
tego dochodzą nieprzewidywalne efekty chorób dotykających poszczególnych
osobników. Wydawałoby się, że sytuacja jest w zasadzie beznadziejna, jednakże w każdym z konkretnych przypadków zestaw utrudniających oznaczenie
wieku wpływów nigdy nie jest tak obszerny, by wyposażony w odpowiednio
bogate doświadczenie badacz nie mógł sobie z nimi poradzić.
Zmiany wiekowe w kośćcu związane są przede wszystkim ze zmianami
tkanki kostnej w ontogenezie. Są one najszybsze i najbardziej radykalne we
wcześniejszych fazach życia, stąd też pozornie najłatwiejsze jest oznaczenie
wieku dzieci. Pozornie tylko, bo różnice międzypopulacyjne są tu największe i bez
ich uwzględnienia błąd wcale nie jest tak mały20. Antropologia do oznaczania
wieku na podstawie kości korzysta z kilku dość dobrze opracowanych metod,
zajmujących się oddzielnymi aspektami różnicowania się szkieletu, jakimi są:
1) tempo kostnienienia,
2) przyrastanie epifiz,
3) zarastanie szwów czaszkowych,
Z tego też powodu nie mogą być w tym celu stosowane metody rozpadu radioaktywnych
izotopów pierwiastków, analogiczne do archeologicznej metody radiowęgla C14 czy innych metod
radionuklidowych używanych w paleontologii i geologii.
19
 Pojawiające się genetyczne markery wieku (np. skracanie się telomerów) dają nadzieję,
iż kiedyś będzie to możliwe.
20
Z badawczego i poznawczego punktu widzenia błąd względny jest ważniejszy niż bezwzględny. Zapominamy, że różnica roku dla 3-latka jest dziesięciokrotnie ważniejsza niż taka
sama różnica dla 30-latka.
18

Zastosowania antropologii fizycznej

67

4) rozwój urzeźbienia powierzchni zewnętrznych,
5) redukcja istoty gąbczastej.
Tkanka kostna, zanim w procesie rozwoju osobniczego, to jest w ontogenezie, stanie się kością, stanowi strukturę chrzęstną. Odkładanie się na chrzęstnej (kolagenowej) matrycy minerałów tworzących istotę kości jest procesem
trwającym całe życie, ale najintensywniej zachodzi w najwcześniejszych jego
fazach. Ustalenie stopnia kostnienia poszczególnych kości jest najważniejsze
dla określenia wieku człowieka w najwcześniejszych jego fazach.
Ewolucyjnym przystosowaniem wzrostu elongacyjnego jest oddzielne
kostnienie nasad i trzonów kości długich. Ułatwia ono wydłużanie się kości
w trakcie wzrostu. Ponieważ przyrosty kości mają charakter odśrodkowy, proces kostnienia i połączenia epifiz (nasad) z trzonami kości długich kończy się
w momencie określonym przez współdziałanie genetycznego programu wzrostu
i oddziaływania środowiska. Proces ten jest szczegółowo badany i opisywany,
a normy opracowane dla poszczególnych kości pozwalają na ocenę wieku na
podstawie przyrośnięcia bądź nieprzyrośnięcia nasad do trzonów.
Ponieważ czaszka składa się z wielu kości, z których część w trakcie ontogenezy musi uzyskać mniej lub bardziej solidne połączenie z resztą w postaci
tzw. szwów czaszkowych, zmiany wyglądu tych szwów stanowią ważną cechę
diagnostyczną. Badanie rozwoju szwów czaszkowych i ich zamykania się,
zwanego obliteracją, stanowi jedną z klasycznych metod oznaczania wieku.
Otwarte, i będące w zasadzie we wczesnych etapach ontogenezy połączeniami
chrzęstnymi, szwy czaszkowe w trakcie życia wiążą coraz mocniej ze sobą poszczególne kości czaszki, aby w końcu doprowadzić do ich zrostu. Ten aspekt
zmian ontogenetycznych ludzkiego kośćca należy do najwcześniej i najlepiej
poznanych.
Zdecydowanie słabiej poznany jest natomiast proces zmian tych powierzchni zewnętrznych kości, które są miejscem przyczepu mięśni. Mechaniczne
oddziaływania przyczepów mięśniowych na kości prowadzą do reakcji ze
strony okostnej, a następnie kości. W efekcie, tam gdzie mięśnie są najsilniejsze
i gdzie wykonują największą pracę, powierzchnie kości z gładkich zmieniają
się na chropowate, co w ten sposób ułatwia przyczep, a więc tym samym lepsze działanie mięśni. Oczywiście, w przypadku mężczyzn mających silniejsze
umięśnienia niż kobiety zróżnicowanie urzeźbienia powierzchni kostnych
stanowi dobrą cechę diagnostyczną, jeśli chodzi o oznaczanie płci.
Wnętrza kości długich mieszczą w sobie jamy szpikowe, w których zachodzi produkcja szpiku. Tworząca je początkowo istota gąbczasta, będąca luźną
strukturą złożoną z beleczek kostnych, ulega z wiekiem redukcji (atrofii),
w efekcie czego w starszych klasach wieku zamiast istoty gąbczastej mamy

