Sudan archeologia i historia

Dublin Core

Tytuł

Sudan archeologia i historia

Temat

Sudan - archeologia
Sudan - historia

Opis

Sudan, t.3; 292 s.il.

Twórca

Różański, Jarosław (red.)
Ząbek Maciej (red.)

Wydawca

Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW

Data

2015

Prawa

Licencja PIA

Relacja

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6651

Format

application/pdf

Język

pol.

Typ

książka

Identyfikator

oai:cyfrowaetnografia.pl:6219

PDF Text

Text

S U D A N

archeologia i historia

Redakcja:
Jarosław Różański
Maciej Ząbek

3

SUDAN
archeologia
i historia

Sudan
archeologia i historia
Sudan – archeology and history

Sudan
pod red. Jarosława Różańskiego i Macieja Ząbka
1. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan – bogactwo kultur
i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012.
2. M. Ząbek (red.), Sudan – problemy tożsamościowe z perspektywy
badaczy rodzimych, Warszawa 2014.
3. J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan – archeologia i historia,
Warszawa 2015.

Sudan

archeologia i historia
pod redakcją
Jarosława Różańskiego i Macieja Ząbka

Zakład Badań Etnicznych i Międzykulturowych
Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej
Uniwersytetu Warszawskiego

Warszawa 2015

© Copyright by Maciej Ząbek

Recenzenci
prof. UW dr hab. Wiesław Lizak
prof. UWM dr hab. Jacek Pawlik

I str. okł.: Dinka z prowincji Górnego Nilu
fot: G.N. Morhing, Chartum (stara pocztówka ze zbiorów Adama Rybińskiego)
IV str. okł.: Radość z uzyskania niepodległości Sudanu Południowego, Dżuba, 9.07.2011
fot: J. Różański

Łamanie i projekt okładki
Grzegorz Sztandera

ISBN 978-83-7401-519-6

Druk i oprawa
WDR
ul. Modra 23, 87-807 Włocławek
tel. 54 235 52 61; 518 014 584; tel./fax 54 235 59 65
www.wydawnictwodr.pl • e-mail: wydawnictwo@wydawnictwodr.pl

Spis treści
Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil,
Elmontser Elmoubark
Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie ..........     7
Karol Piasecki, Mateusz Wierciński
Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów
wyspy Saffi ...........................................................................   39
Katarzyna Anna Mich
Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa
w Makurii .............................................................................   55
Adrian Chlebowski
Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych.
Ocena potencjału badawczego .............................................   73
Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek,
Robert Mahler
Badania antropologiczne w rejonie IV katarakty.
Działalność ośrodka warszawskiego – wyniki wstępne . ....... 105
NAGMELDIN KARAMALLA-GAIBALLA
Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie
w Darfurze ........................................................................... 119
jarosław różański
Niloci z Sudanu Południowego . ........................................... 171

6

Spis treści

MACIEJ ZĄBEK
Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) .......... 203
Jędrzej Czerep
Wpływ kultury politycznej Sudanu na Sudan Południowy ..... 229
Katarzyna Grabska
Córki AK-47 i zgwałcone kobiety: Relacje płci a wojny
w Sudanie Południowym . .................................................... 247
Marta Domochko
Cooperation with European Union as way of implementation
of foreign policy priorities of South Sudan ........................... 279

Piotr Maliński
Mohamed Khidir Khalil
Elmontser Elmoubark

Starożytne zabytki, polityka
i archeologia w Sudanie
Relacjom archeologii i polityki naukowcy poświęcili w ostatnich latach sporo uwagi. Zwłaszcza pod koniec ubiegłego wieku
zagadnienie to wzbudziło żywe zainteresowanie w środowisku
naukowym. Wymiernym tego efektem jest szereg ówczesnych
publikacji naukowych, poświęconych rzeczonej problematyce,
a rozpatrywanej w przeróżnych aspektach1. Wśród tekstów polskojęzycznych na szczególną uwagę zasługuje w tym względzie
niedawny artykuł Marty Kani2, poświęcony relacjom archeologii
i nacjonalizmu, rozważanym na przykładzie międzynarodowego
1
M. Diaz-Andrieu, T. Champion (red.), Nationalism and Archaeology in
Europe, London 1996; P. Kohl, C. Fawcett (red.), Nationalism, Politics and the
Practice of Archaeology, Cambridge 1995; L. Meskell (red.), Archaeology under
fire. Nationalism, politics and heritage in the Eastern Mediterranean and Middle
East, London – New York 1998.
2
M. Kania, Relacje archeologii i nacjonalizmu – dyskurs (z) przeszłości? Rozważania na przykładzie konfliktu między Yale University a rządem Peru o losy
kolekcji zabytków z Machu Picchu, w: M. Drozd-Piasecka, A. Posern-Zieliński
(red.), Antropologia polityki i polityka w antropologii, Warszawa 2010, s. 139–153.

Piotr Maliński – Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej, Uniwersytet Szczeciński, Szczecin
Mohamed Khidir Khalil – Nubian Language Society, Chartum
Elmontser Elmoubark – Instytut Prahistorii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza,
Poznań; National Corporation of Antiquities and Museums of the Sudan, Chartum

Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak

8

konfliktu dotyczącego kolekcji zabytków z peruwiańskiego Machu
Picchu. Autorka pisze tam między innymi: „Analiza związków
między teorią i praktyką polityczną a badaniami archeologicznymi wyznaczyła nowe pole badań w XX wieku. Przywłaszczanie
przeszłości i wyniesienie jej do rangi symbolu narodowego stało
się zagadnieniem wzbudzającym ogromne zainteresowanie w kontekście dyskusji toczących się przede wszystkim wokół tematu
narodu i ideologii nacjonalistycznej”3.
W dalszej części tekstu polska badaczka poświęca nieco miejsca
koncepcji „archeologii nacjonalistycznej”, wysuniętej przez kanadyjskiego archeologa, antropologa i etnohistoryka Bruce’a Triggera4
a rozwiniętej przez Philipa Kohla. W ujęciu tego ostatniego, celem
„archeologii nacjonalistycznej” jest budowanie narodowej tożsamości i promowanie interesów narodu5. Ma się to odbywać poprzez
kreowanie określonej symboliki – czy szerzej – wizji narodu, przy
wykorzystaniu elementów dziedzictwa archeologicznego. „Archeologia nacjonalistyczna” dostarcza bowiem wspólnocie narodowej
argumentów „autentyczności”, „długiego trwania” i „kontynuacji
kulturowej”, odgrywających nader istotną rolę w procesie kształtowania tożsamości narodowej. W ten sposób przeszłość staje się
politycznie użyteczna, służąc realizacji konkretnych celów, określonych przez nacjonalistyczną ideologię. Jednakże dane naukowe
(archeologiczne) często poddawane są przy tym selekcji: promuje
się te „korzystne” dla narodowych interesów, a marginalizuje (lub
wręcz ukrywa) te „niekorzystne”. Tego rodzaju „selektywne” odwołania do przeszłości mają wpłynąć na homogenizację kultury
 Tamże, s. 139.
B.G. Trigger, Alternative archaeologies: nationalist, colonialist, imperialist,
„Man”, 19(1984), s. 355–370.
5
P. Kohl, Nationalism and archaeology: on the construction of nations and the
reconstructions of the remote past, „Annual Review of Anthropology”, 27(1998),
s. 226.
3

4

Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie

9

narodowej oraz integrację samego narodu – by ukazać jego dawne,
chwalebne dzieje i dokonania6. Pamięć o minionym, bohaterskim
„złotym wieku”, pielęgnowana w zbiorowej świadomości może się
okazać użyteczna zwłaszcza w przypadku wspólnot narodowych
stojących w obliczu współczesnych problemów, kryzysów i zagrożeń.
Refleksja nad artykułem Marty Kani pobudziła autorów niniejszego tekstu do dalszych rozważań nad poruszoną tam problematyką, stając się poniewczasie inspiracją do przelania na papier
własnych przemyśleń w tym zakresie. Przemyślenia te dotyczą
Sudanu – kraju, w którym próbowano wprowadzić „archeologię
nacjonalistyczną”, a starożytne zabytki wiążą się z polityką (zwłaszcza etniczną) w niebanalny sposób. Niżej podpisani chcieliby zatem
przedstawić niektóre aspekty wykorzystania materialnego dziedzictwa starożytności dla celów politycznych w Sudanie. W tym celu
wyzyskali swoje dotychczasowe, bardzo różnorodne doświadczenia,
studia i dokonania. W istocie, każdy z trzech autorów pochodzi
z innej grupy etnicznej oraz reprezentuje inną dyscyplinę nauki –
jednakże łączy ich zainteresowanie dziedzictwem kultur Sudanu,
pragnienie jego poznawania, naukowego badania i ochrony. Piszący
te słowa mają wobec tego nadzieję, że trzy nieco różniące się perspektywy postrzegania tytułowego problemu pozwolą nakreślić go
w pełniejszym spektrum, a jednocześnie nadać powstałemu w ten
sposób obrazowi odpowiednią głębię7.
M. Kania, dz. cyt., s. 140–143.
Warto podkreślić, że niniejszy tekst powstał na kanwie referatu pt. The Political
Context of Ancient Art and Architecture in the Sudan przedstawionego w grudniu
2012 r. na XIV Międzynarodowej Interdyscyplinarnej Sesji Studentów Archeologii
„Sztuka jako forma dyskursu władzy” w Puszczykowie. W kwietniu 2013 r. tekst
został złożony do druku w tomie pokonferencyjnym, jednak publikacja nie ukazała się
w ciągu kolejnych dwóch lat. Wobec tego autorzy zdecydowali się na opublikowanie
go w ramach warszawskiego sympozjum „Bilad as-Sudan” w 2015 r. W związku
z powyższym zagadnienia przedstawione w tekście odnoszą się do sytuacji z początku 2013 r. Tak więc zmiany, jakie zaszły na gruncie tytułowej problematyki
6
7

10

Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak

Sytuacja polityczna w Sudanie
Przed zaprezentowaniem roli starożytnych zabytków w polityce
kulturalnej współczesnego Sudanu wypada pokrótce zarysować realia
społeczno-polityczne panujące w tym kraju. Sudan – do niedawna
największy kraj Afryki8 – uzyskał niepodległość w 1956 r. Od tego
czasu państwo to boryka się z wieloma problemami wewnętrznymi,
wśród których do najistotniejszych należą niepowodzenia gospodarcze (a właściwie permanentny kryzys ekonomiczny o zmiennym
nasileniu) oraz konflikty etniczne, przyjmujące często formę zbrojną.
Większość z tych ostatnich wiąże się z próbami dominacji politycznej
i kulturowej Afro-Arabów (zamieszkujących centralną część kraju
i spory odcinek doliny Nilu Środkowego) nad sąsiadującymi z nimi
ludami: Nubijczykami (na północy), Bedża (na wschodzie), ludami
nilockimi (na południu) i Fur (na zachodzie). Przez większą część
okresu swej niepodległości Sudan był rządzony przez dyktatury
wojskowe. Trzykrotne próby cywilnych rządów parlamentarnych
kończyły się fiaskiem – być może dlatego, iż skład elektoratów
poszczególnych partii nie wynikał z ich różnic programowych, lecz
z przynależności etnicznej lub wyznania religijnego wyborców9.
Obecnym prezydentem Sudanu jest Omar Al-Baszir, muzułmanin
z arabskiego plemienia Dża’alin, z zawodu oficer armii sudańskiej,
który przejął władzę ponad dwadzieścia lat temu na drodze wojskowego zamachu stanu10. Sytuację społeczno-polityczną w rządzonym
w latach 2013–2015 nie zostały ujęte w niniejszej pracy, przez co może ona tracić
na aktualności w niektórych aspektach (czego autorzy są w pełni świadomi).
8
Przed podziałem, dokonanym na podstawie referendum wśród ludności,
w wyniku którego 9 lipca 2011 r. z części terytorium Sudanu wydzielone zostało
nowe państwo – Sudan Południowy. B. NDiaye, Współczesna Afryka Subsaharyjska.
Wybrane zagadnienia, Olsztyn 2011, s. 214.
9
M. Ząbek, Historia Sudanu do 1989 roku, w: J. Mantel-Niećko, M. Ząbek
(red.), Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999, s. 151.
10
B. NDiaye, dz. cyt., s. 210.

Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie

11

przez niego kraju charakteryzuje polski badacz Maciej Ząbek: „Od
zamachu Al-Baszira w czerwcu 1989 r. polityka sudańska znalazła
się pod wpływem fundamentalistycznej ideologii Narodowego Frontu
Islamskiego11. Islam stał się oficjalną doktryną państwową, której
podstawę stanowi skrajnie pojmowane prawo muzułmańskie – szariat. Zagwarantowane ustawowo jest ono bazą systemu prawnego
i politycznego kraju. Stworzenie modelowego państwa religijnego,
narzucenie islamu oraz arabizacja niemuzułmańskich mniejszości
Sudanu stały się celem reżimu. W praktyce cele te są realizowane
poprzez dyskryminację kultur, języków i tradycji licznych grup etnicznych. W walce politycznej NIF posługuje się metodami terroru
i zastraszenia. Dysponuje oddziałami policji islamskiej działającej
w miastach i interweniującej na prowincji. Za jej pośrednictwem
reżim wytworzył system kontroli społecznej zbliżony do działania
irańskich strażników rewolucji. [...] Podobnie w administracji państwowej i szkolnictwie realizowana jest polityka dyskryminacji na
tle religijnym. [...] W efekcie takiej polityki w Sudanie mówi się
o istniejącej powszechnie «kulturze strachu»”12.

Oficjalna polityka kulturalna i etniczna
władz sudańskich
Polityka kulturalna i etniczna obecnych władz Sudanu znana jest
też pod nazwą „polityki jądra kulturowego”13. Tytułowe „jądro” można
rozumieć na dwa sposoby. Przede wszystkim jest nim zespół wzorców
i wartości kultury arabsko-muzułmańskiej, który po upowszechnieniu
ma stanowić podstawę większości etnicznych kultur Sudanu. Tego
rodzaju „jądro kulturowe” miałoby (przynajmniej w założeniu)
National Islamic Front (NIF) – przypis autorów.
M. Ząbek, dz. cyt., s. 169–172.
13
 Tamże, s. 153.
11
12

Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak

12

umożliwić integrację oraz stabilność zróżnicowanego etnicznie społeczeństwa sudańskiego. Z drugiej strony, rozpatrując kwestie etniczne
z geograficznego punktu widzenia, źródłem wspomnianych wzorców
i wartości jest arabskie centrum kraju wraz z jego stolicą. Stanowi
ono „jądro”, z którego idee arabizmu i islamizmu promieniują na
wszystkie strony, trafiając do otaczających je społeczności.
Rzecz jasna w ramach tego rodzaju polityki, elity rządzące starają się upowszechniać historyczny wizerunek Sudanu jako kraju
będącego częścią świata arabsko-muzułmańskiego. Szczególną rolę
w tym względzie odgrywa okres powstania Mahdiego, które było
istotnym etapem narodowej integracji Sudańczyków – język arabski,
religia muzułmańska i potrzeba egalitaryzmu społecznego stały
się podówczas wyrazami narodowej wspólnoty14. Z tych samych,
w dużej mierze politycznych względów, władze nie wydają się
zainteresowane wskrzeszaniem przedmuzułmańskiej i niearabskiej
przeszłości Sudanu – historii „pogańskich” kultur starożytnych czy
średniowiecznych królestw chrześcijańskiej Nubii.
Ta tendencja znajduje swój wyraz w odniesieniu do materialnego
dziedzictwa przeszłości. W przeciwieństwie do sąsiedniego Egiptu,
w Sudanie zabytki starożytności nie odgrywają większej roli w kształtowaniu świadomości historycznej społeczeństwa, czy w budowaniu
tożsamości narodowej obywateli. Przykładowo, pomimo bogactwa
reliktów starożytnej architektury (w Sudanie znajduje się więcej
piramid niż w Egipcie, choć są one mniej okazałe) ich społeczna promocja jest niewielka i ma ograniczony wymiar. Również ilość muzeów
archeologicznych jest znacznie mniejsza niż w Egipcie. Niektóre kręgi
opozycjonistów twierdzą wręcz, że rząd sudański prowadzi „anty-promocję” starożytnych zabytków, której celem jest wykorzenienie
„pogańskiego” wizerunku Sudanu ze społecznej świadomości. Nie
brak również oskarżeń o celowe, świadome niszczenie dziedzictwa
 Tamże, s. 122.

14

Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie

13

archeologicznego przez władze, które w ten sposób chcą jakoby
doprowadzić do dekulturacji mniejszości etnicznych, uznających
elementy owego dziedzictwa za zabytki własnej przeszłości. Tak czy
inaczej, dla elit rządzących Sudanu zabytki starożytności nie wydają
się mieć większego znaczenia – między innymi dlatego, że nie odgrywają one istotnej roli w państwowej gospodarce (np. w turystyce).
W przeciwieństwie bowiem do Egiptu, zachodni turyzm w Sudanie ma
bardzo ograniczony wymiar. W dużej mierze jest to wynikiem intencji
władz15 (pragnących izolować obywateli od „zgubnych” wpływów
Zachodu), a po części także rozpowszechnionym w kulturze zachodniej stereotypowym wizerunkiem Sudanu (postrzeganego jako kraj
niebezpieczny, ogarnięty wojną domową i popierający terroryzm16).

Materialne dziedzictwo starożytności
w polityce kulturalnej rządu sudańskiego
Podejście władz sudańskich do preislamskiej przeszłości kraju,
uwidacznia się szczególnie wyraźnie w sposobie kreowania świadomości historycznej wśród najmłodszych obywateli (w ramach
15
 Turysta pragnący odwiedzić Sudan musi przejść wiele uciążliwych i kosztownych formalności: uzyskać wizę, wypełnić szereg formularzy wjazdowych
(a przy opuszczeniu kraju – wyjazdowych), wnieść opłaty wjazdowe (a do niedawna również wyjazdowe), w ciągu trzech dni zarejestrować się (za opłatą)
w specjalnym biurze policji, uzyskać pozwolenie na podróż (travel permit) na
wniosek instytucji przyjmującej (również odpłatnie) oraz osobne, umożliwiające wykonywanie fotografii (bezpłatne) lub filmowanie (za opłatą). W trakcie
podróży przez Sudan obcokrajowiec ma obowiązek meldować się (w każdym
mieście, w którym spędza nocleg) w lokalnych urzędach służby bezpieczeństwa
i na komisariatach policji. Nieprzestrzeganie tych przepisów kończy się zazwyczaj
zatrzymaniem do wyjaśnienia przez umundurowanych lub tajnych funkcjonariuszy. Powyższe warunki utrudniają znacznie ruch turystyczny, a wielu zachodnich
turystów z ich powodu rezygnuje z podróży po Sudanie.
16
Sudan znajduje się na liście krajów wspierających terroryzm od 12 sierpnia
1993 r. http://en.wikipedia.org/wiki/State_Sponsors_of_Terrorism [03.04.2013].

Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak

14

programu nauczania szkolnego). Elementy edukacji historycznej
pojawiają się w VII klasie sudańskiej szkoły podstawowej. Podręcznik z zakresu geografii historycznej i społecznej zatytułowany jest
„Człowiek i świat. My i świat islamski” (Al-insaneh al-kon. Nehnu
wa al-alam al-islami). Dziejom Sudanu przed nadejściem islamu
poświęcone jest niecałe 8% objętości książki. Przykładowo, krótka wzmianka o średniowiecznych królestwach chrześcijańskich
w Nubii (uzupełniona schematyczną mapą) pojawia się tam tylko
w kontekście informacji o ich opanowaniu przez muzułmanów17.
Tendencja do marginalizacji przeszłości preislamskiej wzrasta jeszcze
w szkole drugiego stopnia. W podręcznikach do historii regionalnej
i powszechnej18 materiał dotyczący okresu przedmuzułmańskiego
zajmuje zaledwie 4% objętości. Pozostała część podręczników odnosi
się do dziejów kultury arabsko-muzułmańskiej na świecie i w Sudanie. Warto w tym miejscu zaznaczyć, iż uczniowie zdobywają wiadomości o przeszłości również w ramach nauki innych przedmiotów:
religii (gdzie zapoznają się z tradycją muzułmańską) i klasycznego
języka arabskiego (opanowywanego poprzez czytanie, recytowanie
i zapamiętywanie tekstu Koranu). Jednak nabyta tym sposobem
wiedza jest także „arabską” wizją przeszłości19, postrzeganej przez
pryzmat religii islamskiej.
 Ahmed Abd Al-Kerim Ahmed, Ahmed Omar Al-Amin, Mohammed Ahmed
Al-Araki, Al-Fatih Jussif Esz-Szejch, Al-insaneh al-kon. Nehnu wa al-alam al-islami,
Bahat Ar-Roda 2005, s. 3–6.
18
 Ahmed Abd Al-Karim Ahmed, Omar Hadź Az-Zaki, Hassan Mohammed
Salih, Al-Fatih Es-Szejch Jusif, Ali Omar Dafalla, Abd Ar-Rahim Imam Mohammed, Tarich. As-saff at-tani, Bahat Ar-Roda 2001; Ahmed Abd Al-Kerim Ahmed,
Omar Hadż Az-Zaki, Hassan Mohammed Salih, Al-Fatih Jussif Esz-Szejch, Abd
Ar-Rahim Imam Mohammed, Tarich. As-saff at-talit as-sanawi, Bahat Ar-Roda
2002; Ahmed Abd Al-Kerim Ahmed, Omar Hadż Az-Zaki, Hassan Mohammed
Salih, Al-Fatih Jussif Esz-Szejch, Abd Ar-Rahim Imam Mohammed, Tarich. As-saff
al-awal, Bahat ar-Roda 2007.
19
 Choć jej perspektywa obejmuje także przeszłość innych nacji, na przykład
Żydów i Egipcjan.
17

Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie

15

Omawiane powyżej tendencje uwydatniają się w szczególnie wyrazisty sposób na kartach książek służących nauce języka angielskiego
w szkołach ponadpodstawowych. Na tym tle istotne są zwłaszcza
różnice w ich treści przed i po reformie edukacji z 1993 r. Najistotniejszą zmianą wprowadzoną wtedy przez władze było skrócenie
okresu edukacji na poziomie podstawowym i ponadpodstawowym
z 12 do 11 lat20. W opinii sudańskich nauczycieli przyniosło to
w efekcie obniżenie ogólnego poziomu wykształcenia abiturientów.
Przed reformą używano podręczników opracowanych i wydawanych w Wielkiej Brytanii21. W jednym z nich znajdował się rozdział
zatytułowany Meroe – a Sudanese civilization22. Przedstawiono tam
w przystępny sposób najważniejsze wiadomości o ekonomii, polityce,
religii, języku i piśmie dawnego królestwa nad Środkowym Nilem,
ilustrując je zdjęciami zabytków (piramid i świątyń). Czytankę o „sudańskiej cywilizacji” kończy cytat z monografii naukowej kanadyjskiego archeologa Petera Lewisa Shinniego23: „Meroe reprezentowało
cywilizację mocno opartą na afrykańskim podłożu i rozwijającą się
dzięki tubylczej ludności”24. W następujących po czytance ćwiczeniach, publikacja Petera Lewisa Shinniego służy jako przykład, na
bazie którego przybliżono uczniom ideę czerpania wiedzy o przeszłości własnego kraju z dzieł naukowych (nie-arabskojęzycznych)
znajdujących się w bibliotekach, pokazano czym są cytaty (i jak je
stosować) oraz wyjaśniono jak korzystać ze spisu treści.
Przed reformą nauka odbywała się w szkołach pierwszego stopnia (6 lat),
szkołach średnich (3 lata) i szkołach średnich drugiego stopnia (3 lata). Po reformie powstały szkoły podstawowe (8 lat) i trzyletnie szkoły drugiego stopnia.
21
J. Cornbluth, The NILE Course for the Sudan. Students’ Book Four, Harlow
1979; J. Cornbluth, The NILE Course for the Sudan. Students’ Book Five, Harlow
1981; J. Cornbluth, The NILE Course for the Sudan. Students’ Book Six, Harlow
1982.
22
J. Cornbluth, dz. cyt., 1982, s. 15–19.
23
P.L. Shinnie, Meroe. Cywilizacja starożytnego Sudanu, Warszawa 1986, s. 270.
24
J. Cornbluth, dz. cyt., 1982, s. 17.
20

Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak

16

Jak się wydaje, władzom sudańskim odpowiedzialnym za edukację narodową podręczniki angielskie z wielu względów nie odpowiadały. Świadczą o tym książki, jakie pojawiły się w szkołach
po reformie edukacji. Nowe podręczniki do szkół ponadpodstawowych (analogiczne do opisanych powyżej) zostały napisane
głównie przez Sudańczyków25 i wydane w Sudanie26. W ich treści,
charakteryzującej się większą ilością nawiązań do religii muzułmańskiej i kultury arabskiej, okrojono znacznie temat o starożytnych zabytkach. Usunięto niewygodne informacje o „afrykańskiej
cywilizacji”, a także pominięto milczeniem wkład zachodnich
archeologów w jej badania. Brak też wskazówek dotyczących
korzystania z książek historycznych i bibliotek. Temat w nowym
ujęciu ogranicza się do czytanki liczącej 8 zdań i jednego prostego
ćwiczenia odnoszącego się do jej tekstu. Całość uzupełniają dwie
miniaturowe (2,5 x 2,5 cm oraz 3 x 4 cm), fatalnej jakości ilustracje
(bez podpisów), przedstawiające piramidy i fragment inskrypcji
meroickiej – na których jednakże niewiele widać27. W innym podręczniku piramidy wzmiankowane są w krótkim tekście (liczącym
raptem 3 zdania) odnoszącym się do pobytu zagranicznego turysty
w Sudanie28. Takie ujęcie nakreśla w pewien sposób współczesny
kontekst kulturowy starożytnych zabytków, przedstawiając je jako
Jedynie pierwszy z nich powstał przy udziale angielskiej autorki, jednak
większość zespołu redakcyjnego tworzyli Sudańczycy. H. Cuthbert, Siddig Abdel
Monim Ismail, Tawheeda Osman Hadra, Al Musbah Babikir Al Faki (red.), Sudan
Practical Integrated National English 4: Pupil‘s Book, Khartoum 1995. Pozostałe
dwa podręczniki zostały napisane wyłącznie przez autorów sudańskich. Al Musbah
Babikir Al Faki, Ukele J., Sayed Arbab, Tawheeda Osman Hadra, Sudan Practical
Integrated National English 5: Pupil’s Book, Khartoum 1996; Al Musbah Babikir Al
Faki, Ukele J., Sayed Arbab, Tawheeda Osman Hadra, Sudan Practical Integrated
National English 6: Pupil’s Book, Khartoum 1997.
26
 Al Musbah Babikir Al Faki [i in.], dz. cyt., 1996; 1997.
27
 H. Cuthbert [i in.], dz. cyt., s. 94.
28
 Al Musbah Babikir Al Faki [i in.], dz. cyt., 1996, s. 61.
25

Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie

17

przedmiot zainteresowania przybyszów z Zachodu. Nie da się
bowiem ukryć, iż przedstawiciele kultury zachodniej wykazują
żywe zainteresowanie sudańskim dziedzictwem starożytności.
Widać to szczególnie wyraźnie na przykładzie działalności służby
ochrony zabytków w tym kraju, jak również aktywności naukowej
(a zwłaszcza badawczej) na gruncie archeologii.

Ochrona zabytków w Sudanie a zachodni naukowcy
Pierwszą instytucję rządową zajmującą się ochroną zabytków
w Sudanie zorganizowali Brytyjczycy. Od czasów kondominium
angielsko-egipskiego (1899–1905) Sudan Antiquities Service (SAS)
wraz ze służbami muzealnymi podlegała rządowemu Wydziałowi Edukacji, kierowanemu przez Anglików29. Jednak pierwsze
sudańskie muzeum archeologiczne powstało dopiero w 1948 r.
(nota bene dzięki wysiłkom wspomnianego już Kanadyjczyka Petera Lewisa Shinniego). W roku 1955, po uzyskaniu przez Sudan
niepodległości, pracujący w SAS Anglosasi zostali zastąpieni przez
Sudańczyków. Jednak rządowym komisarzem ds. archeologii
został Francuz – Jean Vercoutter (od tamtej pory datuje się coraz
większy wpływ francuskich środowisk naukowych na sudańską
służbę ochrony zabytków30). Dopiero w 1961 r. stanowisko komisarza objął pierwszy Sudańczyk31. W okresie niepodległości SAS
przechodziła rozliczne transformacje, które wyrażały się między
29
 Rozporządzenia prawne regulujące kwestie związane ze starożytnymi
zabytkami zostały uchwalone w 1905, a następnie w 1952 r. El Tahir El Nour
Ogeil, History of the Sudan Antiquities Service, niepublikowana praca magisterska,
Poznań 2002, s. 12.
30
 Od 1969 r. istnieje przy niej stała francuska placówka badawcza (French
Archaeological Research Unit). Wielu archeologów sudańskich zdobyło doświadczenie terenowe pracując właśnie przy boku francuskich kolegów. Tamże, s. 35.
31
Był nim Sayid Thabit Hassan Thabit. Tamże, s. 22.

Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak

18

innymi w zmianach nazwy tej instytucji32 oraz jej afiliacji do ministerstw33 kolejnych rządów. W roku 1971 otwarte zostało Sudańskie Muzeum Narodowe (o profilu archeologiczno-historycznym)
w Chartumie. W 1991 r. SAS została przemianowana na National
Corporation for Antiquities and Museums (NCAM) i pod tą nazwą
funkcjonuje do czasów obecnych34. W 1999 r. rząd Sudanu wydał ustawę o ochronie starożytności (Ordinance for Protection of
Antiquities), uważaną powszechnie za niezbyt restrykcyjną. Przykładowo, handel nielegalnymi zabytkami podlega karze do 7 lat
pozbawienia wolności, a wykopaliska rabunkowe – zaledwie do
5 lat (w obu przypadkach kara więzienia może zostać zamieniona
na karę grzywny o bliżej niesprecyzowanej wysokości)35.
Omawiając zagadnienie ochrony zabytków w Sudanie, należy
podkreślić, iż tamtejsze badania dziedzictwa archeologicznego
w dużej mierze opierają się na kooperacji z zachodnimi instytucjami
naukowymi36. Praca zagranicznych misji terenowych w Sudanie ma
W 1974 r. SAS przemianowano na The Directorate General for Antiquities and
National Museums, a następnie na National Board for Antiquities and Museums.
33
 Omawiana instytucja podlegała kolejno Ministerstwu Edukacji i Badań
Naukowych, Ministerstwu Kultury i Informacji, Ministerstwu Środowiska i Turyzmu, a w ostatnich latach – Ministerstwu Turystyki i Dziedzictwa Narodowego.
34
 NCAM dzieli się na pięć sekcji: Badań Terenowych, Muzeów, Renowacji
i Laboratorium, Serwisu Inżynieryjnego oraz Biblioteki, Dokumentacji i Publikacji.
El Tahir El Nour Ogeil, dz. cyt., s. 32.
35
 Dla porównania, w Egipcie za samo posiadanie starożytności bez wymaganego
zezwolenia przez osobę prywatną grozi 25 lat więzienia i do 250 000 EGP grzywny
(ponad 40 000 USD, według kursu walut z dnia 3 kwietnia 2013 r.), natomiast za
nielegalny wywóz starożytności poza granice kraju – nawet dożywocie. Nevina
El-Aref, A New Law in the making, „Antiquities of Egypt”, (2006) nr 2, s. 5.
36
Problem wkładu nauki zachodniej w badania dziedzictwa kulturowego
świata islamu ma dość szeroki wymiar. Został on ujęty w pracy jednego z polskich
badaczy. J. Danecki, Problem dziedzictwa kulturowego we współczesnym islamie,
w: A. Mrozek-Dumanowska (red.), W kręgu religii krajów pozaeuropejskich,
Warszawa 1985, s. 233–234.
32

Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie

19

najczęściej charakter sezonowy. Podstawę formalno-prawną takiej
pracy stanowią licencje (koncesje) badawcze, przydzielane przez
NCAM za określoną ustawowo opłatą37. Podczas gdy w sąsiednim
Egipcie analogiczne zezwolenia odnoszą się do niewielkich z reguły
obszarów (a czasem do pojedynczych stanowisk czy budowli), o tyle
w Sudanie koncesje badawcze obejmują niekiedy tysiące kilometrów
kwadratowych, a czasem nie posiadają nawet dokładnie wyznaczonych granic. Istotną rolę w sudańsko-zagranicznej współpracy na
gruncie ochrony zabytków spełniają archeologiczne badania ratownicze (ratunkowe), prowadzone na obszarach, gdzie dziedzictwo
przeszłości zagrożone jest przez inwestycje rządowe (budowę dróg,
linii energetycznych czy hydroelektrowni wraz ze zbiornikami retencyjnymi). Dla zachodnich instytucji (zwłaszcza muzealnych) takie
badania w Sudanie stanowią okazję do wzbogacenia własnych kolekcji, biorąc pod uwagę, iż prawo sudańskie (w przeciwieństwie do
egipskiego) nie zabrania wywozu starożytności z kraju. W praktyce
może odbywać się to na kilka sposobów. Po pierwsze na zasadzie
podziału (tzw. partażu) artefaktów odkrytych w ramach wykopalisk ratowniczych38, po drugie – poprzez wypożyczanie kolekcji
pochodzących ze zbiorów NCAM39, po trzecie wreszcie – na drodze
udostępniania zabytków w celu ich specjalistycznej konserwacji za
granicą. Międzynarodowe programy archeologicznych badań ratowniczych w Sudanie zasługują na uwagę z jeszcze jednego względu
– wiążą się z nimi konflikty etniczno-polityczne, w których istotną
rolę odgrywa materialne dziedzictwo starożytności.
37
Warunki przyznawania oraz korzystania z licencji regulują § 22–26 Ordinance for Protection of Antiquities 1999.
38
Zagranicznym misjom przysługuje prawo do zatrzymania części odkrytych
przedmiotów za zgodą NCAM (Ordinance for Protection of Antiquities 1999,
§ 28b).
39
W celu ich ekspozycji lub prowadzenia studiów i badań nad nimi (Ordinance
for Protection of Antiquities 1999, § 28c).

20

Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak

Etnopolityczny kontekst archeologicznych badań
ratowniczych i starożytnych zabytków
Największy z archeologicznych programów badań ratowniczych
w Afryce, zrealizowano w ostatnich latach w północnym Sudanie,
nieopodal IV Katarakty Nilu. Tam właśnie koryto rzeki przegrodziła
Tama Merowe, będąca kluczowym elementem projektu rządowego
znanego pod nazwą Merowe Multi-Purpose Hydroproject. Jego głównym celem miało być dostarczenie energii elektrycznej ośrodkom
miejskim i przemysłowym w północnej części kraju. Jedną z konsekwencji budowy zapory wodnej (wzniesionej w latach 2003–2009)
było powstanie zbiornika retencyjnego, którego powierzchnię oblicza
się na ponad 700 km². Zbiornik ten, nazwany Jeziorem Merowe,
zalał dolinę Nilu Środkowego na długości ponad 170 km40. Jeszcze
przed budową tamy oszacowano, że wymusi to przesiedlenie ponad
48 000 osób, zamieszkujących wspomniany obszar41. Powstanie
sztucznego jeziora poprzedziły badania archeologiczne – Merowe
Dam Archaeological Salvage Project (MDASP). Obszar planowanego
zbiornika podzielono na kilkanaście koncesji badawczych, udzielanych aplikującym o nie instytucjom naukowym (prawie wyłącznie
zagranicznym). W momencie, gdy na tereny zagrożone zalaniem
przybyli archeolodzy, były one zamieszkane głównie przez ludność
z plemienia Manasir. To tradycyjna społeczność o arabskiej tożsamości i nubijskich korzeniach, wyznająca islam; jej populację szacuje
się na ponad 30 000 osób42. Podczas planowania Jeziora Merowe,
okazało się, że zaleje ono kluczowe dla tradycyjnej gospodarki ob40
M. Ząbek, Wprowadzenie, w: M. Ząbek (red.), Wokół IV katarakty. Społeczności wiejskie nad środkowym Nilem przed wielką zmianą, Warszawa 2005, s. 7.
41
Salah Mohamed Ahmed, Merowe Dam Archaeological Salvage Project
(MDASP), „Sudan & Nubia”, 7(2002), s. 11.
42
 Abdelrahim Mohammed Salih, The Manasir of the Northern Sudan: Land
and People. A riverain society and resource scarcity, Köln 1999, s. 11.

Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie

21

szary, położone na terytorium etnicznym plemienia, zwanym Dar
al-Manasir. Pod wodą miały znaleźć się najbardziej wartościowe
grunty rolnicze (np. gaje palm daktylowych) i najlepsze pastwiska,
a także wiele zabudowań wiejskich. To sprawiło, że rząd Sudanu
równolegle z budową tamy podjął działania zmierzające do przesiedlenia Manasir43. Zaproponowano im rekompensaty finansowe
i nowe gospodarstwa w osiedlach wybudowanych specjalnie dla
poszkodowanych. Jednak idea przesiedleń spotkała się z silnym
sprzeciwem mieszkańców Dar al-Manasir. Według nich kryteria
przyznawania odszkodowań były niesprawiedliwe, a miejsca relokacji
(nota bene położone na terytoriach etnicznych innych plemion, nie
zawsze przyjaźnie nastawionych do przybyszów) nie zapewniały
odpowiednich warunków bytowych. Zamieszanie spotęgowało
przybycie do Dar al-Manasir licznych ekip zagranicznych archeologów, gdyż dotychczas cudzoziemcy bardzo rzadko odwiedzali ten
region44. Manasir, odnosząc się z podejrzliwością i nieufnością do
posunięć władz, powołali do życia komitet, mający reprezentować
ich interesy. Starał się on negocjować z rządem Sudanu najbardziej
istotne kwestie, dotyczące odszkodowań i przesiedleń. Kiedy nie
udało się osiągnąć porozumienia, a narastający na tym tle konflikt
pociągnął za sobą pierwsze ofiary w ludziach, plemienny komitet
podjął zdecydowane działania wymierzone przeciwko projektowi
rządowemu. Między innymi, na początku 2006 r. zabronił on naukowcom działalności badawczej na terytorium Dar al-Manasir45.
Na decyzję taką złożyły się co najmniej dwie istotne przyczyny.
Salah Mohamed Ahmed, dz. cyt., s. 14.
P. Maliński, Wybrane aspekty społecznego odbioru archeologii na sudańskiej
prowincji. Badania etnologiczne nad ekspresją plastyczną dzieci z plemienia Manasir,
w: A. Marciniak, D. Minta-Tworzowska, M. Pawleta (red.), Współczesne oblicza
przeszłości, Poznań 2011, s. 267–285.
45
 C. Näser, Arbeiten auf Us und Mograt, „Der Antike Sudan. Mitteilungen der
Sudanarchäologischen Gesellschaft zu Berlin”, (2006), nr 17, s. 99–101.
43
44

Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak

22

Po pierwsze wypływała ona ze swoiście pojmowanych praw
własności do dziedzictwa kulturowego. Miejscowi uznawali bowiem
wszystkie zabytki archeologiczne, pozyskane w ramach wykopalisk za
„swoje” – bynajmniej nie dlatego, że były one wytworami ich kultury,
czy też, że należały do ich przodków, lecz dlatego, że wydobyto je
na terytorium etnicznym plemienia Manasir. Tymczasem zachodnie
misje archeologiczne, pracujące na tym terytorium, zobowiązane
były (warunkami przyznanych koncesji badawczych) do deponowania artefaktów pochodzących z wykopalisk w magazynach NCAM
(znajdujących się poza Dar al-Manasir). Zdeponowane tam zabytki
miały być przedmiotem podziału („partażu”) po zakończeniu całej
kampanii terenowej, a część ich, przyznana cudzoziemskim misjom,
miała na stałe opuścić Sudan, by wzbogacić kolekcje muzealne
w Europie i Ameryce. Manasir zaczęli zatem rozpatrywać działalność badawczą misji archeologicznych w kategoriach kradzieży
lub grabieży zasobów ich kraju (materialne dziedzictwo przeszłości spoczywające w głębi ziemi postrzegali bowiem w identyczny
sposób jak zalegające w niej surowce mineralne). Zmusili zatem
zagraniczne zespoły badawcze do zaprzestania prac i opuszczenia
obszarów badań, przyznanych w ramach koncesji.
Po drugie, w mniemaniu Manasir zablokowanie badań nad dziedzictwem archeologicznym regionu było także posunięciem, które
miało opóźnić zalanie ich kraju. Miejscowi sądzili bowiem, że zbiornik
retencyjny tamy nie zostanie napełniony zanim archeolodzy nie skończą badań na jego obszarze. Strona rządowa informowała oficjalnie,
iż poziom wody w sztucznym jeziorze będzie się podnosił powoli
i stopniowo przez okres co najmniej kilku lat. Miały tego wymagać
względy technologiczne: zbiornik powinien być napełniany podczas
niskiego stanu rzeki, czyli w okresie najmniejszych przepływów46
W okresie wylewu wody Nilu niosą ze sobą spore ilości mułu, który osadzając
się na dnie zbiornika, niekorzystnie zmniejszyłby jego objętość.
46

Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie

23

(stąd długi czas potrzebny na zebranie odpowiedniej objętości
wody). Komitet uwzględnił tę okoliczność przy tworzeniu strategii
działania, obliczonej na możliwie najdłuższe odwlekanie zalania Dar
Al-Manasir. W tym czasie poszkodowani zamierzali wynegocjować
lub wywalczyć jak najlepsze warunki odszkodowań i przesiedleń.
Strategia ta okazała się chybiona, gdyż latem 2008 r. podczas
wysokiego stanu Nilu, zamknięto Tamę Merowe i bardzo szybko
napełniono zbiornik retencyjny47. Postawiło to Manasir niejako
przed faktem dokonanym – na obszarach położonych blisko tamy
poziom wody podniósł się nawet o kilka metrów w ciągu jednej
nocy. Tamtejsza ludność, niepowiadomiona wcześniej o zagrożeniu,
straciła wiele dobytku, którego z braku czasu i środków nie dało
się uratować. Woda zalała nie tylko wsie, pola i gaje palmowe, lecz
również znaczną liczbę nieprzebadanych stanowisk archeologicznych. Tak więc ostatecznie ani Manasir, ani zachodni archeolodzy
nie zrealizowali swoich planów – zrealizował je za to rząd Sudanu.
Nie poprzestał jednak na tym, lecz zręcznie wykorzystał dla celów
politycznych również dalsze wydarzenia wokół Tamy Merowe.
Otóż na początku 2009 r. prezydent Sudanu, Omar Al-Baszir, dokonał uroczystego otwarcia tamtejszej elektrowni wodnej. Stało się
to mniej więcej w tym samym czasie, gdy Międzynarodowy Trybunał
Karny w Hadze wydał wobec niego nakaz aresztowania pod zarzutem
zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości w Darfurze48. Na
wieść o tym wśród mieszkańców północnego Sudanu zapanował
nastrój społecznego oburzenia, podsycany skutecznie przez media.
Zwłaszcza sudańscy Arabowie uznali postępowanie trybunału za
ingerencję w wewnętrzne sprawy kraju, postrzegając je jako intrygę
Według oficjalnej informacji podanej do mediów przez Dam Implementation
Unit (DIU), tama wcale nie została zamknięta, a podniesienie poziomu wody
i zalania były wynikiem powodzi. http://www.sudantribune.com/Merowe-villagers-refuse-to-move,28246 [04.06.2009].
48
B. NDiaye, dz. cyt., s. 162.
47

24

Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak

zewnętrznych wrogów państwa – wyraz polityki interwencjonizmu
USA i Izraela. W tej atmosferze uruchomienie hydroelektrowni na
Tamie Merowe nabrało silnego znaczenia politycznego. „Wybielało”
bowiem negatywny wizerunek Omara Al-Baszira, pokazując iż potrafi
on skutecznie realizować poważne, międzynarodowe inwestycje
dla rozwoju ekonomicznego kraju. Co nie mniej istotne, przy tej
okazji media mogły ukazać, iż prezydent ma poparcie szerokich mas
społecznych. W trakcie uroczystości, gdy Omar Al-Baszir przemawiał na tle bijących w niebo strug wody, wiwatujący tłum powiesił
i spalił kukłę Luisa Moreno-Ocampo, prokuratora generalnego
Międzynarodowego Trybunału Karnego49. Wobec tych wydarzeń,
nastrojów i okoliczności sprawa poszkodowanych Manasir straciła
na znaczeniu i zeszła na dalszy plan.
Obecnie rząd Sudanu, zachęcony opisanym powyżej sukcesem,
realizuje podobną inwestycję – przy V Katarakcie Nilu, w okolicach
miejscowości Szerejk powstaje następna gigantyczna hydroelektrownia. Jej wybudowanie spowoduje zalanie jeszcze jednego
fragmentu doliny Nilu Środkowego, zamieszkałego przez plemię
Rubatab50. I znów sudańska służba ochrony zabytków zwróciła
się z apelem do międzynarodowego środowiska naukowego o pomoc w ratowaniu zagrożonego dziedzictwa kulturowego regionu.
I znów do Sudanu przyjechały zagraniczne misje archeologiczne,
by pracować na przyznanych im koncesjach. I znów lokalni mieszkańcy nie pozwolili naukowcom na realizację prac badawczych.
Czy znów ucierpi na tym dziedzictwo przeszłości? Czas pokaże.
49
Jedna z najpoczytniejszych gazet sudańskich zamieściła na pierwszej stronie
zdjęcie z tej manifestacji, jako ilustrację do artykułu pt. „Psy Europy i Ameryki
szczekają w Hadze a prezydent wciąż jest prezydentem”. Anonim, Kilab Uruba wa
Amrika tanbahu al-jaum fi l-Ahai wa rais hua rais, „Achir Lahza” (2009) 4.III., s. 1.
50
P. Maliński, Koncepcja przeszłości w tradycji ustnej plemienia Rubatab z północnego Sudanu, w: I. Grzelczak-Miłoś, M. Praczyk, K. Wiśniewski (red.), Przez
źródło do przeszłości, Poznań 2012, s. 177.

Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie

25

Nieco inaczej rysują się perspektywy budowy trzeciej wielkiej
zapory na Nilu, planowanej w rejonie III Katarakty, przy miejscowości Kadźbar. Leży ona na terytorium etnicznym nubijskiego
plemienia Mahas. Jego przedstawiciele, choć poddani procesowi arabizacji, zachowali własną tożsamość etniczną, której wyznacznikiem jest przede wszystkim język – Nobiin51. Istotne jest
również przywiązanie do zamieszkiwanego obszaru – Nubijczycy
uważają się za autochtonów, rdzennych mieszkańców doliny Nilu
Środkowego52. Natomiast Arabów postrzegają jako imigrantów
z Półwyspu Arabskiego, „przybyszów zza morza” (Czerwonego),
którzy w Nubii pojawili się stosunkowo niedawno – „zaledwie”
przed kilkoma (lub co najwyżej kilkunastoma) wiekami. Tak więc
tożsamość nubijska jest historycznie uwarunkowana, przy czym
istotną rolę odgrywają elementy dziedzictwa kulturowego – zabytki
starożytności. Nubijczycy traktują je bowiem jako pozostałości po
swych przodkach – innymi słowy uznają je za pamiątki „własnej”
przeszłości. Członkowie społeczności Mahas popierają badania
dziedzictwa archeologicznego regionu, gdyż wiedzą, że dzięki
pracy naukowców wzrasta wiedza o przeszłości Nubii. Tak więc
miejscowi nie wyrażają (jak dotąd) sprzeciwu wobec realizacji
programu archeologicznych badań ratowniczych na obszarze
planowanego zbiornika retencyjnego tamy Kadźbar – choć sama
idea budowy hydroelektrowni jest kontestowana53. Świadomość
M. Bechhaus-Gerst, The (Hi)story of Nobiin – 1000 Years of Language Change,
Frankfurt am Mein 2011.
52
P. Maliński, M. Drzewiecki, Krajobraz nierówności społecznych. Projekt badawczy we wsi Jawgul jako przyczynek do studiów nad dawną i współczesną kulturą
regionu Mahas (północny Sudan), w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad
as-Sudan – kultury i migracje, Warszawa 2013, s. 103.
53
W 2007 r., podczas pokojowej manifestacji Nubijczyków przeciwko budowie
tamy, sudańskie siły bezpieczeństwa otworzyły ogień do demonstrantów, zabijając
cztery osoby, a raniąc co najmniej dwadzieścia. http://www.internationalrivers.
org/campaigns/kajbar-dam-sudan [03.04.2013].
51

Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak

26

historyczna Nubijczyków (rozwinięta zwłaszcza wśród elit intelektualnych tej grupy), sprawiła również, że dość krytycznie oceniają
oni oficjalną strategię ochrony dziedzictwa starożytności w Sudanie. W środowisku tym można na przykład spotkać się z opinią,
iż intencją sudańskich służb ochrony zabytków, jest nie ochrona,
lecz świadome niszczenie dziedzictwa archeologicznego. Zwolennicy takiego poglądu dowodzą, że władze państwowe realizując
swą strategię, chcą jakoby doprowadzić do dekulturacji nubijskiej
mniejszości etnicznej (pozbawiając jej spuścizny przodków), by
uczynić ją bardziej podatną na arabizację.

Starożytności z perspektywy mniejszości etnicznej
Przedstawione powyżej przekonanie znalazło swój wyraz między
innymi w treści dokumentu, wystosowanego przez jednego z nubijskich intelektualistów do UNESCO54. Dokument ten to raport
o stanie zagrożenia dziedzictwa archeologicznego w dolinie Nilu
Środkowego. Ze względu na to, że tekst ten w znaczący sposób
koresponduje z omawianą problematyką, warto tu przytoczyć jego
obszerniejsze fragmenty (przy czym w tłumaczeniu starano się
oddać oryginalną stylistykę oraz sformułowania autora). Rzeczony
raport został napisany w celu
„[...] wywarcia większego nacisku na rząd Sudanu, by zapewnił on ochronę i bezpieczeństwo dla nubijskich stanowisk archeologicznych w Prowincji Północnej. Te jedyne w swoim rodzaju
stanowiska są wciąż zaniedbywane i grozi im trwałe zniszczenie
z racji aktualnej, nierozważnej polityki rządu. Pomimo zapewnień
i obietnic sudańskich władz o podjęciu działań ochronnych wobec
Mohamed Khidir Khalil, A call for UNESCO to rescue Barkel Site from
annihilation. Special Report about Historical Nubian Archeology Sites of Sudan,
niepublikowany dokument tekstowy w formie pliku elektronicznego, 2009.
54

Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie

27

historycznych zabytków starożytnej Nubii, na tychże stanowiskach
zaobserwowano stałe pogarszanie się warunków. To ustawicznie
powtarzające się i karygodne niedbalstwo rządu sudańskiego
wzbudziło pewne wątpliwości co do szczerości jego intencji w kwestii ochrony nubijskich starożytności w północnym Sudanie. [...]
W rzeczy samej wiele jest czynników powodujących postępujące
pogarszanie się warunków archeologii w Sudanie. Poprzez brak
należytej ochrony wspomniane stanowiska są w jawny sposób
wydawane, zarówno w ręce intruzów, jak i miejscowych, którzy
są nieświadomi kulturowego znaczenia starożytnych zabytków
i ich historycznej wartości. Za główną przyczynę tego wszystkiego uważana jest bezmyślna polityka rządu. Od rządu oczekuje
się, by podjął odpowiednie środki w celu konserwacji i ochrony
stanowisk archeologicznych, lecz jest wręcz przeciwnie – polityka
rządu zachęca do wspomnianych, niegodnych czynów zarówno
okolicznych mieszkańców, jak i innych przemytników starożytności.
Wielokrotnie zgłaszano przypadki grabieży zabytków i rabunku
starożytności – kradzionych niekiedy z samych stanowisk archeologicznych – jednak władze nie podjęły żadnych konkretnych
działań, by powstrzymać proceder przemytu zabytków archeologicznych w Nubii. Prawo ustanowione, by karać za tak ohydne
przestępstwo jest słabe – winni skazywani są na najmniejszą karę
pozbawienia wolności i niewielką grzywnę. Nie ma zatem wątpliwości, że Sudan potrzebuje zmian w polityce ochrony swojej
historii i archeologii”55.
Dalej następuje dość szczegółowy opis destrukcji dziedzictwa
archeologicznego, spowodowanej przez inwestycje rządowe
(budowy dróg i kanałów irygacyjnych, realizacje projektów
rolniczych) niepoprzedzone badaniami ratowniczymi. Autor ra Tamże, s. 1–2. Ten i kolejny fragment przetłumaczył na język polski Piotr
Maliński.
55

28

Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak

portu powołuje się na konkretne przypadki, wymieniając nazwy
miejscowości i regionów, w których stanowiska archeologiczne
zostały naruszone lub zniszczone (ich ilość ocenia na ponad
setkę). Opisuje również wysiłki społeczności nubijskiej podejmowane w celu zawiadomienia odpowiednich władz o istniejących
problemach. Według autora raportu, w większości przypadków
czynniki oficjalne nie reagowały na takie zgłoszenia. Sytuacja
weszła w stadium „kryzysowe”, gdy jedna z nowych inwestycji
zagroziła starożytnemu kompleksowi świątynnemu i cmentarzysku
królewskiemu Dżebel Barkal. Oto jak kwestia ta przedstawiona
została w raporcie:
„W lipcu 2003 roku stanowisko Dżebel Barkal56 [...] zostało
zgłoszone do wpisania na listę światowego dziedzictwa stanowisk
historycznych. Jak wiadomo, Dżebel Barkal jest jedynym sudańskim stanowiskiem znajdującym się na liście międzynarodowego
dziedzictwa. W trakcie selekcji, stanowisko [...] spełniło pięć
kryteriów oceny: I, II, III, IV i VI57.
Pan Suhaib Mirgani, miejscowy inwestor, wystąpił o zgodę
do Ministerstwa Turyzmu Prowincji Północnej na wybudowanie
turystycznego ośrodka wypoczynkowego na obszarze Dżebel
Barkal. Proponowany przez niego projekt został przedstawiony
urzędowi administracji rządowej odpowiedzialnej za turyzm,
inwestycje i przemysł w Prowincji Północnej. Z kolei urząd ten
przedłożył wspomniany projekt Korporacji Archeologii i Turyzmu58
56
W transkrypcji angielskiej nazwa ta zapisywana jest najczęściej jako Jebel
Barkal lub Gebel Barkal, w tekście źródłowym natomiast występuje w formie
Jabel Barkel lub krócej Barkel. Tamże.
57
Są to kryteria kulturowe. http://en.wikipedia.org/wiki/Jebel_Barkal [dostęp
z: 2013-04-03]; http://pl.wikipedia.org/wiki/ Lista_%C5%9Bwiatowego_dziedzictwa_UNESCO [03.04.2013].
58
Jest to prawdopodobnie przekręcona nazwa National Corporation for
Antiquities and Museums.

Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie

29

[...], która została poproszona o konsultację i zaopiniowanie go.
Proponowany projekt sugerował lokalizację [...] ośrodka w granicach stanowiska Dżebel Barkal, zaledwie 500 m od piramid.
Pan Murtada59 i jego zespół z Korporacji Archeologii zawiadomili
lokalne władze, że lokalizacja projektu powinna zostać zmieniona,
gdyż niedopuszczalne jest budowanie czegokolwiek na prawnie
chronionym stanowisku archeologicznym o międzynarodowym
znaczeniu. W zamian zasugerowali inną lokalizację dla projektu
pana Mirganiego, położoną 500 m od granic stanowiska, w miejscu niezbyt rzucającym się w oczy, oddzielonym od stanowiska
niewysokim wzgórzem. Pan Mirgani, inwestor, nie zgodził się na
realizację projektu w proponowanym miejscu i zaczął korzystać
z wpływów spokrewnionych z nim polityków, by uzyskać aprobatę
dla projektu u wyższej instancji w stolicy. Tymczasem pan Murtada
zasięgnął opinii przybyłej delegacji UNESCO, [...] która przyznała, iż jeśli projekt zostanie zrealizowany w swych pierwotnych
założeniach, spowoduje że Dżebel Barkal nie będzie już spełniać
niektórych kryteriów oceny, przez co przestanie być uznawany za
stanowisko międzynarodowego dziedzictwa. Niestety, ze względu
na szerzącą się w Sudanie korupcję, panu Mirganiemu udało się
uzyskać akceptację u władz wyższych w Chartumie, po czym zaczął on realizować swój projekt w niedozwolonym miejscu. Pan
Murtada jako urzędnik wniósł przeciwko panu Mirganiemu pozew
do sądu, który zarządził wstrzymanie prac budowlanych do czasu
zakończenia procesu. Jednak prace przerwano jedynie na miesiąc,
po czym inwestor zadecydował o ich wznowieniu, nie zważając
na orzeczenie sądu. Wówczas pan Murtada rozpoczął kampanię
przeciwko projektowi, który może doprowadzić do zniszczeń
Pracownik służby ochrony zabytków, w tekście raportu wymieniony wcześniej jako „Pan Murtada Bushara, odważny sudański archeolog, urzędnik Korporacji
Archeologii i Turyzmu”. Mohamed Khidir Khalil, dz. cyt., s. 3.
59

Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak

30

na Dżebel Barkal. Obecnie ten okropny gmach rośnie z dnia na
dzień, na obszarze przepięknego Dżebel Barkal. Wyżsi urzędnicy
Korporacji Archeologii i Turyzmu nie wypowiadają się na temat tej
sprawy, pozostawiając pana Murtadę samemu sobie w jego walce
z inwestorem projektu”60.
Warto dodać do tego, iż cytowany dokument odniósł zamierzony
skutek – spowodował on interwencję UNESCO, która doprowadziła
ostatecznie do przerwania prac budowlanych i zaniechania realizowanej inwestycji w formie, która mogłaby naruszyć zabytkowe
walory Dżebel Barkal.

Realia „archeologii nacjonalistycznej” w Sudanie
Wobec przedstawionych powyżej zagadnień i problemów, nasuwa się pytanie o postawy sudańskich archeologów względem
dziedzictwa starożytności, a zwłaszcza o teoretyczne podstawy ich
działań. W tym względzie na uwagę zasługuje zwłaszcza (wspomniany już) „nacjonalistyczny” kierunek w ramach tej dyscypliny
nauki. Symptomatyczne jest, iż w Sudanie jego pionierem był
przedstawiciel mniejszości etnicznej – Nubijczyk z plemienia Mahas, Ali Osman Mohamed Salih61. Naukowiec ten odebrał wykształcenie na Zachodzie, gdzie miał okazję być jednym z uczniów
Petera Lewisa Shinniego – teoretyka i prekursora idei „archeologii
 Tamże, s. 3–4. W treści cytowanego ustępu zwraca uwagę bezwład i dysfunkcja aparatu sudańskiej administracji państwowej. Problem ten jest powszechnie
dostrzegany w społeczeństwie, a niektóre jego aspekty stały się nawet przedmiotem badań i studiów, podjętych przez sudańskich naukowców. Ali Abdel Gadir
Ali (red.), The Sudan Economy in Disarray, Khartoum 1985; Al-Hadi Abdulsamd
Abdulla, The Pathology of African Civil Service. A Diagnosis of Major Problems with
Special Reference to Sudan, Khartoum 2010.
61
 Ali Osman Mohamed Salih, Nationalist Archaeology. The Case of Sudan,
„Études Nubiennes”, 1(1990), s. 225, 229.
60

Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie

31

nacjonalistycznej”62. „Archeologia nacjonalistyczna” w nubijskim
wydaniu zakładała praktyczne wykorzystanie wiedzy naukowej,
a zwłaszcza rezultatów badań archeologicznych w celu kształtowania tożsamości narodowej w wielokulturowym społeczeństwie.
Wskazywano tu na okoliczność, iż w rozwiązaniu współczesnych
problemów społeczno-politycznych można spożytkować doświadczenia z odległej przeszłości. Przytaczano dowody (o charakterze
ewidencji archeologicznej) na poparcie twierdzenia, że na obszarze
Sudanu możliwe było pokojowe współistnienie, a nawet integracja
wielu grup ludności znacznie różniących się kulturowo i etnicznie.
Ich różnorodność nie tylko nie wykluczała koegzystencji, lecz – za
sprawą międzykulturowego dialogu i wymiany idei – wpływała stymulująco na rozwój społeczno-ekonomiczny. Według przedstawicieli
„archeologii nacjonalistycznej”, odwołanie się do takiej wizji przeszłości, uznanie jej za rodzaj narodowej tradycji i upowszechnienie
w społeczeństwie pomoże ukształtować „nowoczesną tożsamość
kulturową Sudańczyków”63. Ta z kolei umożliwi wypracowanie
rozwiązań dla aktualnych problemów: destabilizacji politycznej,
zapaści gospodarczej i fiaska procesów narodowotwórczych. Za
sprawę kluczową uznano zatem społeczną promocję wiedzy archeologicznej, postulowano rozwój instytucji naukowych (zwłaszcza
muzeów) oraz podjęcie multidyscyplinarnych badań terenowych
nad dawnymi i teraźniejszymi kulturami Sudanu64.
Jednak „archeologia nacjonalistyczna” w ujęciu Alego Osmana
Mohameda Saliha pozostała tworem czysto teoretycznym, a jej
62
 Ali Osman Mohamed Salih, A Tribute to Peter Shinnie, w: J. Sterner, N. David
(red.), An African Commitment. Papers in Honour of Peter Lewis Shinnie, Calgary
1992, s. ix.
63
 Yousif M. Elamin, Archaeology and Modern Sudanese Cultural Identity,
„African Archaeological Review”, 16(1999) nr 1, s. 1–3.
64
 Negm-el-Din Mohammed Sherif, The Future of Sudanese Archaeology, „Meroitica”, 5(1979), s. 23–29; Ali Osman Mohamed Salih, dz. cyt., 1990, s. 230.

Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak

32

założeń nie udało się wprowadzić w życie. Złożyło się na to wiele
różnorodnych przyczyn. Przede wszystkim nie wszyscy sudańscy
archeolodzy byli zwolennikami kulturowej „jedności w różnorodności”. Nie znalazła ona również poparcia wśród elit rządzących,
które preferowały inne rozwiązania wewnętrznych problemów
społeczno-politycznych kraju. Dodatkowym, stałym problemem
był niedostatek finansów publicznych przeznaczanych na naukę.
W rezultacie, zamiast „archeologii nacjonalistycznej” uwzględniającej wielokulturowość, w środowisku sudańskich archeologów
(składającym się prawie wyłącznie z muzułmanów mówiących
po arabsku) upowszechniły się pewne idee, które można uznać za
emanację arabizmu i islamizmu na sposób postrzegania przeszłości.
Przykładowo, w naukowej interpretacji i rekonstrukcji przeszłości
badacze sudańscy kładą często nacisk na procesy migracji (utożsamiane niekiedy wręcz z „inwazjami”) i dyfuzji, postrzegane jako
główne czynniki wpływające na zmiany kulturowe65. Co więcej,
dawne kultury podlegające owym procesom dzielone są przez tychże badaczy na uciskające (władcy) i uciskane (słudzy/niewolnicy).
W takim ujęciu kulturowych kontaktów rola międzykulturowego
dialogu bywa pomijana – podkreśla się za to znaczenie konfrontacji
i podbojów, w ramach których „lepsza/silniejsza” kultura (względnie lud) podporządkowuje sobie „gorszą/słabszą”. Przenosząc
powyższe zagadnienia na obszar kultury współczesnej, nietrudno
jest przyporządkować do wspomnianych kategorii odpowiednie
grupy etniczne lub wyznaniowe, zamieszkujące Sudan (zwłaszcza
przed jego podziałem w 2011 r.). W takim pojmowaniu przeszłości
można dopatrzyć się prób naukowej interpretacji historycznych
uwarunkowań „kultury strachu” i „polityki jądra kulturowego”.
Trudno oprzeć się wrażeniu, iż te tendencje w nauce są wyrazem
kultu przewagi, potęgi i siły, będącego organicznym elementem
 Ali Osman Mohamed Salih, dz. cyt., 1990, s. 228–229.

65

Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie

33

kultury arabsko-muzułmańskiej66. W świetle powyższego wydaje
się zatem, że w Sudanie funkcjonuje jednak swego rodzaju „archeologia nacjonalistyczna” – choć diametralnie inna od tej, którą
postulował Ali Osman Mohamed Salih67 (1990).
* * *
Przedstawione powyżej rozważania obejmują tylko niektóre
aspekty wykorzystania materialnego dziedzictwa starożytności
dla celów politycznych w Sudanie. W istocie wzajemne relacje
łączące starożytne zabytki, politykę i archeologię w tym kraju są
dużo bardziej rozbudowane, złożone i wielowątkowe. Co więcej,
w niektórych przypadkach podlegają one dynamicznym zmianom68.
To sprawia, iż poruszana problematyka nie traci na aktualności,
choć przedstawienie jej całokształtu z pewnością wykracza poza
ramy niniejszego artykułu i zasługuje na poważniejsze opracowanie.
Na koniec warto jedynie zasygnalizować kilka zjawisk i zagadnień,
które mogą okazać się istotne dla przyszłych studiów, wskazując
kierunki i perspektywy dalszych badań. Przede wszystkim warto
poruszyć kwestię własności materialnego dziedzictwa przeszłości,
gdyż to głównie na jej tle dochodzi do różnego rodzaju społeczno-kulturowych konfliktów. W niektórych przypadkach (jak na przykład
we wspomnianym Dar al-Manasir) mają one wielostronny i wielopoziomowy charakter, a zainteresowane posiadaniem zabytków
 E. Podhorska-Rekłajtis, W oczach Arabów, w: A. Zajączkowski (red.), Obrazy
świata białych, Warszawa 1973, s. 232; F. Bocheński, Islam wobec uprzemysłowienia, w: A. Mrozek-Dumanowska (red.), W kręgu religii krajów pozaeuropejskich,
Warszawa 1985, s. 213–215; K. Meissner, P. Maliński, Kultura własna i kultura
„obca” w dziecięcej wizji świata. Analiza twórczości plastycznej dzieci z sudańskiego
plemienia Manasir, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan – bogactwo
kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 338.
67
 Ali Osman Mohamed Salih, dz. cyt., 1990.
68
 Autorzy jeszcze raz podkreślają, że w tekście nie zostały przedstawione ani
omówione zmiany, jakie zaszły w latach 2013–2015.
66

34

Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak

minionych dziejów są rozliczne grupy: lokalni mieszkańcy, państwo,
zachodni naukowcy, a nawet (jak przypadku Dżebel Barkal) – organizacja reprezentująca społeczność międzynarodową. Spuścizna
przeszłości może przedstawiać zupełnie inną wartość (wymierną lub
niewymierną) dla różnych grup, co w efekcie rzutuje też na różne
sposoby jej funkcjonowania w określonych kontekstach kulturowych. Tu warto zwrócić uwagę na fenomen relatywizacji wartości
materialnego dziedzictwa przeszłości. Może ona prowadzić do jego
rewaluacji (waloryzacji lub dewaluacji), skutkującej zmianami w strategiach jego wykorzystania przez daną grupę lub grupy. W sferze
działań o charakterze politycznym zwraca uwagę pragmatyzm tychże
strategii, szczególnie jaskrawo widoczny w przypadkach, w których
dziedzictwo archeologiczne jest rozmyślnie i skutecznie niszczone.
Rozwinięcie skrótów użytych w tekście
DIU – Dam Implementation Unit
MDASP – Merowe Dam Archaeological Salvage Project
NCAM – National Corporation for Antiquities and Museums
NIF – National Islamic Front
UNESCO – United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization

Bibliografia
Abdelrahim Mohammed Salih, The Manasir of the Northern Sudan: Land
and People. A riverain society and resource scarcity, Köln 1999.
Ahmed Abd Al-Kerim Ahmed, Ahmed Omar Al-Amin, Mohammed Ahmed
Al-Araki, Al-Fatih Jussif Esz-Szejch, Al-insaneh al-kon. Nehnu wa al-alam al-islami, Bahat Ar-Roda 2005.
Ahmed Abd Al-Kerim Ahmed, Omar Hadż Az-Zaki, Hassan Mohammed
Salih, Al-Fatih Jussif Esz-Szejch, Abd Ar-Rahim Imam Mohammed,
Tarich. As-saff at-talit as-sanawi, Bahat Ar-Roda 2002.
Ahmed Abd Al-Kerim Ahmed, Omar Hadż Az-Zaki, Hassan Mohammed
Salih, Al-Fatih Jussif Esz-Szejch, Abd Ar-Rahim Imam Mohammed,
Tarich. As-saff al-awal, Bahat ar-Roda 2007.

Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie

35

Ahmed Abd Al-Karim Ahmed, Omar Hadź Az-Zaki, Hassan Mohammed
Salih, Al-Fatih Es-Szejch Jusif, Ali Omar Dafalla, Abd Ar-Rahim Imam
Mohammed, Tarich. As-saff at-tani, Bahat Ar-Roda 2001.
Al-Hadi Abdulsamd Abdulla, The Pathology of African Civil Service. A Diagnosis of Major Problems with Special Reference to Sudan, Khartoum 2010.
Ali Abdel Gadir Ali (red.), The Sudan Economy in Disarray, Khartoum 1985.
Ali Osman Mohamed Salih, Nationalist Archaeology. The Case of Sudan,
„Études Nubiennes”, 1(1990), s. 225–236.
Ali Osman Mohamed Salih, A Tribute to Peter Shinnie, w: Sterner J., David
N. (red.), An African Commitment. Papers in Honour of Peter Lewis
Shinnie, Calgary 1992, s. ix.
Al Musbah Babikir Al Faki, Ukele J., Sayed Arbab, Tawheeda Osman
Hadra, Sudan Practical Integrated National English 5: Pupil’s Book,
Khartoum 1996.
Al Musbah Babikir Al Faki, Ukele J., Sayed Arbab, Tawheeda Osman
Hadra, Sudan Practical Integrated National English 6: Pupil’s Book,
Khartoum 1997.
Anonim, Kilab Uruba wa Amrika tanbahu al-jaum fi l-Ahai wa rais hua
rais, „Achir Lahza”, (2009), 4 marca, s. 1.
Bechhaus-Gerst M., The (Hi)story of Nobiin – 1000 Years of Language
Change, Frankfurt am Mein 2011.
Bocheński F., Islam wobec uprzemysłowienia, w: Mrozek-Dumanowska
A. (red.), W kręgu religii krajów pozaeuropejskich, Warszawa 1985,
s. 205–225.
Cornbluth J., The NILE Course for the Sudan. Students’ Book Four, Harlow
1979.
Cornbluth J., The NILE Course for the Sudan. Students’ Book Five, Harlow
1981.
Cornbluth J., The NILE Course for the Sudan. Students’ Book Six, Harlow 1982.
Cuthbert H., Siddig Abdel Monim Ismail, Tawheeda Osman Hadra, Al
Musbah Babikir Al Faki (red.), Sudan Practical Integrated National
English 4: Pupil‘s Book, Khartoum 1995.

36

Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak

Danecki J., Problem dziedzictwa kulturowego we współczesnym islamie,
w: Mrozek-Dumanowska A. (red.), W kręgu religii krajów pozaeuropejskich, Warszawa 1985, s. 226–243.
Diaz-Andrieu M., Champion T. (red.), Nationalism and Archaeology in
Europe, London 1996.
Drzewiecki M., Maliński P., Jawgul – A Village Between Towers, „Sudan &
Nubia”, t. 17 (2013), s. 101–108.
El Tahir El Nour Ogeil, History of the Sudan Antiquities Service, [niepublikowana praca magisterska] Poznań 2002.
Fekri Hassan, Strategic Approach to Egypt’s Cultural Heritage. Final Report,
Cairo 2001.
Jebel_Barkal, http://en.wikipedia.org/wiki/Jebel_Barkal [03.04.2013].
Kajbar Dam, Sudan, http://www.internationalrivers.org/campaigns/
kajbar-dam-sudan [03.04.2013].
Kania M., Relacje archeologii i nacjonalizmu – dyskurs (z) przeszłości?
Rozważania na przykładzie konfliktu między Yale University a rządem
Peru o losy kolekcji zabytków z Machu Picchu, w: Drozd-Piasecka M., Posern-Zieliński A. (red.), Antropologia polityki i polityka w antropologii,
Warszawa 2010, s. 139–153.
Kohl P., Nationalism and archaeology: on the construction of nations and the
reconstructions of the remote past, „Annual Review of Anthropology”,
27(1998), s. 223–246.
Kohl P., Fawcett C. (red.), Nationalism, Politics and the Practice of Archaeology, Cambridge 1995.
Lista Światowego dziedzictwa UNESCO, http://pl.wikipedia.org/wiki/
Lista_%C5%9Bwiatowego_dziedzictwa_UNESCO [03.04.2013].
Maliński P., Funkcjonalny charakter obiektów archeologicznych w tradycyjnej kulturze plemienia Manasir, „Menhir” (2005) nr 6, s. 23–26.
Maliński P., Wybrane aspekty społecznego odbioru archeologii na sudańskiej
prowincji. Badania etnologiczne nad ekspresją plastyczną dzieci z plemienia
Manasir, w: Marciniak A., Merowe villagers refuse to move, http://www.
sudantribune.com/Merowe-villagers-refuse-to-move,28246 [04.06.2009].

Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie

37

Minta-Tworzowska D., Pawleta M. (red.), Współczesne oblicza przeszłości,
Poznań 2011, s. 267–285.
Maliński P., Koncepcja przeszłości w tradycji ustnej plemienia Rubatab
z północnego Sudanu, w: Grzelczak-Miłoś I., Praczyk M., Wiśniewski K.
(red.), Przez źródło do przeszłości, Poznań 2012, s. 177–191.
Maliński P., Drzewiecki M., Krajobraz nierówności społecznych. Projekt badawczy we wsi Jawgul jako przyczynek do studiów nad dawną
i współczesną kulturą regionu Mahas (północny Sudan), w: Cisło W.,
Różański J., Ząbek M. (red.), Bilad as-Sudan – kultury i migracje,
Warszawa 2013, s. 191–220.
Meissner K., Maliński P., Kultura własna i kultura „obca” w dziecięcej wizji
świata. Analiza twórczości plastycznej dzieci z sudańskiego plemienia
Manasir, w: Cisło W., Różański J., Ząbek M. (red.), Sudan – bogactwo
kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 311–340.
Meskell L. (red.), Archaeology under fire. Nationalism, politics and heritage in the Eastern Mediterranean and Middle East, London – New
York 1998.
Mohamed Khidir Khalil, A call for UNESCO to rescue Barkel Site from
annihilation. Special Report about Historical Nubian Archeology Sites
of Sudan, [niepublikowany dokument tekstowy w formie pliku elektronicznego] 2009.
Näser C., Arbeiten auf Us und Mograt, „Der Antike Sudan. Mitteilungen der
Sudanarchäologischen Gesellschaft zu Berlin” (2006) nr 17, s. 89–116.
NDiaye B., Współczesna Afryka Subsaharyjska. Wybrane zagadnienia,
Olsztyn 2011.
Negm-el-Din Mohammed Sherif, The Future of Sudanese Archaeology,
„Meroitica” t. 5 (1979), s. 23–29.
Nevina El-Aref, A New Law in the making, „Antiquities of Egypt” (2006)
nr 2, s. 5.
Podhorska-Rekłajtis E., W oczach Arabów, w: Zajączkowski A. (red.),
Obrazy świata białych, Warszawa 1973, s. 230–277.
Salah Mohamed Ahmed, Merowe Dam Archaeological Salvage Project
(MDASP), „Sudan & Nubia” t. 7 (2002), s. 11–14.

38

Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak

State_Sponsors_of_Terrorism, http://en.wikipedia.org/wiki/State_Sponsors_of_Terrorism [03.04.2013].
Shinnie P.L., Meroe. Cywilizacja starożytnego Sudanu, Warszawa 1986.
Trigger B.G., Alternative archaeologies: nationalist, colonialist, imperialist,
„Man” t. 19 (1984), s. 355–370.
Ząbek M., Historia Sudanu do 1989 roku, w: Mantel-Niećko J., Ząbek M.
(red.), Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999, s. 107–182.
Ząbek M., Wprowadzenie, w: Ząbek M. (red.), Wokół IV katarakty. Społeczności wiejskie nad środkowym Nilem przed wielką zmianą, Warszawa
2005, s. 7–9.
Yousif M. Elamin, Archaeology and Modern Sudanese Cultural Identity,
„African Archaeological Review”, 16(1999), nr 1, s. 1–3.

Ancient Monuments, Policy and Archaeology in Sudan
Summary
The text is devoted to the relationship of policy and archaeological
heritage in Sudan. Three authors of the text represent different scientific
disciplines and different points of view on the title issues. Using their
recent, very diverse experiences, studies and achievements, authors
present certain aspects of the use of material heritage of the past for political purposes in Sudan. Among other things, they analyze the political
situation in the country, cultural policy of the Sudanese government,
official strategy for heritage preservation and promotion, and also the
processes of creating historical awareness of citizens. In the following
part of the paper, the ethnopolitical context of rescue excavation in the
Middle Nile Valley is described (on the example of Merowe Dam Archaeological Salvage Project), as well as critical problems of the protection
of national heritage in Sudan (on the example of Jebel Barkal, one of the
UNESCO World Heritage Sites). The text also discusses transformations
of the concept of nationalist archeology, the purpose of which is to create
a Sudanese national identity.

Karol Piasecki
Mateusz Wierciński

Ewolucja sztuki naskalnej
na przykładzie petroglifów wyspy Saffi
Prezentowany tekst stanowi rozwinięcie referatu przedstawionego na Konferencji Nubiologicznej w roku 2007 w Gniewie.
W międzyczasie cała wyspa Saffi wraz ze znajdującymi się na niej
petroglifami i pozostałymi stanowiskami archeologicznymi uległa
zalaniu. Na szczęście większość znajdujących się na niej stanowisk
archeologicznych została przebadana i zadokumentowana. Mając
nadzieję, że petroglify Saffi doczekają się kiedyś końcowej publikacji przedstawiamy wstępne rozważania na ich temat.
W trakcie badań antropologicznych prowadzonych w roku 2005
na obszarze Saffi przeprowadzono prospekcję terenową, której celem
była inwentaryzacja tamtejszych petroglifów. Ich istnienie zostało
stwierdzone w 2004 roku na południowym i północnym krańcu
wyspy przez Martę i Piotra Osypińskich. W wyniku prac terenowych
wykazano obecność 11 stanowisk z rysunkami naskalnymi i dodatkowo 3 stanowisk z litofonami1. Liczbę stanowisk należy traktować
1
 Część litofonów zlokalizowana jest w obrębie głazowisk z petroglifami.
Można więc sądzić, iż podobnie jak na stanowisku KP36 w Gebel Gurgurib
(A. Rozwadowski, E. Kuciewicz, P. Polkowski, Afrykańska sztuka naskalna w polskich doświadczeniach badawczych, w: S. Szafrański i inni (red.), Sztuka Afryki

Karol Piasecki, Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej, Uniwersytet Szczeciński
Mateusz Wierciński, Instytut Geografii, Uniwersytet im. Jana Kochanowskiego
w Kielcach

40

Karol Piasecki, Mateusz Wierciński

jako przybliżoną, bowiem brak istotnych różnic, zarówno w technice
wykonania petroglifów, jak i w ich formie, sprawia że wyodrębnianie
poszczególnych stanowisk bez wątpienia ma charakter arbitralny.
Stanowiska te reprezentują pojedyncze rysunki bądź ich zespoły,
przy czym zdecydowanie przeważają zespoły rysunków nad pojedynczymi rytami. Petroglify zostały różnie umieszczone – część
wykonano na eksponowanych, równych płaszczyznach skalnych
(niekiedy widoczne były z odległości 100–200 m), inne na słabo
widocznych, czasami leżących poziomo głazach. Niektóre z głazów
bez wątpienia były następnie intencjonalnie przewrócone bądź
przemieszczone (ewentualnie uległy naturalnemu osunięciu).
Tylko niektóre rysunki były staranniej wykonane, większość z nich
wykonano w sposób uproszczony, wręcz „niedbały”. Rysunki wybijano tłuczkami kwarcowymi techniką linearną, rzadziej konturowo (wyjątkowo z wypełnieniem konturowanych powierzchni).
Większość pojedynczych rysunków (bądź oddzielnych elementów
kompozycji) ma niewielkie rozmiary i nie przekracza kilkunastu
cm. W przypadku zespołów rysunki umieszczone były na większych powierzchniach skalnych sięgających niekiedy kilkunastu
– dwudziestu kilku metrów kwadratowych.
Wyspa Saffi znajduje się w rejonie IV katarakty, około 50 km
na północ od Karimy, w górę Nilu (Ryc. 1). Jest ona największą
(w przybliżeniu ma 3,5 na 1,5 km) z wysp wewnętrznego „archipelagu” nilowego obejmującego ponadto Uli i Tatani oraz kilkanaście
mniejszych, niezamieszkałych wysepek. Jej rozmiary wyspy i linia
brzegowa (zwłaszcza na południowym krańcu) zamieniają się2
w kolekcjach i badaniach polskich, Szczecin, 2014, s. 346–367; K. Piasecki, Gebel
Gurgurib – KP 36. Próba interpretacji, w: S. Szafrański i inni (red.), Sztuka Afryki
w kolekcjach i badaniach polskich, Szczecin, 2014, s. 369–377) stanowiły one
wspólne obiekty kultowe.
2
 Opis ten dotyczy oczywiście stanu historycznego przed zalaniem terenu wodami sztucznego jeziora Merowe, stąd niewątpliwie właściwszy byłby tu czas przeszły.

Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów...

41

Ryc. 1. Fragment mapy Sudanu z zaznaczoną lokalizacja wyspy Saffi
(przed zalaniem)
(wszystkie fotografie i przerysy – K. Piasecki)

Karol Piasecki, Mateusz Wierciński

42

w zależności od stanu wód nilowych. Rzeka przerzyna się tu przez
formację geologiczną zwaną Progiem Bajudy, zbudowaną z odpornych na erozję granitoidów3. Krajobraz wyspy jest dosyć wyrównany,
skalisty z licznymi granitoidowymi ostańcami, zniszczonymi przez
erozję, przedzielonymi dosyć szerokim, południkowo biegnącym
wadi będącym dawną odnogą Nilu wypełnioną iłami i piaskami. Na
północno-wschodnim brzegu wyspy znajduje się najwyższe wzniesienie – Góra Endeg, pokryta skalnym rumowiskiem. Pola uprawne
zlokalizowane są na zalewanych okresowo wybrzeżach, wnętrze
wyspy wykorzystywane jest częściowo jako pastwisko.
Stanowiska z rysunkami naskalnymi (i litofonami) znajdują się
głównie w północnej połowie wyspy i na jej południowym krańcu
(Ryc. 2). Petroglify to zwykle niewielkie rysunki wykonane w różnych okresach i różnymi technikami, z reguły mało starannie. Ich
program ikonograficzny jest zróżnicowany i wyraźnie wskazuje
na wielofazowość ich wykonania. Stan zachowania rysunków
jest bardzo różny: od względnie dobrze widocznych, niekiedy
z dość dużej odległości, do rysunków z trudem zauważalnych.
Jak należy sądzić, wynika to z kilku przyczyn, przede wszystkim
ze staranności wykonania i głębokości rytów oraz z ich ekspozycji
na słońce i wiatry oraz okresowe przykrywanie mułem podczas
wysokich stanów Nilu. Oczywistym pozostaje różnica w pokryciu
przez polewę pustynną, wynikająca z wieku petroglifów.
Przedstawiony poniżej przegląd stanowisk stanowi tylko ich
część, reprezentatywną dla naszych rozważań.
Stanowisko S 14 ma charakter swego rodzaju „galerii” rysunkowej umieszczonej na południowo-wschodniej stronie dużego wygładzonego ostańca (Ryc.3). Ciągnie się na przestrzeni kilkunastu
W. Skuratowicz, Sudan, Warszawa,1965, s. 14.
 Odkryte przez Osypińskich w 2004 roku. Stanowiska odkryte w 2004 r.
przez Martę Osypińską i Piotra Osypińskiego oznaczono symbolem S, pozostałe
zlokalizowane w roku 2005 przez Karola Piaseckiego oznaczono literą K.
3

4

Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów...

43

Ryc. 2. Schemat rozmieszczenia
stanowisk z petroglifami
i litofonami na wyspie Saffi

44

Karol Piasecki, Mateusz Wierciński

Ryc. 3. Widok ogólny stanowiska S 1

Ryc. 4. Rysunek ze stanowiska S 1 z przedstawieniem osoby niosącej
krzyż i jeźdźca na koniu

Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów...

45

metrów i obejmuje kilkanaście wyraźnych rysunków oraz trudną
do oszacowania liczbę zatartych i nieczytelnych przedstawień.
Najprawdopodobniej jego główne założenie kompozycyjne jest
jednoczasowe, na co wskazuje stylistyka rysunków, i jak należy
sądzić, przedstawia ono procesję konnych i pieszych z krzyżami,
być może związaną z chrystianizacją wyspy (Ryc. 4). Ponadto
mamy tu rysunki wielbłądów, które mogą być późniejsze (ale
niekoniecznie) oraz nieczytelne, silnie zatarte petroglify, które
należą do starszej warstwy.
S 1b. Obejmuje petroglify położone w niedalekim sąsiedztwie
poprzedniego stanowiska. Rysunki są niezbyt wyraźne i przedstawiają jeźdźca siedzącego prawdopodobnie na koniu (choć nie
wykluczone, że na wielbłądzie). W pobliżu znajduje się litofon
(Ryc. 5).

Ryc. 5. Litofon ze stanowiska S 1b

46

Karol Piasecki, Mateusz Wierciński

Ryc. 6. i 7. Litofony na wzgórzu Endeg (stanowisko S 33+34)

Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów...

47

S 12. Pojedynczy głaz na górnym tarasie zalewowym u północnego podnóża góry Endeg. Znajduje się na nim kilka przedstawień
wielbłądów, niektóre z jeźdźcami, inne bez.
S 33 oraz S 34 (praktycznie obydwa stanowiska są nie do
rozdzielenia5). Głazowisko na szczycie góry Endeg, na północno-wschodnim krańcu wyspy. Bez wątpienia jest to najważniejsze
z tutejszych stanowisk, co jest oczywiste zważywszy na to, iż
wzgórze to dominuje nad wyrównaną powierzchnią tej części
wyspy. Zarówno lokalizacja (najprawdopodobniej święte wzgórze), jak i obfitość skalnych powierzchni stanowiących dogodne
podłoże dla rytów, zdecydowało o pozycji tego miejsca. Obejmuje
co najmniej kilkadziesiąt rysunków, w większości zlokalizowanych
na powierzchniach głazów zwróconych ku wnętrzu wyspy. Część
przedstawień liczy po kilkanaście rysunków, liczne są palimpsesty.
Najstarszą warstwę reprezentują wizerunki długorogiego bydła,
typowe dla archaicznych petroglifów z całej północnej strefy Afryki,
włącznie z przedstawieniami cieląt ssących mleko6 oraz koziorożec.
Ponadto mamy tu młodsze rysunki, głównie wielbłądów, rzadziej
koni z jeźdźcami. Na szczególną uwagę zasługuje pojedynczy rysunek feluki (Ryc. 6 i 9j), wyraźnie późniejszy i wykonany nieco
odmienną techniką (być może wyryty metalowym ostrzem) oraz
przedstawienia wołu ciągnącego pług i pług z oraczem. Datowanie
tych ostatnich na podstawie stylistyki i techniki wykonania jest,
ze względu na zły stan ich zachowania, niemożliwe. Większość
przedstawień jest niewyraźna, wątpliwa, częściowo nakładająca
się na siebie.
Nadto kilkanaście głazów o zbitych krawędziach i wierzchołkach, z których część bez wątpienia służyła jako litofony (Ryc. 7).
 Dalej oznaczane jako S 33+34.
 Analogie do przedstawień z Bir Nurayet (północno-wschodni Sudan) odkrytych przez Krzysztofa Pluskotę w 1998 r. są tu oczywiste.
5
6

Karol Piasecki, Mateusz Wierciński

48

Ryc. 8. Rysunki krzyży na st. K 16

K 17. Pojedynczy głaz na krawędzi rozsypiska skalnego. Na jego
powierzchni widocznej z przebiegającej w pobliżu ścieżki znajdują
się cztery przedstawienia jeźdźców (najprawdopodobniej wszyscy
na wielbłądach).
K 12. Konny jeździec i krzyż koptyjski wyryte na samotnym
głazie na wsch. wybrzeżu.
K 15. Doskonale widoczne z daleka głazy na zachodniej krawędzi wadi, w pobliżu lokalnej drogi. Znajdują się na nich liczne
przedstawienia konnych, wielbłądów i krzyży koptyjskich.
K 16. Starannie wykonane rysunki 7 dużych krzyży koptyjskich
umieszczone na powierzchni kilku głazów zwróconych ku ścieżce,
na krawędzi rozsypiska (Ryc. 8). W pobliżu znajdują się ruiny
starych zabudowań (zagrody dla zwierząt). Na pobliskich, zdecy7

Petroglif ten odnaleziony został przez Mariolę Orzechowską.

Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów...