Karol Piasecki

68

w tym miejscu jamy szpikowe, które po śmierci pozostają pustymi, pozbawionymi tkanki kostnej przestrzeniami. Zmiany te, zachodzące przede wszystkim
w końcowej fazie ontogenezy, pozwalają na diagnozę starszych klas wieku.
Oddzielnym niejako zagadnieniem pozostaje wykorzystanie zębów do
oznaczania wieku. Zęby są strukturą kostną, lecz specyficzną, nadto ich rola
i zmiany wiekowe są na tyle istotne, że omówimy je tu oddzielnie. Dla diagnozy wieku na podstawie zębów istotnym jest:
a) tempo pojawiania się (wyżynania) poszczególnych zębów, mlecznych
i stałych,
b) stopień starcia koron zębowych,
c) redukcja i zmiany tkanki kostnej wyrostka zębodołowego, jakie zachodzą w miejscach ubytków zębowych,
d) dodatkowe zmiany, takie jak hypoplazja21 emalii zębowej i osadzanie
się osadów nazębnych.
Oczywiście, tak jak zawsze, zmiany chorobowe prowadzą do przyspieszenia zmian wiekowych.
Kolejność pojawianie się kolejnych zębów w dzieciństwie a następnie wymiana uzębienia mlecznego na stałe są względnie dobrze poznane. Na podstawie pojawiania się poszczególnych zębów mlecznych, a następnie ich wymiany
na uzębienie stałe można stosunkowo precyzyjnie określać wiek. Jednakże
bez oceny zróżnicowania tempa tego zjawiska oraz jego nieregularności łatwo
popełnić błąd. Stąd też ważne jest nie tylko ustalenie kolejności (następstwa)
pojawiania się poszczególnych zębów, ale też osobniczych odchyleń od normy.
Nagromadzone przez antropologów i stomatologów dane pozwalają coraz
mocniej twierdzić, iż zjawisko to nie do końca jest tak regularne, jak dawniej
zakładano. Stąd też trudności pojawiające się przy jego wykorzystaniu. Wydaje
się, iż strukturalne myślenie, przeważające w dawnych kulturach, a będące
niegdyś podstawą budowania modelu świata, zaważyło na przekonaniu, iż
„człowiek zmienia się co 7 lat” i że poszczególne etapy ontogenezy są dobrze
od siebie oddzielone. Dziś nie wydaje się to tak oczywiste, co być może jest
związane ze zwycięskim pochodem paradygmatu relatywizmu. Jak by nie było,
do wyznaczonych przed laty norm ontogenezy należy podchodzić z odpowiednią ostrożnością. Inaczej błąd metody będzie wzrastał zamiast maleć (czego
należałoby się spodziewać po postępie nauki). Najlepszym przykładem są tu
zmiany tempa wyżynania się ostatnich trzonowców, których pojawienie kiedyś
traktowano jako wyznacznik początku wieku adultus (dawniej ok. 20 roku
 W anatomii termin ten oznacza: rozrost, przerost, w tym przypadku chodzi o zmiany
w grubości tworzonej emalii zębowej.
21

Zastosowania antropologii fizycznej

69

życia). Dziś stomatolodzy nie tylko podkreślają wyraźne opóźnianie się tego
zjawiska (określane kalendarzowo), ale także jego nierównomierność (mamy
4 ostatnie zęby trzonowe i nie muszą one w tym samym czasie się pojawić!).
Pewnym utrudnieniem jest nasilenie się ewolucyjnych trendów związanych
z redukcją ostatnich trzonowców, górnych (szczękowych) bocznych siekaczy
i dolnych (żuchwowych) siekaczy wewnętrznych. Nieregularności wykształcenia i tempa rozwoju ostatnich zębów trzonowych obejmują niekiedy połowę
współczesnych populacji. W przypadku siekaczy dotyczyć to może od kilku
do kilkunastu procent.
Po utracie uzębienia na skutek chorób czy urazu następuje stopniowe
zarastanie i jednoczesna resorpcja tkanki kostnej tworzącej tę część szczęki
i żuchwy, w której znajdują się zęby, czyli tzw. wyrostka zębodołowego. Zarastanie zębodołów i zmiany wyrostka pozwalają ocenić, jak długo dana osoba
żyła po utracie zębów. Także następujące po sobie cykliczne zmiany grubości
szkliwa nazębnego, świadczące o cyklicznych niedoborach w diecie, także
wskazują jak długo jeszcze rozwijały się zęby po ostatecznym ich pojawieniu
się. Podobnie jest z grubością osadów nazębnych. Cechy te jednakże nie umożliwiają tak precyzyjnej oceny wieku, jak stopień starcia koron zębowych. Starcie
to bowiem następuje w miarę równomiernie, choć zależy także od obecności
w diecie twardych części roślin, bądź piasku w mące, jaki dostaje się tam
z żaren lub kamieni młyńskich. W niektórych kulturach starcie koron zębowych,
zwłaszcza trzonowców, związane było (jest) z żuciem skór. Oczywiście duże
znaczenie mają tu indywidualne cechy osobnicze – jeśli ktoś ma mocne zęby,
będą się one ścierały znacznie wolniej niż zęby o słabej budowie.
Jak z tego widać, ocena wieku zależy od bardzo dużej liczby elementów,
także i tych, których tu nie wymieniliśmy. I choć antropologia fizyczna nadal
próbuje ją maksymalnie zobiektywizować, to błąd popełniany przez obserwatora
zależy przede wszystkim od jego doświadczenia w tej materii. Ogólnie rzecz
biorąc, oznaczanie wieku powinno dokonywać się z dokładnością do pewnego
przedziału wiekowego i w żadnym wypadku nie należy dążyć do zbytniego
zawężania tego przedziału. Tymczasem nie dysponujemy żadną metodą
umożliwiającą w przypadku pojedynczego osobnika ocenę wieku z większą
dokładnością niż kilka miesięcy dla niemowląt, kilkanaście dla młodszych dzieci,
2–3 lata dla młodzieży i od 5 do 10 lat dla osób dorosłych. Jak widać, błąd
bezwzględny rośnie wraz z wiekiem. Błąd względny przeciwnie – z wiekiem
maleje; w niższych klasach wiekowych jest większy, aby w wieku dorosłym
spaść i potem ponownie wzrosnąć dla wieku starczego. Doświadczeni badacze
w swej diagnozie podają z reguły szerszy przedział wiekowy. Należy podkreślić,
iż wszelkie błędy (szacunkowe przedziały) odnoszą się do uśrednionych błędów

70

Karol Piasecki

otrzymywanych przy badaniu dużych serii materiału, a nie do pojedynczych
osobników (szkieletów). Dlatego też błąd indywidualny może być znacznie
większy. Złudne jest także wyliczanie średniego (czy ważonego) błędu wielu
metod. Jeżeli wiek biologiczny, a to on podlega ocenie, będzie wyraźnie różny
od kalendarzowego, to uśrednianie błędu z różnych metod nie zwiększy nam
dokładności, a jedynie wprowadzi złudne przekonanie o naszej nieomylności,
zgodnie z powiedzeniem Immanuela Kanta (1774–1804): „Jeżeli fakty nie
zgadzają się z teorią, tym gorzej dla faktów”.
Ustalenie rysopisu wymaga zastosowania kolejnych metod, z których
pozornie do najprostszych należy określenie wysokości ciała. Współczesna
antropologia wydaje się nie nadążać za zmianami mikroewolucyjnymi w tym
zakresie. Dotychczas stosowane metody wykorzystywały statystyczne korelacje
wynikające bądź z badań prosektoryjnych, bądź rentgenowskich, dotyczących
kości długich rąk i nóg. Opracowano wiele metod i formuł, które w naturalny
sposób dotyczą konkretnych populacji, bądź konkretnych przedziałów czasowych (konkretnych dat). Oznacza to, że nie da się ich przenosić na inne
populacje i w inny okres z tym samym poziomem błędu, jaki opracowano dla
tej metody. Mówiąc obrazowo: sposób szacowania wysokości ciała opracowany dla XIX-wiecznego Londynu będzie dawał inny, trudny do oceny błąd
we współczesnym Pekinie. Wieloletnie polskie badania przebiegu ontogenezy pozwoliły na sformułowanie oryginalnej tezy, iż rozwój osobniczy, a tym
samym i wzrost elongacyjny, zachodzi w przestrzeni zmienności cech po
trajektoriach osobniczych, które są w zasadzie do siebie równoległe i tworzą
swego rodzaju kanały. Formuły służące do wyliczania wysokości ciała także
powinny to uwzględniać.
Oddzielnym zagadnieniem pozostaje kwestia typu konstytucyjnego, a więc
tego, co popularnie nazywa się typem budowy. To, czy ktoś jest szczupły czy
otyły, atletyczny czy krępy, w różnym stopniu określa proporcje poszczególnych
partii kończyn do wysokości ciała. Dostajemy więc kolejne źródło zmienności,
bez ustalenia którego nie sposób wiedzieć, jaki jest błąd szacunku wzrostu.
Zwykle zapomina się też o całej masie innych szczegółów, takich jak konieczność uwzględnienia krzywizn kręgosłupa, niezwykle trudnych do oceny, czy
też chociażby tego, że wysokość ciała zmienia się w zależności od pory dnia
czy nastawienia psychicznego. Nie oceniajmy więc wysokości przyżyciowej
konkretnego osobnika z dokładnością do milimetra, ponieważ nawet dokładność 1–2 cm jest zwykle nie do osiągnięcia. W wielu konkretnych sytuacjach
błąd ten może być znacznie większy.
O ile w dotychczasowych ocenach parametrów rysopisu mogliśmy, choć
w ograniczony sposób, posługiwać się zmiennością populacyjną, tak przy wy-

Zastosowania antropologii fizycznej

71

znaczaniu wyglądu twarzy i innych regionów anatomicznych ciała niezbędne
jest ujęcie prezentowane przez typologię indywidualną, będącą jednym ze
sposobów opisu zmienności wewnątrzgatunkowej człowieka. Wykorzystuje
ona przede wszystkim klasyczny aparat pomiarowy antropologii: kraniometrię
i kranioskopię. I choć część elementów morfologii ciała ludzkiego daje się już
dziś z pewnym prawdopodobieństwem oszacować na podstawie badań genetycznych, to dalej nie ma pewności, który z „programów rodzicielskich”, to
jest materiał genetyczny którego z rodziców, w sytuacji gdy różnią się one od
siebie zdecydowanie, zostanie zrealizowany przez fenotyp. Przybliżając problem, nie wiemy, jaki kolor tęczówki oczu będzie miało dziecko dziedziczące po
ojcu allele odpowiedzialne za niebieskie oczy, a po matce za brązowe. Podając
rysopis, nie możemy powiedzieć, że z badań materiału szkieletowego wynika
nam, że dany osobnik za życia miał oczy jasnoniebieskie lub zielone, a może
ciemnobrązowe, bo tego typu diagnoza jest bez wartości. Musimy ustalić najbardziej prawdopodobne wykształcenie każdej z cech diagnostycznych.
Ujęcie typologiczne (typologia indywidualna) jest takim podejściem do
problemu rasowego, które zakłada, iż każdy człowiek może być zaliczony do
konkretnego typu antropologicznego, określonego przez współdziałanie genów
rodziców, jednym słowem odziedziczalnego. Niezależnie od trwającej od ponad pięćdziesięciu lat druzgocącej krytyki takiego ujęcia22 nie zaproponowano
dotychczas innej syntetycznej metody pozwalającej na ustalenie rysopisu na
podstawie materiału szkieletowego, rysopisu zawierającego prócz kształtów
ciała także jego cechy pigmentacyjne. Stąd zastosowanie metody typologii
indywidualnej zapewnia, jak do tej pory, najlepsze efekty w wyznaczaniu
rysopisu, niezależnie od wspomnianej już krytyki tej metody.
Tak więc wiedząc, jakie kształty wybranych regionów anatomicznych
czaszki ludzkiej związane są z określonymi kształtami części miękkich (głowy),
możemy określić rysopis na podstawie szkieletu. I dopiero wtedy można mówić o kompleksowym zastosowaniu antropologii fizycznej w kryminalistyce.
Znacznie prostsze jest natomiast, realizowane szeroko przez medycynę sądową
w praktyce, rekonstruowanie śladów urazów, zmian chorobowych etc.
Rekonstrukcja wyglądu przyżyciowego ma w praktyce kryminalistycznej
bardzo szerokie zastosowanie. Umożliwia bowiem postępowanie identyfikacyjne, wtedy gdy ślady o charakterze biochemicznym bądź genetycznym nie
22
Krytyka ta, jak łatwo zauważyć, związana jest z przyjęciem fałszywego paradygmatu, iż
zmienność wewnątrzgatunkowa człowieka ma w pełni charakter ciągły i jest decydowana przede
wszystkim przez środowisko, zaś jej odziedziczalność jest niewielka. Głoszenie takich tez, które
nigdy nie zostały udowodnione, jest spowodowane obawą posądzenia o rasizm.