49

dowanie mniejszych głazach umieszczono niestaranie wykonane
dwa rysunki jeźdźców na koniach, wyraźnie później wykonane.
Stylistyka i jakość wykonania rysunków zdecydowanie odbiega
od innych przedstawień krzyży na wyspie, ponadto ich lokalizacja
w centralnym miejscu wyspy oraz doskonała widoczność przedstawień skłania ku hipotezie, iż w założeniu miało to być główne
miejsce kultowe chrześcijan, którego zadaniem było zastąpienie
„pogańskiej” góry Endeg, zwłaszcza, że najprawdopodobniej na
wyspie nie wzniesiono nigdy żadnego kościoła. Warto zauważyć,
iż na Endeg znajduje się tylko jeden petroglif przedstawiający
krzyż (!).
K 42. Głazy przy ścieżce, blisko wschodniej krawędzi wadi, Rysunki zwrócone ku wnętrzu wyspy, gdzie dawniej znajdowały się
pastwiska, a być może i pola uprawne. Znaleziono tu liczne, choć
wykonane mniej staranne niż na stanowisku K 16, przedstawienia
krzyży koptyjskich.
Bez wątpienia petroglify Saffi należą do kilku horyzontów
czasowych, które stosunkowo łatwo daje się rozdzielić (Ryc. 9).
Pierwszy, słabo zachowany, reprezentowany jest przez kilka, w dużym stopniu spatynowanych i nie w pełni czytelnych rysunków,
znajdujących się w północnej części wyspy na wzgórzu Endeg
będącym jej najwyższym punktem (na przerysach z Ryc. 9 są to
odpowiednio rysunki: a, c, c, d)8.
Drugi horyzont reprezentują ryty z elementami krzyża, które
łatwo datować można na okres panowania w Makurii chrześcijaństwa, przy czym duży zespół ze stanowiska S1 z południowych
wybrzeży wyspy można wiązać z momentem wprowadzania na
wyspie chrześcijaństwa. Oczywiście nie można wykluczyć, iż rysuJeszcze jeden rysunek w tym stylu znajdował się na południu wyspy. Odkryty jeszcze przed rozpoczęciem inwentaryzacji nie został powtórnie odnaleziony i zadokumentowany. Jego prowizoryczną lokalizację oznaczono znakiem
zapytania na Ryc. 2.
8

Karol Piasecki, Mateusz Wierciński

50

nek ten upamiętnia jakąś wizytę na wyspie biskupa bądź urzędnika
królewskiego, która miała miejsce w późniejszym czasie (na Ryc. 9
są to przerysy oznaczone jako: e, f, g).
Najpóźniejszą fazę stanowią uproszczone w sensie stylistyki
rysunki krów i wielbłądów (rzadziej koni), z których pierwsze
datować możemy z dużym prawdopodobieństwem na pierwsze
wieki okresu muzułmańskiego (XV/XVI w.), zaś ostatnie mogły być
wykonywane jeszcze niedawno (Ryc. 9h, i). Są zwykle wykonane
niestarannie i nieczytelnie, co w dużym stopniu utrudnia wykonywanie przerysów. Część z nich bez wątpienia stanowi przeróbkę
rysunków krów i koni z drugiego okresu na wielbłądy, podobnie
jak to miało miejsce na Gebel Gurgurib9.
Ponieważ przerysy petroglifów z wyspy Saffi nie zostały do
końca zdygitalizowane, na pełną ich analizę, a tym bardziej na
szersze porównania z innymi materiałami z rejonu IV katarakty,
należy jeszcze poczekać. Wydaje się jednakże, iż można już teraz
pokusić się o wysunięcie wstępnych wniosków dotyczących przemian zarówno sposobu wykonywania, formy, jak i znaczenia10
tutejszych petroglifów.
1) Nieliczne i słabo zachowane rysunki z najstarszej warstwy
nie pozwalają na poszerzoną interpretację. Jednakże pojawienie się
motywu krowy z cielęciem można z powodzeniem interpretować
jako obecność na wyspie tradycji i idei powszechnych w strefie
Sudanu i Sahary.
2) Brak form przejściowych i pomiędzy najstarszą a średnia ich
warstwą, świadczy iż bezpośrednio przed przyjęciem chrześcijaństwa w Nubii w VI w.11 rejon ten zamieszkiwały ludy nie będące
K. Piasecki, Preliminary data on petroglyphs from Gebel Gurgurib near Semkhiya in the Fourth Cataract Region, „Polish Archeology in the Mediterranean”
t. 18, Reports 2006, (2008), s. 452–456; tenże: Gebel ..., dz. cyt.
10
 Rozumianego jako rola w lokalnej kulturze.
11
 G. Vantini, Christianity in the Sudan, Bologna 1981.
9

Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów...

51

Ryc. 9. Przerysy wybranych petroglifów z wyspy Saffi: a, b, c, d, h, i – S
33+34; e – S 1; f – K 2; g – K 16

bezpośrednimi kontynuatorami dawnej północnoafrykańskiej
tradycji wykonywania rysunków wielkorogiego bydła12. Nie stwierdzono bowiem, ani śladów niszczenia rysunków z tej warstwy, ani
ich przeróbek, jak np. w nieodległym Gebel Gurgurib13.
3) Nie można wykluczyć, iż w momencie chrystianizacji Nubii wykonywano na Saffi prymitywne w formie i technicznie
 Tradycja ta rozpada się na wiele stylów o lokalnym bądź ogólnosudańskim
czy ogólnosaharyjskim zasięgu, jest szeroko dyskutowana i ma bardzo bogatą
literaturę. W materiale z Saffi jest ona słabo czytelna, choć niewątpliwie obecna,
nie sposób tym samym porównywać jej z szerszym tłem.
13
K. Piasecki, Gebel..., dz. cyt.
12

Karol Piasecki, Mateusz Wierciński

52

niezbyt doskonałe rysunki bydła i koni (ewentualnie jeźdźców).
Pojawienie się chrześcijaństwa wywołało zapotrzebowanie na
resakralizację przestrzeni. Petroglify z motywem krzyża (krzyży)
są tego wyraźnym dowodem. Za wyjątkiem niewielkiego krzyżyka
z „pogańskiej” Góry Endeg, pozostałe krzyże albo są elementami
szerszych założeń ikonicznych („procesja” ze stanowiska S 1) albo
też prezentują starannie wykonane i zaprojektowane kompozycje
(K 16). W ostateczności niedoskonałość formalna i techniczna wykonania maskowana jest wielokrotnym powtórzeniem znaku, jak
na stanowiskach K 15 i K 19 (po kilkanaście sztuk). Nadto rysunki
krzyży wykonane zostały w dobrze widocznych, eksponowanych
miejscach, w pobliżu szlaków komunikacyjnych. Świadczyło by to
o wielkim znaczeniu rysunków naskalnych w miejscowej kulturze
w tym okresie, i pośrednio o wadze petroglifów w miejscowej
tradycji. Z powodzeniem możemy powiedzieć, iż skalne „panele”
z krzyżami odgrywały rolę podobną do przydrożnych kapliczek
w europejskim chrześcijaństwie ludowym.
4) Brak desakralizacji krzyży po konwersji na islam14 oraz rzadkie i nie do końca oczywiste „przeróbki” rysunków krów i koni na
wielbłądy oznaczałyby brak zmian ludnościowych i swego rodzaju
synkretyzację miejscowej tradycji.
Rysunki z wyspy Saffi są przykładem lokalnej, nieco zubożonej
pod względem technicznym sztuki naskalnej. Podkreślić należy
trwałość funkcjonowania petroglifów w lokalnym środowisku
niewielkiej wyspy, pomimo dramatycznych zmian religijnych, jakie
zaszły na tym terenie w ciągu ostatnich tysiącleciach. Trwałość,
którą można interpretować jako niezbywalną w każdej kulturze
konieczność sakralizacji przestrzeni.

Brak także rysunków meczetów, symboli islamskich czy napisów arabskich,
które pojawiają się wśród petroglifów w tym rejonie.
14

Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów...

53

Bibliografia
Piasecki K., Preliminary data on petroglyphs from Gebel Gurgurib near
Semkhiya in the Fourth Cataract Region, „Polish Archeology in the
Mediterranean” t. 18, Reports 2006 (2008), s. 452–456.
Piasecki K., Gebel Gurgurib – KP 36. Próba interpretacji, w: S. Szafrański
[i in.] (red.), Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich, Szczecin,
2014, s. 369–377.
Rozwadowski A., Kuciewicz E., Polkowski P., Afrykańska sztuka naskalna w polskich doświadczeniach badawczych, w: S. Szafrański [i in.]
(red.), Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich, Szczecin 2014,
s. 346–367.
Skuratowicz W., Sudan, Warszawa 1965.
Vantini G., Christianity in the Sudan, Bologna 1981.

Rock-art as the mirror of cultural change
– the example of petroglyphs from Saffi Island
Summary
The article considers the petroglyphs from Saffi Island (Region of
IV cataract, Sudan) as an illustration of the stability of sacredness of the
place in spite of cultural and religious changes during the last centuries.
The sites with petroglyphs have been discovered by Polish researchers
(Marta and Piotr Osypiński, 2004 and K. Piasecki 2005) and documented
before the island was flooded. During archeological investigations it was
possible to differentiate eleven sites with petroglyphs and three with lithophones. The petroglyphs are mostly concentrated on the north and south
part of Saffi. Some of them are composed of dozens of pictures on the
rock surface. The depicted procession of horses with riders covers nearly
30 square meters (S 1). The petroglyphs originated in different periods
of time and have been done by the use of different technic. Probably
the oldests there, and small in number, are those depicted long-horned
cattle. The motif is typical in rock-art of Sahara. Christian and islamic
periods in local history introduced their forms (e.g. ‘Coptic cross’) and

54

Karol Piasecki, Mateusz Wierciński

some ‘corrections’ in rock-art, however, they did not destroyed previous
ones (as it is evident, for example, in Gebel Gurgurib). One can see rather
the evolution of forms (e.g., re-picturing cows and horses into camels)
and cummulation of pictures than replacement or disturbance. In sum,
Saffi can be interpreted as a ‘long-term’ sacred space where cultural or
religious changes, although ‘retouch the rock’, but do not change the
general character of the place. The need of sacralization of space among
local people seems to be independent from cultural changes.

Katarzyna Anna Mich

Znaczenie świątyni chrześcijańskiej
w świetle osadnictwa w Makurii
„Architektura jest zwierciadłem kultury. Przekształcenia, zachodzące w przestrzeni kulturowej odzwierciedlają wkomponowane
w nią budowle. Wznoszone przez człowieka stają się zapisem
kształtowania jego świadomości. [...] Tworzeniem architektury
człowiek zmierza do zabezpieczenia swych potrzeb – wyciska
trwałe piętno w najbliższym sobie środowisku, nadając materialny
kształt własnym wyobrażeniom bezpieczeństwa, ładu, piękna”1.
Architektura sakralna w każdej cywilizacji i kulturze budowana
była z największym kunsztem i zawsze stanowiła przejaw największych osiągnięć architektonicznych w danym okresie i przestrzeni.
Monumentalne budowle wznoszone przez kolejne pokolenia bardzo
często łączyły w sobie nowe idee z tradycjami.
Świątynia chrześcijańska, jak pisał Symeon z Tessaloniki2, jest
mieszkaniem Boga. Choć zbudowana jest z materii to posiada
łaskę nadprzyrodzoną dzięki konsekracji, której dokonuje biskup
przez modlitwy i skropienie świętą mirrą. Najważniejszym celem
istnienia świątyni chrześcijańskiej „jest składanie w nim Ofiary
J. Rabiej, Tradycja i nowoczesność w architekturze kościołów katolickich:
świątynia fenomenem kulturowym, Gliwice 2004, s. 9.
2
Symeon z Tessaloniki, O świątyni Bożej, tłum. A. Maciejewska, Kraków 2007,
s. 38.
1

Katarzyna Anna Mich – Instytut Dialogu Kultury i Religii, Wydział Teologiczny,
Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie

Katarzyna Anna Mich

56

Świętej”3, czyli sprawowanie liturgii eucharystycznej, choć budowle sakralne pełniły także inne funkcje, zarówno sakralne jak
niereligijne.
Świątynia funkcjonuje w przestrzeni społeczno-kulturowej jako
znak ikoniczny, a jej znaczenie i funkcje muszą „być czytelne za
pośrednictwem potocznych wyobrażeń o architekturze”4. Niesie
ona ze sobą przesłanie teologiczne, polityczne, społeczne i kulturowe, które nierzadko się zazębiają, przez co ich rozgraniczenie
przysparza niekiedy wiele trudności.
Brak źródeł pisanych dotyczących kościołów w Makurii powoduje, iż wiele postawionych wniosków ma charakter hipotezy.
Dysponujemy jednak przesłankami, które pozwalają stwierdzić,
iż Kościół w Makurii czerpał z bizantyjskiej koncepcji sakralizacji
przestrzeni społecznej oraz był ściśle powiązany z bizantyjskim,
teokratycznym systemem władzy, który wykorzystywał świątynię
jako nośnik ideologii władzy.
Funkcje chrześcijańskiej budowli sakralnej można podzielić na
te nadane przez Kościół, bądź przez władcę albo innego fundatora.
Funkcje nadane świątyni odczytują najczęściej wierni świeccy, ale
również duchowieństwo.

1. Funkcje architektury sakralnej nadane przez Kościół
Miejsce święte dla chrześcijan od IV wieku zaczęło odgrywać
bardzo ważną rolę. Wierni gromadzili się wokół sprawowanej
Eucharystii. Zebrani w danym miejscu określali przestrzeń, ale
drugiej strony ta przestrzeń określała chrześcijan. Miejsce święte
nie było święte samo przez się. Chrześcijaństwo nadaje status sa D. Forstner, Świat symboliki chrześcijańskiej: leksykon, Warszawa 2001, s. 270.
P. Gryglewski, Przestrzeń, fundator, budowla – struktura regionalna w badaniach nad rekonstrucją krajobrazu architektonicznego, „Folia Sociologica”,
37(2011), s. 76.
3

4

Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa...

57

kralny przestrzeni poprzez obecność zanurzonych w Chrystusie,
sprawujących święte czynności5.
1.1. Sprawowanie kultu chrześcijańskiego
Sprawowana liturgia nadaje sens i znaczenie chrześcijańskiej
świątyni. Bez liturgii i zgromadzenia wiernych budowla sakralna
nie byłaby domem Boga, a także nie miałaby statusu sakralnego.
Miejscem sprawowania czynności liturgicznych jest ołtarz, który
jest najważniejszym elementem w każdej świątyni. Na nim właśnie
dokonuje się akt ofiary eucharystycznej. W kościołach na Wschodzie
zasadniczo był tylko jeden ołtarz, choć w kościołach koptyjskich od
IX–X wieku znane są przypadki występowania wielu ołtarzy. W kościołach w Makurii nie stwierdzono dotychczas więcej niż jednego
ołtarza w świątyni6. Wyjątek stanowi Górny Kościół w Banganarti,
gdzie w siedmiu kaplicach we wschodniej jego części znajdowały
się ołtarze, które nie były oddzielone balustradą od części dla
wiernych. Wydaje się jednak, że nie służyły one do sprawowania
liturgii eucharystycznej, a do kultu wspominkowego7. Wydaje się,
że istotne znaczenie w kościołach w Makurii miał synthronon. Była
to półokrągła ława wzdłuż ścian absydy za ołtarzem, na której
zasiadali koncelebransi, a pośrodku znajdował się tron biskupi.
Powszechnie zaczęto instalować go w VIII–IX wieku8. Najpraw-

B. Nadolski, Liturgika, t. 1: Liturgika fundamentalna, Poznań 1989, s. 144.
 T. Gołgowski, Ołtarz i jego wyposażenie w Nubii chrześcijańskiej, w: B. Iwaszkiewicz-Wronikowska, D. Próchniak (red.), Sympozja Kazimierskie poświęcone
kulturze świata późnego antyku i wczesnego chrześcijaństwa, Ofiara – kapłan –
ołtarz, w świecie późnego antyku, t. 6, Lublin 2008, s. 268.
7
B. Żurawski, Kilka uwag o sztuce i obrządku kościoła nubijskiego (VII–XIV
wiek) na podstawie wykopalisk w Banganarti i Selib, w: W. Cisło, K. Różański,
M. Ząbek (red.), Sudan – bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012,
s. 116–150.
8
 T. Gołgowski, Ołtarz i jego wyposażenie w Nubii chrześcijańskiej, s. 269.
5

6

Katarzyna Anna Mich

58

dopodobniej kościoły, w których znajdowały się ławy dla kleru,
mogły być pod zwierzchnictwem biskupa.
W kościołach sprawowano również liturgię chrzcielną. Miała
ona najbardziej uroczysty charakter, gdy odbywała się w Wielką
Sobotę. Sakramentu chrztu udzielano w pomieszczeniu zwanym
baptysterium, w którym znajdował się basen chrzcielny. Baptysterium jest „wejściem” do kościoła. „Zanim człowiek wkroczy
do sakralnego świata świątyni, winien poddać się oczyszczeniu:
takim oczyszczeniem jest chrzest”. W tradycyjnej symbolice każdy
zbiornik na wodę rytualną przypomina pierwotny ocean, wody
z Genesis, nad którymi unosił się Duch Boży, zanim rozpoczął
się akt stworzenia. Odniesienie do tej symboliki pozwala baptysterium posiadać moc dokonywania odrodzenia i stwarzania
na nowo9.
Na Wschodzie baptysterium jest ściśle związane z kształtem
świątyni, obydwa pomieszczenia są ze sobą połączone, natomiast na Zachodzie były to dwa oddzielne budynki. Baptysteria
w Makurii umiejscowione były w prostokątnym pomieszczeniu,
po prawej stronie kościoła przy absydzie, zawsze skierowane ku
wschodzącemu słońcu. W Makurii baseny chrzcielne przybierały różne formy. W wielu regionach chrześcijańskiego świata
jest to typowa tendencja, bowiem różnice między basenami
chrzcielnymi najprawdopodobniej nie odzwierciedlają odmiennego obrządku liturgii chrzcielnej, lecz są również nośnikiem
teologicznego, symbolicznego, politycznego znaczenia. Zmiany
w architekturze i dekoracji baptysteriów stanowią wyzwanie
dla zrozumienia funkcji i znaczenia tych miejsc10. Jedynie część
kościołów w rejonie dongolańskim posiadała baptysterium, co
J. Hani, Symbolika świątyni chrześcijańskiej, Kraków 1994, s. 80–84.
W. Caraher, Early Christian Baptisteries: A Short Discussion, http://www.
scribd.com/doc/29902863/Early-Christian-Baptisteries-Working [05.08.2015].
9

10

Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa...

59

świadczy o zróżnicowaniu funkcjonalnym kościołów pod względem funkcji baptyzmalnej.
1.2. Społeczne funkcje architektury sakralnej
nadane przez Kościół
Nadane funkcje liturgiczne są stałe, dopóki istnieje przestrzeń,
w której liturgia może się wyrażać, bowiem to ona kształtuje architekturę sakralną. Świątynia chrześcijańska posiadała również
funkcje o charakterze społecznym nadane przez Kościół, które wyrażały się w krajobrazie społeczno-kulturowym. W przeciwieństwie
do funkcji liturgicznych nie są one stałe, gdyż ulegają przemianom
pod wpływem różnorakich czynników, takich jak czas i miejsce
funkcjonowania świątyni. Znaczenia będą inne w początkowej
fazie chrystianizacji, w okresie ugruntowanego chrześcijaństwa
w państwie, czy też okresie końcowym.
Po oficjalnym zaprowadzeniu chrześcijaństwa w Makurii podstawową misją Kościoła była chrystianizacja dotychczasowego
pogańskiego krajobrazu. Nubia została pokryta gęstą siecią kościołów, prawie każde większe osiedle posiadało świątynię. Już
na samym początku chrześcijaństwa w Makurii budynki sakralne
wznoszono także w twierdzach, które stanowiły system obronny
królestwa. W większości przypadków są jednak słabo rozpoznane
i trudno postawić jakiekolwiek hipotezy odnośnie ich funkcjonowania, a także roli jaką miały pełnić w założeniach obronnych.
Świątynie chrześcijańskie pojawiają się także bardzo często
na terenach odosobnionych11, co świadczy wyraźnie, że celem
chrześcijańskiej architektury sakralnej była również sakralizacja
krajobrazu. Dodatkowym potwierdzeniem tej tezy jest również
 A. Łajtar, J. van der Vliet, Rich Ladies of Meinarti and Their Churches with an
Appended List of Sources from Christian Nubia Containing the Expression “Having
the Church of So-and-So”, „Journal of Juristic Papyrology”, 28(1998), s. 35–53.
11

Katarzyna Anna Mich

60

lokowanie cmentarzy chrześcijańskich przy kościołach. Cmentarz
w chrześcijaństwie poprzez bezpośredni kontakt z kościołem stawał
się przestrzenią uświęconą. Teren niegdyś zamieszkiwany przez
demony został przez chrześcijaństwo przeobrażony w przestrzeń
poświęconą Bogu.
Kościoły miały również w tym okresie za zadanie manifestację
nowej wiary. Potężne budowle chrześcijańskie wyraźnie dominowały w krajobrazie kulturowym. Budowane były w technologii
dotychczas nieznanej, wedle bizantyjskich wzorców. Manifestowały
one, poprzez swój monumentalizm, potęgę nowej religii. Budziły
respekt w oczach mieszkańców Makurii, co pozwalało Kościołowi
stworzyć przestrzeń dla rozwoju chrześcijaństwa w społeczeństwie.
Kościół potrzebował nie tylko protekcji królewskiej, aby móc się
rozwijać, ale także przychylności społeczeństwa Makurii. W realizacji polityki umacniania swojej pozycji Kościół potrzebował
solidnego wsparcia ze strony wiernych. A oni, póki istnieli chrześcijańscy władcy, wspierali Kościół hojnymi datkami i fundowali
nowe świątynie. Od VIII wieku, wraz z rozkwitem królestwa,
chrześcijaństwo również przeżywa okres wyjątkowego rozwoju.
Funkcje społeczne nadane przez Kościół świątyniom przechodzą
przeobrażanie.
Derek Welsby12 sugeruje, iż wraz z regresem państwowości
w Makurii następowało stopniowe wyłączanie wiernych z liturgii,
co manifestowało się gwałtowną redukcją wielkości kościołów
(budowa małych kościołów w Starej Dongoli) w późnym średniowieczu. Według niego chrześcijaństwo w tym czasie staje się religią
zamkniętą z powodu coraz bardziej ezoterycznego charakteru religii
 D. Welsby, Settlement in Nubia in the Medieval Period, w: I. Caneva
andi A. (red.), Roccati Acta Nubica, proceedings of the Nubian Society conference
of the X International Conference of Nubian Studies Rome 9–14 September 2002,
Rome 2006, s. 21–43.
12

Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa...

61

w Nubii13. Włodzimierz Godlewski uważa jednak, iż nie miało to
miejsca, bowiem w czasie, gdy powstają te małe świątynie, w Starej
Dongoli nadal funkcjonowały i były użytkowane monumentalne
świątynie. Budowę tych mniejszych łączy z fundacjami prywatnymi oraz brakiem potrzeby wznoszenia kolejnych świątyń o tak
wielkim metrażu oraz z możliwościami finansowymi fundatora14.
Budowle sakralne wyrażają społeczny prestiż fundatora, który
determinował formalne i ideowe cechy budowli. Jego potrzeby,
ambicje, wyobrażenia i ekonomiczne możliwości wpływały na
wygląd i umiejscowienie powstającego dzieła15.

2. Funkcje architektury sakralnej nadane przez władcę
Świątynie były skutecznym narzędziem realizowania
scentralizowanej polityki królewskiej. Władcy Makurii, poprzez
sieć świątyń chrześcijańskich, umacniali swoją pozycję i manifestowali swoją władzę, bowiem kościoły stanowiły nośnik ideologii
władzy królewskiej.
2.1. Architektura sakralna jako nośnik ideologii władzy
Tworzenie przez władcę sztucznych form w krajobrazie kulturowym było jedną z możliwości konstruowania i wyrażania miejsca
władcy w strukturze społecznej, przede wszystkim umacniania
władzy centralnej16. Monumentalne budowle, jak pałace czy świątynie, stanowiły dominujący element w topografii terenu. Dla
13
 D. Welsby, Medieval kingdoms of Nubia: pagans, Christians, and Muslims
along the middle Nile, w: D.A. Welsby i D.W. Phillipson (red), Empires of the Nile,
London 2008, s. 316.
14
 Informacja ustna uzyskana od prof. Włodzimierza Godlewskiego.
15
J. Gryglewski, dz. cyt., s. 76.
16
M. Johnson, Behind the castle gate from Medieval to Renaissance, London
i New York 2002, s. 68–69.

Katarzyna Anna Mich

62

mieszkańców danego terytorium najprawdopodobniej obrazowały
i odzwierciedlały strukturę władzy17. Działalność budowlana władcy jest również formą przekazu, nośnika ideologii królewskiej18.
Najważniejsze ośrodki w królestwie należało wzbogacić uniwersalnymi manifestacjami władzy centralnej. Królewskie fundacje
kościołów z cegły wypalanej wyróżniały się na tle budownictwa
z cegły mułowej. Pałace i kościoły były wyraźnym nośnikiem
władzy królewskiej, bowiem wprowadzały elementy uderzająco
odmienne od lokalnej tradycji. Choć Nubia znała monumentalne
świątynie z czasów przedchrześcijańskich które były budowane
z kamienia, to jednak chrześcijaństwo wniosło zupełnie nową jakość
w architekturze oraz zmianę w postrzeganiu świątyni. Szczególnie uwidocznione były w krajobrazie kulturowym i społecznym
potężnie świątynie kopułowe.
Świątynia chrześcijańska otwarta jest dla wiernych, a kult jest
sprawowany w jej wnętrzu, natomiast świątynie niechrześcijańskie
były domem bóstwa, a ofiary składano na ołtarzu znajdującym się
przed świątynią. Wnętrze kościoła stanowi doskonałą przestrzeń
dla przedstawień zarówno o charakterze sakralnym (jak sceny obrazujące wydarzenia z Pisma świętego czy świętych), jak również
dla scen o charakterze oficjalnym – przedstawień władców, królowych – bardzo często pod protekcją świętych, archaniołów, Matki
Bożej czy Trójcy Świętej. Tego typu wizerunki miały legitymizować
władzę królewską w oczach wiernych. Wyraźnie przekazywały, iż
władca, który jest pod protekcją osób świętych, sprawuje władzę
z nadania boskiego.
Budowle sakralne fundowane przez władcę były jednoznaczną
manifestacją potęgi i bogactwa panującego, który akcentował swoją
S. Pugh, Reading Landscape: Country – City – Capital, Manchester 1990.
M. Drzewiecki, Ufortyfikowane założenia architektoniczne w kontekście osadniczym w Górnej Nubii w czasach królestwa Makurii [nieopublikowana dysertacja
doktorska], Poznań 2012, s. 74.
17
18

Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa...

63

władzę i demonstrował opiekę dla wspierającego go Kościoła.
Świątynie bowiem swym rozmachem sławiły dostojeństwo fundatora. Koszty budowy monumentalnych świątyń w wyraźny sposób
określały pozycję fundatora w hierarchii społecznej. Świątynie
z cegły wypalanej symbolicznie nawiązywały do obcych wzorców
kulturowych i jednocześnie podkreślały fizyczną odrębność elit
polityczno-kościelnych. Manifestowały one w ten sposób swoje związki z uniwersalnymi symbolami chrześcijańskiej władzy
politycznej19.
Jednym z elementów wykorzystania świątyń w kreowaniu
ideologii królewskiej była fundacja kościołów o charakterze kommemoratywnym, które miały na celu upamiętnienie ważnych wydarzeń w historii Makurii, jak Kościół Północno-Zachodni, Kościół
na Planie Krzyża w Starej Dongoli, czy też władców Makurii jak
Wczesny Kościół Mozaikowy w Starej Dongoli przy grobach skalnych, Górny Kościół w Banganarti najprawdopodobniej będący
mauzoleum władców Makurii.
Ich budowa miała za zadanie na trwałe naznaczyć krajobraz
kulturowo-społeczny konkretnym wydarzeniem bądź osobą/osobami, które miały upamiętniać.
2.2. Kościoły jako element
centralnej administracji państwowej (?)
Poszerzanie terenów przynależnych do centrum politycznego
królestwa wymagało sprawnej kontroli ośrodków nadzorujących ład
polityczno-społeczny, zarówno poprzez budowle, jak i administrację
oraz garnizony wojskowe. Organizacja państwa wymagała stabilnej
infrastruktury kontroli terytorium królestwa. Do głównych zadań
takich ośrodków, zarówno większych osad (często ufortyfikowanych)
oraz twierdz, należało „egzekwowanie lojalności politycznej, kiero19

P. Urbańczyk, Mieszko Pierwszy Tajemniczy, Toruń 2012, s. 50.

Katarzyna Anna Mich

64

wanie mobilizacją militarną, kontrola handlu dalekosiężnego oraz
manifestowanie monarszego majestatu, siły i władzy [...] Taka sieć
lokalnych punktów egzekwowania władzy zapobiegała typowemu
problemowi zmniejszania się skuteczności kontroli polityczno-administracyjnej wraz ze wzrostem odległości od miejsca pobytu
władcy. [...] Sieć takich ośrodków umożliwiała sprawne sprawowanie władzy terytorialnej pod warunkiem, że centrum polityczne
potrafiło wyegzekwować podstawową lojalność swoich lokalnych
przedstawicieli, powstrzymując ich własne ambicje polityczne”20.
Derek Welsby analizując strukturę osady zauważa, iż budynki
użyteczności publicznej są rzadkością w nubijskim krajobrazie
społecznym miast i wsi, z wyjątkiem kościołów. Większość osad dysponowała przynajmniej jednym kościołem, bardzo często centralnie
umiejscowionym, a część osiedli posiadała kilka świątyń, zdecydowanie dużo więcej w stosunku do szacowanej populacji, co wydaje
się wręcz fenomenem kulturowym chrześcijaństwa nubijskiego21.
Jednym z najbardziej skrajnych przypadków jest Tamit w którym
funkcjonowało osiem kościołów, choć populacja szacowana jest na
200–400 osób22. Abu Salih w okolicach Soba rejestruje obecność
400 kościołów23. Na Ikhmindi i Sabaqura oraz w Banganarti chrześcijańska świątynia zajmuje centralne miejsce w centrum osady.
W Starej Dongoli zlokalizowano 20 budowli o charakterze sakralnym.
Na tej podstawie Derek Welsby wysuwa hipotezę, iż kościoły
pełniły również funkcję centrów administracyjnych, choć trudno
obecnie wyraźnie określić ich rolę w administracji państwowej.
W Makurii uwidoczniony był ścisły związek Kościoła z władcą,
bowiem król sam mógł być kapłanem i sprawować liturgię, jeżeli
 Tamże, s. 45.
 D. Welsby, Settlement in Nubia in the Medieval Period, s. 18–30.
22
W.Y. Adams, Nubia Corridor to Africa, New Yersey 1977, s. 488, 743.
23
 G. Vantini, Oriental Sources concerning Nubia, Haidelberg – Warsaw 1975,
s. 326.
20
21

Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa...

65

był wolny od przelanej krwi ludzkiej. Brak budynków administracyjnych poza kościołami w zdecydowanej większości osad sugeruje,
iż kościoły odgrywały istotną rolę w administracji lokalnej.
Jednakże według Włodzimierza Godlewskiego i Adama Łajtara
funkcja administracyjna kościołów w Makurii nie miała miejsca24. Po
pierwsze Derek Welsby w strukturze osady szukał czegoś w rodzaju
magistratu, budynku o wyraźnie odmiennego od reszty domostw,
który miałby pełnić funkcje administracyjne i publiczne. Ich brak
spowodował wysunięcie teorii, iż w Makurii funkcję ośrodków
administracyjnych pełniły budynki sakralne. W Nubii jednak takie
struktury nigdy nie istniały, także dzisiaj można zaobserwować,
że we wsi sudańskiej nie ma wyodrębnionych budynków administracyjnych, a urzędnicy mieszkają i pracują we własnych domach.
Po drugie Makuria posiadała rozbudowany system państwowych
urzędników administracyjnych, co potwierdzają teksty znalezione
na stanowisku Qasr Ibrim25. Kościół najprawdopodobniej nie pełnił
znaczących funkcji administracyjnych, mógł być jedynie używany
przez władcę do egzekwowania lojalności ideologicznej.
Klasztory w Nubii są rozpoznane w miastach, w tym dwa
w Starej Dongoli, a także na wsiach, jak w Kasr el-Wizz w okolicach Faras, el-Ghazali i el-Ugal26 i najprawdopodobniej w Selib.
Pytanie, czy mogły odgrywać jakąkolwiek rolę w administracji
 Informacje uzyskane podczas XXI Konferencji Nubiologicznej w Gdańsku
w dniach 6–8 czerwca 2014 r.
25
 Najważniejsze publikacje znalezionych tekstów: Plumley, Browne (1988);
Browne (1989); Browne (1991); Łajtar, van der Vliet (2010).
26
 G.T. Scanlon, Excavations at Kasr El-Wizz: A Preliminary Report. I, „Journal
of Egyptian Archaeology”, 56(1970), s. 29–57; tenże, Excavations at Kasr El-Wizz:
A Preliminary Report. II, „Journal of Egyptian Archaeology”, 58(1970), s. 7–42;
P.L. Shinnie i H. N. Chittick, Ghazali – a Monastery in the Northern Sudan. Sudan
Antiquities Service Occasional Papers 5, Khartoum 1961; D.A. Welsby, Life on
the Desert Edge. 7000 Years of Settlement in the Northern Dongola Reach, Sudan.
London 2001, s. 21–25.
24

Katarzyna Anna Mich

66

zarówno państwowej, jak i kościelnej, jest nadal otwarte27. Mnisi
posługiwali się greką bądź językiem koptyjskim, koniecznymi do
korespondencji z Bizancjum oraz Egiptem. Najprawdopodobniej to
jednak język koptyjski i staronubijski były językami administracji
państwowej28, a języka greckiego używano w Makurii jako języka
Kościoła – w liturgii i w administracji kościelnej. Bardzo często
spośród mnichów wybierano biskupów.
Władca poprzez włączenie Kościoła w strefę polityki stworzył
imponującą przestrzeń sprawowania władzy zwierzchniej, która
posiadała wsparcie militarne i sakralne. Monarcha materialnie
manifestował swoją nadrzędność i bogactwo oraz egzekwował lojalność ideologiczną, która przejawiała się „w stosowaniu przymusu
postrzegania zasad uniwersalnej religii oraz fundowaniu kościołów
i klasztorów poddanych hierarchicznej kontroli”29. Budowa nowych obiektów sakralnych oraz ustanowienie uniformizowanego
monopolu grzebalnego zgodnego z uniwersalną eschatologią
chrześcijańską jest widoczne w materiale archeologicznym Makurii.
„Władza królewska, identyfikacja etniczna i jedność kościelna
umożliwiały, współpracując, ale też konkurując ze sobą integrację
polityczną”30. W Makurii król poprzez hierarchię kościelną reali Tenże, Settlement in Nubia in the Medieval Period..., s. 21–43.
 G. Ochała, Wielojęzyczność w Nubii chrześcijańskiej w ujęciu ilościowym i jakościowym, referat wygłoszony podczas XXI Konferencji Nubiologicznej w Gdańsku
w dniach 6–8 czerwca 2014 r.; Język staronubijski wywodzi się z nilo-saharyjskiej
rodziny językowej. Najprawdopodobniej był językiem mówionym w Nubii już
od VI w. Do XI w. poświadczony jest w postaci pojedynczych zwrotów lub zdań
w tekstach greckich. Na przełomie XI i XII w. w języku tym zapisywane całe teksty.
Por. G. Browne, Old Nubian Texts from Qasr Ibrim II, EES Texts from Excavations 10,
London 1989, s. 614–615. Na temat wprowadzenia staronubijskiego do centralnej
administracji państwowej zob.: G. Ochała, Chronological Systems of Christian
Nubia, „The Journal of Juristic Papyrology Supplement”, 16(2011), s. 348–349.
29
 Urbańczyk, dz. cyt., s. 50.
30
 Tamże, s. 51.
27

28

Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa...

67

zował program ideologiczny i polityczny. Kościół służył władcy do
pilnowania porządku społeczno-politycznego.

3. Rozumienie świątyni przez wiernych
Ciekawym aspektem w badaniach nad funkcją kościołów w krajobrazie społeczno-kulturowym jest to, jak laikat rozumiał świątynię chrześcijańską i jakich funkcji od niej oczekiwał. Problematyka pielgrzymowania przez wiernych do miejsc kultu religijnego
o szczególnym znaczeniu może rzucić światło na ten aspekt.
Miejsca pielgrzymkowe zyskały swój status dzięki posiadaniu
specjalnych przedmiotów kultu (relikwii, łaskami słynących wizerunków), które nie są spotykane w innych ośrodkach, a od których
wierzący oczekiwali uproszenia specjalnych łask, przede wszystkim
uzdrowień. W Makurii takim miejscem mogło być Banganarti.
Obecność portyku w Górnym Kościele jest przez B. Żurawskiego
identyfikowana jako cecha miejsc pielgrzymkowych w Nubii.
O wadze miejsca przemawia liczba pielgrzymów odwiedzających
to centrum, a także takie elementy, jak obecność licznych inskrypcji na ścianach kościoła świadczących o tym, iż w świadomości
pielgrzymów miało ono szczególne znaczenie.
Nie należy zapominać, że również laikat uznawał budowę świątyń
jako element manifestowania swej pozycji i przywiązania do chrześcijaństwa. Bogaci mieszkańcy fundowali więc we własnym zakresie
kościoły, które miały ukazać ich prestiż wobec współmieszkańców.
Właścicielami kościołów byli zarówno mężczyźni, jak i kobiety.
* * *
Podstawowym problemem w badaniach nad funkcją architektury sakralnej w sieci osadniczej jest słabo rozpoznane osadnictwo
w rejonie dongolańskim. Na osadach badane są głównie kościoły,
natomiast strefa mieszkalna pozostaje zasadniczo nierozpoznana.

68

Katarzyna Anna Mich

Architektura sakralna w Makurii także nie została jeszcze satysfakcjonująco zbadana, co powoduje, iż w przyszłości mogą
zostać odkryte kościoły, które rzucą nowe światło na architekturę
sakralną i jej funkcje.
Budownictwo kościołów trwało w Makurii przez cały okres funkcjonowania królestwa, co daje możliwość wyciągnięcia szerokich
wniosków co do rozwoju miejscowej architektury i znaczenia świątyni
dla lokalnych społeczności. W wielu przypadkach zaznaczyła się
ciągłość miejsc sprawowania kultu, na zniszczonych kościołach budowane były następne, co wskazuje, iż dane miejsce było szczególnie
naznaczone przez sacrum w świadomości społeczeństwa nubijskiego.
Liczne przebudowy uwidoczniają zmiany w zasadach konstrukcyjnych
budowli w kolejnych fazach funkcjonowania królestwa Makurii.
Kościoły bardzo często stanowiły element strukturalny większych
założeń architektonicznych, niekiedy bardzo rozbudowanych, formowanych przez dłuższy czas. Rozwiązania konstrukcyjne używane
w budownictwie sakralnym były bardzo różnorodne, odpowiednio
do znaczenia budowli i sprawowanych przez nią funkcji.
Egipt, który sąsiaduje z Nubią, z pewnością miał znaczący wpływ
na to, co działo się w Makurii. Kościół w Nobadii podlegał monofizyckiemu patriarchatowi w Aleksandrii, natomiast Kościół w Makurii
początkowo patriarchatowi melchickiemu. Pojawia się pytanie,
który obrządek dominował w rejonie dongolańskim po połączeniu
obu królestw na początku VIII wieku pod zwierzchnictwem Makurii
i czy jest możliwe rozpoznanie charakteru obrządku w materiale
archeologicznym. Rodzą się kolejne pytania: czy przestrzeń sakralna
wykształcona w Makurii łączyła w sobie cechy liturgii pochodzącej
z Egiptu i liturgii tradycji bizantyjskiej oraz jak w Makurii przenikał się obrządek monofizycki z melchickim, bowiem dysponujemy
świadectwami o współistnieniu obydwu obrządków chrześcijańskich
w tym samym czasie. Analiza formy architektonicznej i sprawowanych funkcji w obrębie konkretnej budowli może być bardzo po-

Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa...

69

mocna w próbie rekonstrukcji liturgii Kościoła nubijskiego, bowiem
poznanie przestrzeni sakralnej w ujęciu archeologiczno-teologicznym
(liturgicznym) może wnieść nowe światło na to zagadnienie.
Architektury chrześcijańskiej nie można zrozumieć bez jej liturgicznego kontekstu. Świątynie chrześcijańskie żyły bowiem bogatym
życiem wewnętrznym, którym była liturgia usprawiedliwiająca ich
egzystencję. Dzięki źródłom archeologicznym i historycznym jest
możliwe odtworzenie wyglądu wnętrz kościołów, ale także próba
rekonstrukcji obrządków, które się w nich odbywały. Jest to możliwe
w odniesieniu do Nubii, gdyż wielowiekowa ewolucja architektury
sakralnej pozwala na prześledzenie kolejnych etapów rozwojowych
i zmian w wyposażeniu liturgicznym, a konfrontacja obiektów nubijskich z kościołami z innych terenów chrześcijańskiego Bliskiego
Wschodu, szczególnie z Egiptu, Palestyny, Syrii, a także Bizancjum
pozwala na ustalenie, czy rozwiązania znane z Nubii dotyczące
liturgicznego wykorzystywania kościołów były oryginalne, nubijskie
czy też zapożyczone z zewnątrz. Jednakże podstawową trudnością
w badaniach nad liturgią nubijską jest nieprecyzyjne datowanie
wielu kościołów, a także słaby stan zachowania źródeł pisanych31.
Bibliografia
Adams W.Y, Nubia Corridor to Africa, New Yersey 1977.
Browne, G.M., Old Nubian Texts from Qasr Ibrim II, EES Texts from Excavations 10, London1989.
Browne, G.M., Old Nubian Texts from Qasr Ibrim III, EES Texts from Excavations 12, London. 1991.
Caraher, W., Early Christian Baptisteries: A Short Discussion, http://www.
scribd.com/doc/29902863/Early-Christian-Baptisteries-Working,
[05.08.2015].
 T. Gołgowski, Liturgia w Nubii i problem jej rekonstrukcji, „Secculum Christianum”, 14(1) 2007, s. 46.
31

70

Katarzyna Anna Mich

Drzewiecki, M., Ufortyfikowane założenia architektoniczne w kontekście
osadniczym w Górnej Nubii w czasach królestwa Makurii [nieopublikowana dysertacja doktorska], Poznań 2012.
Forstner, D., Świat symboliki chrześcijańskiej: leksykon, Warszawa 2001.
Gołgowski, T., Liturgia w Nubii i problem jej rekonstrukcji, „Secculum
Christianum”, 14(2007), z. 1, s. 43–51.
Gołgowski, T., Ołtarz i jego wyposażenie w Nubii chrześcijańskiej,
w: B. Iwaszkiewicz-Wronikowska, D. Próchniak (red.), Sympozja
Kazimierskie poświęcone kulturze świata późnego antyku i wczesnego
chrześcijaństwa, Ofiara – kapłan – ołtarz, w świecie późnego antyku,
t. 6, Lublin 2008, s. 267–287.
Gryglewski, P., Przestrzeń, fundator, budowla – struktura regionalna
w badaniach nad rekonstrucją krajobrazu architektonicznego, „Folia
Sociologica”, 37(2011), s. 75–86.
Hani, J., Symbolika świątyni chrześcijańskiej, Kraków1994.
Johnson, M., Behind the castle gate from Medieval to Renaissance, London
– New York 2002.
Łajtar, A., J. van der Vliet, Rich Ladies of Meinarti and Their Churches
with an Appended List of Sources from Christian Nubia Containing
the Expression “Having the Church of So-and-So”, „Journal of Juristic
Papyrology”, 28(1998), s. 35–53.
Łajtar, A., J. van der Vliet, Qasr Ibrim. The Greek and Coptic Inscriptions
Published on Behalf of the Egypt Exploration Society, The Journal of
Juristic Papyrology Supplement 13, Warszawa 2010.
Nadolski, B., Liturgika, t. 1: Liturgika fundamentalna, Poznań 1989.
Ochała, G., Chronological Systems of Christian Nubia, The Journal of
Juristic Papyrology Supplement 16, Warszawa 2011.
Plumley, J.M., G.M. Browne, Old Nubian Texts from Qasr Ibrim I, EES
Texts from Excavations 9, London 1988.
Pugh, S., Reading Landscape: Country – City – Capital, Manchester 1990.
Rabiej, J., Tradycja i nowoczesność w architekturze kościołów katolickich:
świątynia fenomenem kulturowym, Gliwice 2004.

Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa...