72

Karol Piasecki

są wystarczającym materiałem dowodowym. Zrekonstruowany wygląd może
być następnie rozpoznany przez świadków. Możemy dokonać porównania
zdjęć, rysunków, filmów z rekonstrukcją.
Pewną odmianą metody rekonstrukcyjnej, swego rodzaju „rekonstrukcją
bez rekonstrukcji”, jest metoda superprojekcji. Polega ona na wykorzystaniu
systemu optycznego, który nakłada obraz czaszki na fotografię. Po dopasowaniu
obu do tej samej skali należy skorygować ustawienie czaszki, tak aby odpowiadała ujęciu na fotografii. Pozwala to na porównanie fotografii z posiadaną
czaszką. Dzięki znajomości reguł wiążących poszczególne regiony anatomiczne
kości z elementami morfologii twarzy możemy ustalić, czy czaszka mogła
należeć do osobnika uwiecznionego na fotografii. Po ustaleniu zgodności
ogólnych proporcji i ustawienia oczodołów, kości policzkowych, nosa, ust,
umieszczenia uszu, profilu czoła, łuków brwiowych należy porównać ustalenia
analizy antropologicznej: pigmentację, tj. barwę tęczówki, włosów, odcień
skóry i oprawę oka (ukształtowanie dolnej i górnej powieki) z odpowiednimi
cechami na zdjęciu, pamiętając, iż zdjęcie zależne jest od oświetlenia twarzy.
Metoda ta jest bardzo skuteczna, gdy w toku śledztwa pojawiają się poszlaki
lub dowody w postaci materiałów zdjęciowych (filmowych). W obecnych
czasach zwykle dysponujemy obfitymi danymi tego typu. Rozwój techniki
komputerowej umożliwia realizację całości procedury metodą cyfrową, o ile
tylko dysponujemy trójwymiarowym skaningiem czaszki.
W sytuacji gdy nie dysponujemy materiałem zdjęciowym poszukiwanych
osób, zastosować można w zasadzie jedynie metodę rekonstrukcji wyglądu
przyżyciowego. Jej zastosowanie nie ogranicza się wyłącznie do kryminalistyki, ponieważ zawsze odtwarzanie wyglądu przyżyciowego na podstawie
zachowanych szczątków kostnych było naturalnym postulatem badaczy przeszłości. Wczesne rekonstrukcje, wykonywane jeszcze w XIX w., charakteryzowały się przerysowaniem cech charakterystycznych, zwłaszcza wtedy, gdy
dotyczyły one wcześniejszych form ludzkich. Dopiero opracowanie w okresie
międzywojennym XX w. przez Michaiła Gierasimowa (1907–1970) metody
opierającej się o badania porównawcze i dogłębną znajomość antropologii
pozwoliło na uzyskiwanie zadowalających efektów. Gierasimow nie stosował
co prawda typologii indywidualnej, jednakże podejście antropologii rosyjskiej
do problematyki rasowej nie odbiega istotnie od założeń Polskiej Szkoły Antropologicznej, w ramach której udoskonalono typologię indywidualną. Metoda
Gierasimowa była następnie wielokrotnie udoskonalana i weryfikowana, co
zwiększyło jej dokładność.
Jej podstawowe założenia dotyczą istnienia korelacji pomiędzy cechami
szkieletu czaszkowego i części miękkich głowy. Na podstawie specjalnie opra-

Zastosowania antropologii fizycznej

73

cowanych tablic grubości tkanki miękkiej i znajomości anatomii człowieka,
a zwłaszcza relacji pomiędzy kształtami ważnych dla rysopisu regionów czaszki
a wyglądem części miękkich, dokonuje się plastycznej rekonstrukcji wyglądu,
która może być wykonana rysunkowo w dwóch wymiarach bądź trójwymiarowo jako rzeźba. Gierasimow i jego współpracownicy oklejali rekonstruowaną
czaszkę paskami plasteliny bądź modeliny, a następnie modelowali i retuszowali wygląd. Uzyskiwane wyglądy miały realistyczny charakter. Współcześni
następcy Gierasimowa niejednokrotnie wykorzystują odlewy lub trójwymiarowe
kopie prawdziwych czaszek, uzyskiwane przy użyciu specjalnych kopiarek
z zastosowaniem skanera przestrzennego. Metoda ta jednakże nie różni się
niczym od wykorzystania oryginalnej czaszki jako podłoża, charakteryzuje się
jednak elegancją i nieniszczącym charakterem.
Istotą metody Gierasimowa jest, poza uwzględnieniem korelacji szkieletu
z częściami miękkimi, zastosowanie podejścia rasowego. Bez uwzględnienia
bowiem cech istotnych pod względem odmianowym i rasowym mamy jedynie
do czynienia z nieudolnym i pozbawionym zrozumienia istoty rzeczy naśladownictwem, efektem którego są nieudane rekonstrukcje. Właściwa rekonstrukcja
możliwa jest dopiero po przeprowadzeniu gruntownych badań antropologicznych, obejmujących oprócz diagnozy płci, wieku, oceny przebytych chorób,
wykrycia urazów i występujących anomalii budowy, wykonanie pomiarów
kraniometrycznych (tj. pomierzenie czaszki przy użyciu cyrkli kraniometrycznych i ewentualnie innych przyrządów) oraz kranioskopowych, polegających
na pomiarze (w rozumieniu pomiaru jakościowego) wykształcenia poszczególnych regionów anatomicznych czaszki i ich fragmentów. Dopiero takie
kompleksowe badania pozwalają na stworzenie antropologicznego rysopisu.
Cechy metryczne (odległości pomiędzy ważnymi anatomicznie punktami na
czaszce i ich odpowiednie proporcje, których procentowe wartości nazywamy
wskaźnikami czaszkowymi) oraz cechy kranioskopowe23 (kształty i proporcje
23
Upowszechnione w ostatnim półwieczu badanie tzw. cech epigenetycznych czy ogólniej
„cech niemetrycznych” (używa się też z upodobaniem określenia „cechy dyskretne”) okazało
się ślepą uliczką, w której pogubiły się dziesiątki antropologów zajmujących się morfologią
szkieletu, zwłaszcza czaszkowego. Ten kierunek badań stał się częścią ogólniejszej koncepcji
traktowania człowieka jako zbioru słabo powiązanych ze sobą wielu cech. Poszerzanie katalogu
tych cech przysłaniało skutecznie istnienie podstawowych związków pomiędzy głównymi cechami a przede wszystkim istnienie w obrębie naszego gatunku silnego wewnątrzgatunkowego
zróżnicowania mającego określoną strukturę, a nie będącego tylko przypadkowo dobranym
zestawem cech. Tendencje te wynikały z poprawnościowego politycznie negowania istnienia
ras ludzkich. Nadto stosowanie matematyzującej terminologii w rodzaju: „non-metric traits”,
„discrets traits” czy pseudogenetycznej („epigenetic traits”) nadawało tym działaniom posmak
„nowoczesności”.

Karol Piasecki

74

całych partii kostnych) są ze sobą powiązane biologicznymi zależnościami
i zależności te znajdują odbicie w tkankach miękkich i przyżyciowym wyglądzie głowy.
Współcześnie rekonstrukcja wyglądu wspomagana jest komputerowo.
Na świecie powstały i są stosowane liczne programy ułatwiające realizację
procedury rekonstrukcyjnej. W większości stosują one podstawowe zasady
metody Gierasimowa uzupełnionej i nowsze ustalenia. W Polsce opracowany został i wdrożony program „PolSit”, który od wielu lat stosowany jest
w praktyce kryminalistycznej. Wykorzystując ten program, wykonano dziesiątki
rekonstrukcji do celów kryminalistycznych i archeologicznych. Zdecydowana
większość rekonstrukcji kryminalistycznych znalazła pozytywne zastosowanie
podczas przeprowadzanych procedur identyfikacyjnych, co dowodzi sprawności tego programu i celowości stosowania do ustalenia rysopisu badań
antropologicznych. Przeprowadzono także wiele udanych rekonstrukcji do
celów archeologicznych.
Spektakularnym osiągnięciem była rekonstrukcja wyglądu Mikołaja Kopernika wykonana przez Dariusza Zajdla na podstawie rysopisu i badań antropologicznych, przeprowadzonych przez autora w roku 2005 (porównaj:
Piasecki K. i Zajdel D., w: Gąssowski 2010a, s. 67–74 i s. 75–91). Uzyskany
wygląd jest zgodny z zachowanymi licznymi portretami wielkiego astronoma.
Prawdziwość identyfikacji szczątków jako należących do Mikołaja Kopernika
została potwierdzona przez szwedzkich genetyków (Allen s. 215–224), którzy porównali materiał genetyczny włosów odnalezionych w książce będącej
własnością Kopernika z materiałem pochodzącym z zęba wyjętego z czaszki
użytej do rekonstrukcji.
Praktyka rekonstrukcji do celów archeologicznych jest szeroko stosowana
od lat trzydziestych ubiegłego stulecia (rekonstrukcje postaci historycznych
Michaiła Gierasimowa), a potem i w innych krajach. Stanowi ona obecnie
często stosowaną metodę wykorzystywaną do celów popularyzacji archeologii,
historii w celach wystawienniczych.

Dermatoglifika i biometryka
Początkowo linie papilarne (i inne specyficzne twory skóry, takie jak zgięcia
etc.) były jedynie przedmiotem badań zoologów i antropologów24. Stwierdzenie
ich osobniczej niepowtarzalności spowodowało ich szerokie wykorzystanie
w praktyce kryminalistycznej. Możliwości dermatoglifiki, zwłaszcza przy obec24

 Nie licząc oczywiście wróżek wróżących z ręki!

Zastosowania antropologii fizycznej

75

nym poziomie technik komputerowych, wydają się być wręcz nieograniczone.
Już dawno znalazły zastosowanie w praktyce administracyjnej25, a obecnie
wdrażane są jako zabezpieczenie dostępu do danych, komputerów, zamiast
klucza, karty wejściowej etc.
Linie papilarne uzupełniane są obecnie w celach identyfikacji osób o inne
parametry dotyczące morfologii żyjących ludzi, takie jak wzór pigmentacji
tęczówki, szczegóły morfologiczne twarzy, wzrost etc. Biometryka staje się
w wielu dziedzinach podstawą identyfikacji żyjących osób i należy sądzić, iż
w przyszłości stanie się rutynową techniką26.