71

Scanlon, G.T., Excavations at Kasr El-Wizz: A Preliminary Report. I, „Journal
of Egyptian Archaeology”, 56(1970), s. 29–57; Excavations at Kasr
El-Wizz: A Preliminary Report. I, „Journal of Egyptian Archaeology”,
58(1972), s. 7–42.
Shinnie, P.L., H.N. Chittick, Ghazali – a Monastery in the Northern Sudan.
Sudan Antiquities Service Occasional Papers 5, Khartoum 1961.
Symeon z Tessaloniki, O świątyni Bożej, tłum. A. Maciejewska, Kraków
2007.
Urbańczyk, P., Mieszko Pierwszy Tajemniczy, Toruń 2012.
Vantini G., Oriental Sources concerning Nubia, Haidelberg – Warsaw 1975.
Welsby D.A., Life on the Desert Edge. 7000 Years of Settlement in the Northern Dongola Reach, Sudan, London 2001.
Welsby D.A., Settlement in Nubia in the Medieval Period, w: I. Caneva
andi A. Roccati (red.), Acta Nubica, proceedings of the Nubian Society
conference of the X International Conference of Nubian Studies Rome
9–14 September 2002, Rome 2006, s. 21–43.
Welsby D.A., Medieval kingdoms of Nubia: pagans, Christians, and Muslims
along the middle Nile, w: Welsby D. A., Phillipson D. W. (red.), Empires
of the Nile, London. 2008, s. 197–515.
Żurawski, B., Kilka uwag o sztuce i obrządku kościoła nubijskiego (VII–
XIV wiek) na podstawie wykopalisk w Banganarti i Selib, w: Cisło W.,
Różański J., Ząbek M. (red.), Sudan – bogactwo kultur i wewnętrzne
napięcia, Warszawa 2012, s. 116–150.

The importance of the Christian temple in the light
of the settlement in Makuria
Summary
The Christian church architecture was introduced to Makuria as
a result of centralized Christianity, which took place in the area with the
arrival of missionaries from the Byzantine Empire in the sixth century.
The paper attempts to analyze the Christian church architecture as a sign
of functioning in the social space and its role in society Makuria.

Adrian Chlebowski

Kordofan Północny w perspektywie
badań archeologicznych
Ocena potencjału badawczego

Rezultaty prawie dwóch wieków badawczej eksploracji Kordofanu Północnego1 ukazują ogromne bogactwo archeologiczne tych
ziem. Świadczy o tym zarówno zróżnicowanie samych obiektów
jak również ich odmienność od form paralelnych znalezisk z doliny
Nilu. Pomimo niezwykle interesujących wyników dotychczasowych
badań, wskazujących nie tylko na złożoność wytworów kultury, ale
również na pewną ciągłość chronologiczną, wiedza o przeszłości
tego obszaru to wciąż sfera domysłów i ogólnikowych analogii
z terenami przyległymi. Trudno nie odnieść wrażenia, iż Kordofan
obecnie znajduje się poza głównym nurtem archeologii Sudanu,
nastawionej nade wszystko na badania w Dolinie Nilu czy Sudanu
Wschodniego (rejon Morza Czerwonego czy obszar Butany). Zastanawia zatem fakt, iż obszar o niewątpliwie bogatej przeszłości
jest prawie całkowicie pomijany w debacie dotyczącej archeologii
Sudanu. Remedium na ową przypadłość wydaje się być wzmożenie
prac badawczych. Celem niniejszego artykułu jest zatem refleksja
nad perspektywami badawczymi oraz czynnikami ograniczającymi
potencjalne przedsięwzięcia z zakresu archeologii w Kordofanie
Północnym. Wśród tych dwóch grup wyróżniłem czynniki zewnętrzne i wewnętrzne, które w moim przekonaniu mają istotny
Kordofan Północny jest jedną z 18 prowincji Sudanu, położoną na zachód
od doliny Nilu.
1

Adrian Chlebowski

74

wpływ na całościowy stan archeologii na tym obszarze. Czynniki
wewnętrzne dotyczą archeologii i jej dyskursu. Z kolei zewnętrzne
odnoszą się do zjawisk spoza kręgu naukowego.

Dotychczasowe badania
Wiedza dotycząca studiów nad przeszłością Kordofanu Północego jest rozproszona po wielu źródłach. W ogólnym ujęciu,
dzieje badawcze Kordofanu Północnego, można podzielić na trzy
następujące po sobie etapy. Pierwszym z nich jest tzw. „faza antykwaryczna”, związana z pierwszymi odkryciami i relacjami podróżników, żołnierzy czy urzędników kolonialnych, którzy w ramach
podróży (prywatnych, jak i oficjalnych wypraw administracyjnych)
rejestrowali (”kolekcjonowali”) napotkane stanowiska archeologiczne. Relacje o takim charakterze zawarli w swoich publikacjach
m.in. Ignatius Pallme2, James Augustus Grant3, Hubert Conway
Maydon4, Douglas Newbold5 czy Cyril Aleksander Edward Lea6.
Okres pierwszych badań archeologicznych związany jest z postępującą profesjonalizacją archeologii, a także wcześniejszą
fazą antykwaryczną. To z tego okresu (I połowa XX w.) pochodzi najwięcej publikacji, dotykających problemu przeszłości
Kordofanu Północnego. W sposób wyraźny poświadczają postęp
 I. Pallme, Travels in Kordofan, London 1844.
J.A. Grant, Itinerary from Debbé to El Obeyad, on the Upper Nile, with Details of Places of Most Importance, after the Survey of Staff-Colonel R. E. Colston,
„Proceedings of the Royal Geographical Society of London”, 20(1875–1876),
z. 4, s. 357–362.
4
 H.C. Maydon, North Kordofan to South Dongola, „The Geographical Journal”,
61(1923), z. 1, s. 34–41.
5
 D. Newbold, A Dessert Odyssey of a Thousand Miles, „Sudan Notes and Records”, 7(1924), z. 1, s. 43–92.
6
 C.A.E. Lea, On Trek in Kordofan. The Diaries of a British District Officer in
the Sudan 1931–1933, New York 1994.
2
3

Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych

75

w prowadzeniu badań tj. zastosowania prospekcji terenowej
dla wybranych obszarów7, organizację interdyscyplinarnych
ekspedycji naukowych8, zastosowanie technik inwazyjnych do
prowadzenia badań na wybranych obszarach/obiektach 9 a także
dokładniejszą dokumentację (sporządzanie planów, rycin, fotografii) pojedynczych stanowisk10.
W roku 1979 badania etnoarcheologiczne na obszarze Kordofanu Północnego przeprowadziła Rebeca Bradley z Uniwersytetu
w Cambridge11. Kolejne prace z zakresu archeologii zrealizowały
w XXI w. następujące ośrodki: Uniwersytet w Lille (III), Uniwersytet Chartumski oraz Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Dominowała metoda badań powierzchniowych, wsparta
urządzeniami GPS służącymi do rejestracji położenia przestrzen7
J.M. Edmonds, An arrowhead from Zankor, „Sudan Notes and Records”,
23(1940), z. 1, s. 193; J.M. Edmonds, Some stonne-walled enclosures in Dar Hawawir, „Sudan Notes and Records”, 23(1940), z. 2, s. 295–303.
8
 D. Newbold, W.B.K. Shaw, An exploration in the South Libyan Desert,
„Sudan Notes and Records”, 11(1927), s. 103–194; W.B.K. Shaw, The Ruins at
Abu Sufyan, „Sudan Notes and Records”, 19(1936), z. 2, s. 324–326; M. Mason,
K.S. Sandford, W.B.K. Shaw, An Expedition in the Southern Libyan Desert, „The
Geographical Journal”, 87(1936), z. 3, s. 193–217.
9
 A.E.D. Penn, The Ruins of Zankor, „Sudan Notes and Records”, 14(1931),
z. 2, s. 179–184; D. Newbold, The history and archaeology of the Libyan Desert,
„Sudan Notes and Records”, 26(1945), z. 2, s. 229–239.
10
 H. MacMichael, Rock Pictures in North Kordofan, „The Journal of the Royal
Anthropological Institute of Great Britain and Ireland”, 39(1909), s. 562–568;
C.G. Seligman, A prehistoric site in Northern Kordofan, „Annals of Archaeology and
Anthropology”, 7(1914–1916), s. 107–114; A.J. Arkell, An old Nubian inscription
from Kordofan, „American Journal of Archaeology”, 55(1951), z. 4, s. 353–354.
11
Badaczka starała się ocenić funkcjonowanie społeczności koczowniczych
w okresie meroickim dla wybranego obszaru doliny Nilu tj. trójkąta Nil/Atbara
poprzez analizę współczesnych grup. Ze względu na jego liczne przekształcenia
społeczno-ekonomiczne, badania przeprowadzone zostały na terenie Dar Kababish, wśród ludności Kababish. R. Bradley, Nomads in the Archaeological Records.
Case Studies in the Northern Provinces of the Sudan, „Meroitica”, 13(1992), s. 35.

76

Adrian Chlebowski

nego stanowisk. Badacze skoncentrowali się na nakreśleniu ram
kulturowo-historycznych dla regionu, a także ustaleniu możliwych
przeszłych kontaktów z doliną Nilu i obszarami sąsiednimi12. Misja
francuska przeprowadziła badania na terenie dwóch stanowisk
odkrytych jeszcze w I połowie XX wieku tj. Abu Sofyan i Zankor.
Dodatkowo przebadano również ich najbliższą okolicę. Z kolei
misje polska i sudańska skupiły się na obszarach dotychczas nie
rozpoznanych pod kątem archeologicznym.

Ograniczenia współczesnych badań archeologicznych.
Czynniki wewnętrzne
Na stan wiedzy dotyczącej przeszłości Kordofanu Północnego
kluczowy wpływ ma niewielka liczba prowadzonych tam prac
badawczych. Swoista marginalizacja problematyki badawczej,
a także brak nowych danych zdecydowanie uniemożliwia prowadzenie głębszych rozważań nad tym zagadnieniem. Co więcej,
sytuacja ta przekłada się bezpośrednio na zadawane pytania
12
Badacze z Uniwersytetu Chartumskiego w swoim projekcie skupili się na
ocenie podobieństw pomiędzy ceramiką zarejestrowaną na terenie Kordofanu
Północnego, a tą pochodzącą z doliny Nilu. Abdelrahim Mohamed Khabir
Hassan, Howeida Ahmed Adam, Pottery from Sites Surveyed in Sodari District,
Kordofan Province. An Interim Report 2008–2009, „Sudan & Nubia”, 15(2011)
s. 18–22. Z kolei założeniem archeologów z Uniwersytetu w Lille (III) było
określenie dokładnej chronologii zasiedlenia poszczególnych stanowisk, przy
użyciu analogii oraz datowania C14. B. Gratien, Prospection dans le Kordofan
occidental, autour de Zankor et d’Abou Sofyan (2002–2005), w: Between the
cataracts. Proceedings on the 11th Conference of Nubian Studies. Warsaw University, 27August – 2 September 2006, Part two: Session papers. PAM Supplement
Series 2, red. W. Godlewski i A. Łajtar, Warsaw 2010, s. 242. Próbą przełamania
historyczno-kulturowego stereotypu badawczego były badania Uniwersytetu
im. Adama Mickiewicza, których celem była refleksja nad przestrzennym rozmieszczeniem stanowisk, a także fenomenem osady na Al-Nurein i jej relacji
z najbliższym otoczeniem.

Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych

77

badawcze, wpisane prawie wyłącznie w nurt archeologii kulturowo-historycznej. Dotyczą one w większości ustalenia chronologii i wyznaczenia grup kulturowych w oparciu o pozyskane
pozostałości materialne. W młodym jeszcze dyskursie archeologii Kordofanu Północnego zdecydowanie brak nowych podejść
badawczych, w których ogólna refleksja nad poszczególnymi
zagadnieniami wychodziłaby poza ten ogólnie przyjęty nurt.
Zatem brak ewidencji archeologicznej i w konsekwencji pytań
nie buduje zainteresowania wśród empirycznie nastawionych
archeologów, co wpływa na brak inicjatyw badawczych – tworzy
się swoiste błędne koło.
Istotnym problemem we wstępnym planowaniu posunięć badawczych jest ograniczony dostęp do dokumentacji z wcześniejszych badań. W kwestii sprawozdań, jedyne teksty traktujące
o wynikach prac badawczych prowadzonych w XX w. na terytorium Kordofanu zawierają się w formie publikacji w czasopismach
bądź formie książkowej. NCAM13 nie prowadzi archiwizacji oraz
digitalizacji sprawozdań czy publikacji dotyczących szeroko pojętej archeologii Sudanu, pochodzących z okresu Kondominium
Brytyjsko-Egipskiego.

Ograniczenia współczesnych badań archeologicznych.
Czynniki zewnętrzne
Zarówno środowisko, jak i krajobraz Kordofanu Północnego
znacząco różnią się od doliny Nilu. Okresowe opady, suchy klimat
utrzymujący się przez większą część roku oraz relatywnie niewielka
liczba studni ma realny wpływ na logistyczne ograniczenia dla
współczesnych ekip badawczych, znacząco utrudniając prowadzenie badań terenowych.
 National Corporation for Antiquities and Museums.

13

78

Adrian Chlebowski

Jednym z najpoważniejszych problemów współczesnego Kordofanu Północnego jest woda14. Aspekt ten był wielokrotnie poruszany
już przez XIX i XX-wiecznych podróżników, którzy w swoich relacjach
zwracali uwagę na konieczność dostosowania trasy podróży do
rozmieszczenia studni15. Oczywiście współcześnie sytuacja wygląda
nieco inaczej. W dobie intensywnego rozwoju infrastruktury na
terenie Sudanu, wiele piaszczystych dotąd traktów zastąpiły drogi
asfaltowe, łączące ze sobą najważniejsze ośrodki administracyjne
poszczególnych regionów. Takie połączenie powstało również na
linii Chartum – El-Obeid, co istotnie wpłynęło na poprawę lokalnego
handlu i transportu, w tym również dostaw wody pitnej. Obecnie
konwoje bądź pojedyncze ciężarówki transportują wodę do wiosek,
gdzie nie funkcjonują studnie. Pomimo tych niemałych udogodnień, planowanie dłuższych sezonów badawczych jest niezwykle
problematyczne. Na terenie Kordofanu Północnego wciąż dominują
piaszczyste drogi, które przemierzać mogą jedynie pojazdy terenowe bądź ciężarówki. Ponieważ większość misji działa na obszarach
oddalonych od El-Obeid o kilkaset kilometrów, transport sprzętu,
a także wody jest kluczowym aspektem logistycznym w planowaniu
jakiegokolwiek przedsięwzięcia badawczego. Na ów fakt zwróciła
uwagę misja Uniwersytetu Lille III w swoich raportach z survey’u
przeprowadzonego w rejonie Jebel Zankor w latach 2002–2003.
W ocenie Brigitte Gratien istotnym czynnikiem utrudniającym
prowadzenie badań był brak dostępu do wody pitnej. Pobliskie
hafiry, a także dwie studnie znajdujące się na terenie wioski były
całkowicie wyschnięte, podczas gdy najbliższe ujęcie wody znajduje
14
Już na początku wieku XX Watkins Lloyd, późniejszy gubernator prowincji
Kordofan Północny, zawarł w swoim sprawozdaniu z podróży następujące stwierdzenie: Water is the most absorbing topic of conversation in Northern Kordofan. W. Lloyd,
Notes on Kordofan Province, „The Geographical Journal”, 35(1910), z. 3, s. 252.
15
 A.T. Holroyd, Notes on a Journey to Kordofán, in 1836–7, „Journal of the Royal
Geographical Society of London”, 9(1839), s. 188; H.C. Maydon, dz. cyt., s. 35.

Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych

79

się w Foga, w odległości około 30 km od wsi Zankor. Problemem
są również wysokie temperatury mające realny wpływ na termin
i długość potencjalnego sezonu badawczego.
W kontekście prowadzenia prac archeologicznych w Kordofanie
Północnym nie sposób nie wspomnieć o dynamicznie zmieniającej
się sytuacji politycznej. Jest to niezwykle istotny czynnik determinujący możliwość przeprowadzenia badań. W maju 2011 r. pomiędzy Sudanem i Sudanem Południowym wybuchł kolejny konflikt
graniczny, zapoczątkowany poprzez zaanektowanie przez Sudan
spornego regionu Abyei, znajdującego się w Kordofanie Południowym16. Kordofan Północny jako obszar graniczący bezpośrednio
z Kordofanem Południowym oraz Darfurem Zachodnim, często
służy jako swoisty kanał przerzutowy dla przemieszczających
się grup rebelianckich. Był to głównym powód przerwania misji
badawczych przez ośrodki z Francji oraz Polski. Sezon badawczy
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu w 2012 r.
przerwany został już na samym początku. Bezpośrednio miało to
związek z wydarzeniami z 25 grudnia poprzedniego roku. Zginął
wtedy Khalil Ibrahim, przywódca Ruchu Sprawiedliwości i Równości, będącego największym ugrupowaniem zbrojnym na terytorium
Darfuru Zachodniego17. Został zabity przez armię rządową Sudanu
w rejonie miejscowości Wad Banda leżącej na terenie Kordofanu
Północnego18. Wydarzenia te doprowadziły do ożywionego ruchu
grup rebelianckich na pograniczu wymienionych wilajetów.
Poważnym wyzwaniem dla ekip badawczych oraz lokalnych
władz jest zmierzenie się z dewastacją stanowisk archeologicznych. Na ten istotny problem jako pierwsza zwróciła uwagę misja
francuska. Podczas rozpoznawczych badań powierzchniowych
 A. Hsiao, R. Rendón, Resolving the Abyei Crisis. Preventing Violence and
Promoting Peace, www.enoughproject.org/files/Abyei_Report.pdf [15.06.2015].
17
http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-16328441 [15.06.2015].
18
 Tamże.
16

Adrian Chlebowski

80

w rejonie Zankor w roku 2002, archeolodzy odnotowali wyraźne
ślady systematycznego rozbierania konstrukcji z wypalanych cegieł, a następnie wywożenia tego budulca19. Skutki tych działań
widoczne są przede wszystkim na przestrzeni znajdującej się
wewnątrz murów. Odpowiedzialność za to ponoszą mieszkańcy
znajdującego się w pobliżu miasta En-Nahud. O skali procederu
może świadczyć fakt, iż sprawcy używają samochodów ciężarowych do transportu skradzionych cegieł. Również polska misja
podczas swoich badań na terenie dystryktu Sodiri spotkała się
z przykładami niszczenia obiektów o charakterze archeologicznym. Szczególnie negatywny wpływ na stan zachowania grobów
miało poszerzanie pól uprawnych. Pojawiły się także przypadki
nielegalnych wykopalisk. Na cmentarzyskach w pobliżu Suoni
Al-Songor odnotowano groby z wkopami o charakterze rabunkowym20. Jednak były to pojedyncze przykłady. Badania terenowe
wykazują w znacznej części dobry stan zachowania grobów czy
osad. Mimo pojedynczych przypadków rozkopanych grobów,
większość obiektów nie nosi znamion destrukcyjnych działań
człowieka. Oczywiście trudno ocenić skalę tego zjawiska na podstawie rozpoznania terenowego na kilku obszarach21. Niemniej
 Informacja ta zawarta została w niepublikowanym raporcie, złożonym przez
misję francuską w National Corporation for Antiquities and Museums.
20
 Ali Elmirghani Ahmed, A. Chlebowski, P. Maliński, Polskie badania nad
ludami i kulturami Kordofanu – historia, najnowsze wyniki i przyszłe perspektywy,
w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as Sudan – kultury i migracje,
Warszawa 2013, s. 241.
21
 Na terenie doliny Nilu, częstokrotnie rabunkowe badania inspirowane były
legendami o znajdujących się w ruinach bądź grobach skarbach, strzeżonych
przez dżiny. P. Maliński, Między wykopaliskami rabunkowymi a archeologicznym.
Społeczno-kulturowa funkcja materialnych śladów przeszłości w Dolinie Nilu (na
przykładzie plemienia Manasir z północnego Sudanu), Poznań 2012, s. 232 (nieopublikowana praca doktorska). Motyw istnienia skarbów na terenie stanowisk
archeologicznych jest zjawiskiem właściwym dla kręgu arabsko-muzułmańskiego.
19

Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych

81

w perspektywie intensyfikacji prac badawczych na terenie Kordofanu Północnego, działania archeologów mogą zainspirować miejscową ludność do samodzielnych wykopalisk. Nie tylko czynnik
antropologiczny determinuje stan zachowania poszczególnych
obiektów. Wiele grobów nosi znamiona destrukcji powodowanej
erozją wodną oraz eoliczną.
Znaczącym utrudnieniem dla współczesnych zagranicznych
misji działających w rejonie Kordofanu Północnego jest brak
szczegółowych i aktualnych map dla poszczególnych obszarów.
Poprzez archiwum Durham University istnieje dostęp do bazy map,
wykonanych w ramach programu Sudan Survey Maps pomiędzy
1856 a 1950 rokiem22. Niestety przez nieodpowiednia/zbyt duża
skalę nie mogą one zostać użyte podczas szczegółowych badań
terenowych.
Dotychczas żadna z misji nie zastosowała podczas prowadzenia badań szeroko pojętej teledetekcji lotniczej do mapowania
stanowisk archeologicznych23. Przynajmniej współcześnie powód
zaniechania tych działań jest niezwykle prozaiczny. Zorganizowanie przelotu prospekcyjnego na obszarze Kordofanu Północnego
jest poważnie utrudnione ze względów logistycznych. Głównym
problemem jest uzyskanie stosownych pozwoleń. W praktyce,
ów problem wykazał projekt Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza Fortresses of Sudan: following O.G.S. Crawford, który odbył
się w 2008 r. na terenie doliny Nilu. Liczne utrudnienia, w tym
właśnie spowodowane uzyskaniem odpowiednich zezwoleń, do22
Mapy wykonano w skali 1:250000. Część z map została poddana digitalizacji i możliwy jest do nich dostęp online. http://valentine.dur.ac.uk/apps/
maps/Sudan250000/index.html [15.06.2015].
23
 Ojciec archeologii lotniczej, O.G.S. Crawford prowadząc badania a terenie
Darfuru ograniczył się do metody field-walking, nie będąc w stanie przeprowadzić
prospekcji powietrznej. O.G.S. Crawford, Archaeology in the field, London 1953,
s. 226–228.

82

Adrian Chlebowski

prowadziły do porzucenia idei wykonania lotów prospekcyjnych
przez poznańskich archeologów24. Dodatkowym utrudnieniem jest
wspomniana już niestabilna sytuacja polityczna, która wzmaga
niebezpieczeństwo dla każdorazowego lotu.

Perspektywy i możliwości badawcze.
Możliwości wewnętrzne
Zaprezentowane w pierwszej części metody przeszłych i obecnych prospekcji archeologicznych wykazują silną tendencję do
prowadzenia badań o charakterze nieinwazyjnym, tzn. takich, które
rejestrując i dokumentując stanowisko bądź pojedyncze obiekty,
nie prowadzą do ich bezpowrotnego zniszczenia. Wraz z postępem
technologicznym, kolejne ekspedycje zastosowały nowe narzędzia,
umożliwiające nie tylko dokładniejszą rejestrację napotkanych
obiektów, ale także podjęcie wstępnego rozpoznania terenu badań
czy przeprowadzenia analiz przestrzennych.
Do najpowszechniejszych metod badawczych stosowanych
zarówno przez badaczy w pierwszej połowie XX w., jak i przez
misje współczesne, są badania powierzchniowe. W swoim ogólnym
założeniu polegają one na szczegółowym rekonesansie określonego obszaru, którego celem jest rejestracja przeszłych śladów
działalności człowieka25. Wiele czynników wpływa na fakt stosowania tej metody na terenie Kordofanu Północnego. W pierwszej
kolejności należy odnieść się do kwestii logistycznych. Badania
powierzchniowe są metodą pozwalającą w krótkim czasie nie
24
M. Drzewiecki, W. Rączkowski, Following O.G.S. Crawford: satellite images
and field archaeology in Sudan, w: R. Lasaponara i N. Masini (red.), Proceedings
of the 1st International EARSeL Workshop CNR, Rome, September 30 – October 4,
2008. Advances on remote Sensing for Archaeology and Cultural Heritage Management, Rome 2010, s. 4.
25
 D. Ławecka, Wstęp do archeologii, Warszawa 2003, s. 42.

Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych

83

tylko na rozpoznanie pod kątem archeologicznym sporych połaci
określonego terenu, ale także nakreślenia planu poszczególnych
stanowisk oraz wyznaczenie ich zasięgu. Istotnym czynnikiem
ułatwiającym powierzchniową eksplorację Kordofanu Północnego
jest specyfika środowiska. Ten półpustynny obszar pokrywa uboga
flora, która nawet w krótkim okresie pory deszczowej, nie stanowi
utrudnienia dla prowadzenia badań powierzchniowych. Czynnik
ten ma duży wpływ na widoczność, a także stan zachowania
obiektów oraz stanowisk archeologicznych. Osady, zbiorniki na
wodę deszczową czy ogromne cmentarzyska są integralną częścią
krajobrazu Kordofanu, toteż ich rozpoznanie i lokalizacja w terenie nie stanowi większego problemu. Ta uwaga dotyczy również
wyrabowanych bądź zerodowanych grobów.
Istotnym zespołem metod, częściowo zastosowanych już na
gruncie archeologii Kordofanu Północnego jest teledetekcja (ang.
remote sensing). Polega ona na pozyskaniu informacji o obiektach
występujących na powierzchni ziemi za pomocą znajdujących się
w pewnej odległości od celu badań sensorów26. W tę definicję włączone są również systemy pozyskiwania zobrazowań przy użyciu
metod fotograficznych oraz cyfrowych czujników wielospektralnych
będących podstawą nowoczesnej teledetekcji27.
Lotnicze metody prospekcji terenowej nie zostały dotąd użyte
na szeroką skalę w badaniach na terenie Kordofanu Północnego.
Stwierdzenie to dotyczy przede wszystkim zastosowania archeologii
lotniczej. Powietrzny rekonesans służy dokumentacji widocznych
z tej perspektywy stanowisk oraz śladów przeszłych krajobrazów,
zmienionych niejednokrotnie przez współczesne formy terenu
M. Giardino, B.S. Haley, Airborne Remote Sensing and Geospatial Analysis,
w: J.K. Johnson (red.), Remote Sensing in Archaeology: An Explicitly North American Perspective, Tuscaloosa 2006, s. 48.
27
 Tamże, s. 48.
26

Adrian Chlebowski

84

czy zabudowań28. Proces badawczy obejmuje także późniejszą
interpretację zdjęć lotniczych29.
W obliczu niemożności aplikacji tej metody realną perspektywą
jest kwerenda w archiwach państwowych oraz tych należących
do placówek naukowych. W okresie Kondominium Brytyjsko-Egipskiego przeprowadzono szereg lotów zwiadowczych dla
obszaru Darfuru. Jakkolwiek nie miały one stricte badawczego
celu, pomogły w rejestracji i dokumentacji stanowisk archeologicznych, np. Domu Dali na wzgórzu Jebel Foga30. Istnieje zatem
duże prawdopodobieństwo, że analiza fotografii wykonanych dla
terenu Kordofanu Północnego mogłaby przynieść podobne rezultaty.
W kontekście aerofotografii nie sposób nie wspomnieć o zdjęciach
wykonanych za pomocą latawca. Technika ta już na początku wieku XX została zainicjowana na gruncie archeologii doliny Nilu31.
Z powodzeniem jest wykorzystywana obecnie w Sudanie m.in.
przez Bogdana Żurawskiego, który przy użyciu latawca skrzynkowego zadokumentował wiele znanych, a także potencjalnych
stanowisk podczas Southern Dongola Reach Survey czy Merowe Dam
Archaeological Salvage Project32. Metody tej nie zastosowano jak na
razie w Kordofanie Północnym. W przeciwieństwie do zdjęć lotniczych, fotografie wykonane za pomocą latawca służą dokumentacji
P. Bahn, C. Renfrew, Archaeology: Theories, Methods and Practice, London 2002, s. 80.
29
Zdjęcie samo w sobie jest wyłącznie narzędziem. Dopiero pod wpływem
interpretacji badawczej, fotografia jest w stanie „ukazać” potencjalne stanowiska
archeologiczne. Tamże, s. 83.
30
 A.J. Arkell, Darfur Antiquities: II. Tōra palaces in Turra at the north end of
Jebel Marra, „Sudan Notes and Records”, 20(1937), z. 1, s. 92–93.
31
W latach 1913–1914 Henry Welcome podczas badań na stanowisku Jebel
Moya użył zamontowanego do latawca aparatu, aby zadokumentować wykopaliska. M. Bogacki, Dmuchawce, latawce, wiatr... Balon i latawiec w archeologii,
„Archeologia Żywa”, 2(2009), s. 45.
32
http://www.zaspan.waw.pl/aerofotografia.htm [15.06.2015].
28

Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych

85

w skali mikro tj. stanowisk oraz ich najbliższego otoczenia. Nie
zaaplikowano dotychczas również technologii LIDAR33, na którą
składa się lotniczy skaning laserowy tzw. ALS (ang. Airbourne
Laser Scaning). ALS jest fotogrametryczną metodą pomiarową,
pozwalającą na uzyskanie numerycznego modelu terenu poprzez
skanowanie danej powierzchni z poziomu lotniczego. Urządzenie
pomiarowe, znajdujące się na podwoziu samolotu, wysyła wiązkę
laserową w stronę podłoża34. Dane powracające w raz z odbitym
impulsem do urządzenia, są kalkulowane do postaci trójwymiarowej chmury punktów35.
W perspektywie wyjątkowo ograniczonej możliwości przeprowadzenia szeroko pojętej prospekcji lotniczej, alternatywnym podejściem jest zastosowanie teledetekcji satelitarnej. Przez określenie
to rozumiane jest zastosowanie zobrazowań satelitarnych, w różnej
skali, jako narzędzia służącego do rozpoznania i dokumentacji
stanowisk archeologicznych36. Jakkolwiek zobrazowania satelitarne używane są w archeologii od lat siedemdziesiątych XX w.,
jednak dopiero w ciągu ostatnich 20 lat popularność tej metody
znacznie wzrosła. Na taki stan rzeczy wpływ ma wiele czynników,
m.in.: znaczna poprawa rozdzielczości przestrzennej i spektralnej sensorów satelitarnych czy oprogramowanie pozwalającego
przetwarzać dane pozyskane w ten sposób37. Sami archeolodzy
zaczęli dostrzegać zalety związane z zastosowaniem tej metody
takie, jak: zmniejszenie kosztów i czasu związanego z badaniami
 Nazwa ta jest akronimem angielskiego wyrażenia Light Detection and
Ranging.
34
P. Crow, S. Crutchley, The Light Fantastic: Using airborne lidar in archaeological survey, Swindon 2010, s. 4.
35
 Tamże, s. 4.
36
S. Parcak, Satellite Remote Sensing for Archaeology, New York 2009, s. 1.
37
 R. Lasaponara, N. Masini, Satellite remote sensing in archaeology: past,
present and future perspectives, „Journal of Archaeological Science”, 38(2011),
z. 9, s. 1995.
33

Adrian Chlebowski

86

inwazyjnymi czy tworzenie strategii związanych z ochroną i stanem
zachowania stanowisk38. Powszechnie dostępne są dwa rodzaje
zobrazowań: panchromatyczne oraz wielospektralne. Pierwsze
z nich charakteryzują się bardzo wysoką rozdzielczością, a także
biało-czarną tonacją barw. Są one przede wszystkim używane do
weryfikacji obiektów widocznych na powierzchni ziemi, np. budowli39. Z kolei zobrazowania wielospektralne, choć posiadają
mniejszą rozdzielczość przestrzenną od poprzednich, zawierają
w sobie wiele pasm danych, które w zależności od intencji badacza
mogą zwizualizować poszczególne zjawiska40. Obecne oprogramowanie pozwala na jednoczesną analizę kilku pasm, toteż możliwe
jest uwidocznienie takich aspektów, jak niektóre cechy wegetacji
czy form geologicznych, niezauważalnych w widocznej części
widma elektromagnetycznego41. Wśród istotnych dla opisywanego
terenu przykładów należy wymienić badania z wykorzystaniem
zobrazowań wielospektralnych, przeprowadzone na obszarze
Sahary Wschodniej. Zastosowanie odpowiednich pasm pozwoliło
na rejestrację dużej liczby koryt dawnych rzek, nieuchwytnych
poprzez zobrazowania panchromatyczne42.
Jedno z podejść dotyczących możliwości wykorzystania zobrazowań satelitarnych stawia je, do pewnego stopnia, w roli
substytutu zdjęcia lotniczego. Oznacza to, iż stanowiska bądź
pojedyncze obiekty archeologiczne rozpoznawane są przez badaczy poprzez analizę zobrazowań na podstawie ich własnego
 Tamże, s. 1995.
S. Parcak, dz. cyt., s. 65.
40
Każdy z komercyjnych satelitów posiada różne ilości pasm, a każde jednorazowe pasmo ukazuje inny zakres widma elektromagnetycznego. Tamże, s. 91.
41
 Tamże.
42
Farouk El-Baz, C.A. Robinson, Turki S.M. Al-Saud, Radar Images and Geoarchaeology of the Eastern Sahara, w: Farouk El-Baz, J. Wiseman (red.), Remote
Sensing in Archaeology, New York 2007, s. 58.
38
39

Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych

87

doświadczenia terenowego, a także ogólnej wiedzy o obszarze, na
którym badania są prowadzone43. Model ten został wykorzystany
podczas sezonu badawczego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, gdzie jeszcze przed prospekcją terenową dokonano analizy
zobrazowań satelitarnych, pobranych poprzez oprogramowanie
Google Earth©. Ówczesna rozdzielczość dla poszczególnych stanowisk oraz obszarów koncesji badawczej nie była jednakowa,
co w niektórych przypadkach wykluczyło możliwość dokładnego
wstępnego rozpoznania stanowisk44.
Zobrazowania dostępne dla Al-Grian, w porównaniu z innymi obszarami poddanymi prospekcji w sezonie 2011 posiadały
względnie dobrą rozdzielczość. Fakt ten umożliwił wyróżnienie
kolistych obiektów, nie będących krzewami bądź drzewami, rozsianych pomiędzy wzgórzami, a także wokół nich. Najwyraźniej owe
struktury prezentowały się w kontekście wysuniętego na północ
wzniesienia. Podczas weryfikacji terenowej obiekty te okazały się
być grobami kurhanowymi. Alternatywą w zakresie pozyskania
nieodpłatnych warstw satelitarnych są zobrazowania udostępnione
poprzez mapy BING©45. Ich analiza wizualna, dla bliskiego obszaru
Sodiri, pozwoliła nie tylko na uzyskanie bardziej szczegółowego
planu osady na wzgórzu Al-Nurein. W jej wyniku zarejestrowano
szereg pomniejszych siedlisk, jak i rozbudowane osady, zarówno
w paśmie Al-Nurein, a także w okolicznych łańcuchach wzgórz
(Ilustracja 1).
M. Drzewiecki, W. Rączkowski, dz. cyt., s. 4–5.
 Taka sytuacja miała miejsce m.in. po wschodniej stronie Suoni Al-Sungor.
Słaba rozdzielczość nie pozwoliła na odnotowanie cmentarzysk znajdujących
się po tej stronie pasma. Dopiero przeprowadzenie badań powierzchniowych
umożliwiło ich rejestrację.
45
 Oceny wizualnej rozmieszczenia punktów osadniczych w rejonie Sodiri
dokonano w oprogramowaniu Qgis. Warstwę rastrową Bing Aerial pobrano
poprzez wtyczkę OpenLayers.
43
44

Adrian Chlebowski

88

Ilustracja 1. Zobrazowanie satelitarne przedstawiające nowo odkrytą
osadę na Al-Nurein w skali 1:500046

Stanowiskiem rozpoznanym przy pomocy zobrazowań satelitarnych jest FJE2010-1, znajdujące się w masywie Gebel al-Ain
odległości 50 km na północ od Wadi al-Milk, na obszarze Prowincji
Północnej, tuż przy granicy z Kordofanem Północnym47. Odkrycia
dokonała Jana Eger z Uniwersytetu w Monachium. Zobrazowania
satelitarne, pochodzące z bazy Google Earth, wskazywały na istnienie w tym miejscu budynków, muru oraz cmentarzysk, niemniej
rozdzielczość nie pozwalała na dokładne wyodrębnienie i opis
poszczególnych elementów. W tej sytuacji w styczniu 2011 r. doZdjęcie pobrane poprzez QGIS© 2.8.1.-Wien z bazy Bing Aerial ©.
J. Eger, Ein mittelalterliches Kloster am Gebel al-Ain?, „Der Antike Sudan.
Mitteilungen der Sudanarchäologischen Gesellschaft zu Berlin e. V”, 22(2011),
s. 115.
46
47

Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych

89

konano terenowego rozpoznania stanowiska. Zostało ono wstępnie
określone jako kompleks klasztorny z okresu chrześcijańskiego48.
Głównym problemem ówczesnych badań była niska rozdzielczości zobrazowań pochodzących z darmowych repozytoriów
dla obszaru Kordofanu Północnego. Zasoby dla doliny Nilu były
zdecydowanie bardziej czytelne i już na etapie wstępnej prospekcji pozwalały na pewniejsze określenie poszczególnych obiektów.
I choć obecnie dostęp do lepszej jakości zdjęć jest powszechny,
niemniej w perspektywie dalszej eksploracji archeologicznej niezbędnym krokiem jest pozyskanie dokładniejszych, odpłatnych
zobrazowań49.
Kluczową kwestią jest połączenie wymienionych dotychczas
metod prospekcji: lotniczej oraz naziemnej. Kilkukrotnie w owym
artykule padło stwierdzenie, iż Kordofan Północny jest obszarem
bardzo słabo znanym pod kątem archeologicznym. Szczególnie
kwestia rozmieszczenia przestrzennego nowych stanowisk i ich
lokalizacji jest niebagatelnym problemem. Rezultaty dotychczasowych badań pokazały, że znajdują się one nie tylko w najbliższym
otoczeniu dżebli bądź na ich szczytach, ale także na terenie równin.
Warto zatem pochylić się nad strategią zastosowania tych dwóch
metod w przyszłości. Ponieważ mamy do czynienia z ogromnymi,
niezbadanymi połaciami terenu trzeba przyłożyć dużą wagę do
nadrzędnej roli teledetekcji we wstępnym etapie badań. Model
ten zakładałby, iż każdorazowe badania powierzchniowe winny
być poprzedzone badaniami teledetekcyjnymi, które pozwoliłyby
na rozpoznanie danego obszaru pod kątem prawdopodobnych
stanowisk archeologicznych50. W takim układzie survey bazujący
 Tamże, s. 115.
 Obecnie lista satelitów oferujących bardzo wysoką rozdzielczość, również dla
osób cywilnych, gwałtownie wzrasta. R. Lasaponara, N. Masini, dz. cyt., s. 1997.
50
Perspektywa lotnicza jest o tyle istotna, iż jest w stanie uchwycić pewne
wyróżniki, np. różnice w ukształtowaniu terenu, kolorze gleby czy różnej wyso48
49

90

Adrian Chlebowski

na zobrazowaniach satelitarnych jako zamiennikach map, byłby
swoistą weryfikacją rezultatów prospekcji powietrznej.
Niezwykle trudno wybrać nadrzędną metodę teledetekcji jako,
że każda z nich posiada ograniczenia, jak i niewątpliwe zalety.
Zdjęcia lotnicze, które mogą być wykonane zarówno jako fotografia
pionowa, jak i ukośna, przy asyście doświadczonego archeologa,
skutkowałyby dokładniejszym wstępnym rozpoznaniem badanego
obszaru niż ma to miejsce w przypadku zobrazowań satelitarnych51.
Z kolei zastosowanie lotniczego skaning laserowego zwróciłoby
większą uwagę na subtelne różnice w ukształtowaniu terenu świadczące o potencjalnych stanowiskach, które mogą być niewidoczne
na zdjęciach lotniczych. Biorąc jednak pod uwagę dynamicznie
zmieniającą się obecną sytuację polityczną na obszarze Kordofanu
Północnego, uniemożliwiającą przeprowadzenie badań in situ,
analiza zobrazowań satelitarnych wydaje się opcją nie tyle bezpieczniejszą co zwyczajnie prostszą do zrealizowania pod względem logistycznym. Z naukowego punktu widzenia, zastosowanie
odmiennych typów zobrazowań satelitarnych służy odpowiedzi na
różne pytania badawcze. Zobrazowania wielospektralne są w stanie naświetlić problem rozmieszczenia przeszłych cieków, a także
zbiorników wodnych na terenie Kordofanu Północnego. Z kolei
zdjęcia pachromatyczne, dzięki swojej wysokiej rozdzielczości,
pozwalają na wstępną weryfikację poszczególnych stanowisk czy
pojedynczych obiektów. Zatem wraz z zażegnaniem konfliktu na
pograniczu sudańskim, warto zastanowić się nad strategią aplikacji
teledetekcji lotniczej.
Obecnie jednym z najważniejszych narzędzi służących do wizualizacji i analizy danych przestrzennych, zebranych podczas
kości roślin, które nie są widoczne podczas badań powierzchniowych. Również
holistyczny obraz danego obszaru badań jest w stanie nakreślić pewne zależności
przestrzenne pomiędzy danymi stanowiskami czy obiektami.
51
 Dotyczy to również późniejszej interpretacji wykonanych fotografii.

Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych

91

prospekcji terenowej i powietrznej jest GIS (ang. Geographic Information System). Oprogramowanie GIS wizualizuje dane, umożliwiając jednocześnie pracę z wieloma warstwami danych, a także ich
edycję52. Ze względu na te cechy programy GIS mogą posłużyć do
wykonania skomplikowanych analiz przestrzennych. W kontekście
prac prowadzonych dotychczas na terenie Kordofanu Północnego,
wizualizację rezultatów swoich badań wykonały Uniwersytet im. Adama Mickiewicza53 oraz Uniwersytet im. Charlesa De Gaulle’a w Lille
(III)54, poprzez zespolenie ze sobą danych rastrowych i wektorowych
(Ilustracja 2). Dla terenu Kordofanu Północnego nie istnieją wcześniej
stworzone bazy danych geograficznych, które umożliwiłyby dokonanie wstępnych analiz przestrzennych bądź statystycznych. Zatem
w perspektywie przyszłej intensyfikacji prospekcji nieinwazyjnej na
S. Parcak, dz. cyt., s. 106.
Polska placówka dokonała połączenia warstwy satelitarnej z zarejestrowanymi stanowiskami i śladami w układzie współrzędnych WGS 84. Dane przestrzenne
w formacie.gpx, zebrane za pomocą urządzeń GPS, zostały zaimportowane do
środowiska GIS poprzez program QGIS©, a następnie skonwertowane do postaci plików shapefile. Wizualizacja przedstawia zatem nie tylko przestrzenne
rozmieszczenie stanowisk, ale także trasy które przebyły poszczególne grupy
badawcze rejestrując napotkane obiekty. Co bardzo istotne, pozostawione przez
nie ślady jasno określają, które obszary zostały poddane prospekcji a które nie
(przedstawione rozmieszczenie przestrzenne stanowisk, nie ukazuje stanu realnego a jedynie rezultaty prospekcji terenowej). Dodatkowo rezultaty prospekcji
terenowej zostały zintegrowane z poszczególnymi punktami. Każdy z nich został
odpowiednio oznaczony, a także rozbudowany w warstwie tekstowej poprzez
dodanie odpowiednich sekcji w tabeli atrybutów. Pozwala ona na dokonywanie
selekcji zarejestrowanych stanowisk ze względu na atrybuty (rodzaj stanowiska,
obiektu, chronologia etc.). W rezultacie powstała cyfrowa baza danych.
54
 Głównymi założeniami misji francuskiej w zakresie wizualizacji danych
było stworzenie mapy środowiska naturalnego przy pomocy zobrazowań satelitarnych oraz zespolenie ich z danymi zebranymi podczas badań terenowych
terenowych dla rejonu Zankor. J. Evrard, Système d’Information Gèographique et
milieu naturels, w: B. Gratien (red.), Abu Sofyan et Zankor. Prospections dans le
Kordofan occidental Soudan, Villeneuve d’Ascq 2013, s. 13.
52
53

92

Adrian Chlebowski

Ilustracja 2. Proces wizualizacji danych w środowisku GIS na przykładzie
programu QGIS©2.8.1.-Wien

terenie Kordofanu warto mieć na uwadze użyteczność narzędzia,
jakim jest GIS i sukcesywną rozbudowę bazy danych.
Inną formą wizualizacji danych pozyskanych podczas badań
powierzchniowych jest technologia Structure from Motion (SfM).
Umożliwia ona konstruowanie trójwymiarowych modeli w oparciu o dwuwymiarowe fotografie, poprzez kalkulację geometrii
ich punktów wspólnych55. Zatem na podstawie zdjęć pozyskanych podczas prospekcji terenowej, przy użyciu odpowiedniego
oprogramowania, jesteśmy w stanie stworzyć pełnowymiarowe
struktury, oddające realne parametry56. Ten mechanizm dotyczy
55
 A. Gatzsche, Case study of an open source application for 3D acquisition of
archaeological structures at the archaeological site Wad Ben Naga, „Der Antike
Sudan. Mitteilungen der Sudanarchäologischen Gesellschaft zu Berlin e. V”,
24(2013), s. 127.
56
W perspektywie późniejszego przetwarzania fotografii dokumentacyjnych,
już na poziomie ich wykonania warto zwrócić uwagę na istotny czynnik jakim
jest mnogość perspektyw obiektu który chcemy poddać modelowaniu 3D.

Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych

93

nie tylko pojedynczych obiektów. Również zdjęcia lotnicze czy
te wykonane z pomocą latawca mogą posłużyć do zbudowania
modelu 3D badanego obszaru, który po nadaniu georeferencji
staje się jeszcze bardziej przydatnym narzędziem badawczym.
Zastosowanie powyższej metody może znacznie przyśpieszyć etap
prac terenowych i dokumentacji badań. Co więcej, stworzone w ten
sposób modele można analizować w warunkach gabinetowych.
Dotychczasowe przykłady zastosowania SfM z terenu Sudanu to
m.in. świątynie meroickie w Wad Ben Naga57 i Naga czy klasztor
chrześcijański w al-Ghazali.
Realną perspektywą jest możliwość organizacji badań interdyscyplinarnych, które zakładają ścisłą współpracę pomiędzy
badaczami z różnych dziedzin naukowych. Podejście to umożliwia analizę poszczególnych zjawisk na wielu płaszczyznach,
co jest szczególnie ważne biorąc pod uwagę jak niewiele wiemy
o przeszłości Kordofanu Północnego. Jak dotąd na terenie Sahary
Wschodniej przeprowadzono szereg badań paleośrodowiskowych,
które angażowały zarówno archeologów, klimatologów czy geologów. Podobnych nie przeprowadzono na terenie Kordofanu.
Dotychczas bezpośrednią współpracę podczas badań prowadzonych na tym terenie nawiązali ze sobą archeolodzy oraz etnolodzy.
Badania te zwróciły uwagę na istotną rolę miejscowych podań
i folkloru jako czynnika pomocnego w „rekonstrukcji” przeszłych
dziejów tych obszarów. Bezpośrednio z terenem Kordofanu Północnego wiązany jest mityczny lud Anadź, który zajmuje szczególne
miejsce w miejscowej tradycji ustnej58. W ramach projektu badaw A. Gatzsche, dz. cyt., s. 127.
 Ruiny kamiennych miast czy rozległe cmentarzyska nie uszły uwadze lokalnych społeczności, które z czasem wcieliły je do swojej tradycji, zmieniając ich
pierwotny kontekst kulturowy. Znamienny dla badaczy zachodnich obszarów Sudanu jest fakt, iż większość informacji odnoszących się do przeszłości tych ziem ma
swoją proweniencję w lokalnej tradycji ustnej. Warto podkreślić, że przekazywane
57
58

94

Adrian Chlebowski

czego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w rejonie Sodiri wraz
z prospekcją archeologiczną przeprowadzono również badania
etnologiczne na terenie wiosek Al-Nurein i Suoni Al-Songor, wśród
przedstawicieli plemion Bederija i Kawahla59. Otóż miejscowa ludność utożsamia niektóre z pochówków (głównie sporych rozmiarów
tumulusy), a także zachowane struktury osadnicze właśnie z ludem
Anadź. Nie są to odosobnione przykłady z terenów Kordofanu
Północnego. Jedno z wielu miejsc wiązanych z Anadź znajduje
się w rejonie Jebel Tageru i Wadi um Tasawir. Jest to dżebel, który
w miejscowej tradycji określany jest jako główna siedziba tego ludu,
choć na szczycie nie zarejestrowano pozostałości osady bądź innej
formy mieszkalnej60. Również początki miasta Zankor wiązano
z tym tajemniczym ludem61. Niemniej najliczniejszą grupą obiektów łączonych z Anadź są wspomniane już groby tumulusowe62.
Pojawia się zatem podstawowe pytanie: kim byli członkowie tego
ludu? Trudno w tym momencie udzielić jednoznacznej odpowiedzi.
Anadź mieli być legendarną rasą olbrzymów, wzrostem znacznie
przewyższający normalnego człowieka. Stąd zwykle wiązano
z nimi większe pochówki bądź założenia osadnicze. Plemiona
arabskie używały nazw Anadź bądź Abu Konaan63, aby określić
w ten sposób historie nigdy nie były źródłem wiarygodnych informacji na temat
przeszłości danego obszaru. Należy je rozumieć bardziej jako świadomą kreacją,
której głównym celem jest swego rodzaju legitymizacja przeszłych dziejów, a także
wytłumaczeniem ich wpływu na współczesność. A.J. McGregor, Darfur (Sudan) in
the Age of Stone Architecture c. AD 1000 – 1750. Problems in historical reconstruction,
Oxford 2001, s. 10. Do takich przykładów należą, m.in. podania wiążące konkretne stanowiska z terenów Darfuru z legendarnymi ludami Tora, Daju oraz Tunjur.
59
 Ali Elmirghani Ahmed, A. Chlebowski, P. Maliński, dz. cyt., s. 240–241.
60
 D. Newbold, Rock-pictures and Archaeology in the Libyan Desert, „Antiquity”,
2(1928), z. 7, s. 274.
61
 A.E.D. Penn, dz. cyt., s. 6.
62
 D. Newbold, The history and archaeology of the Libyan Desert, „Sudan Notes
and Records”, 26(1945), z. 2, s. 229, 235.
63
 D. Newbold, Rock-pictures and Archaeology in the Libyan Desert..., s. 274

Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych

95

autochtoniczną i pogańską ludność pre-semicką zamieszkującą
tereny Dżeziry, Nubii, Kordofanu oraz jeziora Czad64. Pochodzenie
ich nazwy również jest niejasne. MacMichael doszukał się w nazwie
Abu Konaan związku z biblijną postacią Kanaana, syna Chama65.
Według Księgi Liczb, biblijną krainę Kanaan zamieszkiwać mieli
synowie Anaka z rodu olbrzymów, co jest niezwykle frapującym
stwierdzeniem w kontekście powyższych informacji66.
Kordofan wydaje się być obszarem o sporym potencjale badawczym pod kątem etnoarcheologii. Najwcześniej na ten aspekt
zwrócił uwagę A. J. Arkell odnosząc się głównie do terenu Darfuru,
wskazując także na Kordofan Północny67. Również O.G.S. Crawford
podkreślał istotną rolę analizy obecnej kultury materialnej ludności
Darfuru w badaniu przeszłości tych ziem68. Badania etnologiczne
poznańskiego ośrodka wykazały, że lokalna ludność posiada pewną
wiedzę na temat konstrukcji wybranych form grobów. Są to istotne
sygnały nie tylko dla etnologów, ale także archeologów.
W sytuacji gdy sudańskie służby starożytności nie prowadzą
zaawansowanej archiwizacji wyników badań, perspektywą pozyskania danych na ten temat są archiwa zarówno znajdujące się
poza granicami Sudanu, jak i coraz powszechniejsze repozytoria
internetowe. Warto szczególnie wymienić dwa: Sudan Open Archive
oraz Sudan Archive at Durham. Pierwsze z nich to internetowy
zbiór publikacji oraz dokumentów związanych z szeroko pojętą
wiedzą zarówno na temat Sudanu, jak i Sudanu Południowego.
P. Maliński, dz. cyt., s. 217.
 H. MacMichael, A History of the Arabs In the Sudan, vol. 1, Cambridge 1922,
s. 112.
66
 Ali Elmirghani Ahmed, A. Chlebowski, P. Maliński, dz. cyt., s. 242; D. Newbold, Rock-pictures and Archaeology in the Libyan Desert..., s. 274.
67
 A.J. Arkell, An extinct Darfur hoe, „Sudan Notes and Records”, 20(1937),
z. 1, s. 149; tenże, Beads made in Darfur and Wadai, „Sudan Notes and Records”,
26(1945), z. 2, s. 307.
68
 O.G.S. Crawford, dz. cyt., s. 226–227.
64
65

Adrian Chlebowski

96

Archiwum zostało stworzone przez Rift Valley Institiute69. Wśród
licznych kategorii dostępne są publikacje traktujące bezpośrednio
o przeszłości Sudanu, w tym również ziem położonych na zachód
od doliny Nilu70. Archiwum zlokalizowane w Durham University związane jest ściśle z działalnością administracji brytyjskiej
w okresie Kondominium. Powstało w roku 1957, gdy Sudan oficjalnie stał się niepodległym krajem. Przechowywane są w nim
dokumenty, publikacje, zdjęcia oraz mapy powstałe w czasach
obecności Brytyjczyków w Sudanie. Większość zasobów została
poddana digitalizacji, niemniej tylko część z nich udostępniona
jest nieodpłatnie poprzez oficjalną stronę71.

Perspektywy i możliwości zewnętrzne
W zupełnej opozycji do sytuacji politycznej prezentuje się
współpraca z miejscowymi władzami oraz ludnością. Na możliwość
przeprowadzenia przez poznański ośrodek prospekcji terenowej
ogromny wpływ miała pomoc ze strony lokalnej społeczności,
której członkowie zainteresowani byli nie tylko wynikami badań72.
W głównej mierze zależało im na rozwoju ruchu turystycznego, który prócz generowania dochodów mógłby wpłynąć na zbudowanie
Jest to organizacja badawcza o charakterze non-profit, która zajmuje się
współpracą ze społecznościami i organizacjami z terenu Afryki Wschodniej,
wliczając Sudan.
70
Wszystkie teksty są dostępne nieodpłatnie. Istnieje możliwość wglądu online
a także pobrania wybranej publikacji w formacie pdf. http://sudanarchive.net/cgi-bin/pagessoa?e=01off---v----100125--1-0-SectionLevel-0-0-1-1&a=d&cl=CL1.8,
[15.06.2015].
71
https://www.dur.ac.uk/library/asc/sudan/ [15.06.2015].
72
 Chodzi tu o przede wszystkim o najwyższych przedstawicieli władz wilajetu w osobach gubernatora prowincji Muttasima Mirghaniego Zaki-Eddina
oraz minister informacji, kultury i turystyki Sulmę Altahir Alnoor. Ali Elmirghani
Ahmed, A. Chlebowski, P. Maliński, dz. cyt., s. 235.
69

Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych

97

relacji ze światem Zachodu73. Stąd też archeologom zapewniono
wsparcie logistyczne w postaci bazy znajdującej się w stolicy dystryktu, Sodiri, a także środków transportu. W samych badaniach
powierzchniowych uczestniczyli również reprezentanci władz
dystryktu Sodiri, Aisha Alnour i Mohammed Adam Alzubeir74. Ich
obecność pozytywnie wpłynęła na współpracę z przedstawicielami
lokalnych plemion. Wszystko to składa się na stwierdzenie, iż ze
społecznego punktu widzenia istnieje wyraźne zapotrzebowanie na
tego typu badania. Co istotne, władze w El-Obeid są lojalne wobec
rządu w Chartumie. Jednakże pomimo chęci ścisłej współpracy
nie są one w stanie zapewnić pełnego bezpieczeństwa ekipom
prowadzącym badania na terenie Kordofanu Północnego.
* * *
Kordofan Północny to swoista biała plama na archeologicznej
mapie Sudanu. Niewielka ilość informacji dotyczących przeszłości
Kordofanu Północnego, podtrzymywanie tradycyjnych trendów badawczych oraz pomijanie tego obszaru we współczesnym dyskursie
archeologii Sudanu wynika bezpośrednio z niewielkiej liczby badań
archeologicznych. Brak nowych informacji niejako skazuje naukowców na powielanie utartych schematów, nie pozwalając tym samym
na zastosowanie odmiennych podejść badawczych. Warto nadmienić, iż organizacja wielosezonowych przedsięwzięć badawczych na
terytorium Kordofanu Północnego jest niezwykle skomplikowana.
Problemy pojawiają się nie tylko na poziomie logistycznym. Istotna
jest dynamicznie zmieniająca się sytuacja polityczna, która niejednokrotnie całkowicie wyklucza przeprowadzenie badań.
Obszar ten, słabo rozpoznany pod kątem archeologicznym,
stawia przed badaczami zupełnie nowe wyzwania. Prócz potrzeby
73
74

 Tamże.
 Tamże, s. 234.

98

Adrian Chlebowski

wyznaczenia ogólnej chronologii czy określenia przeszłej sytuacji
kulturowej dla poszczególnych okresów, niezwykle istotne jest rozwijanie metodyki badań, opierającej się na nieinwazyjnych metodach
rozpoznania, w szczególności na teledetekcji satelitarnej, która nie
wymaga fizycznej obecności archeologów w terenie. Istotna jest
również możliwość kooperacji na gruncie badawczym, pomiędzy
specjalistami z różnych dziedzin. Z pewnością zwiększenie liczby
misji interdyscyplinarnych pozwoliłoby na poszerzenie informacji
dotyczących tego obszaru, a przy tym wpłynęło na uzupełnienie
wiedzy archeologicznej o dane wykraczające poza zakres tejże
nauki, np. z zakresu geologii czy etnologii. Zabieg ten pozwoliłby
na ujęcie przeszłych dziejów tej krainy w szerszym spektrum. Jako
autor powyższego artykułu żywię głęboką nadzieję, iż intensyfikacja
badań archeologicznych na obszarze Kordofanu w niedalekiej przyszłości pomoże lepiej zrozumieć złożoną rolę Kordofanu Północnego
w kontekście przeszłości doliny Nilu, jak i całej strefy Sahelu.
Bibliografia
Abdelrahim Mohamed Khabir Hassan, Howeida Ahmed Adam, Pottery
from Sites Surveyed in Sodari District, Kordofan Province. An Interim
Report 2008–2009, „Sudan & Nubia”, 15(2011), s. 18–22.
Ali Elmirghani Ahmed, Chlebowski A., Maliński P., Polskie badania nad
ludami i kulturami Kordofanu – historia, najnowsze wyniki i przyszłe
perspektywy, w: Cisło W., Różański J., Ząbek M. (red.), Bilad as Sudan
– kultury i migracje, Warszawa 2013, s. 69–86.
Arkell A.J., Darfur Antiquities: II. Tōra palaces in Turra at the north
end of Jebel Marra, „Sudan Notes and Records”, 20(1937), vol. 1,
s. 91–105.
Arkell A.J., An extinct Darfur hoe, „Sudan Notes and Records”, 20(1937),
vol. 1, s. 146–150.
Arkell A.J., Beads made in Darfur and Wadai, „Sudan Notes and Records”,
26(1945), vol. 2, s. 305–310.

Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych

99

Arkell A.J., An old Nubian inscription from Kordofan, „American Journal
of Archaeology”, 55(1951), vol. 4, s. 353–354.
Bahn P., Renfrew C., Archaeology: Theories, Methods and Practice, London
2002.
Bogacki M., Dmuchawce, latawce, wiatr... Balon i latawiec w archeologii,
„Archeologia Żywa” t. 2 (2009), s. 44–49.
Bradley R., Nomads in the Archaeological Records. Case Studies in the
Northern Provinces of the Sudan, „Meroitica”, 13(1992), s. 1–237.
Crawford O.G.S., Archaeology in the field, London 1953.
Crow P., Crutchley S., The Light Fantastic: Using airborne lidar in archaeological survey, Swindon 2010.
Drzewiecki M., Rączkowski W., Following O.G.S. Crawford: satellite
images and field archaeology in Sudan, w: Lasaponara R., Masini
N. (eds.), Proceedings of the 1st International EARSeL Workshop
CNR, Rome, September 30 – October 4, 2008. Advances on remote
Sensing for Archaeology and Cultural Heritage Management, Rome
2010, s. 3–6.
Edmonds J.M., An arrowhead from Zankor, „Sudan Notes and Records”
t. 23 (1940) vol. 1, s. 193.
Edmonds J.M., Some stonne-walled enclosures in Dar Hawawir, „Sudan
Notes and Records” t. 23 (1940) vol. 2, s. 295–303.
Eger J., Ein mittelalterliches Kloster am Gebel al-Ain?, „Der Antike Sudan.
Mitteilungen der Sudanarchäologischen Gesellschaft zu Berlin e. V”
t. 22 (2011), s. 115–120.
Evrard J., Système d’Information Gèographique et milieu naturels, w: Gratien B. (ed.), Abu Sofyan et Zankor. Prospections dans le Kordofan
occidental Soudan, Villeneuve d’Ascq 2013, s. 13–25.
Farouk El-Baz, Robinson C.A., Turki S.M. Al-Saud, Radar Images andGeoarchaeology of the Eastern Sahara, w: Farouk El-Baz, Wiseman J.
(eds.), Remote Sensing in Archaeology, New York 2007, s. 47–70.
Giardino M., Haley B.S., Airborne Remote Sensing and Geospatial Analysis,
w: Johnson J.K. (ed.), Remote Sensing in Archaeology: An Explicitly
North American Perspective, Tuscaloosa 2006, s. 47–77.

100

Adrian Chlebowski

Grant J.A., Itinerary from Debbé to El Obeyad, on the Upper Nile, with Details of Places of Most Importance, after the Survey of Staff-Colonel R. E.
Colston, „Proceedings of the Royal Geographical Society of London”
t. 20 (1875–1876) vol. 4, s. 357–362.
Gratien B., Prospection dans le Kordofan occidental, autour de Zankor
et d’Abou Sofyan (2002–2005), w: Godlewski W., Łajtar A. (eds.),
Between the cataracts. Proceedings on the 11th Conference of Nubian
Studies. Warsaw University, 27 August – 2 September 2006, Part two:
Session papers. PAM Supplement Series 2, Warsaw 2010, s. 237–245.
Holroyd A.T., Notes on a Journey to Kordofán, in 1836–7, „Journal of the
Royal Geographical Society of London”, 9(1839), s. 163–191.
Hsiao A., Rendón R., Resolving the Abyei Crisis. Preventing Violence and
Promoting Peace, www.enoughproject.org/files/Abyei_Report.pdf
[dostęp z: 2015–6–15].
Lasaponara R., Masini N., Satellite remote sensing in archaeology: past,
present and future perspectives, „Journal of Archaeological Science”,
38(2011), vol. 9, s. 1995–2002.
Lea C.A.E., On Trek in Kordofan. The Diaries of a British District Officer
in the Sudan 1931–1933, New York 1994.
Lloyd W., Notes on Kordofan Province, „The Geographical Journal”,
35(1910), vol. 3, s. 249–267.
Ławecka D., Wstęp do archeologii, Warszawa 2003.
MacMichael H., Rock Pictures in North Kordofan, „The Journal of the Royal
Anthropological Institute of Great Britain and Ireland”, 39(1909),
s. 562–568.
MacMichael H., A History of the Arabs In the Sudan, vol. 1, Cambridge
1922.
Maliński P., Między wykopaliskami rabunkowymi a archeologicznym.
Społeczno-kulturowa funkcja materialnych śladów przeszłości w Dolinie
Nilu (na przykładzie plemienia Manasir z północnego Sudanu),[kps,
praca doktorska] Poznań 2012.
Mason M., Sandford K.S., Shaw W.B.K., An Expedition in the Southern Libyan Desert, „The Geographical Journal”, 87(1936), vol. 3, s. 193–217.

Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych

101

Maydon H.C., North Kordofan to South Dongola, „The Geographical Journal”, 61(1923), vol. 1, s. 34–41.
Newbold D., A Dessert Odyssey of a Thousand Miles, „Sudan Notes and
Records”, 7(1924), vol. 1, s. 43–92.
Newbold D., Rock-pictures and Archaeology in the Libyan Desert, „Antiquity”, 2(1928), vol. 7, s. 261–291.
Newbold D., The history and archaeology of the Libyan Desert, „Sudan
Notes and Records”, 26(1945), vol. 2, s. 229–239.
Newbold D., Shaw W.B.K., An Exploration in the South Libyan Desert,
„Sudan Notes and Records”, 11(1927), s. 103–194.
Pallme I., Travels in Kordofan, London 1844.
Parcak S., Satellite Remote Sensing for Archaeology, New York 2009.
Penn A.E.D., The Ruins of Zankor, „Sudan Notes and Records”, 14(1931),
vol. 2, s. 179–184.
Seligman C.G., A prehistoric site in Northern Kordofan, „Annals of Archaeology and Anthropology”, 7(1914–1916), s. 107–114.
Shaw W.B.K., The Ruins at Abu Sufyan, „Sudan Notes and Records”,
19(1936), vol. 2, s. 324–326.

North Kordofan in the perspective of archaeological studies.
Evaluation of research potential
Summary
In spite of almost two centuries of archaeological research in North
Kordofan and their interesting results, knowledge of the past of this area
is in the realm of conjecture and vague analogies with the adjacent areas.
It is hard not to be under the impression that Kordofan is now located
beyond the main course of Sudan archeology, aimed mainly at research
in the Nile Valley and the Western Sudan (areas of the Red Sea coastline and Butana). In light of these facts, the main aim of this article, by
analyzing the factors shaping the overall picture of archeology Kordofan
(the previous research, perspectives and limitations of the research), is to

102

Adrian Chlebowski

answer the following question: what factors directly cause marginalization
and difficulties in archaeological exploration of North Kordofan? Main
part of the article is an analysis of limitations and perspectives. Among
these two main groups, I have made the distinction between internal and
external factors. The first subgroup concerns directly archeology and its
discourse. In turn, the second group of factors refers to the phenomena
/conditions outside the discipline:
Internal limitations:
– Marginalization of research issues; small number of publications
directly treating about archeology of North Kordofan.
– The dominance of cultural and historical approach; lack of other attitudes that determine new research questions.
– Lack of integrated archives enabling to have an access to complete
database of archaeological research in this area.
External limitations:
– Extremely dry climate.
– Limited access to drinking water.
– Poor infrastructure in the wilajet.
– The political situation; conflict on the border between Sudan and the
South Sudan.
– The state of preservations of the individual sites / individual objects;
anthropological and climate factors.
– Lack of appropriate licenses enabling to conduct aerial remote sensing.
– Lack of modern maps of the studied areas; access only to the archives,
dating from the Anglo-Egyptian condominium, which are in the wrong
scales.
Internal possibilities:
– The enormous potential of non-invasive methods (primarily remote
sensing) in the process of acquiring new data; the possibility of preliminary verification of the research potential (especially in the areas
that are difficult to access).
– The use of satellite images as the maps replacement.
– Application of the Structure from Motion method in the documentation and reconstruction of objects/structures facilities; a significant
acceleration of fieldwork and documentation.

Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych

103

– Interdisciplinary approach and cooperation with researchers representing different fields; the ability to analyze phenomena in many
aspects (e.g.: ethnoarchaeological or paleoenvironmental studies).
– Access to online repositories or archives.
External possibilities:
– Cooperation with local authorities.
– Possibility of using research to promote the region, the start of tourist
traffic, consolidating contacts with so-called “Western world”.
Due to various constraints of internal and external factors, archaeologists do not undertake new research projects. Lack of new research and
materials is the reason of inability to apply new approaches; the scientific stagnation create a vicious circle (unlike the Nile Valley – here the
multitude of research is possible to maintain continuity in the scientific
deliberations on issues related to the past of these lands). Based on the
results of the investigations conducted so far, it can be said that the history
of North Kordofan is “rich” and “diverse”. Moreover, in the context of the
raised issues, this area is research’s tabula rasa, setting new challenges
for scientists, both methodological and methodical.

Karol Piasecki
Łukasz Maurycy Stanaszek
Robert Mahler

Badania antropologiczne
w rejonie IV katarakty
Działalność ośrodka warszawskiego – wyniki wstępne
Zmiany, jakie zaszły w ostatnich latach w polskiej i zagranicznej
nauce doprowadziły do swoistej dezintegracji środowisk naukowych, wynikającej głównie ze źle rozumianej rywalizacji i sposobu finansowania nauki. Wiążą się z tym nie tylko rozproszenie
działań i publikacji, ale przede wszystkim utrudnienia w dostępie
do wstępnych rezultatów, niepublikowanych raportów, etc. Stojąc
na stanowisku, iż wyniki badań naukowych powinny być ogólnie
dostępne, autorzy postanowili przedstawić podstawowe dane
uzyskane przez nich podczas prac na terenie Sudanu w latach
2003–2014, dokonując jednocześnie przeglądu dotychczasowych
publikacji antropologów ośrodka warszawskiego dotyczących obszaru Sudanu i Nubii. Zarówno prezentowane wyniki, jak i powyższy przegląd, z wielu przyczyn nie są kompletne, za co wszystkich,
którzy mogli by się poczuć pominięci serdecznie przepraszamy,
prócz wyrozumiałości prosząc o nadsyłanie uzupełnień i sprostoKarol Piasecki – Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej, Uniwersytet Szczeciński
Łukasz Maurycy Stanaszek – Pracownia Antropologiczna, Państwowe Muzeum
Archeologiczne w Warszawie
Robert Mahler – Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej, Uniwersytet Warszawski

106

Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler

wań. Nasza inicjatywa stanowi pierwszy krok w kierunku wymiany
informacji i realizacji wspólnych przedsięwzięć.
Już od początku lat międzywojennych polskim badaniom archeologicznym na Bliskim Wschodzie towarzyszą antropolodzy. Jednym
z pierwszych jest Stanisław Żejmo-Żejmis uczestniczący w pracach
polsko-francuskiej ekspedycji w Edfu1. Zaraz po II wojnie światowej
prowadzi w Egipcie szeroko zakrojone działania zainicjowana przez
Andrzeja Wiercińskiego Polsko-Arabska ekspedycja antropologiczna2,
kierowana przez Tadeusza Dzierżykraya-Rogalskiego, której działania
poszerzono następnie o Sudan. Naukowe wyniki tej ekspedycji były
szeroko publikowane, zarówno jako szczegółowe raporty3, jak też
w oddzielnych publikacjach poszczególnych autorów4. Prace w Su1
S. Żejmo-Żejmis, Étude craniologique. Cranes provenant de Tell Edfou, w: Fouilles Franco-polonaises Repports, t. III: Tell Edfou 1939, Le Caire, 1939, s. 373–384.
Edfu oczywiście leży na terenie Egiptu, ale już na terenie przylegającym do Dolnej
Nubii. Nubijskie wpływy ludnościowe i kulturowe w starożytnym Egipcie, tak
jak i egipskie w Nubii, były i są wyraźne.
2
 T. Dzierżykray-Rogalski, Polska antropologia w Afryce, Wrocław – Warszawa
– Kraków – Gdańsk – Łódź, 1981.
3
Publications of the Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition 1958/1959,
Warszawa – Poznań – Cairo, Part I–IV, 1964.
4
 I. Michalski, Typy antropologiczne Egiptu, „Człowiek w czasie i przestrzeni” 1(1958) 4,, s.192–203; tenże, Remarks about the Anthropological Structure
of Egypt, w: Publications of the Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition,
part II, Warszawa 1964, s. 209–238; A. Wierciński, The problems of the racial
structure of most ancient Egypt, w: Sbornik sjezdoveho metarialu I Sjesda Ceskosl.
Antropol., Opava, 1958, s. 298–301; tenże, Introductory remarks concerning the
anthropology of ancient Egypt, „Bulletin de la societe de geographie de l’Egypte”,
31(1958), s. 73–84; tenże, O antropologii starożytnego Egiptu, „Człowiek w czasie
i przestrzeni”, 1(1958), 4, s. 184–191; tenże, Badania antropologiczne starożytnych
czaszek z oazy Siwah, „Człowiek w czasie i przestrzeni”, 2(1959), 5, s. 185–190;
tenże, Polscy antropolodzy w Egipcie, „Polska”, 3(1960), s. 24–25; tenże, Racial
analysis of ancient crania from the Siwah Oasis, „Acta Facultatis Rerum Naturalium
Universitatis Comenianae”, 5(1961), 3–6, s. 315–318; tenże, The racial analysis
of predynastic population in Egypt, w: Atti de I° Congresso di Scienze Antropolog.,
Etnologie di Folklore, Torino, 1961, s.431–440; tenże, Report on Human Crania

Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych

107

danie kontynuowane były następnie przez Dzierżykraja-Rogalskiego
i Elżbietę Promińską w Starej Dongoli5. Ponadto w roku 1985 na
terenie Północnego Kordofanu analizę porównawczą dwóch plemion
Nuba: Moro i Djuru prowadził Karol Piasecki6.
Rozpoczęcie prac ratowniczych w rejonie IV katarakty przez
polskich archeologów spowodowało konieczność włączenia się do
badań także antropologów. Uczestniczyli w nich, w różnych sezonach
Recovered at Maadi Cementery, „Anthropologie”, 1(1962), s. 38–48; tenże, Analiza struktury rasowej ludności Egiptu w epoce predynastycznej, „Materiały i Prace
Antropologiczne”, 56(1963), s. 80; tenże, Report on human crania discovered at
Wadi Digla cementery, „Anthropologie”, 2(1963), s. 41–48; tenże, The analysis
of racial structure of Early Dynastic populations in Egypt, „Materiały i Prace Antropologiczne”, 71(1965), s. 3–48; tenże, Ecosencivity and heritability of some
anthropometric traits within various Egyptian regional population, w: Publication
of Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition, t. 4, Warsaw – Cairo, 1970,
s. 197–204; tenże, Some inter- and intrapopulation comparision in anthropometriy
of the inhabitants of the Western Desert, Siwah Oasis, Ek-Fayoum and Beheira,
„Materiały i Prace Antropologiczne”, 78(1970), s. 99–107; tenże, Time-spatial
regilarities in the distribution of anthropological structure in Egypt, „Światowit”,
31(1970), s. 281–291; tenże, The problem of anthroscopic variations of ancient
Egyptians, w: Population Biology of Ancient Egyptians, London – New York, 1973,
s. 143–165; tenże, The comparative analisys of racial structure of Pre- and Early
Dynastic population in Egypt, „Fundamenta”, 3(1978), s. 1–21.
5
 T. Dzierżykray-Rogalski, Neolithic Skeletons from Kadero Sudan, „Current
Anthropology”, 19(1977), s. 406–407; tenże, On the Black Variety at Kadero Sudan, „Current Anthropology”, 19(1978), s. 406–407; tenże, More on the Kadero
Neolithic Human Remains, „Current Anthropology”, 19(1978), s. 634–635; tenże,
Polska antropologia w Afryce, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź
1981; tenże: Remarks on the Position of Human Remains in the Neolithic Graves at
Kadero (Central Sudan), w: K. Krzyżaniak i M. Kobusiewicz (red.), Origin and Early
Developlent of Food-Producing Culture in North-Eastern Africa, 1984, s. 333–336;
T. Dzierżykray-Rogalski i E. Promińska, Etude preliminaire des ossements humains
de Kadero, „Etudes et Travaux”, 9(1976), s. 231–237; E. Promińska, Prehistoric
Population of the Khartoum Region, „Hemisperes”, 3(1987), s. 5–17.
6
K. Piasecki, Wstępne dane na temat struktury antropologicznej Nuba, w: J. Łapott (red.), Afryka. 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i kultur, Szczecin, 2004,
s. 141–145.

108

Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler

wykopaliskowych, na różnych stanowiskach i w ramach różnych ekspedycji i grantów badawczych antropolodzy z Zakładu Antropologii
Historycznej Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego:
Karol Piasecki7, Łukasz Maurycy Stanaszek8 i Robert Mahler9. W latach 2003–20014 przeprowadzili oni badania materiału kostnego
pochodzącego z ponad 50 stanowisk w rejonie Doliny Środkowego
należących do różnych kultur archeologicznych Nilu począwszy od
neolitu po średniowiecze. Przeanalizowano w sumie ponad tysiąc
szkieletów. Ponieważ nawet pobieżne omówienie uzyskanych wyników przekraczało by znacznie możliwości niniejszej publikacji
ograniczymy się jedynie do kilku uwag wstępnych i prezentacji
wyników analiz kraniometrycznych w postaci średnich wartości
wskaźników i modułów czaszkowych (Tabela 1), które pozwalają
zorientować się w zakresie przebadanego materiału. Obejmują one
39 serii kranialnych i dotyczą łącznie 242 czaszek. Podkreślić należy,
że są to w znakomitej większości wyniki badań ratowniczych, które
nie były zamierzone i zaplanowane jako wyspecjalizowane prace
paleoantropologiczne (czy paleodemograficzne). Oznacza to, że
mamy do czynienia z próbą o ograniczonej reprezentatywności,
niejako „wymuszoną” przez czynniki zewnętrzne. Rozproszenie
i rozdrobnienie materiału pomiędzy tak dużą liczbą stanowisk, jest
z jednej strony ograniczeniem utrudniającym pogłębioną analizę
otrzymanych wyników, z drugiej zaś daje poszerzony terytorialnie
i czasowo obraz zmienności struktury antropologicznej ludności
7
 Obecnie pracujący w Uniwersytecie Szczecińskim. Inicjatorem zaproszenia Karola Piaseckiego do współpracy na stanowiskach sudańskich był dr hab.
Bogdan Żurawski, któremu, jak i wszystkim pozostałym kierownikom projektów
i wykopalisk, autorzy pragną w tym miejscu gorąco podziękować.
8
 Obecnie będący kierownikiem Pracowni Antropologicznej w Państwowym
Muzeum Archeologicznym w Warszawie.
9
 Obecnie pracujący w Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego.

Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych

109

Doliny Środkowego Nilu. Dlatego też materiał ten, pomimo wspomnianych braków, mógł posłużyć do nakreślenia hipotetycznego
modelu struktury antropologicznej dawnej Nubii i jej przemian10.
Prócz standardowych pomiarów antropometrycznych przeprowadzono pomiary kranioskopowe przy użyciu skal kranioskopowych Michalskiego-Wiercińskiego-Piaseckiego11. Pomiary
kranioskopowe pozwalają na rozszerzenie analizy kraniometrycznej
o cechy ważne w sensie typologicznym, a tym samym na zastąpienie niedostępnych w materiale kostnym cech somatycznych
stosowanych w diagnozie typologicznej osobników żywych.
Część materiałów została opublikowana12, większość jednakże
oczekuje na publikację w ramach kolejnych opracowań poszczególnych stanowisk archeologicznych13, które mogą się opóźniać
z różnych przyczyn. Dlatego też tak ważne jest jak najszybsze
włączenie ich do obiegu naukowego.
K. Piasecki, Struktura antropologiczna Nubii i Pustyni Nubijskiej, w: M. Ząbek (red.), Wokół IV Katarakty. Społeczności wiejskie nad środkowym Nilem przed
wielką zmianą, Warszawa, 2005, s. 33–44; tenże, Christianization and changes
in Nubia’s anthropological structures, w: Between the Cataracts, Part two, fsc. 2,
Session Papers, „Polish Archeology in the Mediterranean” (2010) Suplements
Series, 2.2/1–2, s. 625–632; tenże, Struktura antropologiczna dawnej Nubii,
w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan. Bogactwo kultur i wewnętrzne
napięcia, Warszawa, 2012, s. 83–94.
11
 Tenże, Las nuevas escalas craneoscópicas. Observaciones preliminares, „Documentos de Trabajo” 7 (1992).
12
 Tenże, Anthropological analysis of the human remains from the Southern
Dongola Reach, w: B. Żurawski, Survey and Excavations between Old Dongola and
Ez-Zuma, Warszawa, 2003, s. 483–489; tenże, Anthropological Research in the
Fourth Cataract Region, 2006, „Polish Archeology in the Mediterranean”, (2010),
s. 445–451; Ł.M. Stanaszek, Preliminary report on human skeletal remains from
the archeological sites in El-Sadda, „Polish Archeology in the Mediterranean”,
(2010), s. 454–460.
13
K. Piasecki, I. Anthropological analysis of human remains from Tomb 1 & 2
below the Upper Church at Banganarti, [w:] Bogdan Żurawski, Kings and Pilgrims
[w druku].
10

110

Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler

Dotychczasowa analiza przebadanych materiałów pozwala na
sformułowanie następujących wniosków:
1. Dawna ludność Nubii była dosyć wyraźnie zróżnicowana antropologicznie (podobnie jak i dzisiaj).
2. Stopień wymieszania cech odmiany białej i czarnej, był znaczny.
3. Zmiany struktury antropologicznej ludności doliny Środkowego
Nilu, analogiczne do wykazanych dla okresu chrystianizacji
Nubii14 zachodziły prawdopodobnie dosyć często, a ich prześledzenie wymagało by dalszych analiz znacznie liczniejszego
materiału kostnego.
Wydaje się, że dla pełniejszego zrozumienia przemian ludnościowych Nubii niezbędne są nie tylko analizy dalszych serii kraniologicznych, w tym także z terenów ościennych, ale także w miarę szybka
publikacja dotychczasowych pozyskanych danych antropologicznych.
Bibliografia
Dzierżykray-Rogalski T., Neolithic Skeletons from Kadero Sudan, „Current
Anthropology”, 19(1977), s. 406–407.
Dzierżykray-Rogalski T., On the Black Variety at Kadero Sudan, „Current
Anthropology”, 19(1978), s. 406–407.
Dzierżykray-Rogalski T., More on the Kadero Neolithic Human Remains,
„Current Anthropology”, 19(1978), s. 634–635.
Dzierżykray-Rogalski T., Polska antropologia w Afryce, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź, 1981.
Dzierżykray-Rogalski T., Remarks on the Position of Human Remains in
the Neolithic Graves at Kadero (Central Sudan), w: K. Krzyżaniak
i M. Kobusiewicz (red.), Origin and Early Developlent of Food-Producing
Culture in North-Eastern Africa, Poznań 1984, s. 333–336.
Dzierżykray-Rogalski T., Promińska E., Etude preliminaire des ossements
humains de Kadero, „Etudes et Travaux” 9 (1976), s. 231–237.
14

K. Piasecki, Christianization, dz. cyt.

Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych

111

Martin R., Saller K., Lehrbuch der Anthropologie in systematischer Darstellung, Stuttgart, 1957.
Michalski I., Typy antropologiczne Egiptu, „Człowiek w czasie i przestrzeni”, 1(1958), 4, s. 192–203
Michalski I., Remarks about the Anthropological Structure of Egypt, w: Publications of the Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition, part II,
Warszawa 1964, s. 209–238.
Piasecki K., El arcimorfismo de los craneos precolombinos del Ecuador,
w: Botella M. C., Jimenez S.ARuiz., L., du Souich Ph. (red.), Nuevas
Perspectivas en Antropologia, Granada 1991, s. 741–747.
Piasecki K., Las nuevas escalas craneoscópicas. Observaciones preliminares,
„Documentos de Trabajo”, 7(1992).
Piasecki K., Anthropological analysis of the human remains from the Southern Dongola Reach, w: Żurawski B., Survey and Excavations between
Old Dongola and Ez-Zuma, Warszawa 2003, s. 483–489.
Piasecki K., Wstępne dane na temat struktury antropologicznej Nuba,
w: Łapott J. (red.), Afryka. 40 lat penetracji oraz poznawania ludów
i kultur, Szczecin 2004, s.141–145
Piasecki K., Struktura antropologiczna Nubii i Pustyni Nubijskiej, w: Ząbek,
M. (red.), Wokół IV Katarakty. Społeczności wiejskie nad środkowym
Nilem przed wielką zmianą, Warszawa, 2005, s. 33–44.
Piasecki K., Christianization and changes in Nubia’s anthropological structures, Between the Cataracts, Part two, fsc. 2, Session Papers, „Polish
Archeology in the Mediterranean” (2010) Suplements Series 2.2/1–2,
s. 625–632.
Piasecki K., Anthropological Research in the Fourth Cataract Region, 2006,
„Polish Archeology in the Mediterranean”, (2010), s. 445–451.
Piasecki K., Struktura antropologiczna dawnej Nubii, w: Cisło W., Różański
J., Ząbek M. (red.), Sudan. Bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia,
Warszawa 2012, s. 83–94.
Piasecki K., I. Anthropological analysis of human remains from Tomb 1 &
2 below the Upper Church at Banganarti, w: B. Żurawski, Kings and
Pilgrims [w druku].

112

Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler

Promińska E., Prehistoric Population of the Khartoum Region, „Hemisperes”, 3(1987), s. 5–17.
Publications of the Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition 1958/1959,
Part I–IV, Warszawa – Poznań – Cairo 1964.
Stanaszek Ł.M., Preliminary report on human skeletal remains from the
archeological sites in El-Sadda, „Polish Archeology in the Mediterranean”, (2010), s. 454–460.
Wierciński A., The problems of the racial structure of most ancient Egypt,
w: Sbornik sjezdoveho metarialu I Sjesda Ceskosl. Antropol., Opava,
1958, s. 298–301.
Wierciński A., Introductory remarks concerning the anthropology of ancient
Egypt, „Bulletin de la societe de geographie de l’Egypte”, 31(1958),
s. 73–84.
Wierciński A., O antropologii starożytnego Egiptu, „Człowiek w czasie
i przestrzeni”, 1(1958), 4, s. 184–191.
Wierciński A., Badania antropologiczne starożytnych czaszek z oazy Siwah,
„Człowiek w czasie i przestrzeni”, 2(1959), 5, s. 185–190.
Wierciński A., Polscy antropolodzy w Egipcie, „Polska”, 3(1960), s. 24–25.
Wierciński A., Racial analysis of ancient crania from the Siwah Oasis, „Acta
Facultatis Rerum Naturalium Universitatis Comenianae”, 5(1961),
3–6, s. 315–318.
Wierciński A., The racial analysis of predynastic population in Egypt,
w: Atti de I° Congresso di Scienze Antropolog., Etnologie di Folklore,
Torino 1961, s. 431–440.
Wierciński A., Report on Human Crania Recovered at Maadi Cementery,
„Anthropologie”, 1(1962), s. 38–48.
Wierciński A., Analiza struktury rasowej ludności Egiptu w epoce predynastycznej, „Materiały i Prace Antropologiczne”, 56(1963), s. 80.
Wierciński A., Report on human crania discovered at Wadi Digla cementery,
„Anthropologie”, 2(1963), s. 41–48.
Wierciński A., The analysis of racial structure of Early Dynastic populations
in Egypt, „Materiały i Prace Antropologiczne”, 71(1965), s. 3–48.

Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych

113

Wierciński A., A new method of establishing the affinities between great
racial varietes on the basic of cranioscopic traits, „Materiały i Prace
Antropologiczne”, 76(1968), s. 157–196.
Wierciński A., Ecosencivity and heritability of some anthropometric traits
within various Egyptian regional population, w: Publication of Joint
Arabic-Polish Anthropological Expedition, t. 4, Warsaw – Cairo, 1970,
s. 197–204.
Wierciński A., Some inter- and intrapopulation comparision in anthropometriy of the inhabitants of the Western Desert, Siwah Oasis, Ek-Fayoum and Beheira, „Materiały i Prace Antropologiczne”, 78(1970),
s. 99–107.
Wierciński A., Time-spatial regilarities in the distribution of anthropological
structure in Egypt, „Światowit”, 31(1970), s. 281–291.
Wierciński A., The problem of anthroscopic variations of ancient Egyptians,
w: Population Biology of Ancient Egyptians, London – New York, 1973,
s. 143–165.
Wierciński A., The comparative analisys of racial structure of Pre- and
Early Dynastic population in Egypt, „Fundamenta”, 3(1978), s. 1–21.
Żejmo-Żejmis S., Étude craniologique. Cranes provenant de Tell Edfou,
w: Fouilles Franco-polonaises Repports, t. 3: Tell Edfou 1939, Le Caire,
1939, s. 373–384

Anthropological research in the Fourth Cataract region.
Studies by the Warsaw center and preliminary results
Summary
A brief review of anthropological studies conducted in Sudan by
scientists from Warsaw-based research institutions reveals the extent
of the work completed to date. A presentation of mean indices and
modules of craniological series examined in 2003–2014 shows the
potential of this data set. It is essential that the results of diverse other
anthropological projects in Sudan be made available for general studies in the field.

m
(2)

m
(1)

3 Banga-narti, KM

4 Banga-narti cr
65,3
(1)
77,3
(1)
69,5
(2)
68,7
(1)

71,0
(1)

71,2
(2)

70,0
(3)

(8:1)
69,7
(1)

68,4
(1)
71,6
(1)
72,3
(2)
73,2
(1)

73,9
(1)

67,4
(2)

72,9
(3)

104,8
(1)
92,6
(1)
103,9
(2)
106,5
(1)

104,0
(1)

94,9
(2)

104,6
(3)

(17:1) (17:8)
70,8 101,6
(1)
(1)

wskaźniki i moduły

73,4
(1)
66,2
(1)
70,2
(2)
74,0
(1)

90,0
(1)

73,1
(2)

74,0
(3)

85,1
(2)
89,8
(1)



118,3
(1)

95,0
(1)

86,5
(1)

52,4
(2)
55,9
(1)



60,8
(1)

56,0
(1)

52,7
(1)

70,9
(2)
71,7
(1)



68,9
(1)





51,0
(1)
58,7
(1)
59,3
(2)
60,4
(1)

50,0
(1)

56,6
(1)

56,7
(2)

80,0
(1)
85,0
(1)
81,6
(2)
80,0
(1)

94,6
(1)



86,1
(2)

157,3
(1)
156,0
(1)
159,0
(2)
151,0
(1)

150,5
(1)

161,5
(2)

158,0
(3)

(9:8) (47:45) (48:45) (48:46) (54:55) (52:51) m1
71,8
85,1
53,7
70,7
54,7
78,9 151,0
(1)
(1)
(1)
(1)
(1)
(1)
(1)

148,0
(1)
146,0
(1)
151,2
(2)
144,3
(1)

143,7
(1)

149,9
(2)

152,2
(3)

m2
142,7
(1)

* Oznaczenia wskaźników za Martinem (Martin, Saller 1957): (8:1) – wskaźnik szerokościowo-długościowy, (17:1) – wskaźnik wysokościowo-długościowy, (17:8) – wskaźnik wysokościowo-szerokościowy, (9:8) – wskaźnik czołowo-ciemieniowy, (47:45) – wskaźnik
morfologiczny twarzy, (48:45) – wskaźnik górnolicowy (Kollmanna), (48:46) – wskaźnik górnoszczękowy (Virchoffa), (54:55) – wskaźnik nosowy, (52:51) – wskaźnik oczodołowy. Oznaczenia modułów mózgoczaszki wg Piaseckiego (Piasecki 1999): m1 – moduł obrysu
wertykalnego [1/2((g-op)+(eu-eu))], m2 – moduł wielkościowy [1/3 ((g-op)+(eu-eu)+(b-ba))]. Serie uszeregowane alfabetycznie
pomierzyli odpowiednio: Robert Mahler – 10b, 34, Marta i Piotr Osypińscy – 26a, Karol Piasecki – 1, 3, 4, 5b, 6, 7, 8, 9, 10a, 12b, 13n,
14, 15, 17, 18, 19, 20, 21, 26b, 27a, 28, 29, 30, 31, 33, Łukasz Maurycy Stanaszek – 2, 5a, 11, 12a, 13a, 16, 22, 23, 24, 27b, 32.

5b BTŻ 13

m
(1)
f
(1)
m
(2)
f
(1)

m
(3)

2 Ashot

5a BTŻ13

N
m
(1)

Nr seria:
1 AB

Tabela 1. Kraniometria. Średnie wartości wskaźników i modułów czaszek sudańskich przebadanych
przez autorów*

114
Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler

m
(21)

m
(2)

m
(7)
f
(8)

m
(12)
f
(3)

11 El Ar 1 (Gonga)

12a El Ar1

12b El Ar 1

m
(8)
f
(8)

9 Dar El Arab

10b Dongola

m
(3)
f
(2)

8 Bukibul

m
(4)
f
(2)

m
(1)

7 BTŻ 1664

10a Dongola

f
(3)

6 BTŻ 1608

71,4
(12)
67,2
(3)

71,2
(7)
71,8
(8)

72,7
(2)

72,0
(20)

69,6
(4)
74,6
(1)

70,0
(8)
69,8
(8)

69,2
(3)
71.9
(2)

65,8
(1)

68,4
(3)

79,9
(12)
73,2
(3)

73,4
(7)
70,4
(8)

77,5
(2)

72,4
(20)

72,0
(4)
69,1
(1)

73,1
(8)
72,9
(8)

74,2
(3)
73,2
(2)

70,8
(1)

70,4
(3)

103,9
(12)
110,0
(3)

104,0
(7)
99,1
(8)

103,0
(2)

100,8
(20)

105,4
(4)
99,9
(2)

105,1
(8)
104,5
(8)

107,5
(3)
101,6
(2)

93,0
(1)

102,9
(3)

70,6
(12)
76,1
(3)

70,6
(7)
69,8
(8)

67,9
(2)

71,1
(21)

72,3
(4)
65,9
(1)

73,8
(8)
73,4
(8)

72,0
(3)
70,2
(2)

69,9
(1)

70,5
(3)

96,3
(10)
92,0
(2)

89,4
(7)
82.6
(7)

92,9
(2)

96,4
(20)

89,0
(4)
89,2
(1)

89,4
(8)
94,8
(8)

89,0
(3)
78,4
(1)

88,6
(1)

90,1
(3)

56,4
(12)
(54,7
(2)

53,7
(7)
50,7
(7)

55,2
(2)

55,2
(20)

55,2
(4)
53,3
(1)

53,6
(8)
57,2
(8)

54,6
(3)
47,8
(1)

54,3
(1)

53,9
(3)

74,1
(12)
71,0
(2)







75,7
(20)

39,5
(4)
68,8
(1)

69,1
(8)
74,0
(8)

75,2
(3)
65,6
(1)

71,7
(1)

70,3
(3)

52,3
(12)
59,4
(2)

50,1
(7)
57,4
(6)

46,5
(2)

48,4
(20)

48,1
(4)
59,4
(1)

52,1
(8)
49,6
(8)

51,0
(3)
57,1
(1)

53,4
(1)

55,9
(3)

82,2
(12)
87,8
(2)

82,2
(7)
82,9
(7)

81,8
(2)

81,1
(19)

82,8
(4)
85,1
(1)

83,6
(8)
88,9
(8)

76,3
(3)
92,0
(1)

91,3
(1)

92,0
(3)

158,5
(12)
154,8
(3)

156,9
(7)
156,8
(8)

157,0
(2)

159,4
(20)

156,5
(4)
158,0
(1)

155,1
(8)
150,8
(8)

159,8
(3)
153,5
(1)

167,5
(1)

157,3
(3)

151,0
(12)
148,5
(3)

149,7
(7)
147,8
(8)

149,8
(2)

150.6
(20)

150,4
(4)
147,0
(1)

147,9
(8)
143,6
(8)

153,3
(3)
145,3
(1)

159,3
(1)

148,7
(3)

Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych

115

m
(5)
f
(8)

m
(7)
f
(1)

f
(4)

m
(3)
f
(2)

f
(4)

m
(11)
f
(10)

f
(1)

m
(2)

m
(5)
f
(5)

13a El Ar 2

13b EL Ar 2

14 El Ar 3

15 El Ar 4

16 El Ar 13 A

17 Es Sadda 1

18 Gama-mija 52

19 Gama-mija 55

20 Hammur Abbasija

74,8
(5)
72,6
(5)

71,4
(2)

71,1
(1)

71,2
(11)
72,2
(10)

69,0
(4)

73,5
(3)
68,2
(2)

66,8
(4)

67,6
(7)
65,3
(1)

70,0
(5)
71,9
(8)

74,9
(4)
72,3
(5)

74,1
(2)

87,0
(1)

70,5
(11)
72,8
(10)

70,4
(4)

72,6
(3)
72,5
(2)

72,8
(4)

72,4
(7)
79,8
(1)

72,2
(5)
71,8
(8)

106,4
(4)
99,6
(5)

104,1
(2)

105,5
(1)

99,2
(11)
101,3
(10)

102,3
(4)

98,
(3)
106,4
(2)

109,4
(4)

107,3
(7)
122,2
(1)

103,3
(5)
100,2
(8)

72,3
(4)
71,5
(5)

73,3
(2)

72,1
(1)

71,8
(11)
70,8
(9)

74,8
(4)

69,9
(3)
72,5
(2)

74,6
(4)

75,3
(7)
70,6
(1)

71,8
(5)
71,3
(8)

86,1
(4)
90,6
(4)

86,1
(2)



86,8
(10)
90,4
(10)

86,5
(4)

84,1
(3)
103,3
(2)

96,4
(4)

93,4
(7)
93,4
(1)

86,9
(5)
71,3
(8)

52,9
(4)
55,1
(4)

52,0
(2)

51,6
(1)

52,0
(10)
53,4
(10)

51,5
(4)

49,9
(3)
58,6
(2)

57,6
(4)

57,0
(7)
59,8
(1)

52,1
(5)
90,0
(8)

74,2
(4)
75,8
(3)

70,6
(2)

64,0
(1)

70,6
(10)
69,7
(10)



66,9
(3)
72,8
(2)

73,6
(4)

71,1
(7)
84,9
(1)





76,0
(4)
86,9
(4)

55,4
(2)

55,3
(1)

55,1
(10)
55,6
(10)

57,4
(4)

52,0
(3)
52,7
(2)

52,5
(4)

52,1
(7)
53,3
(1)

55,0
(5)
51,8
(8)

56,6
(4)
47,8
(4)

81,5
(2)

92,2
(1)

83,8
(10)
87,9
(10)

87,6
(4)

79,8
(3)
85,9
(2)

82,3
(4)

84,2
(7)
92,1
(1)

79,8
(5)
87,1
(8)

155,8
(5)
158,5
(5)

155,0
(2)

150,3
(1)

160,9
(11)
155,1
(10)

152,7
(4)

157,5
(3)
155,0
(2)

150,6
(4)

157,2
(7)
159,5
(1)

159,0
(5)
156,5
(8)

151,6
(4)
151,1
(5)

148,0
(2)

147,7
(1)

151,5
(11)
146,7
(10)

144,3
(4)

148,7
(3)
147,9
(2)

144,3
(4)

150,7
(7)
157,7
(1)

151,0
(5)
147,9
(8)

116
Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler

m
(13)
f
(3)

f
(4)

f
(1)

f
(1)

m
(1)
f
(2)

m+f
(9)

m
(2)
f
(5)

f
(3)

m
(2)
f
(4)

21 Hagiar el Beida

22 KK 1

23 MUSA

24 MW 1

25 Saffi 46

26a Saffi 56

26b Saffi 56

27a SH 5

27b SH 5

66,5
(2)
70,6
(4)

68,7
(3)

67,3
(2)
71,6
(5)

70,3
(2)
72,1
(5)

72,2
(3)

69,9
(2)
69,7
(5)

71,7
(8)

72,2
(1)
74,4
(2)

68,6
(1)
73,8
(2)
72,5
(8)

74,3
(1)

66,3
(1)

73,6
(3)

72,3
(13)
71,2
(3)

73,7
(1)

74,0
(1)

69,6
(4)

70,0
(13)
70,1
(3)

105,8
(2)
103,3
(5)

105,2
(3)

109,3
(2)
97,4
(5)

94,2
(8)

105,3
(1)
100,9
(2)

100,8
(1)

89,6
(1)

103,7
(3)

103,2
(13)
105,1
(3)

71,0
(2)
71,1
(4)

75,4
(3)

75,9
(2)
74,1
(5)

76,2
(8)

74,4
(1)
69,8
(2)

69,9
(1)

71,6
(1)

77,6
(3)

72,8
(13)
78,3
(3)

86,9
(1)
88,5
(4)

99,6
(3)

92,3
(2)
87,4
(3)

75,7
(4)

91,7
(1)
88,5
(2)

83,1
(1)

89,8
(1)

93,7
(1)

90,6
(13)
86,7
(2)

59,2
(1)
54,4
(4)

59,
(3)

55,1
(2)
53,5
(4)

60,9
(7)

55,3
(1)
54,3
(2)

50,8
(1)

55,1
(1)

57,5
(1)

54,4
(13)
51,0
(3)





74,3
(3)

69,0
(2)
73,4
(3)



76,8
(1)
84,1
(1)







72,6
(13)
(66,8
(3)

51,1
(1)
54,0
(5)

52,0
(3)

56,0
(2
51,7
(4))

57,8
(8)

48,1
(1)
59,1
(2)

51,1
(1)

56,8
(1)

57,2
(2)

54,2
(13)
53,5
(3)

76,5
(2)
81,5
(5)

82,9
(3)

73,1
(2)
81,2
(4)



87,5
(1)
88,6
(2)

76,5
(1)

87,0
(1)

78,5
(2)

81,3
(13)
85,8
(3)

155,5
(2)
153,1
(4)

158,7
(3)

154,8
(2)
155,8
(5)

168,4
(8)

163,5
(1)
153,8
(2)

155,5
(1)

157,5
(1)

152,1
(4)

158,7
(13)
151,0
(3)

147,7
(2)
145,3
(4)

151,0
(3)

148,5
(2)
146,1
(5)

157,7
(8)

156,7
(1)
146,4
(2)

147,7
(1)

145,0
(1)

144,8
(3)

150,7
(13)
144,1
(3)

Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych

117

m
(7)
f
(4)

m
(1)

f
(1)

m
(1)

f
(2)

f
(3)

m
(4)
f
(5)

28 SH 9

29 SHa 10

30 SH 11

31 Tangasi

32 US 1

33 X

34 Zuma

72,0
(4)
73,9
(5)

70,7
(3)

71,3
(2)

64,4
(1)

68,4
(1)

73,5
(1)

73,3
(7)
71,8
(4)

71,7
(2)
74,4
(2)

75,0
(3)

71,9
(2)

90,6
(1)

66,8
(1)

74,6
(1)

73,8
(7)
71,5
(4)

107,4
(4)
94,8
(2)

106,5
(3)

102,4
(2)

140,5
(1)

97,7
(1)

101,5
(1)

101,8
(7)
101,8
(4)

69,0
(4)
73,8
(4)

69,5
(3)

70,1
(2)

78,0
(1)

68,5
(1)

66,9
(1)

70,2
(7)
74,7
(4)

95,0
(2)


90,2
(3)

120,0
(1)

82,7
(1)



87,7
(1)

86,6
(6)
84,0
(3)

54,9
(2)


55,7
(3)

71,1
(1)

54,1
(1)



53,8
(1)

54,6
(6)
49,8
(3)

69,2
(2)


75,5
(3)



72,0
(1)

71,1
(1)

81,4
(1)

74,4
(6)
64,8
(4)

49,2
(2)


47,7
(3)

58,7
(2)

52,0
(1)

45,0
(1)

46,2
(1)

53,1
(6)
55,1
(4)

85,7
(2)


93,4
(3)

83,7
(3)

75,9
(1)



85,5
(1)

85,5
(6)
83,2
(4)

159,1
(4)
153,6
(5)

153,0
(3)

155,8
(2)

157,0
(1)

160,0
(1)

157,0
(1)

155,2
(7)
155,2
(4)

153,0
(2)
143,5
(2)

146,9
(3)

147,7
(2)

162,3
(1)

149,0
(1)

149,7
(1)

148,2
(7)
140,9
(4)

118
Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler

NAGMELDIN KARAMALLA-GAIBALLA

ROLA SPOŁECZNOŚCI MIĘDZYNARODOWEJ
W KONFLIKCIE W DARFURZE
Darfur przez lata nie był przedmiotem troski rządu centralnego w Sudanie urzędującego w Chartumie. Mieszkańcy tego
regionu odczuwali narastające niezadowolenie z powodu zaniedbań i ich dotkliwych skutków w zakresie upośledzenia rozwoju
gospodarczego oraz ścisłej kontroli jakiej podlegali. Czynniki te,
obok ograniczonych zasobów z pól uprawnych i źródeł wody,
znacznie utrudniały im życie. W 2003 r. nastąpiła eskalacja
wrogich nastrojów, co zaowocowało rozpoczęciem konfliktu
wojennego, prowadzonego przez ugrupowania zbrojne JEM
i SLA/M. Darfurczycy zażądali m.in. większej autonomii dla
swojego regionu.
Rząd w Chartumie wystawił, jak wspomniałem wcześniej,
przeciwko rebeliantom uzbrojone oddziały milicji plemiennych
tzw. dżandżawidów. Dało to początek krwawej, bolesnej wojnie,
która stale przynosi wiele zniszczeń, a przede wszystkim ofiar.
Od momentu rozpoczęcia działań wojennych ponad 200 tys. osób
straciło życie, a wielu musiało opuścić swoje domy. Uciekając przed
niebezpieczeństwem, nie mając środków do życia, schronienie
znaleźli w obozach dla uchodźców. Do połowy 2005 r. konflikt spowodował ucieczki i przesiedlenia około 1,2 miliona mieszkańców
Darfuru – w większości jej rdzennych afrykańskich mieszkańców.
W 2007 r. liczbę tych osób, szacowano od 2 do 2,5 miliona. Około
130 tysięcy z nich przekroczyło granicę kraju i osiedliło się w sąsiednim Czadzie. Wojna ta jest tak okrutna, że nawet mieszkańcy

120

Nagmeldin Karamalla-Gaiballa

tychże obozów nie mogą czuć się bezpiecznie – bywają ofiarami
napadów i gwałtów ze strony rządowej.
Rada Bezpieczeństwa ONZ 25 maja 2004 r. wykazała zainteresowanie konfliktem wydając w następnych latach kolejne rezolucje
mające na celu ustabilizowanie sytuacji w Darfurze. W wydanym
wówczas oświadczeniu wyraziła głębokie niezadowolenie i troskę
z powodu zasięgu, postępu i skutków konfliktu. Wkrótce po tym
uchwalono rezolucję nr 1556, w której postawiono Sudanowi ultimatum rozbrojenia nielegalnych milicji i zagrożono interwencją1.
W rezolucji nr 1564 z 18 września 2004 r. RB ONZ zagroziła
nałożeniem sankcji na sudański przemysł naftowy. Podjęto też prace
ukierunkowane na określenie zasięgu naruszenia praw człowieka
na terenach objętych wojną. Niestety, działania te nie przyniosły
spodziewanego efektu, gdyż nałożeniu sankcji sprzeciwiły się Chiny. Pierwszego lutego 2005 r. komisja śledcza ONZ przedstawiła
w swoim raporcie liczne zbrodnie dokonane w Darfurze. Rada
Bezpieczeństwa ONZ 29 marca 2005 r. nałożyła rezolucją nr 1591
embargo zbrojeniowe na – tym razem – wszystkie strony konfliktu w Darfurze, gdyż ta z 30 lipca 2004 obejmowała embargiem
jedynie pozarządowych uczestników konfliktu2.
Społeczność międzynarodowa na przestrzeni lat podejmowała
działania zmierzające do położenia kresu krwawej wojnie i zaprowadzenia pokoju w Darfurze, jednakże próby osiągnięcia porozumienia i tym samym podpisania rozejmu są utrudnione z uwagi na
podziały panujące wśród stron zaangażowanych w konflikt. Strona
rebeliancka była rozczłonkowana i obejmowała blisko 30 różnych
ugrupowań. Te podziały, brak chęci do współpracy i połączenia
wysiłków na rzecz pokoju są znaczącymi przyczynami istniejącej
 Ośrodek Informacji ONZ w Warszawie, Rola ONZ, wspólne oświadczenie
w sprawie Darfuru; http://www.unic.un.org.pl/sudan/index.php?news=2209
[17.06.2013].
2
 Tamże.
1

Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze

121

sytuacji. Kiedy 5 maja 2006 r. w Abudży w Nigerii po długich negocjacjach podpisano porozumienie pokojowe przewidujące rozbrojenie dżandżawidów i wcielenie do armii sudańskiej rebeliantów,
część ich ugrupowań nie przyłączyła się do tego porozumienia.
Rozejm zaakceptowała jedynie frakcja SLM/A pod dowództwem
Minni Minawiego3.
Kolejnym działaniem ukierunkowanym na zaprowadzenie
pokoju w Darfurze było powzięcie planu utworzenia wojska – sił
pokojowych dla tego regionu. Oddziały miałyby liczyć 22 tysiące
osób. Udokumentowaniem tego postanowienia była rezolucja
RB ONZ z 31 sierpnia 2006 r. RB nr 1706. Wojsko to miałoby zastąpić oddziały Unii Afrykańskiej, której poziom profesjonalności
i morale pozostawiał dużo do życzenia. Jednak rząd centralny
w Chartumie odrzucił tę propozycję jako mogącą naruszyć suwerenność państwa, chociaż przystał na częściowe techniczne
i strategiczne wsparcie wojsk Unii Afrykańskiej przez ONZ. Kolejną
ważną datą był 16 kwietnia 2007 r., kiedy to wspólnym wysiłkiem ONZ, USA jak również sojusznika Sudanu Chin, udało się
nakłonić rząd w Chartumie do wydania zgody na wprowadzenie
do regionu objętego działaniami wojennymi sił pokojowych ONZ,
na które składało się 3 tysiące żołnierzy, śmigłowce bojowe oraz
siły logistyczne. Dwa miesiące później – 12 czerwca – Sudan
wyraził zgodę na wprowadzenie pełniejszych, rozwiniętych sił
pokojowych pod połączonym dowództwem z udziałem wojsk
ONZ i sił afrykańskich4.
Ostatecznie uchwalono wysłanie do Darfuru zjednoczonych
sił pokojowych ONZ i Unii Afrykańskiej (UNAMID) w liczbie
26 tys., które 31 grudnia 2007 r. zajęły miejsce sił Unii Afrykańskiej
 Tamże.
The Save Darfur Coalition, The Genocide in Darfur, Briefing Paper, wrzesień
2007 r., s. 5.
3
4

Nagmeldin Karamalla-Gaiballa

122

(dokonało się to na mocy rezolucji RB ONZ nr 1769 z 31 lipca
2007). Zakres działań tych wojsk to obrona pracowników misji
humanitarnych i cywilów. Zgodnie z zamierzeniem miała to być
największa misja pokojowa na świecie, ale jej zrealizowanie nie
było łatwe z uwagi na opór rządu centralnego. W 2008 r. liczebność misji wynosiła dopiero 12,5 tysiąca osób. Niestety, powołane
siły pokojowe stawały się celem krwawych ataków: 29 września
2007 r. 12 afrykańskich żołnierzy zginęło w wyniku ataku jednej
z grup rebeliantów na obóz we wsi Haskanita w Darfurze, w efekcie
wojska rządowe podjęły atak w wyniku, którego śmierć poniosła
znaczna ilość ludności cywilnej. Kolejne wydarzenie miało miejsce
9 lipca 2008 r., kiedy to 7 żołnierzy sił UNAMID zginęło w ataku
na ich patrol w północnym Darfurze. Natomiast w maju 2008 r.
rebelianci z grupy JEM podjęli atak na stolicę Chartum, zakończony
niepowodzeniem i śmiercią kilkuset osób5.
Przedstawiciele agend ONZ w Sudanie wystosowali wspólne
oświadczenie w sprawie Darfuru 17 stycznia 2007 r.:
„Na przestrzeni ostatnich dwóch lat działalność organizacji
humanitarnych w Darfurze pozwoliła ocalić życie setkom tysięcy
cywilów dotkniętych konfliktem w tym regionie. W ciągu tego
okresu wskaźniki śmiertelności spadły poniżej poziomu krytycznego, ogólne niedożywienie zmalało o połowę w stosunku do
momentu szczytowego kryzysu z połowy 2004 r., a prawie 3/4
mieszkańców Darfuru uzyskało dostęp do bezpiecznej wody pitnej.
W samym 2006 r. dostarczono 400 tysięcy ton żywności. Pomimo
nasilającego się braku bezpieczeństwa i wzrastających zagrożeń,
na które wystawione są lokalne wspólnoty i pracownicy organizacji
pomocowych, Narody Zjednoczone wraz z partnerami humanitarnymi były w stanie prowadzić skuteczną działalność na rzecz
przetrwania i ochrony milionów osób. Tej działalności nie da się
 Tamże, s. 5–6.

5

Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze

123

jednak utrzymać długo. W grudniu 2006 r. dostęp do ludności potrzebującej był najgorszy od kwietnia 2004. Ponawiające się ataki
militarne, przesuwające się linie frontu i rozdrobnienie oddziałów
zbrojonych powodują ograniczenie bezpiecznego dostępu dla organizacji humanitarnych i prowadzą do dalszego zabijania cywilów,
którzy ponoszą najdotkliwsze konsekwencje tego przewlekłego
konfliktu. W ciągu zaledwie sześciu ostatnich miesięcy w wyniku
walk pojawiło się ponad 250 tysięcy uchodźców, z których wielu
zmuszonych było do ucieczki już po raz drugi lub trzeci. Wioski
są palone, plądrowane i arbitralnie ostrzeliwane, niszczone są
zbiory, zabijane zwierzęta. Wskaźniki przemocy seksualnej wobec
kobiet są zatrważające. Sytuacja ta jest niemożliwa do zaakceptowania. Nie można także zaakceptować przemocy kierowanej
w coraz większym stopniu przeciwko pracownikom humanitarnym. W ciągu ostatnich 6 miesięcy zginęło 12 działaczy – więcej
niż w ciągu dwóch poprzednich lat razem wziętych. Ich śmierć
miała bezpośredni wpływ na działalność operacji humanitarnych
w Darfurze. Zabójstwo trzech rządowych inżynierów wodnych
w lipcu 2006 r. w Darfurze Zachodnim spowodowało tymczasowe
zawieszenie dostaw wody i pracy urządzeń sanitarnych w obozach
dla uchodźców wewnętrznych (IDPs). Dziewięciu pracowników
rządowych z tego samego departamentu zostało uprowadzonych
w Darfurze Południowym w listopadzie 2006 r. – pięciu z nich
nadal nie odnaleziono. W ciągu ostatnich sześciu miesięcy 30 placówek organizacji pozarządowych i Narodów Zjednoczonych zostało bezpośrednio zaatakowanych przez zbrojne oddziały. Ponad
400 pracowników humanitarnych zmuszonych było 31 razy do
opuszczenia swych siedzib na terenie trzech darfurskich stanów,
w tym placówek w stolicach El Faszer i El Geneina oraz na obszarach kontrolowanych przez rebeliantów. Ich wyposażenie zostało
rozkradzione, a załogi zastraszone i nękane fizycznie. W mieście
Gereida (Darfur Południowy) celowe ataki na sześć placówek

124

Nagmeldin Karamalla-Gaiballa

humanitarnych, które miały miejsce 18 grudnia, zmusiły załogi
organizacji pozarządowych do ich opuszczenia, co spowodowało
poważne ograniczenia w dostarczaniu tak niezbędnych środków
pomocy, jak żywność, czysta woda i opieka medyczna dla 130 tysięcy osób w największym skupisku uchodźców w całym Darfurze.
Dziesięć dni wcześniej, w mieście Kutum (Darfur Północny), załogi czterech organizacji pozarządowych i Światowego Programu
Żywnościowego (WFP) zmuszone były wycofać się do El-Faszer
po ataku na wyraźnie oznaczoną placówkę humanitarną. To zaledwie dwa przykłady incydentów, występujących na terenie całego
Darfuru. Jeżeli sytuacja ta się nie zmieni, działalność humanitarna i los wspieranej przez nią ludności ulegną nieodwracalnemu
pogorszeniu. Utrzymujący się stan braku bezpieczeństwa wpływa
negatywnie na dostępność opieki medycznej dla ludności Darfuru,
gdyż wiele organizacji pozarządowych, zapewniających jej podstawową formę, zmuszone jest zawiesić lub zminimalizować swą
działalność. Redukcja pomocy powoduje spadek higieny w obozach dla uchodźców, o czym świadczy wybuch epidemii cholery,
która w ciągu 2006 r. zaatakowała 2,768 osób, zabijając 147.
Wskaźniki ogólnego niedożywienia niebezpiecznie zbliżają się do
progu krytycznego, a około 60% rodzin, potrzebujących pomocy
żywnościowej, wymienia brak bezpieczeństwa jako podstawową
barierę dla uprawy ziemi, hodowli zwierząt i angażowania się
w innego rodzaju działalność zarobkową. Jeżeli stan zagrożenia
będzie się utrzymywać, wspólnota humanitarna nie będzie dalej
w stanie zapewnić ludności darfurskiej warunków do przetrwania.
Niżej podpisani członkowie Zespołu Krajowego Narodów Zjednoczonych w Sudanie pragną wyrazić swe poparcie dla konkretnych
posunięć, podejmowanych zarówno przez sygnatariuszy Porozumienia Pokojowego dla Darfuru – w tym rządu, jak i pozostałych
uczestników konfliktu – zmierzających ku pokojowemu rozwiązaniu konfliktu w Darfurze i będących wyrazem poszanowania dla

Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze

125

międzynarodowego prawa humanitarnego i zasad humanitarnych.
Tego typu pozytywne zmiany należy jednak podtrzymywać. Istnieje
pilna potrzeba stworzenia solidnych gwarancji bezpieczeństwa dla
ludności cywilnej i pracowników humanitarnych. Jednocześnie
wszyscy ci, którzy są odpowiedzialni za ataki, prześladowania,
porwania, zastraszenia, grabieże i krzywdy wyrządzane cywilom,
w tym uchodźcom wewnętrznym, pracownikom humanitarnym
i innym osobom niezaangażowanym w walkę, muszą zostać pociągnięci do odpowiedzialności. Jeżeli tak się nie stanie, agendy
humanitarne NZ i organizacje pozarządowe nie będą w stanie
prowadzić dalej swej działalności, która dotychczas zapewniała
pomoc i pewien stopień ochrony milionom mieszkańców Darfuru,
dotkniętych przez ten tragiczny konflikt”6.
Niniejsze oświadczenie zostało podpisane przez następujące
przedstawicielstwa agend ONZ mieszczących się w Sudanie7:
– Międzynarodowa Organizacja ds. Migracji (IOM),
– Biuro ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej (OCHA),
– Fundusz Narodów Zjednoczonych na Rzecz Dzieci (UNICEF),
– Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Oświaty, Nauki i Kultury (UNESCO),
– Fundusz Narodów Zjednoczonych na Rzecz Kobiet (UNIFEM),
– Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (UNDP),
– Wysoki Komisarz Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców
(UNHCR),
– Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju Przemysłowego (UNIDO),
– Wspólne Centrum Logistyczne Narodów Zjednoczonych
(UNJLC),
Ośrodek Informacji ONZ w Warszawie, Rola ONZ, wspólne oświadczenie
w sprawie Darfuru, http://www.unic.un.org.pl/sudan/index.php?news=2209,
[17.06.2013].
7
 Tamże.
6

126

Nagmeldin Karamalla-Gaiballa

– Służby Narodów Zjednoczonych ds. Akcji Odminowywania
(UNMAS),
– Biuro Narodów Zjednoczonych ds. Obsługi Projektów (UNOPS),
– Fundusz Ludnościowy Narodów Zjednoczonych (UNFPA),
– Światowy Program Żywnościowy (WFP),
– Światowa Organizacja Zdrowia (WHO).
Do istotnego przełomu doszło w dniu 14 lipca 2008 r. kiedy to
prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego oskarżył prezydenta Sudanu Omara Hassana Bashira o ludobójstwo, zbrodnie
przeciw ludzkości i zbrodnie wojenne w związku z konfliktem
w Darfurze, a 4 marca 2009 r. wydał nakaz aresztowania Bashira
pomimo braku zgodności co do faktu, czy dowody na ludobójstwo
są wystarczające.
Sprzeciwiły się jednak temu inne państwa afrykańskie i arabskie,
obawiając się załamania sytuacji i negatywnych skutków w tym
rejonie. Prezydent w odpowiedzi ogłosił 12 listopada 2008 r.
bezwarunkowe zawieszenie broni w Darfurze przystępując też do
rozbrojenia oddziałów policji walczącej po stronie rządu.
Przedłużający się konflikt w Darfurze nie pozostał bez wpływu na państwa sąsiednie, w których osiedlili się uchodźcy z tego
terenu. 25 września 2007 r. Rada Bezpieczeństwa ONZ rezolucją
nr 1778 powołała Misję ONZ w Republice Środkowoafrykańskiej
i Czadzie – MINURCAT – są to państwa graniczące z Darfurem,
których zadaniem jest dbałość o stabilizację na terenie objętym
wpływami i ewentualnymi skutkami konfliktu w Darfurze8.
Impas wprowadzanych zmian pokojowych ONZ w Darfurze został
wymuszony przez społeczność międzynarodową. Trzyletni, plan
dyplomatyczny i sankcje ekonomiczne na rząd Sudanu okazały się
 O. Cunningham, Return: Right, Need or Obligation: Can Chad Reasonably
Facilitate the Return of IDPs?, Case-Specific Briefing Paper Humanitarian Aid in
Complex Emergencies University of Denver, 2012, s. 1, 7.
8

Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze

127

zbyt małe i tym samym wyjątkowo nieskuteczne. Śmiertelne konsekwencje dla ludności cywilnej, zaostrzenie działań milicji rządowej
były wynikiem bezsilności misji pokojowej ONZ w owym czasie9.
Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ 1706 przedłuża mandat
misji pokojowej ONZ na terenie Darfuru. Teoretycznie odbyło się
to również za zgodą reżimu natomiast reakcja ze strony rządu spowodowała dalszą eskalację i próby przeciwstawienia się wszelkim
formom wprowadzenia zmian pokojowych na terenie Sudanu.
Urzędnicy odpowiedzialni za wzniecanie konfliktów na terenie
Sudanu od 2003 r. wyrażają jedynie obawy przed pociągnięciem
ich do odpowiedzialności przed Trybunałem Karnym, co związane
jest z przedstawieniem oskarżeń o prowadzenie działań zbrojnych
wobec ludności cywilnej zwłaszcza kobiet i dzieci10.
Pod naciskiem społeczności międzynarodowej postanowiono
zmienić politykę działań pokojowych misji ONZ na terenie Sudanu.
Droga, którą wskazano miała jednoznacznie przeciwstawiać się
działaniom reżimu i oddziaływać na ich interesy. Głównym celem
stały się nowe i bardziej dotkliwe sankcje nakładane na rząd, aby
tym samym doprowadzić do kontroli działań zbrojnych wzniecanych pomimo obecności sił pokojowych. Do owych sankcji miały
się zaliczać m.in. zakazy lotów nad terenem Darfuru od 2005 r.
Podjęto też starania o natychmiastowe postawienie przed Trybunałem Karnym odpowiedzialnych za wszelkie zbrodnie wojenne lub
zbrodnie przeciw ludzkości popełnione podczas działania rządu11.
W obliczu bezradności działań misji pokojowych ONZ, społeczeństwo międzynarodowe podjęło większy zakres działań ukierunkowanych na wprowadzenie w życie zasad wygłaszanych w postanowieniach i rezolucjach. Głównym celem, na który stawiano szczególny
J. Weschler, UN response to the Darfur crisis: the responses from the Arab
world, 03.2010. s. 6–8.
10
 Tamże, s. 6–8.
11
 Tamże, s. 9.
9

Nagmeldin Karamalla-Gaiballa

128

nacisk, jest zmniejszenie nasilenia działań reżimu, który za główny
cel obrał kontrolę nad ludnością cywilną i tworzenie oddziałów
społecznych, mimo tak licznych sił misji pokojowej ONZ. Warto
też wspomnieć o tym, iż skoro działania ONZ na terenie Sudanu
w owym czasie nie przyniosły oczekiwanych efektów, to tym samym
ONZ stanęło przed zadaniem przywrócenia zaufania i wiarygodności wobec swoich planów, mających na celu zmiękczenie reżimu12.
Głównym celem w nowej strategii ONZ stały się działania mające
na celu wzmocnienie pozycji i prac opozycji działającej niezależnie od obecnego rządu, poprzez wsparcie niezależnych mediów
działających poza kontrolą reżimu. Ujawnianie skali korupcji oraz
moralny upadek, to również kolejna nowa metoda osłabiająca
działania rządu. Kolejny sposób osłabienia kontroli nad państwem
stanowiły nowe sankcje, które bezpośrednio miały zaszkodzić
interesom urzędników wszczynających wciąż nowe konflikty. Do
ich wprowadzenia i egzekwowania ONZ otrzymało bezpośrednie
wsparcie ze strony Unii Europejskiej, jak również Stanów Zjednoczonych. Kontrola ze strony społeczności międzynarodowej stanowiła silne wsparcie umożliwiające wprowadzanie i egzekwowanie
kolejnych etapów misji pokojowej. Zastosowano też sankcje takie,
jak zamrażanie aktywów oraz zakaz podróży głównym liderom
reżimu, którzy według przeprowadzonych śledztw byli odpowiedzialni za zbrodnie w Darfurze. Objęto też badaniem i kontrolą
rachunki przedsiębiorstw powiązanych z władzami w Chartumie,
tym samym blokowano drogi finansowania sił zbrojnych rządu
i milicji. Większa kontrola została też zaprowadzona nad zasobami naftowymi Sudanu, których źródła są wykorzystywane do
uzyskiwania zaplecza finansowego i wzmacniania pozycji rządu.
Co najważniejsze egzekwowano zakaz lotów nad Darfurem13.
 Tamże, s. 10.
 Tamże, s. 6–8.

12
13

Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze

129

W efekcie rezolucja z 6 lutego 2006 r. ujawniła, iż 17 osób
działających we współpracy z siłami pokojowymi ONZ owego czasu w rzeczywistości działało na szkodę ONZ, utrudniając proces
pokojowy. Stanowiło to zagrożenie dla stabilności Darfuru. Osoby
te dopuściły się naruszeń działań humanitarnych i naruszeń praw
człowieka, naruszenia embarga na broń lub innych okrucieństw.
Lista osób odpowiedzialnych zawierała nazwiska członków rządu
odpowiedzialnych za politykę Darfuru, w tym również ministra
spraw wewnętrznych, krajowego szefa wywiadu i bezpieczeństwa
oraz ministra obrony. W odpowiedzi minister spraw wewnętrznych
w wywiadzie dla mediów wyraził swoje zdziwienie, a następnie sam
oskarżył USA i inne siły na Zachodzie o „neokolonializm” ukierunkowany na Sudan celem przejęcia kontroli nad zasobami tego kraju14.
Urzędnicy komisji Europejskiej pod przewodnictwem Barroso
wywierają kolejne naciski celem zwiększenia obecności międzynarodowej, zaznaczając przy tym swą obecność według nowych
zasad. Kolejne siły ONZ powinny być znacznie lepiej wyposażone,
by zapewnić lepszą ochronę ludności cywilnej, co stanowi priorytet
działań w tym czasie. Istotne jest też powstrzymanie dalszych działań wzniecających konflikty wewnętrznych i dalszych podziałów
społecznych. Pomimo wykrytych nadużyć w Darfurze społeczność międzynarodowa podtrzymuje swoje decyzje mające na celu
działania motywujące do współpracy z ONZ. Podczas spotkania
Zgromadzenia Ogólnego ONZ we wrześniu 2006 r. z inicjatywy
prezydenta Georga Busha wystosowano zaproszenie dla prezydenta, sugerując tym samym zmianę polityki reakcji na działania
ONZ na terenie Sudanu w tym czasie. Z deklaracji jakie wówczas
ogłoszono za pośrednictwem Sekretarza Stanu USA Condoleeza
Rice wynikała akceptacja działań ONZ na terenie Sudanu jako
Getting the UN into Darfur, Crisis Group Africa Briefing N°43, 12.10.2006,
s. 2–5.
14

Nagmeldin Karamalla-Gaiballa

130

chroniących rząd przed dalszą negatywną konfrontacją i skutkami
z tym związanymi15.
Przy braku dalszych postępów działań misji pokojowych szczególną uwagę skupiono na egzekwowaniu kolejnych sankcji, w tym
kontroli nad finansami rządu i źródłami ich dochodu. Społeczność Międzynarodowa zgodnie z wcześniejszymi deklaracjami
postanowiła postępować według kolejnych nowych zasad działań
gospodarczych. Ogłoszono listę 17 osób z zakazem podróżowania
i nakazem zamrożenia ich aktywów. Dokonano szczegółowych
badań rachunków przez firmy autoryzowane przez Radę Bezpieczeństwa. Doprowadzono tym samym do zamrożenia kont i funduszy powiązanych ze strukturami paramilitarnymi. Wzmocniono
też istniejące sankcje w sektorze naftowym Sudanu, co w dalszym
ciągu stanowi główne źródło dochodów finansowych. Podtrzymanie sankcji powinno odbywać się przy współpracy Stanów Zjednoczonych, Unii Europejskiej, ale również przy indywidualnym
działaniu innych krajów16.
Podjęto też działania mające na celu blokowanie dostaw ropy
naftowej z Sudanu. Sankcje ONZ wobec sektora naftowego mogą
mieć ogromny wpływ na kondycję gospodarczą Sudanu. Oczywistym jest, że łatwiej wówczas kontrolować wydatki na zbrojenia
armii reżimu, ale z drugiej strony ma to również negatywny wpływ
na sytuację ludności cywilnej, która wobec kolejnych trudności
i braku wsparcia w efekcie pogrąży się w jeszcze większym chaosie
i tym samym doprowadzi to do tworzenia kolejnych podziałów
społecznych, a to z kolei zostanie wykorzystane przez reżim rządzący. Zauważono, iż globalny zakaz wywozu ropy z Sudanu miałby
jednak mały wpływ na ograniczenie międzynarodowej jej ceny.
Konsensus w Radzie Bezpieczeństwa w sprawie takiego zakazu
 Tamże, s. 2–5.
 Tamże, s. 5–10.

15
16

Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze

131

jest bardzo mało prawdopodobny. Chiny, główny importer ropy
naftowej w Sudanie będzie głównym wetującym takie wnioski.
Pozostałe dwa główne kraje, takie jak Malezja i Indie, które nie są
członkami Rady Bezpieczeństwa, równie rzadko podejmują próby
przeciwstawienia się jakimkolwiek sankcjom naftowym. Bardziej
skutecznym sposobem wyłączenia sektora naftowego Sudanu
byłaby koalicja chętnych państw do nałożenia blokady morskiej
na transport ropy z Sudanu17.
Jednak przy braku wsparcia ogółu państw w kwestii blokady
morskiej, sytuacja ta mogłaby być postrzegana jako nielegalny akt
wojny. Dużo trudniej moralnie uzasadnić taki sposób interwencji
wojskowej. Bardzo ważna okazała się też konfrontacja polityczna
z Chinami, które w koalicji z innymi importerami ropy z Sudanu
może oczekiwać odszkodowania ekonomicznego przy zastosowaniu takiej blokady. Kolejną kwestią, która stanowi problem we
wprowadzeniu tej metody, to negatywny wpływ na humanitarną
sytuację Sudanu. Pozostały jednak inne metody, które uniemożliwiają czerpanie zysków z naftowej gałęzi przemysłu Sudanu. Unia
Europejska i pozostałe kraje Europy mogą zastosować wewnętrzne
przepisy zakazując firmom współpracy z przemysłem naftowym
Sudanu. Przykładem tego jest Szwajcarska firma ABB, która inwestuje w Sudanie w sieć Energetyczną oraz niemiecki Siemens, który
dostarcza systemy telekomunikacyjne do głównego konsorcjum
wydobywczego ropy naftowej w Sudanie18.
Wobec zebranych informacji, jak również twardych dowodów
Rada Bezpieczeństwa uzyskała możliwość zastosowania kolejnych
sposobów wprowadzania nowych sankcji, co w efekcie ułatwi kontrolę nad rządem sudańskim i jego przywódcami. Do wspomnianych już
wcześniej sankcji zalicza się zakaz podróży dla głównych członków
 Tamże, s. 5–7.
 Tamże, s. 17–18.

17
18

Nagmeldin Karamalla-Gaiballa

132

rządu odpowiedzialnych za zbrodnie w Darfurze. Konieczne jest też
egzekwowanie zamrażania aktywów nawet dla indywidualnych
jednostek, nie tylko instytucji i firm. Jednoznaczne ukierunkowanie
sankcji ma na celu bezpośrednią kontrolę nad kierunkiem przepływu
zasobów ekonomicznych. Głównym inicjatorem tych działań były
Stany Zjednoczone, które konsekwentnie wprowadziły zakaz handlu
i wymiany towarów z Sudanem, przy jednoczesnym popieraniu
i umocnieniu zasobów wsparcia dla misji humanitarnych. Stanowiło
to zaplecze dla zapewnienia chociaż częściowej ochrony ludności
cywilnej, która wobec wprowadzonych blokad ekonomicznych stała
się celem ekonomicznych reperkusji19.
Wojskowa alternatywa przywrócenia stabilności na terenie
Sudanu stała się również priorytetem w relacjach pomiędzy Radą
Bezpieczeństwa ONZ a Unią Europejską, USA i NATO. Dotychczasowe działania militarne nie były wystarczające lecz stanowiły
jedynie częściową alternatywę dla działań reżimu w Sudanie.
Działania wojskowe ONZ powinny być długotrwałe, konsekwentne
i przeprowadzane w ścisłej współpracy z NATO. Przy pomocy ONZ
i w oparciu o podejmowane środki karne częściowo doprowadzono do poprawienia bezpieczeństwa ludności cywilnej Sudanu.
Efekt ten starano się utrzymać w dłuższej perspektywie czasowej.
Wprowadzane wcześniej zakazy lotów nad terenem Darfuru dla
samolotów rządowych stanowiły poważny problem dla grup rebeliantów, co osłabiło działania reżimu na tym terenie. Nie byłoby to
możliwe bez aktywnego wsparcia Sił Pokojowych USA, które jako
jedyne posiadały możliwości egzekwowania tego zakazu. Działania
rebeliantów ukierunkowały się na działania drogą lądową, co było
tylko działaniem rozpoznawczym nie zagrażającym bezpośrednio
bezpieczeństwu ludności cywilnej20.
 Tamże, s. 7.
 Tamże, s. 7–10.