Antropometria i ergonometria
Rozwój masowej wytwórczości przemysłowej, standaryzacja i unifikacja
doprowadziły do pojawienia się problemu związanego z dopasowaniem produkcji odzieży i obuwia do popytu. Analogiczne, jak poprzednio, postulaty
pojawiły się w związku z masową produkcją urządzeń użytkowanych przez
człowieka, jak też z szeroko rozumianą dziedziną ochrony pracy. Rozwój
naukowego podejścia do organizacji pracy doprowadził do poszukiwań antropologicznych danych ułatwiających projektowanie i produkcję mebli oraz
maszyn i urządzeń obsługiwanych przez ludzi.
Przed pojawieniem się masowej produkcji meblarstwo (stolarstwo) opierało
się o indywidualne zamówienia dostosowane do wymagań poszczególnych
odbiorców, którzy decydowali np. o rozmiarach czy rozwiązaniach stosowanych przez wytwórców. Często też zamówienia miały charakter prestiżowy
i wtedy meble takie jak krzesła, stoły czy szafy nie musiały być wygodne, bo
ich przeznaczeniem była głównie dekoracja. Producenci wyrobów masowych
w rozwijającym się kapitalizmie bardzo szybko odkryli konieczność dopasowania wymiarów asortymentu do potrzeb masowego odbiorcy. Pojawiła
się w związku z tym potrzeba przeprowadzenia pomiarów anatomicznych
umożliwiających efektywne projektowanie. Spowodowało to powstanie całej
dziedziny stojącej na pograniczu antropologii i techniki, którą nazywamy
ergonomią. Oprócz badań dotyczących geometrii ciała pracującego człowieka zajmuje się ona jego fizjologią, wydajnością, zmęczeniem. Związana jest
też silnie z bezpieczeństwem pracy, zarówno urazowym (wypadkowość), jak
25
 Od dawna w wielu krajach odciski palców stosowane są wymiennie (bądź łącznie)
z podpisem w celu potwierdzenia tożsamości.
26
 Niestety, tak jak i inne zastosowania antropologii fizycznej w kryminalistyce, może okazać
się znakomitym sposobem na kontrolę „wszystkich i wszystkiego”.

76

Karol Piasecki

i czynnikami o długotrwałym działaniu (higiena pracy). Ergonomia i medycyna
pracy ściśle współpracują z antropologią.
Masowa produkcja odzieży wymogła na antropologii stosowanej ustalenie zapotrzebowania na określone rozmiary. Normalizacja i ustalenie tzw.
rozmiarów odzieży wymagało znajomości rozkładów odpowiednich wymiarów
w obrębie populacji, które miały być odbiorcami odpowiednich produktów.
W oczywisty sposób mająca wielką inercję machina przemysłu socjalistycznego
radziła sobie z tym znacznie gorzej, niż rynkowa gospodarka kapitalistyczna,
jednakże i tu i tam współpraca z antropologami istotnie ułatwiała planowanie
działań mających ułatwić dopasowanie asortymentów produkcji do potencjalnego zapotrzebowania. W szczególności badania dotyczące rozmiarów stóp
są tu istotne przy planowaniu produkcji.
Najważniejszym rodzajem produkcji odzieżowej (i obuwniczej), w którym
antropologia, a zwłaszcza antropometria, znajduje największe zastosowanie,
jest produkcja odzieży specjalistycznej (głównie mundurowej). Specyfika obligatoryjnego noszenia określonego wzoru odzieży ogranicza istotnie działanie
wolnego rynku, stąd dla instytucji zamawiających współpraca z antropologami jest niezmiernie ważna, eliminuje bowiem niepotrzebną produkcję i tym
samym zmniejsza straty.
Konieczność współpracy z antropologami, głównie zajmującymi się
fizjologią człowieka, jest szczególnie istotna podczas projektowania i testowania odzieży (i aparatury) specjalistycznej. Ponieważ odzież specjalistyczna
wymaga dostosowania do konkretnych potrzeb (wysoka lub niska temperatura, różnice ciśnień, zagrożenie ogniem, chemikaliami, promieniowaniem
różnego typu itd.) i możliwości ludzkiego organizmu, bez specjalistycznych
badań powstanie takiej odzieży i sprzętu jest niemożliwe. Pracujący w tej
dziedzinie antropolodzy reprezentują różne specjalności i różne wykształcenie.
Większość z nich zajmuje się dziedziną antropologii, którą określa się jako
antropologia medyczna (porównaj wcześniejsze uwagi na temat atomizacji
nauki). Najbardziej wymagającym dla antropologów wyzwaniem jest współpraca w projektowaniu i użytkowaniu sprzętu kosmicznego przeznaczonego
dla astronautów.

Sport i rekreacja
Większość antropologów fizycznych (biologicznych) pracujących na
całym świecie zatrudniona jest w różnorakich instytucjach związanych ze
sportem. Nie ma w tym nic dziwnego, ponieważ ta dziedzina życia, której
istnienie ideologicznie uzasadniane jest dbałością o kondycję fizyczną oby-

Zastosowania antropologii fizycznej

77

wateli i zdrowie, stanowi niezmiernie ważną dziedzinę biznesu wykorzystującą fakt, iż rozrywka w życiu człowieka jest niezmiernie ważna27. We
współczesnym sporcie bez antropologów przygotowujących sportowców
do wyczynu (walki) i medyków, niwelujących uboczne skutki sportu, uzyskiwanie znaczących pozycji (rekordów) byłoby niemożliwe. Antropologia
nie tylko jest najważniejszym z przedmiotów na uczelniach sportowych,
ale także umożliwia planowanie „postępu” w sporcie. Ponieważ sport może
być źródłem niezmiernie wysokich dochodów (w większości nielegalnych),
a jednocześnie wykorzystywany jako ideologiczne narzędzie do kreowania
tożsamości lokalnej i globalnej (bądź zaspokajając populistyczne żądania
i tendencje), możliwości manipulowania i działań nielegalnych (bądź nieetycznych) we wszystkim, co ze sportem jest związane, są niezmiernie wysokie. W związku z tym część specjalistów, zwłaszcza fizjologów człowieka,
uczestniczy w nielegalnym procederze dopingowym. Należy podkreślić, iż
antropolodzy powinni dążyć do ograniczenia wyczynu sportowego jako
skrajnie sprzecznego z kondycją ludzką wynikającą z biokulturowego charakteru człowieka. Nadmierne obciążenie biologiczne i psychiczne człowieka
związane z rywalizacją i dążeniem do wyników za wszelką cenę prowadzi
do przedmiotowego traktowania człowieka i jego ciała i jest ze wszech miar
szkodliwe28.
Ponieważ programowo niejako łączy się sport z rekreacją i turystyką,
część antropologów fizycznych związana jest z tymi dziedzinami, zwłaszcza
zaś z bujnie rozwijającą się obecnie turystyką specjalizowaną, zwłaszcza
wyczynową.

Medycyna i paramedycyna
Antropologia została także wraz z medycyną wprzęgnięta w praktyczne
badania dotyczące żywności i żywienia. Znajomość fizjologii człowieka stoi
u podstaw problematyki odżywiania i tu współpraca specjalistów zajmujących
się człowiekiem, a nominalnie zaliczanych do różnych dziedzin: zoologii,
fizjologii, medycyny, etnografii kultury, okazała się niezbędna.
Próby sterowania odżywianiem, produkcją żywności, gastronomią, a nawet
kulturą jedzenia, pojawiły się w ustrojach totalitarnych i im pochodnych.
27
Jak to znakomicie wykazał Johan Huizinga (1872–1945), człowiek z powodzeniem może
być traktowany jako homo ludens.
28
 Ideolodzy sportu manipulują społeczeństwami, celowo mieszając rekreację i kulturę
fizyczną z wyczynem, który związany jest z reguły z wysokodochodowym i najczęściej nielegalnym biznesem.

78

Karol Piasecki

Powstały związane z tym odpowiednie instytucje naukowe, zajmujące się
żywnością i żywieniem, istnienie których było ideologicznie uzasadniane
dbałością o społeczeństwo, a w rzeczywistości miało ułatwiać funkcjonowanie
gospodarki niedoboru, zwłaszcza niedoboru żywności. Wiele z nich przetrwało
zresztą upadek ustroju socjalistycznego. Początkowo podobnie ideologicznie
obciążone były placówki uniwersyteckie, zajmujące się inżynierską technologią
produkcji i obróbki żywności.
Jednakże najrozleglejszym pograniczem antropologii, a więc tym, co
nazwać moglibyśmy antropologią stosowaną, jest medycyna. Zwykło się traktować medycynę jako odrębną gałąź wiedzy, oddzielając ją od antropologii
i zoologii, wraz ze wszystkimi szczegółowymi ich działami, które w odniesieniu
do człowieka realizowane są przez medycynę. Związane jest to właśnie z jej
praktycznym działaniem29. Burzliwy rozwój medycyny, rozwijanej zwłaszcza pod kątem technik i technologii medycznych, spowodował, że obecnie
medycyna w zasadzie wykorzystuje antropologię. Można by powiedzieć,
że antropologia stała się dla medycyny nauką pomocniczą. Zastosowanie
antropologii w medycynie ma miejsce tam, gdzie konieczna jest znajomość
wewnątrzgatunkowego zróżnicowania człowieka, budowy innej niż typowa,
odmiennych od standardowych warunków życia (środowiska), a także w medycynie tropikalnej etc. Konieczność współpracy z antropologami fizycznymi
pojawia się też przy opracowywaniu nowych technik i technologii. Wtedy to
właśnie dochodzi do wykorzystania metod i osiągnięć antropologii fizycznej
i wdrożenia ich do praktyki medycznej. Owo wdrażanie jest niczym innym,
jak właśnie przejawem funkcjonowania antropologii stosowanej. Nowe metody po ich wdrożeniu do praktyki stają się częścią medycyny i stąd też udział
antropologii staje się jedynie historią ich tworzenia.
Specyfiką nauk medycznych, tak jak większości nauk stosowanych, jest
konieczność hiperspecjalizacji. Efektem specjalizowanego wykształcenia
i działania jest często utrata postrzegania człowieka jako całości, co jest
podstawowym postulatem antropologii jako nauki całościowo (holistycznie)
zajmującej się człowiekiem.
Konsekwencją postępującej komercjalizacji medycyny jest coraz częstsze
jej wykorzystanie dla potrzeb stomatologii i kosmetyki estetycznej. Powoduje
to coraz częstszy styk szczegółowej anatomii i fizjologii człowieka z praktykami
29
Medycyna próbuje oczywiście w ramach pełnej autonomii tworzyć własną „antropologię”,
nie zdając sobie sprawy, iż większość dziedzin tzw. medycyny teoretycznej to właściwie czysta
antropologia. I choć rozdział medycyny od antropologii jest użyteczny ze względów pragmatycznych, nie zmienia to faktu, iż rozdział medycyny teoretycznej od antropologii jest sztuczny.

Zastosowania antropologii fizycznej

79

o charakterze estetycznym. Kosmetyka i paramedycyna operują olbrzymim
zestawem substancji chemicznych (często pochodnych biologicznych), których
właściwe stosowanie bez dogłębnej znajomości fizjologii, a przede wszystkim
fizjologii rozwojowej człowieka, jest niemożliwe. Tu, podobnie jak w medycynie, zastosowanie znajdują różne osiągnięcia antropologii biologicznej.
Coraz większe są związki paramedycyny z reklamą, łącznie z wykorzystaniem
stymulacji zapachowej w handlu. Działania tego typu wykorzystują wspomnianą już percepcję podprogową, której badania są oczywiście przedmiotem
antropologii biologicznej.
Zastosowań antropologii fizycznej (biologicznej) można doszukać się bez
trudu także w psychologii, choć psychologowie zwykle dalecy są od patrzenia
na funkcjonowanie psychiki ludzkiej jako przejawu etologii człowieka. Pojawienie się psychologii i psychiatrii jako dziedzin funkcjonujących odrębnie od
antropologii fizycznej, żeby nie powiedzieć stroniących od niej, związane było
z niezrozumieniem biokulturowej natury człowieka. Współczesna psychologia
w swych próbach wykorzystania neurobiologii i medycyny, a ostatnio także
antropologii ogólnej, ma szanse zbliżyć się na tyle do antropologii, aby móc
właściwie wykorzystać jej osiągnięcia. Należy więc sądzić, iż antropologia
fizyczna, tak jak i antropologia ogólna, staną się naukami pomocniczymi
psychologii, przynajmniej w takim zakresie, w jakim psychologia jest częścią
szeroko pojmowanej antropologii.