19
20

Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze

133

W czerwcu 2006 r. pod presją międzynarodową podjęto dialog
na szczeblu krajowym, którego celem było rozwiązanie wewnętrznego politycznego podziału. Do rozmów nie dopuszczono jednak
głównego ugrupowania opozycyjnego. Przy próbie wprowadzenia
bardziej radykalnych przepisów regulujących relacje wewnątrz rządowe napotkano stanowczy opór ze strony rządu i przedstawicieli
powiązanych z rebeliantami. W ostatnim czasie międzynarodowe
wysiłki ukierunkowano głównie na kwestie zapewnienia bezpieczeństwa oraz prowadzenia dialogu politycznego. Konkretnych porozumień nie udało się osiągnąć głównie z powodów wewnętrznych
podziałów w grupach rebelianckich, gdyż właśnie one odgrywają
główną rolę w rozmowach, a z racji oskarżeń wobec ich działań
są wykluczani z rozmów i negocjacji21.
Kolejnym aspektem jest postawienie przed oblicze sprawiedliwości osób bezpośrednio odpowiedzialnych za zbrodnie. Ze
szczególną uwagą powinny być traktowane śledztwa, których
zaniechano wobec poszczególnych osób bezpośrednio odpowiedzialnych lub powiązanych z tymi działaniami. W tym kontekście społeczność międzynarodowa powinna współpracować
z Trybunałem: USA, Wielkiej Brytanii i innymi krajami, tym
samym unikając sytuacji hamowania procesów wobec braków
informacji.
Światowi przywódcy na szczycie ONZ w październiku 2005 r.
ogłosili pojęcie „Odpowiedzialności ochrony według rozumienia
społeczności międzynarodowej”. Celem wspomnianej odpowiedzialności jest obrona ludności przed ludobójstwem i działanie
przeciwko zbrodniom na nich popełnianych. Każde suwerenne państwo ma obowiązek chronić swoich obywateli, a kiedy
odmawia lub nie może podejmować wskazanych działań, to
Getting the UN into Darfur, Crisis Group Africa Briefing, N°43, 12.10.2006,
s. 16–17.
21

134

Nagmeldin Karamalla-Gaiballa

międzynarodowa wspólnota ma obowiązek działania przeciwko
takim czynom22.
Obecna sytuacja na terenie Sudanu uległa pogorszeniu, jednak
rząd jest skłonny do dalszej współpracy działając w najlepszym interesie swoich obywateli celem ograniczenia działań wojsk rebelianckich.
Swoje działania, mające na celu zapewnienia bezpieczeństwa, głównie opiera na działaniach pokojowych ONZ wdrażając wszystkie wcześniej omawiane środki według zaplanowanych etapów. Większość
z nich, to działania z pominięciem działań wojskowych, a te które
mają taki charakter są oparte na ścisłej współpracy z rządem Sudanu
lub są ograniczone celem uniknięcia naruszenia suwerenności kraju.

Oskarżenia Międzynarodowego Trybunału Karnego (ICC)
wobec prezydenta Sudanu Omara Hassana al-Bashira
Prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego (ICC) Luis
Moreno-Ocampo wszczął śledztwo w sprawie konfliktu w Darfurze po przekazaniu mu tej sprawy przez Radę Bezpieczeństwa
ONZ w rezolucji nr 1593, przyjętej 31 marca 2005 r. 27 kwietnia
2007 r. ICC wydał nakazy aresztowania Aliego Kushayba, lidera
niesławnej milicji dżandżawid działającej w Darfurze oraz Ahmada Haruna, ówczesnego ministra spraw wewnętrznych Sudanu.
Władze sudańskie odmówiły ich przekazania, a Harun obecnie
jest ministrem resortu ds. humanitarnych23.
 Tamże, s.17.
 ICC, Report of the Prosecutor of the ICC, Mr. Luis Moreno-Ocampo to the
Security Council Pursuant To UNSCR 1593 (2005); http://www.iccnow.org/?mod=res1593, [wersja on-line z 10 lipca 2013r.]. Zob. więcej: N. Burniat, B. Apple,
Genocide in Darfur: Challenges and Opportunities for Action, „The Journal of the
Coalition for the International Criminal Court”, 37 (November 2008 – April 2009).
Zob. więcej.: L. Moreno-Ocampo, Prosecutor of the Int’l Criminal Court, Statement
to the United Nations Security Council Pursuant to UNSCR 1593 (June 5, 2008),
in U.N. SCOR, 63d Sess., 5905th mtg. at 3, U.N. Doc. S/PV.5905 [June 5, 2008].
22
23

Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze

135

Prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego (ICC) Luis
Moreno-Ocampo 14 lipca 2008 r. złożył formalny wniosek o wydanie nakazu aresztowania prezydenta Sudanu Omara Hassana
al-Bashira, oskarżając go o 3 przypadki ludobójstwa, 5 przypadków zbrodni przeciw ludzkości i 2 przypadki zbrodni wojennych.
Następnie 4 marca 2009 r. Izba Przedprocesowa ICC zatwierdziła
wniosek Moreno-Ocampo, ale stosunkiem głosów 2:1 uznała, że
nie ma wystarczających dowodów, by oskarżyć al-Bashira o zamiar
zniszczenia grup etnicznych Fur, Masalit i Zaghawa, w związku
z czym prezydent Sudanu ostatecznie nie jest oskarżony o najpoważniejszy zarzut ludobójstwa, lecz tylko o zbrodnie wojenne
(kierowanie atakami przeciw cywilom i grabież) oraz zbrodnie
przeciw ludzkości (morderstwa, eksterminacja, przymusowe przesiedlenia ludności, tortury i gwałty)24.
Należy zauważyć, że prezydent Al-Bashir jest trzecią urzędującą
głową państwa oskarżoną przez Międzynarodowy Trybunał po
Charlesie Taylorze z Liberii (Specjalny Trybunał dla Sierra Leone)
i Slobodanie Miloseviciu z Jugosławii (Międzynarodowy Trybunał
Karny dla b. Jugosławii)25.
Decyzja ICC spotkała się z entuzjastycznym przyjęciem wśród
organizacji broniących praw człowieka. Przykładowo, koalicja Justice for Darfur uznała wydanie nakazu aresztowania al-Bashira za
„poważny krok w kierunku zwalczania bezkarności towarzyszącej
straszliwym zbrodniom w Darfurze”, dodając że w sytuacji gdy
władze sudańskie uchylają się od wymierzenia sprawiedliwości,
ICC „reprezentuje największą nadzieję na sprawiedliwość dla ofiar
Darfuru”. Human Rights Watch podkreśliła, że sprawa al-Bashira
 Tamże.
 L. Buzzard, Holding an arsonist’s feet to the fire? – The Legality and Enforceability Of The ICC’s Arrest Warrant For Sudanese President Omar Al-Bashir, www.
auilr.org/pdf/24/24-5-3.pdf [10.08.2013].
24
25

136

Nagmeldin Karamalla-Gaiballa

sygnalizuje, iż „nawet ci na szczycie mogą być pociągnięci do
odpowiedzialności za masowe morderstwa, gwałty i tortury”26.
Państwa europejskie zdecydowanie poparły decyzję ICC. Czeska
prezydencja Unii Europejskiej w oświadczeniu wydanym 4 marca
potwierdziła „pełne poparcie i poszanowanie” UE dla ICC i jego
„kluczowej roli w promocji sprawiedliwości międzynarodowej”.
Minister spraw zagranicznych Niemiec Frank-Walter Steinmeier wezwał Sudan do uznania decyzji ICC i „zareagowania w odpowiedni
sposób”. USA są w dość niezręcznej sytuacji jeśli chodzi o sprawę
al-Bashira z powodu swojego stosunku do ICC. Z jednej strony
Waszyngton jest jednym z najgłośniejszych na świecie rzeczników
działań na rzecz położenia kresu horrorom Darfuru i postawienia
przed sądem odpowiedzialnych za tamtejsze zbrodnie. Z drugiej
strony poprzednia administracja Busha odrzuciła wyrok Trybunału,
uważając go za naruszający amerykańską suwerenność i zawierający w sobie ryzyko wytaczania personelowi amerykańskiemu procesów o charakterze politycznym. Ale podobnie jak administracja
Busha, także obecna administracja Obamy chce współpracować
z ICC w wyjaśnianiu i osądzania zbrodni w Darfurze. Ambasador
USA przy ONZ Susan Rice oświadczyła 4 marca, że USA „popierają
działania ICC, by pociągnąć do odpowiedzialności tych, którzy są
odpowiedzialni za ohydne zbrodnie w Darfurze”. Sekretarz stanu
Hillary Clinton stwierdziła, że jeśli prezydent al-Bashir jest przekonany o niesłuszności zarzutów, może „mieć swój dzień w sądzie
[...] i zakwestionować [oskarżenie]”. Piątego marca The Wall Street
Journal doniósł, że administracja Baracka Obamy przystąpiła do
„pilnego przeglądu” polityki wobec Sudanu, w tym rozważając
możliwość przystąpienia przez USA do ICC27.
 Tamże.
 C. Guler, wersja on-line z 10 sierpnia 2013r.: http://www.isn.ethz.ch/
isn/Digital-Library/Articles/Detail//?ots591=4888CAA0-B3DB-1461-98B9-E20E7B9C13D4&lng=en&id=95736. Zob. Sprawa nr ICC-02/05-01/09, decyzja
26

27

Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze

137

Z kolei wiele innych państw, zwłaszcza w Afryce i w świecie
arabskim, od dawna sprzeciwiało się wydaniu nakazu aresztowania al-Bashira, uważając, że może to zniweczyć wysiłki pokojowe, pogorszyć sytuację w Dafurze, a nawet zdestabilizować
cały Sudan. Po ogłoszeniu decyzji ICC 4 marca, władze Egiptu
natychmiast wezwały Radę Bezpieczeństwa ONZ do wykorzystania
swoich uprawnień zawartych w artykule 16 statutu rzymskiego
ICC i zawieszenia sprawy przeciw al-Bashirowi na 12 miesięcy.
Swój sprzeciw szybko zaakcentowały Chiny, utrzymujące bliskie
związki gospodarcze z Sudanem – MSZ tego kraju 5 marca wyraziło swój sprzeciw wobec „wszystkiego, co mogłoby zakłócić
starania o realizację pokoju w Darfurze i w Sudanie” i wezwało
ICC do porzucenia sprawy al-Bashira. Ponadto decyzję ICC potępiły
radykalne ugrupowania islamskie Hamas i Hezbollah.
Stanowisko państw afrykańskich, arabskich i innych podzielają
niektórzy zachodni eksperci znający na miejscu sytuację, jak np.
Alex de Waal, jeden z najwybitniejszych specjalistów od Sudanu
w Social Science Research Council, który skrytykował oskarżenie
przez ICC prezydenta Sudanu jako „równoznaczne z żądaniem
zmiany reżimu, co stoi w sprzeczności z międzynarodową strategią
negocjowania z rządem Sudanu celem osiągnięcia pokoju i demoo oskarżeniu i o wydanie nakazu aresztowania wobec Omar Hassan Ahmad
Al-Bashir, s. 209–223, (4 marca 2009), http://www.icccpi.int/iccdocs/doc/
doc639096.pdf [17.07.2013]. Uznając, że Al-Bashir był „pośrednim” sprawcą
przestępstwa bezpośrednio popełnionych przez milicje dżandżawid i inne organy państwa. Choć początkowo prokurator twierdził że, Al-Bashir miał tylko
współudział w ludobójstwie, a także w zbrodniach wojennych i zbrodniach
przeciwko ludzkości, ale większość Izby uznała, że całość dowodów prokuratury
nie daje podstawy, aby sądzić, że rząd Sudanu działał z konkretnym zamiarem
wspierania ludobójstwa. Tamże, s. 205–206. Zobacz ogólnie: Rzymski Statut
Międzynarodowego Trybunału Karnego art. 5, 17 lipca 1998, 2187 U.N.T.S. 90
(przyznawanie jurysdykcji sądu na: „(a) zbrodnia ludobójstwa, (b) Zbrodnie
przeciwko ludzkości, (c) zbrodnie wojenne, i (d) zbrodnia agresji”).

Nagmeldin Karamalla-Gaiballa

138

kracji”. Według de Waala podejście ICC to „hazard z niewiadomymi
konsekwencjami i bardzo dużym ryzykiem”.
Podkreślić trzeba, że ICC nie dysponuje środkami umożliwiającymi aresztowanie i doprowadzenie przed sąd oskarżonych.
Aresztować oskarżonych o zbrodnie wojenne nie mogą też międzynarodowe siły pokojowe UNAMID w Darfurze, toteż pojmanie
prezydenta Sudanu będzie zależeć całkowicie od współpracy
innych państw. Al-Bashir sprawia wrażenie pewnego, że w wielu
państwach mu to nie grozi – jeszcze 4 marca władze sudańskie
zapowiedziały wzięcie przez al-Bashira udziału w szczycie Ligi
Arabskiej pod koniec marca, a także w innych zaplanowanych
spotkaniach międzynarodowych. Prawdopodobieństwo ustąpienia
al-Bashira jest bliskie zeru, wobec czego najlepszym scenariuszem
byłoby odsunięcie al-Bashira i przejęcie władzy w Chartumie przez
rząd bardziej pragmatyczny i skłonny do współpracy z Zachodem.
Teoretyczna możliwość wewnętrznego przewrotu wydaje się być
jednak realna dopiero w dalszej perspektywie i to w zależności od
tego jak zdecydowana będzie postawa społeczności międzynarodowej oraz jak rozwinie się sytuacja wewnętrzna. Prawdopodobne
jest jednak skupienie się twardogłowych polityków sudańskich
wokół al-Bashira, tym bardziej, że wielu z nich również ma na
sumieniu zbrodnie w Darfurze, co w konsekwencji zaowocuje
umocnieniem się prezydenta. Tymczasem Chartum będzie starał
się umacniać swoją pozycję międzynarodową, zacieśniając stosunki
z najbardziej liczącymi się państwami sceptycznymi wobec ICC,
tj. Chinami, Rosją, Egiptem, Turcją czy Iranem28.
Wielu obserwatorów obawia się, że nakaz aresztowania przyczyni się do zaostrzenia konfliktu w Darfurze, jako że przyparty do
muru prezydent nie będzie już miał żadnego interesu, by słuchać
nawoływań Zachodu do rozwiązania konfliktu w drodze negocjacji.
 Tamże.

28

Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze

139

Istnieje też ryzyko, że Chartum będzie podburzać sudańskie społeczeństwo do manifestowania sprzeciwu wobec polityki Zachodu.
Pierwszą reakcją władz sudańskich na wydanie przez ICC nakazu
aresztowania al-Bashira było wycofanie zgody na działalność co
najmniej 10 zagranicznych organizacji pozarządowych, w tym
tak znanych jak Oxfam i Doktorzy bez Granic, którym Chartum
wcześniej już zarzucał kolaborację z ICC. Zagraniczne placówki
dyplomatyczne i siły pokojowe UNAMID w Darfurze zostały zawczasu postawione w stan wysokiej gotowości29.
Z drugiej strony napiętnowanie al-Bashira przez ICC może
ośmielić rebeliantów z Darfuru, zwłaszcza najsilniejszy Ruch
Sprawiedliwości i Równości (JEM), który w maju 2008 r. przypuścił zuchwały atak na stolicę kraju i grozi powtórzeniem tej akcji.
Atak JEM spowodował natychmiastowe zerwanie przez Sudan
stosunków z sąsiadującym Czadem. W obecnej sytuacji Czad,
utrzymujący bliskie związki z Francją, popierającą działalność
ICC, może uznać, że opłaci się nasilić wsparcie dla rebeliantów
z Darfuru. Przebywający w Czadzie lider JEM Khalid Ibrahim powiedział londyńskiemu The Times 24 lutego, że nakaz aresztowania
będzie dla JEM oznaczał „koniec legitymacji al-Bashira do bycia
prezydentem Sudanu”. Wobec takiego nastawienia podpisane
17 lutego 2009 r. w Katarze porozumienie między JEM a rządem
sudańskim, przewidujące podjęcie rozmów pokojowych, może
bardzo szybko upaść30.
Sprawa al-Bashira jest też z pewnością przełomową w krótkiej
historii ICC. Odpowiedzialne jak dotychczas postępowanie ICC i nieugiętość w kwestii Sudanu mogą uśmierzyć obawy USA i przekonać
supermocarstwo do przystąpienia do statutu rzymskiego, co znacząco
zwiększyłoby prestiż ICC. Ale coraz częściej słychać głosy, że ICC jest
29
30

 Tamże.
 Tamże.

140

Nagmeldin Karamalla-Gaiballa

tylko instrumentem w rękach Zachodu. Krytycy podkreślają fakt, że
ICC jak do tej pory oskarża wyłącznie Afrykańczyków, a nie zajmuje
się przypadkami kontrowersyjnego działania państw zachodnich,
np. ekscesami amerykańskiej wojny z terroryzmem, choćby takimi
jak obóz Guantanamo. Przykładowo prezydent Rwandy (nie będącej członkiem ICC) Paul Kagame w lipcu 2008 r. uznał Trybunał za
przejaw „kolonializmu, niewolnictwa i imperializmu”. Istnieje więc
możliwość, że niektóre państwa rozwijające się zrewidują dalszą
współpracę z ICC. Autorytetowi ICC mogłoby też poważnie zaszkodzić, gdyby al-Bashir przyjechał, do któregoś z państw będących
członkiem ICC i zdołał bez przeszkód z niego wyjechać31.

Misja ONZ i Unii Afrykańskiej w Darfurze
W lipcu 2010 r. Rada Bezpieczeństwa ONZ odmówiła dalszego
mandatu dla Unii Afrykańskiej i jej działań w ramach operacji pokojowych oraz humanitarnych. UNAMID powołany w dniu 31 lipca
2007 r. miał na celu ochronę cywilów w Darfurze, wspieranie akcji
humanitarnych oraz tworzenie środowiska sprzyjającego regulowaniu i normalizacji życia poszczególnych regionów32. Mimo
ogromnego potencjału jakim dysponował UNAMID, kryzys jaki
objął działania pokojowe i humanitarne na terenie Darfuru, stał
się punktem odniesienia do wprowadzenia kolejnych misji pod
szczególnym nadzorem33.
Starcia pomiędzy rządem Sudanu, a ruchami powstańczymi
skumulowały agresję wymierzoną w ludność cywilną. W bezpo Tamże.
 Ośrodek Informacji ONZ w Warszawie, UNAMID, Hybrydowa Operacja Unii
Afrykańskiej i Narodów Zjednoczonych w Darfurze, http://www.unic.un.org.pl/
misje_pokojowe/unamid.php [19.10.2012].
33
 A.M. Abdelbagi Jibril, Past and Future of UNAMID:Tragic Failure or Glorious
Success?, Darfur Relief and Documentation Centre, Geneva, July 2010, s. 2.
31
32

Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze

141

średnim starciu w walkach śmierć poniosła w większości niewinna
ludność cywilna. Miało to również negatywny wpływ na kondycję
ich życia, z racji ograniczenia działań humanitarnych. Kraj stanął
na skraju załamania. Niepewność, zaostrzenie ataków, porwania,
zabijanie pracowników humanitarnych – stały się środkiem do
przejęcia kontroli na terenie Sudanu poza działaniami pokojowymi
ONZ na tym terenie. W owym czasie działania ONZ były bardzo
ograniczone z racji toczących się walk wewnętrznych, jak również
zagrożeń dla pracowników akcji humanitarnych, co ograniczyło
w znacznym stopniu próby wprowadzania zmian pokojowych na
terenie Sudanu, w tym i Darfuru. Wprowadzanie kolejnych blokad,
w pewnym stopniu miało pozytywny wpływ na działania akcji
humanitarnych dostarczanych ludności cywilnej, ale w perspektywie czasu były to akcje doraźne długoterminowo, niemożliwe
do utrzymania bez wsparcia sił wojskowych34.
Bezradność akcji UNAMID wiąże się z tym iż ma do pokonania
m.in. taką przeszkodę jak skomplikowane procedury biurokratyczne nałożone celowo dla akcji humanitarnych przez rząd Sudanu.
Wszelkie negocjacje pokojowe, które prowadzono w celu osiągnięcia
pewnej normalizacji życia na terenie Sudanu, zakończono w maju
2006 r. podpisanym w Abudży porozumieniem pokojowym. Porozumienie to jednak jest jedynie wynikiem rozmów sporządzonych
w formie dokumentu istniejącego jedynie na papierze. Najważniejsze ruchy polityczne nie uczestniczyły w negocjacjach pokojowych,
tym samym wykluczając się z grona organizacji, które powinny
podporządkować się zapisom zawartym w porozumieniu35. Wszelkie wysiłki grup mediacyjnych są bezskuteczne, jak również próby
wywarcia jakichkolwiek nacisków na rząd Sudanu celem zmiany
dotyczących postępowania wobec prowadzonych akcji przeciwko
 Tamże, s. 2.
 Tamże, s. 3.

34
35

142

Nagmeldin Karamalla-Gaiballa

akcjom humanitarnym dla Sudanu. Mandat misji UNAMID nie
miał możliwości wykazania się postępami w dziedzinie niesienia
wsparcia dla działań pokojowych ONZ, jak również akcji humanitarnych. Główną przeszkodą jest ciągły opór rządu Sudanu, który
w dalszym ciągu otrzymuje pełne wsparcie ze strony afrykańskich
krajów muzułmańskich36.
Mimo wszelkich starań, przy wsparciu ogromnej liczby ludności,
działania mające na celu ochronę ludności cywilnej i uchodźców
wewnętrznych dotkniętych wojną domową, objęły co najmniej
2,9 mln przesiedleńców, którzy pozostają w nędznych obozach
na terenie Darfuru lub w sąsiednim Czadzie. Z perspektywy czasu
odnotowano znaczący wzrost przesiedleń wewnętrznych, które wzmogły się na skutek walk plemiennych i wewnętrznych
konfliktów wojskowych. Ciągły wzrost aktów przemocy wobec
przesiedleńców, wymierzonych głównie w kobiety i młode dziewczyny, ma miejsce w szczególności wokół obozów dla uchodźców.
W okresie od stycznia 2008 do czerwca 2010 r. odnotowano znaczący wzrost przesiedleń wewnętrznych w wyniku nasilenia się
walk plemiennych i działań wojennych w szczególności na terenie
Darfuru. Ludność, która ośmiela się powrócić na ziemie swojego
pochodzenia niemal siłą zmuszana jest do powrotu do obozów dla
uchodźców. Mimo starań zapewnienia bezpieczeństwa ze strony
UNAMID dochodziło do drastycznych starć i ataków na te tereny.
W sierpniu 2008 r. rząd Sudanu rozpoczął brutalny atak na wysiedlonych w Kalma, obóz w Nyala w Południowym Darfurze. Około
1000 uzbrojonych żołnierzy zaatakowało obóz i doprowadziło
do tragicznych wydarzeń, gdzie śmierć poniosło ponad 30 osób,
a wiele zostało poważne rannych37.
 Tamże, s. 4.
 Tamże, s. 7. Zob. The Darfur Conflict and Civilian Protection, Conference
Report, styczeń 29–30, 2007 r. Kair, Egypt, s. 9.
36
37

Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze

143

Mimo tak brutalnego i bezpośredniego ataku wymierzonego
w ludność cywilną nie zdołano jednoznacznie zidentyfikować bezpośrednich sprawców tej zbrodni, czy też określić, kto jest odpowiedzialny za atak z ramienia rządu Sudanu. Niestety, fakty wskazują, iż
UNAMID potrzebuje ochrony sam dla siebie, nie mówiąc już o zapewnieniu bezpieczeństwa dla ponad 4,7 mln społeczności uchodźców
wewnętrznych oraz ludności z terenów objętych walkami38.
Faktem stały się nasilające ataki na siły obronne UNAMID, które
zostały powołane celem zapewnienia bezpieczeństwa ludności
cywilnej, kobietom, dzieciom z terenów obozów dla uchodźców
wewnętrznych w miastach w Darfurze. Zadaniem tej organizacji
miało być również nadzorowanie bezpieczeństwa nad działaniami
misji humanitarnych znajdujących się nie tylko na obszarze Darfuru,
ale również rozmieszczonych na terenie całego Sudanu. Niestety,
organizacja ta czasem okazuje bezsilność wobec możliwości podjęcia działań i zrealizowania misji określonych w swym statucie39.
Odpowiedź społeczności międzynarodowej na bezsilność wobec
działań sił rządowych Sudanu, bezpośrednio odpowiedzialnych za
ataki zbrojne wymierzone w ludność cywilną, to jedynie wzajemne
przerzucanie odpowiedzialności. Faktem jest, iż sytuacja jest bardzo
trudna i wymaga nakładu nie tylko ze strony działań wojskowych,
ale również pod kątem wprowadzania innych metod wywierania
nacisku na rząd Sudanu oraz wojsko odpowiedzialne za ataki na
ludność cywilną. Metody dotychczas wprowadzane przynoszą skutek krótkotrwały i niestety nie wprowadza to stabilizacji długoterminowej, zapewniającej kontrolę nad poszczególnymi terenami40.
Niestety, porozumienie pokojowe poprzez negocjacje jest
bardzo trudne do osiągnięcia. Wszelkie próby zawieszenia bro Tamże, s. 8.
 Tamże, s. 9.
40
 Tamże, s. 12.
38
39

Nagmeldin Karamalla-Gaiballa

144

ni oraz odbudowa zaufania pomiędzy walczącymi frakcjami
stanowią jedynie obietnice deklarowane w ramach uzgodnień
pomiędzy rządem Sudanu a organizacjami z ramienia ONZ. We
wcześniejszych ustaleniach na szczególną ochronę zasługuje „ludność cywilna”, której ochrona jest obowiązkiem Sudanu, w tym
również ludność z terenu Darfuru, na terenie którego znajdują
się przesiedleńcy. Natomiast właśnie przesiedleńcy są głównymi
ofiarami zbrodni wojennych, zbrodni przeciwko ludności i celem
okrutnych ataków ze strony armii rebelianckich popieranych
przez rząd Sudanu41.
W obliczu bezsilności działań UNAMID w owym czasie, postanowiono rozmieścić wojska pokojowe ONZ mające na celu
wsparcie działań pokojowych i humanitarnych obejmujących
teren nie tylko Darfuru, ale również innych części Sudanu poza
działaniami rządu i wojsk Sudanu odpowiedzialnych za ataki na
ludność cywilną oraz zgromadzoną w obozach. Wprowadzono trzy
etapy działań, czego dotychczas nie robiono. Pierwszym z nich było
sponsorowanie działań mających na celu współpracę ONZ/UA dla
operacji pokojowych. Następnie zwiększono mandat uprawnień dla
działań UNAMID, co miało wpływ na przebieg działań pokojowych
i zwiększyło jego zdolności w podejmowaniu działań operacyjnych.
Mandat ten zwiększył uprawnienia także dla takich działań, jak
bezpośrednia ochrona ludności cywilnej oraz sprzeciwianie się
przemocy. Zadbano też o zapewnianie bezpośredniej ochrony dla
działań humanitarnych, monitorowanie i weryfikację realizacji
postanowień rozejmów. Pomoc wprowadzona dla integracji procesów politycznych, wpływała też na większe respektowanie praw
człowieka. Zwiększając mandat dla działań UNAMID doprowadzono również do prób monitorowania granic Sudanu z Czadem.
UNAMID odpowiedzialne było również za wspieranie działań
 Tamże, s. 13–14.

41

Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze

145

mediacyjnych mających na celu doprowadzenie do zawieszenia
broni na terenie Darfuru42.
Pomimo nadania wszelkich wspomnianych mandatów, poszerzenia uprawnień celem zwiększenia zakresu działań UNAMID nie
tylko na terenie Darfuru, ale również na terenie Sudanu, wsparcie
społeczności międzynarodowej jest działaniem nieprzynoszącym
wymiernych efektów, jakich oczekiwano. Wspomniane wcześniej
wprowadzane zakazy lotów nad terenem Darfuru w pewnym
stopniu ograniczyły działania rządu, natomiast nie stanowiło to
szczególnie mocnej zapory. W niektórych przypadkach rząd Sudanu
posunął się do takich działań, jak maskowanie swoich własnych
pojazdów w barwy UNAMID, co wprowadzało w błąd prawdziwe
siły UNAMID, czy też organizacje humanitarne43.
Kluczowa jest wizja tego, co jest do zrobienia i naprawienia.
Silne, jak i szybkie siły reagowania mogą być potrzebne w wielu
miejscach ogarniętych konfliktem, ale również powinny wzbudzać
zaufanie i być ukierunkowane na główny cel misji. Skala rozlewu
krwi i niepokojów na wiejskich terenach w Somalii w 1993 roki
nie były mniejsze niż obecny stan bezpieczeństwa w Darfurze.
Tymczasem 30-to tysięczna armia marines Stanów Zjednoczonych
nie potrafiła przywrócić kontroli na tym terenie. To było najtrudniejsze zadanie i nikt nie chciał podjąć się go z pełną siłą i przy
wsparciu lotniczym44.
Afrykańskie siły w Darfurze określono mianem mission-impossible. Świat oczekiwał, aby zachowywały pełną ochronę, lecz
nie posiadały pełnego wsparcia wojskowego, logistycznego lub
uprawnień mandatowych, co było niezbędne dla użycia siły. Układ
pokojowy został podpisany, ale nie ze wszystkimi frakcjami w Dar Tamże, s. 14–15.
 Tamże, s. 16.
44
 A. de Waal, Darfur’s fragile peace, http://www.opendemocracy.net/democracy, africa_democracy/darfur_conflict_3909.jsp, [8.03.2013].
42
43

Nagmeldin Karamalla-Gaiballa

146

furze, co nie dało możliwości jego politycznego wykonania, jak
również poprzez nadanie mandatu Unii Afrykańskiej w Banjulu
w Gambii. Tymczasem w mniemaniu ONZ, sytuacja w Sudanie
może ulec zmianie dopiero wówczas, gdy będzie solidne wsparcie polityczne dające uprawnienia dla wykonania postanowień
zawartych w porozumieniu45.

Rola Ligii Arabskiej
w rozwiązywaniu konfliktu zbrojnego w Darfurze
Mimo, iż istniało bardzo wiele rozmów zainicjowanych przez
Ligę Arabską (LA), sama Liga nie stała się instytucją stanowiącą
odrębną organizację działającą na rzecz rozwiązania konfliktu.
Od Ligi oczekiwano roli mediatora w trwającym konflikcie oraz
wpływu na poprawienie respektowania praw człowieka. Mediacja jednak ograniczyła się do spraw dotyczących konfliktów wewnątrzarabskich. Wskazuje to na fakt, iż Liga Arabska swój mandat
wykorzystuje tylko i wyłącznie w kwestii konfliktów arabskich.
Głównym działaniem jest ciche wsparcie dla polityki mającej na
celu poprawę sytuacji w Darfurze przez Unię Afrykańską, ONZ
i Unię Europejską, jednak Liga w swym działaniu jawnie wyraża
swą niechęć wobec działań Stanów Zjednoczonych46.
Liga Arabska swe działania skupiła również wokół trwającego
konfliktu w Chartumie, chcąc doprowadzić do stabilności systemu, zwłaszcza w sytuacji odłączenia się Sudanu Południowego.
LA zajęła bardzo ostrożne stanowisko w sprawie masowych ofiar
w Darfurze, główne działania oparły się na oświadczeniach skierowanych wobec rządu47.
 Tamże.
The Darfur Conflict and Civilian Protection, dz. cyt., s. 9.
47
 A. Weber, Bridging the gap between narrative and practices: the role of the Arab
league in Darfur, Darfur: the responses from the Arab world, FRIDE, 03.2010, s. 7.
45
46

Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze

147

W 2003 r., gdy konflikt w Darfurze nabierał na sile, doprowadzono do spotkania z głównymi siłami rebelianckimi. Inicjatorem owego spotkania była Liga Arabska. Bardzo trudnym
problemem do rozstrzygnięcia stała się wieloletnia trudna sytuacja w stosunkach pomiędzy rządem Sudanu w Chartumie
i Południowo Sudańską – Ludową Armią Wyzwolenia (SPLA).
Większość negocjatorów uczestniczących w mediacjach pomiędzy
dwoma stronami konfliktu zachowywała daleko idącą ostrożność.
Natomiast istniejący konflikt w Darfurze, nie był wydarzeniem
zaskakującym, z racji wiadomych faktów, że rząd sam wspierał
się siłami militarnymi, celem uzyskania kontroli od czasu, co
najmniej epoki kolonialnej. Konflikt pomiędzy Północnym a Południowym Sudanem przyniósł blisko 2 mln ofiar, co przykuło
uwagę krajów zewnętrznych. Konflikt został mocno nagłośniony przez media, a społeczność międzynarodowa napiętnowała
bezczynność organizacji działających na rzecz obrony praw
człowieka oraz na permanentny brak zaangażowania w obronę
ludności cywilnej48.
W ocenie mediów arabskich reakcja USA na konflikt stanowiła
jedynie pozór, a rzeczywistym celem było przejęcie złóż ropy, które
znajdowały się na obszarze konfliktu. Skutkiem tego była niechęć
Ligi Arabskiej okazywana wobec działań USA w sprawie Darfuru.
Z globalnego punktu widzenia, kryzys w Darfurze ukazuje rosnący
rozdźwięk pomiędzy światem arabskim a Zachodem, ale również
pomiędzy światem arabskim a Unią Afrykańską, najbardziej aktywną organizacją zajmującą się owym kryzysem. Na szczycie
w 2006 r. w Chartumie, w ocenie Sekretarza Generalnego Amira
Moussa wyrażono opinię, iż Liga Arabska nadal dominuje z braku
jednoznacznej reakcji w kwestii poprawy działań na rzecz ludności
cywilnej w trwającym konflikcie. Wzrosła też ilość negatywnych
 Tamże, s. 8.

48

Nagmeldin Karamalla-Gaiballa

148

komentarzy pod adresem Emiratów Arabskich w kwestii zainteresowania konfliktem w Darfurze49.
W reakcji Liga Arabska (LA) wytknęła innym odwrócenie przyczyny i skutku trwającego konfliktu. Wg opinii LA reakcja międzynarodowa skupiła się na krytyce i interesuje się nadmiernie
działaniem LA, a nie samym konfliktem w Darfurze. Wykorzystując
poszczególne kontakty polityczne można było skutecznie włączyć
LA do działań, a nie traktować ją jak konkurencji we wprowadzaniu zmian na terenie Sudanu. Postrzeganie LA jako konkurenta,
zdaniem jej rzeczników, wprowadza jedynie rozłam w spójność
działań pokojowych na terenach objętych działaniami konfliktowymi. LA powstała z inicjatywy państw takich jak: Irak, Syria,
Liban, Arabia Saudyjska oraz Egip. W obecnej chwili liczy sobie
22 członków. Jest to organ reprezentujący świat muzułmański,
który łączy swe działania głównie w aspekcie ekonomicznym,
z uprawnieniami obejmującymi jedynie świat arabski. Liga Arabska
działa tylko i wyłącznie na obszarze i na rzecz państw arabsko-muzułmańskich ograniczając swe decyzje do łagodzenia oraz
naprawiania konfliktów wewnątrz i na zewnątrz krajów arabskich
z resztą świata50.
We wszystkich działaniach LA miała do czynienia z problemami,
które dotyczyły krajów arabskich i działała na rzecz rozwiązywania
ich konfliktów. Ideą było stworzenie organizacji wzmacniającej
jedność arabską, jak również zapobieganie konfliktom w regionie
państw arabskich. W ocenie międzynarodowej rola LA nie powinna sprowadzać się jedynie do działań wewnątrz krajów arabskich
ale również powinna opierać się na współpracy z organizacjami
niezrzeszonymi w strukturach LA. Biorąc pod uwagę niejednoznaczny charakter państw członkowskich i ich różny charakter
 Tamże.
 Tamże, s. 9.

49
50

Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze

149

ideologiczny, sojusz interesów jest mało prawdopodobny, a LA nie
będzie wdrażała w życie wspólnych decyzji podejmowanych na
szczycie. Deklaracje LA dotyczące Darfuru nie przekładają się na jej
działania na tym terenie. Choć LA przyznała, że bardziej aktywną
rolę w Darfurze pełni Unia Afrykańska, to jednak zauważyła, że
nie przynosi to większych efektów. Lepsze wyniki, zdaniem jej
rzeczników, można by osiągnąć poprzez skoordynowanie działań
zarówno UA i LA. Spójność działań może mieć bardziej trwały
efekt i głębsze znaczenie niż prowadzone działania w pojedynkę51.
Stosunki Ligi z Sudanem mają długą historię, lecz jednocześnie są niestety bardzo płytkie. W ocenie państw ościennych
Sudan może być krajem decyzyjnym w kwestii bezpieczeństwa,
natomiast w ocenie Ligi Arabskiej Sudan to „prymitywny kuzyn”,
którego przynależność do krajów arabskich nie jest traktowana
poważnie. Stosunki Sudanu i Egiptu można uznać za szczególnie
skomplikowane. Oba kraje nie mają wspólnej taktyki, lecz działają tylko na rzecz swych własnych interesów. Przy czym Sudan
wielokrotnie oskarżał Egipt o bycie marionetką w rękach Stanów
Zjednoczonych i Izraela52.
Konflikt w Darfurze nie był postrzegany tak, jak konflikt palestyńsko-izraelski w rozumieniu Ligi Arabskiej. Co najważniejsze
nie był nawet postrzegany podobnie do innych wojen domowych
w Afryce Subsaharyjskiej, ale bardziej jako lokalna sprawa na peryferiach, która wywołała międzynarodowy chaos. Był to, według jej
liderów, raczej konflikt plemienny, powstały z przyczyn zderzenia
cywilizacji Zachodu z rządem w Chartumie. Co prawda niektórzy
arabscy komentatorzy wzywali rząd w Chartumie do poniesienia
odpowiedzialności komentując krytycznie jego poczynania, ale
poglądy te jednak nigdy nie znalazły realnego odzwierciedlenia
51
52

 Tamże, s. 10.
 Tamże, s. 11.

Nagmeldin Karamalla-Gaiballa

150

w oświadczeniach Ligi Arabskiej. Skupiono się bardziej na obarczaniu Zachodu winą za zaistniały konflikt, choć organizacje praw
człowieka wzywały rebeliantów do ich przestrzegania zgodnie
z Konwencją Genewską. W zachodnich mediach rebelianci byli
postrzegani jako „ludzie dobrzy”, natomiast w oczach krajów arabskich ocena była zupełnie odwrotna. Legalny rząd w Chartumie
została zaatakowany przez uzbrojonych rebeliantów, chcących
przejąć władzę przemocą. Jako główny czynnik powstałego konfliktu wskazano działania zewnętrzne53.
W maju 2004 r. LA wysłała misję rozpoznawczą na teren Darfuru, choć jej raportu nigdy nie upubliczniono, z dokumentów
które w nieoficjalny sposób zostały opublikowane, jednoznacznie
wykazano łamanie praw człowieka w czasie trwania konfliktu.
W wyniku powstałego raportu Liga Arabska z własnej inicjatywy
postanowiła zainicjować mocniejszy nacisk na rząd Sudanu celem
podjęcia działania zmierzających do pacyfikacji rebelii. W porównaniu z innymi organizacjami LA ma problem z decyzjami zbiorowymi, które gwarantowałyby spójność w podejmowaniu działań
oraz wspierały budowanie zwartej struktury organizacyjnej. Jej
spójność wraz z działaniami Unii Europejskiej, Unii Afrykańskiej
i ONZ stanowiłyby silny front w poprawie sytuacji w Darfurze.
Tymczasem rozdrobnienie działań, brak spójności państw zewnętrznych spowodowały odwrócenie uwagi od przyczyn zaistniałego
konfliktu, co doprowadziło do tak daleko idącej eskalacji ataków
wymierzonych w ludność cywilną. Rozbieżność ocen sytuacji
LA i organizacji innych państw, spoza LA została wykorzystana do
zaostrzenia działań rebelianckich. W szczególności widoczny był
brak koordynacji w podejmowanych decyzjach, działaniach i braku
spójnej polityki celem naprawienia ogólnej sytuacji w Sudanie.
W ocenie LA konflikt sam w sobie nie jest konfliktem, którego
 Tamże, s. 13.

53

Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze

151

wydźwięk ma znaczenie międzynarodowe, lecz jest jedynie wewnętrzną sprawą Sudanu. Rozbieżna ocena sytuacji doprowadziła
do sprzeczności w działaniach pokojowych i nawet do zaostrzenia
konfliktu, którego znaczenia LA w swojej ocenie ograniczyła do
sprawy lokalnej54.
Brak przejrzystych działań umożliwiających takim organizacjom
jak ONZ, działania na rzecz pomocy ludności cywilnej, przywrócenia równowagi w Darfurze, stawia LA w sytuacji podmiotu stronniczego, a nie obiektywnego działacza na rzecz niesienia wsparcia
dla poprawienia sytuacji w objętym konfliktem Sudanie. Ujawniło
to również kolejny aspekt istnienia LA. Konflikt Sudański pokazał
rozbieżność pomiędzy elitami politycznymi a interesem społecznym,
tak jak ma to właśnie miejsce w Sudanie. Gdyby LA w swych decyzjach działała spójnie wraz z interesem politycznym i społecznym
umocniłaby swe struktury nie tylko w działaniach wobec krajów
arabskich, ale również w ocenie opinii międzynarodowej55.

Rola Unii Europejskiej w Sudanie
W ocenie niezależnych komentatorów Unia Europejska (UE),
chociaż ma struktury o międzynarodowym zasięgu, wykazuje daleko idący brak zaangażowania, jeśli chodzi o działania mające na
celu zażegnanie konfliktu zbrojnego na terenie Sudanu. Głównym
zarzutem jaki był stawiany pod adresem UE jest brak jednolitej
polityki zagranicznej ukierunkowanej na łagodzenie trwającego
już konfliktu. Zaangażowanie UE skupia się głównie na aspekcie
rozwoju zawodowego i środowiskowego. W związku z naciskami
na UE dotyczącymi działań w ramach szerszej polityki zagranicznej, zwrócono szczególną uwagę na umocnienie i wsparcie dla
 Tamże, s. 14.
 Tamże, s. 15–20.