Genetyka
Choć współczesna genetyka traktowana jest jako samodzielna nauka, to
dopiero w połączeniu z innymi działami biologii i antropologią fizyczną może
być w pełni genetyką człowieka. Wspominaliśmy wcześniej o zastosowaniach
genetyki człowieka w kryminalistyce. Ze względu na szybki rozwój technologii badań genetycznych omówienie tego zagadnienia, wyraźnie mającego
charakter użytkowy, wymagałoby odrębnej, bardzo specjalistycznej publikacji.
Możliwości powstania nowych technologii medycznych, związanych z osiągnięciami genetyki, wydają się nieograniczone i zależne tylko od postępu badań
i nakładów finansowych.
Odrębnym zagadnieniem jest komercjalizacja współczesnych osiągnięć
genetyki człowieka umożliwiająca praktycznie każdemu przebadanie swojego
genotypu (cena zależna jest tu od zakresu badań). Wysyłając własną próbkę
zawierającą nasze DNA, możemy nie tylko dowiedzieć się o naszych genetycznych koneksjach, ale także śledząc zmieniający się bank danych na ten
temat w Internecie badać własną genealogię. Oczywiście wyniki te znajdują

Karol Piasecki

80

także zastosowanie w planowaniu pewnych przedsięwzięć farmaceutycznych,
handlowych i medialnych.
Największą nadzieję budzi jednak zastosowanie (w dużym stopniu także skomercjalizowane) genetyki człowieka w praktycznym prognozowaniu
i wykrywaniu schorzeń determinowanych genetycznie. Niebezpieczeństwo manipulacji osobistymi danymi dotyczącymi genotypu jest niezmiernie ogromne.
Dotyczy ono przede wszystkim działalności ubezpieczycieli30 oraz ingerencji
tajnych służb w tego typu dane. Ponieważ w obu przypadkach możliwości
nielegalnych działań są znaczne ze względu na spodziewane efekty, zagrożeń
tego typu nie powinniśmy lekceważyć.

Konkluzje
Dziś wszystkich przyszłych zastosowań antropologii fizycznej nie jesteśmy sobie w stanie wyobrazić. Bez wątpienia jej możliwości nadal rosną
i są ściśle związane z rozwojem nauk medycznych, biochemią i genetyką.
Nie do przecenienia jest także rozwój technik instrumentalnych. Największe
nadzieje należy pokładać z jednej strony w dalszym rozwoju nauk szczegółowych, z drugiej zaś w umacnianiu się holistycznego podejścia do człowieka.
Podejście takie zostanie w przyszłości wymuszone koniecznością stworzenia
jednej, ogólnej wizji naszego gatunku. Wtedy to bez wątpienia nastąpi powrót
do klasycznego traktowania człowieka jako całości odpowiednio ze sobą
skorelowanych cech. Pozwoli to także na badanie zróżnicowania wewnątrzgatunkowego naszego gatunku, bez obaw i uprzedzeń rasowych. Znajomość
tego zróżnicowania oznacza pełniejsze wykorzystanie możliwości analizy
naszej adaptacji do zróżnicowanych warunków środowiska zewnętrznego,
rozumianego jako środowisko biokulturowe. Znajomość ta jest także podstawą należytego wykorzystania medycyny. Niestety, dalej istnieje zagrożenie,
że antropologia będzie służyła manipulacji ludźmi i społeczeństwami, a nie
jak można byłoby się spodziewać tylko szczęściu człowieka. Miejmy jednak
nadzieję, że przynajmniej bilans jej praktycznych zastosowań będzie dodatni.
Ponadto zastosowanie antropologii fizycznej jako nauki pomocniczej w wielu
najróżnorodniejszych dziedzinach, jak należy sądzić, będzie rosło. Dotyczy
to zwłaszcza rekonstrukcji i modelowania przeszłości (antropogeneza, archeologia, historia), jak też praktyki kryminalistycznej i medycznej, a także
rozwoju ergonomii.
Znajomość genotypu ubezpieczonego pozwala na szacunek przewidywanej długości życia,
spodziewanych chorób, a te dane pozwalają ubezpieczycielom obniżyć koszty (ryzyko).
30

Zastosowania antropologii fizycznej

81

Literatura
Allen M.
2010 – DNA analysis of shed hairs from Nicolau’s Copernicus’s calendar, w: J. Gąssowski (red.), Grób Mikołaja Kopernika. Odkrycia i identyfikacja, Pułtusk.
Darwin K.
2008 – Podróż na okręcie „Beagle”, Kraków, s. 234.
Drozd-Piasecka M. i Posern-Zieliński A. (red.)
2010 – Antropologia polityki i polityka antropologii, Warszawa.
Piasecki K.
2010a – Antropologiczna identyfikacja szczątków Mikołaja Kopernika, w: J. Gąssowski (red.) Grób Mikołaja Kopernika. Odkrycia i identyfikacja, Pułtusk,
s. 67–76.
2010b – Problem ras w antropologii, w: Drozd-Piasecka i Posern-Zieliński (red.)
Antropologia polityki i polityka antropologii, Warszawa.
Piontek J.
1996 – Definition of Biocultural System, w: A. Wiercińska (red.) Peculiarity of Man
as a Biocultural Species, Poznań, s. 49–60.
Sturtevant William C.
1980 [1982] – Patagonian Giants and Baroness Hyde de Neuville’s Iroquois drawings,
Ethnohistory 27/4, s. 331–348.
Wierciński A.
1980 – Antropogeneza – ewolucja cywilizacji, Warszawa.
1989 – Ewolucja magii i religii, Warszawa.
Zajdel D.
2010 – Rekonstrukcja wyglądu osobnika z grobu nr 13, w: J. Gąssowski (red.) Grób
Mikołaja Kopernika. Odkrycia i identyfikacja, Pułtusk.

Kolekcja

Cytat

Piasecki, Karol, “Zastosowania antropologii fizycznej / Antropologia stosowana,” Cyfrowa Etnografia, Dostęp 4 grudnia 2022, https://cyfrowaetnografia.pl/items/show/7664.

Formaty wyjściowe