54
55

152

Nagmeldin Karamalla-Gaiballa

Unii Afrykańskiej, do tego stopnia, by mogła samodzielnie reagować na zjawiska przemocy oraz wsparcia dla rozwoju i pomocy
humanitarnej56.
W ocenie specjalnego wysłannika UE do spraw konfliktu wewnętrznego w Sudanie jest możliwość nadzorowania działań pokojowych na tym terenie przy ścisłej współpracy z Ligą Arabską.
W 2006 r. LA obiecała 150 mln dolarów jako wsparcie dla misji
pokojowych Unii Afrykańskiej w Sudanie. Jednak obietnice te
nie zostały spełnione. UE sama w sobie jednak utrzymuje ścisłe
stosunki z wieloma krajami arabskimi poprzez tzw. Proces Barceloński (Euromed). Mimo, iż jednym z deklarowanych celów jest
tworzenie dialogu politycznego, sprawa konfliktu w Darfurze
pozostaje na uboczu działań UE, która główne swe wysiłki i cele
działań pokojowych ukierunkowuje na Bliski Wschód57.
Pierwszym problemem, jaki zaistniał podczas półrocznej prezydencji UE w okresie, gdy pełniła go Słowenia w deklaracji ze
strony UE padło sformułowanie dotyczące zmniejszenia finansowego wsparcia, które dotychczas było dostarczane. Państwa
członkowskie UE rozważają możliwość znalezienie korzystnego
rozwiązania dla zmniejszenia luki finansowej powstałej w wyniku podjętej decyzji. Za czasów prezydencji Szwecji UE sprawę
Sudanu potraktowała nieco bardziej priorytetowo. Szwedzki minister spraw zagranicznych, Carl Bildt, spotkał się w tej sprawie
z ministrem spraw zagranicznych Egiptu Ahmedem Abul-Gheit.
Jednak jednoznaczne działania mające na celu niesienie wsparcia
dla poprawienia sytuacji na terenie Sudanu pozostają dopiero na
etapie dyskusji. Nie wyznaczono jednoznacznych kierunków działań, jak również prób podjęcia współpracy zdeklarowanej w formie
Giji Gya, the eu’s role in the Darfur crisis from 2003 until today, the gap
between narratives and practices, Darfur: The responses from the Arab world,
FRIDE, 03.2010. s. 7–8.
57
 Tamże, s. 8.
56

Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze

153

umów czy rezolucji. Kwestia zmian w Sudanie wciąż pozostaje
otwarta. Ze strony Europy na terenie Sudanu działa szereg grup
pozarządowych, które jedynie przy wsparciu swych rządów niosą
pomoc humanitarną na terenie Darfuru i całego Sudanu. Sam fakt
działania tych organizacji nie ma wpływu na poprawienie sytuacji na terenie Sudanu, stanowi to jedynie wsparcie dla ludności
cywilnej zagrożonej ciągłymi atakami ze strony rządu Sudanu58.
Na początku 1990 r. UE nie wykazywała znaczącego zaangażowania w działania na terenie Sudanu. Było efektem i odpowiedzą
na wojskowy zamach przeprowadzony przez al-Beszira. W efekcie
czego finansowanie działań pokojowych w owym czasie ze strony UE zostało znacząco zmniejszone do czasu wybuchu kryzysu
w 2003 r. W wyniku napływających ze świata doniesień UE podjęła
działania pomocowe w tym rejonie. Ogromny napływ uchodźców
z Czadu spowodował, iż w oczach przedstawicieli UE stało się
oczywiste, że pomoc finansowa jest niezbędna i sytuacja wymaga
natychmiastowej reakcji z jej strony. Od marca do kwietnia 2004 r.
UE rozpoczęła silną mobilizację polityczną przy użyciu i za pośrednictwem instrumentów dostępnych w gestii działań UE. Reakcja USA
na sytuację w Darfurze była wówczas jednoznaczna – jednogłośnie
nazwano ją ludobójstwem. Natomiast UE w swych reakcjach nie
posuwała się aż do tak jednoznacznych ocen zaistniałego konfliktu.
Oświadczenie wysokiego przedstawiciela UE stwierdzało nawet
wprost, że nie było to ludobójstwo, natomiast istnieją uzasadnione
wątpliwości, co do gotowości rządu Sudanu, by wywiązywał się
w pełni z obowiązku zapewnienia ochrony dla ludności cywilnej
i działaniom zapobiegającemu dokonywania ataków na nią59.
Dopiero pod koniec 2004 r. Parlament Europejski stwierdził, iż
w wyniku sytuacji i działań rządu sudańskiego na terenie Darfuru
 Tamże, s. 9.
 Tamże.

58
59

154

Nagmeldin Karamalla-Gaiballa

doszło do zdarzeń zwanych ludobójstwem. W efekcie czego UE
zagroziła sankcjami, jeżeli działania ONZ będą ograniczane przez
rząd Sudanu. Reakcja ta była znacznie opóźniona ze strony UE, za
co została ona skrytykowana. W doniesieniach prasowych z tamtego czasu znajdujemy informacje mówiące nawet o obojętności
i braku reakcji UE w obliczu działań zbrojnych na terenie Darfuru.
W rozumieniu deklaracji ze strony UE to ONZ jest głównym i podstawowym organem międzynarodowym powołanym do reagowania
na takie sytuacje i władny do podejmowania decyzji mających na
celu ewentualne interwencje oraz niesienie pomocy60.
Ponad to UE miała utrudnienia w swych działaniach ze strony
rządu Sudanu poprzez ograniczenia administracyjne dla personelu
z Europy. UE zdecydowanie i jednoznacznie poparła działania ONZ
na terenie Darfuru i Sudanu, natomiast sama z różnych przyczyn
politycznych wycofała się z podejmowania samodzielnych działań.
UE postawiła przede wszystkim na długoterminowe działania
w zakresie pomocy humanitarnej i rozwojowej, ukierunkowanie
na stymulowanie rozwoju61.
Mimo jednoznacznej polityki wobec rządu Sudanu, jak m.in
zastosowanie blokad handlowych, zakazów współpracy wymiany
towarowej z tym krajem, nie wywoływało to żadnych istotnych
reakcji ze strony UE. W październiku 2009 r. UE, starała się nakłonić rząd Sudanu by położył kres bezkarności sprawców pogromów
w Darfurze i postawił przed sądem osoby odpowiedzialne za nie.
Miało to na celu ochronę ludności cywilnej. Siła reakcji UE była
również uzależniona od działań nie tylko krótkoterminowych,
ale również tych, które były realizowane w dłuższej perspektywie
czasu, poprzez użycie instrumentów związanych z reagowaniem
Rezolucja Parlamentu Europejskiego w sprawie Darfuru, Teksty przyjęte
Czwartek, 6 kwietnia 2006 r. – Strasburg, http://www.europarl.europa.eu/sides/
getDoc.do?pubRef=-, [16.05.2013].
61
 Tamże, s. 11–12.
60

Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze

155

na konflikty zbrojne wewnątrz kraju. Za działania krótkoterminowe uważa się działania wojskowe, militarne ukierunkowane na
zapewnienie stabilności wewnątrz kraju. Wchodzą one w zakres
kompetencji Rady Ogólnej Sekretariatu UE i wykonują zalecenia
Komitetu Politycznego i Bezpieczeństwa UE. Parlament Europejski
nadzoruje działania związane z jednostką Bezpieczeństwa i Obrony, zwłaszcza w zakresie dysponowania budżetem w działaniach
zewnętrznych. Stąd właśnie Państwa Członkowskie są głównym
mechanizmem napędowym dla działań krótkoterminowych, wojskowych mających na celu obronę jednostek cywilnych narażonych
na skutki wojny. Wsparcie wojskowe udzielone dla AMIS II (lipiec
2005-grudzień 2007)62, przez UE było znacznie mniejsze niż
w przypadku udzielenia pomocy chociażby w konflikcie w Libanie.
Zostało to określone w komentarzach prasowych jako tendencyjne. Uznano, iż zaangażowanie UE do niesienia pomocy terenom
objętym konfliktem jest traktowane priorytetowo, jeżeli konflikt
ma bezpośredni wpływ na interesy UE oraz stanowi zagrożenie
dla jej terytorium63.
Obecne wsparcie państw członkowskich UE dla działań UNAMID jest bardzo słabe i ograniczone, chociaż presja ze strony
opinii publicznej spowodowała zwiększenie zaangażowania UE
w działania na terenie Darfuru. Pomimo wsparcia dla działań
AMIS oraz bezpośrednich interwencji UE w Darfurze, kierunek
działań pomocowych ze strony UE pozostawiał wiele do życzenia, co spowodowało falę rosnącej krytyki ze strony społeczności
międzynarodowej.
62
 Unia Europejska ustanowiła UE cywilno-wojskowe działanie wspierania
wzmocnionej misji Unii Afrykańskiej w Sudanie / Darfurze, AMIS, na wniosek
Unii Afrykańskiej (UA), dnia 18 lipca 2005. Zob. więcej:. EU Support to AMIS
(Darfur), http://www.eeas.europa.eu/csdp/missions-and-operations/eu-support-amis-darfur/mission-description/index_en.htm, [13.07. 2013].
63
 Tamże, s. 11–12.

Nagmeldin Karamalla-Gaiballa

156

Wiele państw członkowskich nie angażowało się w działania
długoterminowe, opierając się jedynie na misjach pomostowych,
które w perspektywie przekazywano do dalszego wykonania ONZ.
Dopiero w 2007 r. kolejny raz podniesiono kwestie związane z bezpieczeństwem w Darfurze. Poruszono również kwestie związane
z niestabilnością przesiedleńców z rejonu Darfuru i Czadu64.
Krytyka działań UE ze strony międzynarodowych komentatorów jest dość jednoznaczna. UE mimo posiadanych mandatów,
posiadanych środków oraz wsparcia militarnego nie wykorzystuje
tych instrumentów w sposób wystarczający dla zapewnienia bezpieczeństwa w Czadzie i Darfurze. Nieustanna fala krytyki pod
kierunkiem UE wiąże się głównie z zaniechaniem zwiększania
zakresu niesienia pomocy dla uregulowania konfliktu w Darfurze,
w tym też zapewnienia i przywrócenia stabilności politycznej na
terenie Sudanu. W ocenie dowódcy operacyjnego UE, jedynie
tylko w niektórych rejonach udało się zwiększyć bezpieczeństwo.
Natomiast utrzymanie stabilizacji długoterminowo jest niemożliwe przy tak ograniczonych zasobach wojskowych ze strony UE65.
Wspomniane już wcześniej działania UE są działaniami krótkoterminowymi, natomiast ze strony UE oczekiwano planów i działań mających na celu wprowadzanie zmian obejmujących swym
efektem dłuższe perspektywy czasu. Za takie działania uważano
wprowadzanie prac rozwojowych przy wsparciu dokumentów
prawnych dających uprawnienia do wprowadzania zmian nie tylko
związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa ludności cywilnej, ale
również prowadzących do zmian związanych z utrzymywaniem
prawidłowych relacji z rządem Sudanu. Głównym priorytetem jest
realizacja kompleksowego porozumienia pokojowego podpisanego
w 2005 r., które ma stanowić początek w rozwiązywaniu trwającego
 Tamże.
 Tamże, s. 14.

64
65

Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze

157

już 23-lata konfliktu wojennego pomiędzy Północą a Południem
Sudanu. Oprócz pracy komisarza ds. współpracy rozwojowej i pomocy humanitarnej, UE powinna udzielać wsparcia dla DG DEV
(Directorate General for Development), która ma na celu realizowanie i wdrażanie programów takich jak finansowe wsparcie dla
zapewnienia stabilności politycznej i gospodarczej oraz nadzorowanie polityki zewnętrznej. Mandat Specjalnego przedstawiciela
UE (SPUE) w Sudanie ma charakter dwojaki. Przede wszystkim
służy jako podstawowy punkt kontaktu z przedstawicielami UA,
ale również stanowi zabezpieczenie dla prowadzenia spraw i rozmów pokojowych celem rozwiązania konfliktu w Darfurze. Jego
głównym zadaniem jest tworzenie konstruktywnego dialogu pomiędzy północą a Południem Sudanu, z należytym uwzględnieniem
regionalnych aspektów tego konfliktu66.
W ocenie społeczności międzynarodowej SPUE mógłby zrobić znacznie więcej w zakresie poszerzenia sposobów udzielenia
wsparcia i pomocy dotyczącej zmian na terenie Darfuru, poprzez
wywieranie znaczących nacisków na rząd Sudanu. Działania długo
i krótkoterminowe wymagają sprawnego koordynowania, jak również
powinny polegać na działaniach bardziej strategicznych, a nie tylko
na teoretycznych planach w późniejszym czasie cedowanych na ONZ.
Celem podjęcia politycznego dialogu wymagane jest działanie
ze strony państw członkowskich Unii Europejskiej, m.in. poprzez
podejmowanie inicjatywy w zaangażowanie Chin w poprawę
sytuacji w Sudanie. Niestety, zbyt długo ignorowano Chiny jako
głównego odbiorcę ropy z Sudanu, a właśnie Chiny mogły mieć
ogromny wpływ na próby wprowadzania zmian na tym rejonie
z racji swoich relacji ekonomicznych z tym rejonem.
Z inicjatywy Międzynarodowego Trybunału Karnego (MTK),
jak również wniosków Rady Bezpieczeństwa ONZ powstało szereg
 Tamże, s. 15.

66

Nagmeldin Karamalla-Gaiballa

158

nakazów aresztowania dla urzędników sudańskich. MTK z racji
nadanych uprawnień na mocy art. 13 Statutu Rzymskiego ma
możliwość i odpowiednie narzędzia, aby wnioskować i postawić
przed Trybunał Karny osoby bezpośrednio odpowiedzialne za
działania zbrojne, zbrodnie na ludności czy ludobójstwo67.
Współpraca Unii Europejskiej opiera się m.in. na relacjach z Radą
Jedności Narodowej (GONU) w Chartumie, jak również z rządem
Południowego Sudanu (GOSS) w Dżubie. W związku z podpisanym
porozumieniem pokojowym 2005 r. Komisja Europejska opublikowała plan znaczącego wsparcia finansowego dla dokonywania
reform przy użyciu zróżnicowanych instrumentów. Zdeklarowane
nakłady finansowe sięgają kwoty 500 mln € włącznie. Fundusze te
ukierunkowano na takie programy jak: bezpieczeństwo, żywność,
edukacja, urządzenia wodne, wsparcie dla organizacji pozarządowych. W grudniu 2007 r. Komisja przekazała 3 mln € do Funduszu
Powierniczego ONZ w celu udzielenia wsparcia dla prac UA i ONZ
jako wsparcie dla prac Zespołu Wsparcia Mediacyjnego. Mając na
uwadze, iż bardzo trudne jest bezpośrednie finansowanie działań
pomocowych na terenie Sudanu, Unia Europejska działa poprzez
wsparcie finansowe udzielane organizacjom pozarządowym przy
użyciu i za pośrednictwem ONZ. Komisja Europejska jednoznacznie
deklaruje swoją gotowość pomocową w sprawie wsparcia finansowego dla poprawienia sytuacji w Sudanie, jednak, jak już wspomniano, poprzez działania krótkoterminowe. W ocenie krytyków
działania UE powinny również w większym stopniu polegać na
zwiększeniu nakładów finansowych dla inicjatyw rozwojowych68.
Z działań UE jakie wdrożono w celu poprawy sytuacji na terenie Sudanu, wiele z nich nie przynosi oczekiwanych efektów.
Współpraca UE z USA nie przyniosła ograniczenia dalszych działań
 Tamże, s. 16.
 Tamże, s. 17.

67
68

Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze

159

zbrojnych na terenie Sudanu. Nie udało się w pełni ograniczyć
przenoszenia się walk zbrojnych w trwającym konflikcie wojny
domowej. Mimo wszelkich ostrzeżeń w kierunku UE, która powinna
mieć opracowany i gotowy plan działania w przypadku zaostrzenia
się sytuacji konfliktowej na terenie Sudanu, sytuacja nie poprawia
się. UE powinna inicjować działania związane z formalnym rozdzieleniem interesów ekonomicznych, sił zbrojnych, handlu ropą
oraz wsparcia dla spłaty zadłużenia Północy i Południa Sudanu69.
Podsumowując, ogólnie działania pomocowe są bardzo osłabione, chociażby z racji tego, że brakuje ogólnej koordynacji działań
międzynarodowych zarówno na terenie Darfuru, jak również
w rejonie całego Sudanu. Powstały chaos w działaniu UE związany jest m.in. z jakością współpracy UE z USA. Brak jest ścisłej
współpracy ukierunkowanej na planowanie działań pomocowych,
również dlatego, ze powstała swoista rywalizacja pomiędzy krajami sąsiadującymi, które pragną być postrzegane jako główny
pośrednik w działaniach pokojowych. W gestii UE jest wywieranie
silniejszych nacisków na rząd Sudanu, natomiast formalnie nie jest
do tego przygotowana. Rola ta powinna być przejęta przez USA,
a UE powinna przejąć rolę formalnego wsparcia dla owych działań.
Najbardziej skutecznym działaniem jest stworzenie międzynarodowej grupy państw, w skład której weszłyby: Rosja, Chiny, Emiraty
i Państwa Afrykańskie, celem wywierania nacisków politycznych
i ekonomicznych na rząd Sudanu70.

Umowa pokojowa z Abudży w sprawie Darfuru
Podjęte w 2005 r. negocjacje w Abudży w Nigerii toczyły się
początkowo bardzo wolno, tak że urzędnicy ONZ i Unii Afrykańskiej
 Tamże, s. 19.
 Tamże, s. 20.

69
70

160

Nagmeldin Karamalla-Gaiballa

ostrzegali, że mogą one skończyć się fiaskiem. Ostrzeżenia pochodziły od wysoko postawionych urzędników m.in. brytyjski minister
spraw zagranicznych i premier Holandii oświadczyli w styczniu, że
społeczność międzynarodowa powierzyła ogromne fundusze, czas
i wysiłek dla przeprowadzenia rozmów ale ich cierpliwość nie jest
nieograniczona. Presje próbowali wywrzeć sekretarz stanu Wielkiej
Brytanii Hilary Benn oraz zastępca sekretarza stanu US Robert Zoellick. Ostrzegano, że zostanie wstrzymane finansowanie negocjacji,
jeśli porozumienie nie zostanie szybko osiągnięte. Wkrótce rozmowy przechyliły się na stronę ich zatrzymania. Dopiero w sytuacji
zaciętych walki w Darfurze postępy były bardziej prawdopodobne
przez przedstawienie kompleksowego porozumienia pokojowego,
którego celem było zajęcie się przyczynami konfliktu i złożenie
deklaracji pomocy humanitarnej w celu podjęcia porozumienia
o zawieszeniu broni, zmniejszenie poziomu przemocy i poprawienie
klimatu do prowadzenia negocjacji. W końcu największe wysiłki
skierowano na zespoły negocjacyjne a nie strony. Aby podtrzymać
komunikację z mieszkańcami Darfuru i innymi ważnymi grupami,
które nie były reprezentowane na konferencji.
Ostatecznie rebelianci poprosili mediatorów o trzy tygodnie
czasu dla zapoznania się z dokumentacją. Zazwyczaj konferencje
międzynarodowe nie są przeznaczone jako miejsca osiągania
porozumienia poprzez przedłużające się negocjacje publiczne,
ale jako uroczyste miejsce ratyfikowania i ogłaszania wyników
zakulisowych rozmów i negocjacji.
W dniu 5 maja 2006 r. ostatecznie podpisano porozumienie
pokojowe w sprawie Darfuru, znane jako umowa z Abudży. Ukierunkowane jest ono na wytyczenie celów długotrwałego pokoju
dla ochrony niewinnych stron konfliktu. Umowa (porozumienie)
wymusza na sudańskim rządzie Jedności Narodowej rozbrojenie
i demobilizację zbrojnych oddziałów, w tym do połowy października
radykalne ograniczenie ruchów sił obronnych poprzez zmniejszenie

Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze

161

ich liczebności. Szczegółowy harmonogram demobilizacji został
utworzony celem zapewnienia rozbrojenia sił rebeliantów. Umowa
przewidywała, że 4000 kombatantów ma zostać zintegrowanych
z sudańskimi siłami zbrojnymi, 1000 ma być włączonych do sił
policyjnych, a 3000 ma być przeznaczonych dla wsparcia w ramach programów szkolnych i edukacyjnych. Proces demokratyzacji
został określony dla ludności Darfuru, w celu wyboru własnych
przywódców stojących na czele danego regionu. W lipcu 2010 r.
przeprowadzono referendum w celu ustalenia jedności terytorialnej
dla Darfuru. Na okres trzech lat wyborów, umowa przyznaje ruchowi rebelianckiemu 12 mandatów w Zgromadzeniu Narodowym
w Chartumie, 21 miejsc dla krajowych członków ustawodawczych,
1 stanowisko gubernatora i 2 zastępców prezesów państwowych
w Darfurze, wyższe stanowiska w ministerstwach państwowych
i w samorządach. Społeczność międzynarodowa zaangażowana
w tę tematykę wzywa darczyńców do przedłożenia dalszych środków dla wspierania określonych na konferencji potrzeb i realizowania priorytetów71.
Zadaniem GNU jest zagospodarowanie 300 mln dolarów na rok
w okresie dwóch najbliższych lat w celu odbudowy regionu. Joint
Assessment Mission powstaje w celu jednolitej odbudowy dwóch
regionów (północ-południe) na podstawie porozumienia pokojowego, jak również powstaje w celu określenia konkretnych potrzeb
odbudowy i rozwoju Darfuru. Strefy Buforowe miały powstać wokół
obozów dla uchodźców w celu budowy wewnętrznych korytarzy
dla pomocy humanitarnej i innych działań pomocowych. Komisja
powstała w celu bezpośredniej współpracy z ONZ, celem pomocy
dla wysiedleńców powracających na swoje tereny. Umowa stwierdza, że rząd Sudanu zapewni 30 mln dolarów odszkodowania dla
ofiar konfliktu.
71

Darfur Peace Agreement, United States Department of State, 2006-05-08.

162

Nagmeldin Karamalla-Gaiballa

Dziesięć dni od podpisania umowy doszło do jej złamania
i nasilenia konfliktów zbrojnych na prowincjach. Skalę okrucieństwa porównywano do tej z 2003 r. i z początku 2004. Nie
miało to związku z postępowaniem politycznym, ale z powodów
technicznej obsługi rozwiązań, które sugerowano wprowadzić.
Główny doradca zespołów w Abudży, brytyjski specjalista ds.
Sudanu Alex de Waal72, stwierdził 5 lipca 2006 r., że selektywna
eliminacja ugrupowań dżandżawidów poprzez ich zdziesiątkowanie, doprowadzi do konfliktu z rządem Sudanu, któremu
podlegają dżandżawidzi i doprowadzi do dalszego powiększanie
skali konfliktu73.
Niemniej jednak de Waal doradzał jeden kierunek działania,
który byłby zgodny z DPA. Wymagał on zaangażowania armii
sudańskiej w pracy dla działań pokojowych. Prace te obejmują:
utworzenie kontrolowanych szlaków migracyjnych oraz utworzenie
procesu rozbrojenia kontrolowanego przez starszyznę plemienną.
W świetle tak ciężkich zaniedbań oraz spadku zaufania wobec
działań pokojowych, wizja wdrażania poszczególnych procesów pokojowych była jedynie idylliczną wizją dalszych działań
obejmujących kolejne tereny objęte głębokim kryzysem zaufania
i trwającym konfliktem wewnętrznym. Zdaniem de Waal, również
u podstaw rozwiązania konfliktu stoi zjednoczenie grup etnicznych
żyjących na terenie Sudanu. W innym przypadku dalszy rozwój jest
mało prawdopodobny. W przypadku interwencji NATO możliwe
jest też doprowadzenie do jeszcze szerszego konfliktu zbrojnego
i tym samym próby odbudowy kraju na gruzach. Jako przykład
powołuje się na sytuację z Iraku74.
 A. de Waal is Executive Director of the World Peace Foundation at the
Fletcher School, Tufts University.
73
 G. Prunier, Darfur’s Sudan problem, http://www.opendemocracy.net/democracy africa_democracy/darfur_conflict_3909.jspm, [18.03.2013].
74
 Tamże.
72

Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze

163

Istnieje wiele powodów do krytyki postanowień porozumienia
pokojowego w Darfurze, ale jego główne postanowienia nie dotyczą rozbrojenia dżandżawidów. Podczas negocjacji każda ze stron
biorących udział w formułowaniu postanowień, jak również każda
organizacja, która ustanawiała każdy z punktów porozumienia
w Darfurze, jednogłośnie podkreśliła, że konieczność rozbrojenia dżandżawidów należy do tej organizacji, która umożliwiła
uzbrojenie rebeliantów, tym samym wskazując rząd w Chartumie. Wskazano jednak, że plan rozbrojenia rebeliantów powinien
być w pierwszej kolejności zatwierdzony przez Unię Afrykańską.
Następnie po tej akceptacji, powinna nastąpić kontrola procesu
rozbrojenia przez UA oraz niezależną społeczność międzynarodową. Powstała jednak wątpliwość co do możliwości realizacji planu
rozbrojenia i zdolności rządu Sudanu do jego wykonania. Większość dżandżawidów została uzbrojona przez lub przy aprobacie
rządu w Chartumie, co zakłada istnienie politycznej lojalności75.
Kolejna faza rozbrojenia rebeliantów miała polegać na zreformowaniu i zniwelowaniu kompetencji paramilitarnych instytucji, które
kontrolują szlaki migracyjne koczowników i rozpoczęcia procesu
rozbrojenia nadzorowanego przez starszyznę plemienną. Istniała
obawa, że doprowadzi to do ukrywania broni, niemniej powinno
nastąpić znaczne zwiększenie bezpieczeństwa. Kiedy wiadomo, że
żadna z grup nie jest faworyzowana to proces pokojowy może być
wdrażany niemalże bezboleśnie. W owym mechanizmie głównym
celem powinno być rozbrojenie i neutralizacja milicji plemiennych
i jej głównych ognisk konfliktowych powiązanych z rządem w Chartumie. Nie jest to nowa koncepcja, ale została sprawdzona poza
rejonem Afryki i jako jedyna odniosła sukcesy. Wśród tych, którzy
pomogli zaprojektować darfurski plan rozbrojenia są partyzanci
i oficerowie, którzy prowadzili podobne działania na terenie Etiopii
75

 Tamże.

164

Nagmeldin Karamalla-Gaiballa

i Somalii, a także innych częściach Sudanu. Radzili oni cierpliwość
i kontynuację żmudnego procesu budowania zaufania. To daje siłę
do budowania jednolitego frontu pokojowego, jak również siłę
wsparcia przy dalszych etapach procesów pokojowych76.
W każdym razie nie ma miejsca na dalsze złudzenia co do możliwości bezbolesnego wprowadzania zmian na terenie Sudanu. Sprzyjające ku temu działania to jedynie takie, które tworzą polityczno-wojskową kontrolę i ustalenie rozmieszczenia wojsk kontrolujących
dane obszary. Widoczna jest konieczność zaniechania sztucznej
kontroli przez instytucje zewnętrzne, blokujące prawidłowy i płynny
rozwój poszczególnych procesów pokojowych. Sytuacja w Darfurze nie jest wynikiem tylko podziałów etnicznych, czy wrogości
starszyzn plemiennych, ani nawet spisku zaprzysiężonych wrogów
reżimu. Konflikt w Darfurze nie będzie również rozwiązany poprzez
propagowanie optymistycznych receptur przywracania pokoju77.
Podkreśla się, że Darfur był niezależnym państwem, którego
terytorium Brytyjczycy włączyli do kondominium brytyjsko-egipskiego w 1916 r. ze względów strategicznych w okresie „wielkiej
wojny”. Ponieważ obszar był bezużyteczny dla nich w tym czasie,
zapomnieli o nim prawie tak szybko, jak go przyjęli i taki zapomniany pozostawał on, aż do 1970 r.. Darfur zamieszkany był przez plemiona afrykańskie i arabskie. Podział ten nigdy nie miał większego
znaczenia w czasach niezależności Darfuru, a nawet imperialnego
zaniedbania, gdyż wszyscy jego mieszkańcy byli muzułmanami.
Znaczenia nabrał dopiero wówczas, gdy doszło do sytuacji dokonania podziału terytorialnego na pro- i antychartumskie78.
Kolejne porozumienie pokojowe w Darfurze, znane również
jako umowa z Doha, zostało podpisane w lipcu 2011 r. pomiędzy
 Tamże.
 Tamże.
78
Zob. A. de Waal, Darfur’s fragile peace, http://www.opendemocracy.net/
democracy-africa_democracy/darfur_conflict_3909.jsp,[17.03.2013].
76
77

Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze

165

rządem Sudanu a Ruchem Wyzwolenia i Sprawiedliwości. Porozumienie to gwarantuje wsparcie dla ofiar konfliktu w Darfurze
oraz pozwala prezydentowi Sudanu wyznaczyć wiceprezydenta
z Darfuru. Ustanawia prowincję Darfur jako nowy region, a jego
władze uprawnia do zwołania referendum. Umowa przewiduje
również podział władzy na poziomie krajowym. Ruch, który podpisuje porozumienie będzie miał prawo do mianowania 2 ministrów
i dwóch z 4 ministrów stanu na poziomie federalnym oraz będzie
mógł nominować 20 członków krajowych ustawodawczych.

Dokument z Doha na rzecz pokoju w Darfurze
Dokument z Doha na rzecz pokoju w Darfurze został podpisany w maju 2011 r. w Doha w Katarze. W dniu 14 lipca rząd
Sudanu i Ruch Wyzwolenia i Sprawiedliwości podpisały protokół
porozumienia, który stanowi ramy dla kompleksowego procesu
pokojowego w Darfurze. DDPD to kulminacja dwóch i pół roku
negocjacji, dialogu i konsultacji z głównymi stronami konfliktu
w Darfurze, wszystkimi zainteresowanymi stronami i partnerami
międzynarodowymi. Unia Afrykańska z misją ONZ w Darfurze
użyczyły tu swej wiedzy technicznej celem nakłonienia stron
konfliktu do stworzenia dokumentu DDPD. Dokument DDPD
stanowi rozwiązanie z uwzględnieniem przyczyn konfliktu i jego
skutków, w tym również dotyczy podziału władzy. Jest źródłem
wiedzy na temat praw człowieka, sprawiedliwości i pojednania,
odszkodowania i powrotu do wewnętrznego dialogu między
stronami79.
W czerwcu sekretarz generalny ONZ Ben Ki-Moon z zadowoleniem przyjął dokument pokojowy z Doha dotyczący Darfuru
„Sudan Tribune” 2013, http://www.sudantribune.com/IMG/pdf/DPA-_
Doha_draft.pdf [12.08.2013].
79

Nagmeldin Karamalla-Gaiballa

166

jako podstawę do zaprzestania trwającego od ośmiu lat konfliktu w Sudanie. Założenia dokumentu są wspierane przez Unię
Afrykańską i Ligę Arabską. UNAMID przewodniczy komisji ds.
zawieszenia broni, o której mowa jest w dokumencie DDPD.
Potwierdzono swoje zobowiązanie do przestrzegania Narodowej
Konstytucji Republiki Sudanu z 2005 r. w celu pełnej realizacji
kompleksowego porozumienia pokojowego w styczniu 2005 r.
oraz do respektowania rezolucji Rady Bezpieczeństwa w sprawie
konieczności osiągnięcia politycznego rozwiązania konfliktu
w Darfurze, w szczególności umowy o zawieszeniu broni i pomocy humanitarnej80.
Kolejne ważne daty i dokumenty to:
– Traktat o pomocy w Darfurze z dnia 8 kwietnia 2004 r.;
– Zgoda stron sudańskich na warunkowe powołanie Komisji ds.
zawieszenia broni i rozmieszczenia obserwatorów w Darfurze
z dnia 28 maja 2004 r.;
– Protokół o poprawie sytuacji humanitarnej w Darfurze z dnia
9 listopada 2004r;
– Protokół między rządem Sudanu, Sudan Liberation Movement
/ Army a Ruchem Sprawiedliwości i Równości o wzmocnienie
bezpieczeństwa w Darfurze, zgodnie z umową N’Djamena;
– Deklaracji zasad dotyczących rozwiązania konfliktu w Darfurze
Sudan z dnia 5 maja 2006 r., w Abudża Nigeria;
– Umowa między rządem Sudanu a Sprawiedliwość i Równość
z dnia 23 lutego 2010, w Doha, Katar;
– Rozmowa pomiędzy rządem Sudanu a Ruchem Wyzwolenia
i Sprawiedliwości z dnia 18 marca 2010 w Doha, Katar;
– Porozumienie o zawieszeniu broni między rządem Sudanu
a Ruchem Wyzwolenia i Sprawiedliwości z dnia 18 marca 2010,
Doha, Katar.
 Radio Dabanga, http://www.radiodabanga.org/node/16328 [12.08.2013].

80

Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze

167

Przyjęto też inicjatywę stworzenia w Darfurze Banku Rozwoju
DDB dla wspomagania rozwoju, co przyjęto w imieniu Emira Kataru
bardzo entuzjastycznie. Podkreślono też po raz kolejny konieczność,
aby wszystkie strony konfliktu zbrojnego w Darfurze bezwarunkowo
zaakceptowały zobowiązania wynikające z międzynarodowych praw
humanitarnych i międzynarodowych praw człowieka. Uznano też,
że konflikt w Darfurze nie może być rozwiązany poprzez działania
zbrojne, lecz jedynie poprzez działania polityczne.
Dokument z Doha na rzecz pokoju w Darfurze DDPD, został
podpisany w lipcu 2011r. przez rząd Sudanu i Ruch Wyzwolenia
i Sprawiedliwości, czyli niestety tylko jedną z buntowniczych
stron opozycyjnych. Od samego początku DDPD była porozumieniem wadliwym, co nie odnosi się do najważniejszych kwestii
politycznych i bezpieczeństwa. Niemniej jednak DDPD stanowił
ogromny krok kończąc dekadę konfliktów w rozległym regionie
zachodniego Sudanu. Rząd w Chartumie niestety konsekwentnie utrudniał istotne działania dla wykonania tej umowy, która
powstała na tak niepewnym fundamencie. Należy zauważyć, że
samo porozumienie jest mocno wadliwe i niekompletne. Jest to
istotne ponieważ nie uwzględnia bezpieczeństwa podstawowego
oraz kwestii politycznych, które doprowadziły do chwycenia za
broń w Darfurze przeciwko reżimowi. Co więcej nie powstrzymuje
to bojówek od dalszych działań zbrojnych, które skutecznie zapobiegają powrotowi przesiedleńców wewnętrznych i uchodźców.
DDPD jest niesamowicie podobny do porozumienia pokojowego
podpisanego w Abudży w 2006 r. co było dyplomatyczną katastrofą.
Umowa rozwiązuje jeden z przejawów szerszego problemu rządu
w Chartumie – tj. marginalizację społeczeństw żyjących na peryferiach Sudanu. Dopóki nie zostanie kompleksowo zrealizowana
polityka integracji i transformacji demokratycznej dla wszystkich
ludzi w Sudanie, wszelkie kolejne umowy pokojowe będą przynosiły jedynie regionalne porozumienie, tak jak w przypadku

168

Nagmeldin Karamalla-Gaiballa

Darfuru. W związku z tym zarówno rząd USA, jak i inne kluczowe
organizacje pomocowe muszą zmienić swoje postępowanie wobec
Darfuru w postaci osobnego projektu polityki oddzielając go od
reszty Sudanu. Następnie Darfur musi być włączony do przyszłego
planowania politycznego w Sudanie81.

Porozumienie z Heidelbergu
Od 2008 r., przedstawiciele wszystkich sił politycznych w Darfurze, w tym przedstawiciele społeczeństwa obywatelskiego, zaangażowały się w dialog, uwzględniający przyczyny konfliktu
w Darfurze. Dialog ten został zorganizowany przez Instytut Maxa
Plancka we współpracy z Instytutem Badań nad Pokojem na
Uniwersytecie w Chartumie. Spotkania odbyły się w Chartumie,
a przede wszystkim, w Heidelbergu w Niemczech, w związku
z czym proces ten stał się znany w regionie Darfuru jako Porozumienie z Heidelbergu82.
W negocjacjach stronie sudańskiej przewodniczył dr Al-Tayeb
Haj Ateya i opierał się na dobrych praktykach międzynarodowych
prawników i mediatorów takich jak: Książę Raad bin Zeid (Jordan),
JE dr. Tono Eitel (Niemcy), dr Kamal Hossain (Bangladesz), prof.
Rahmatullah Khan (Indie), JE dr Thomas A. Mensah (Ghana)
i sędzia Tafsir M. Ndiaye (Senegal)83.
Proces skoncentrowano na umożliwieniu obywatelom tego
regionu rozwoju wraz z kompleksowym rozwiązaniem uwzględniającym konstytucyjność, polityczność oraz ekonomiczne i społeczne
aspekty konfliktu w Darfurze. Ostateczny wynik porozumienia
pokojowego Heidenbergu, jako dokument końcowy Heidelberg
 Omer Ismail, A. LaRocco, Failing Darfur: Project of the Center for American
Progress to end genocide and crimes against humanity – Enough, 8/2012 r.
82
Heidelberg Darfur Dialogue Outcome Document, Berlin 2010, s. 3.
83
 Tamże, s. 3.
81

Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze

169

Darfur Dialogue, został przedstawiony szerszej publiczności za
pośrednictwem publikacji wydanej w Berlinie 19 maja 2010 r.84.
Dokumentem końcowym jest projekt porozumienia pokojowego
w Darfurze, jak również konstytucja regionu Darfuru w Sudanie.
Projekt zawiera kryteria i wytyczne dotyczące podziału władzy,
gwarancji praw człowieka, przepisy w celu zapewnienia skutecznego udziału Darfuru na wszystkich szczeblach rządu federalnego w Sudanie oraz przepisy dotyczące rozwoju ekonomicznego,
zarządzania ziemią i zasobami naturalnymi. Końcowy dokument
przewiduje także możliwość ustanowienia, na okres przejściowy,
terytorium Darfuru jako prowincji z własnymi kompetencjami oraz
instytucjami w ramach rządu Sudanu85.
Wewnętrzna organizacja Darfuru wedle tego dokumentu opiera się na rządach prawa i zasadach demokracji oraz rządowej
odpowiedzialności. Dokument zawiera również przepisy w celu
wzmocnienia terytorialnego samorządu. Marginalizacja regionu
zostanie zaniechana poprzez włączenie Darfuru na wszystkich
poziomach administracyjnych i we wszystkich gałęziach do służby
rządowej i publicznej, w tym wojskowej. Prawa człowieka i podstawy wolności w Darfurze są wzmacniane poprzez gwarancje
w przepisach prawnych, które stanowią część ostatecznego porozumienia pokojowego w Darfurze86.
Podział dóbr i dochodów publicznych w Sudanie jest zgodny
z zasadami sprawiedliwości i sprawiedliwego rozwoju społecznego
i gospodarczego w całym kraju. Darfurski Zarząd Odbudowy i Rozwoju został uczyniony odpowiedzialnym za zarządzanie funduszami i zrównoważenie projektu gospodarczego rozwoju regionalnego.
Szczegółowe przepisy odnoszą się do obowiązków budżetowych,
 Tamże, s. 4.
 Tamże, s. 3.
86
 Tamże.
84
85

Nagmeldin Karamalla-Gaiballa

170

dochodów, międzynarodowych transferów między różnymi szczeblami administracji, w szczególności pomiędzy centrum a Darfurem.
Obszerny rozdział dotyczy także rozwoju i zarządzania ziemią oraz
zasobami naturalnymi w celu zapewnienia ich sprawiedliwego
i zrównoważonego wykorzystania. Ten rozdział zawiera przepisy
dotyczące tradycyjnych i historycznych praw do ziemi określonych
ludów oraz przydział ziemi dla jednostek, społeczności, a także
rozwoju i zarządzania ziemią. Ponadto, dokument końcowy wprowadza mechanizmy i instytucje, w celu ułatwienia pokojowego
rozstrzygania sporów w sprawach ziemskich. W odniesieniu dla
zasobów naturalnych przepisy szczegółowe równoważą regionalny
i lokalny interes zgodnie z międzynarodowymi standardami ochrony
środowiska. Odpowiedzialność karna traktowana jest z najwyższą surowością wobec osób odpowiedzialnych za poważne akty
przemocy w trwającym konflikcie zbrojnym w Darfurze. Znalazł
się również rozdział dotyczący kwestii odszkodowania dla osób,
które pojedynczo lub grupowo poniosły szkody i straty w trakcie
wojny domowej w Darfurze87.
The role of the international community
in the conflict in Darfur
Summary
This paper aims to investigate the international community role in
resolving the armed conflict in the western Sudanese province of Darfur.
A before/after approach was used to examine the international community
role in resolving the armed conflict in the western Sudanese province
of Darfur. Explains the important role played by the international community in its engagement in peacekeeping that guided this condition.
The approach and the results are original and valuable to evaluate the
role of the international community in Africa.
 Tamże.

87

Jarosław Różański

Niloci z Sudanu Południowego
Wśród najczęściej stosowanych kryteriów scalania w jedną
kulturę dwóch lub kilku grup ludzkich występują cechy antropometryczne, terytorium geograficzne, wspólna historia, język,
religia oraz organizacja społeczeństwa, łącznie z gospodarką
i strukturą władzy. W oparciu o te kryteria wyodrębnić można
przestrzeń kultury ludów nilockich. Pochodzenie ludów nilockich
i ich klasyfikacja są dla badaczy problemem nierozstrzygniętym,
a istniejące hipotezy są niekiedy sprzeczne. Niektórzy ich pochodzenie wywodzą z terenów Sudanu, Czadu oraz Afryki Wschodniej.
Pod naporem ludów semickich mieli być oni zepchnięci na teren
południowego Sudanu. Inni ich kolebkę sytuują w Bahr al-Ghazal w południowym Sudanie, skąd mieli migrować na północny
i południowy wschód. Jeszcze inni (G.P. Murdock) widzą w nich
potomków tzw. łowców Kojsan oraz ludów negroidalnych, albo
też potomków ludności chamickiej oraz ludów negroidalnych.
Podobnie jak zróżnicowane są hipotezy o ich pochodzeniu, tak
samo podawane są różne klasyfikacje ludów nilockich. Wybitny
znawca ludów nilockich Edward E. Evans-Pritchard dzieli ich na
dwie podstawowe grupy – Dinka-Nuer i Luo-Szylluk. Z drugiej
wydziela Szylluków jako grupę szczególną oraz znacznie słabiej
zorganizowane grupy etniczne mówiące językami pokrewnymi,
którym autor ten nadał zbiorową nazwę Luo. Natomiast H. BauJarosław Różański – dyrektor Instytutu Dialogu Kultury i Religii, Wydział Teologiczny UKSW w Warszawie

172

Jarosław Różański

mann mówi o czterech wielkich zespołach nilockich – Szyllukach
(wraz z Luo), Dinkach, Nuerach i Bari.
Dla potrzeb niniejszego opracowania wykorzystana zostanie
nieco zmodyfikowana klasyfikacja H. Baumanna. Niloci z Sudanu
Południowego zostaną omówieni w pięciu grupach:
1) Szyllukowie, którzy wyróżniają się spośród innych Nilotów m.in.
stworzeniem scentralizowanej władzy oraz północni Luo;
2) Zachodni i południowi Luo, mówiący językami szylluckimi, ale
zachowujący strukturę społeczną akefaliczną (segmentarną);
3) Dinkowie;
4) Nuerowie;
5) Bari i ludy pokrewne. Bari pod względem językowym zaliczani są
do ludności nilochamickiej, jednak inne charakterystyczne cechy
kulturowe pozwalają ich włączyć do wielkiej rodziny Nilotów1.

Środowisko naturalne i gospodarka
Niloci zamieszkują obszar określany w skrócie Dorzeczem Górnego Nilu. W rzeczywistości termin ten obejmuje rozbudowane
dorzecza kilku wielkich rzek: Nilu Górskiego i Nilu Białego, Bahr
al-Ghazal z Bahr-el-Arab, Sobatu, Dżur i innych, wraz ze znajdującą
się w ich obrębie Kotliną Górnego Nilu, szeroką na ok. 1000 km na
południu. Od południa kotlinę ogranicza próg Azande i krawędzie
wyżyn wschodnioafrykańskich, a od wschodu masyw Wyżyny
Etiopskiej. W kotlinie dominują sawanny i wielkie bagna (sudd)
o powierzchni 60 tys. km2. Na południu sawanna przechodzi niekiedy w znaczne kompleksy leśne.
 Najobszerniejsze polskojęzyczne opracowania Nilotów, jako wyodrębnionej grupy ludów, to: B. Hanczka-Wrzosek, Dorzecze Górnego Nilu (Niloci),
w: B. Hanczka-Wrzosek, Z. Komorowski, A. Rybiński, Ludy Afryki: przegląd
regionalny, Warszawa 1985, s. 133–152; Z. Komorowski, Kultury Czarnej Afryki,
Wrocław – Warszawa – Kraków 1994, s. 103–111; C.G. Seligman, Ludy Afryki,
przeł. E. Promińska, Warszawa 1972, s. 169–175.
1

Niloci z Sudanu Południowego

173

W kotlinie klimat jest gorący, tropikalny z dwiema porami roku
– deszczową i suchą. W południowych lasach występuje klimat
równikowy z dwiema porami deszczowymi.
Niloci zajmowali się przede wszystkim hodowlą bydła, rolnictwo
i łowiectwo traktując jako zajęcia uboczne. Dlatego też podkreślano,
iż „pomimo bardzo ciemnej skóry i niewątpliwej przewagi elementu
nigryckiego u Nilotów, trzeba przyznać, że ich kultura ma znacznie
więcej cech chamickich niż nigryckich. Są to bowiem ludy głównie
pasterskie, tak że np. Dinkowie uprawiają ziemię w tak znikomych
ilościach, że nie wystarcza im płodów rolnych nawet na mąkę
i piwo od jednego zbioru do drugiego” pisał Charles G. Seligman,
orędownik kontrowersyjnej „teorii chamickiej”, czy też „mitu chamickiego”2. Jednak wiele jego spostrzeżeń jest bardzo trafnych. I tak
w swoim klasycznym dziele charakteryzował zamiłowanie Dinków
do hodowli bydła: „Przewaga roli pasterstwa w ich życiu znajduje
odbicie w niemal religijnej powadze, z jaką traktują swoje bydło.
U Dinków istnieje rozbudowana uroczystość inicjacji, w czasie
której ojciec młodego człowieka daje mu w prezencie byka i bez
przesady można powiedzieć, że chłopak przywiązuje się tak bardzo do zwierzęcia, że można nazwać to procesem psychologicznej
«identyfikacji». Chłopak taki potrafi całe godziny spędzać bawiąc się
z bykiem i śpiewając mu, jest nazywany przez sąsiadów imieniem
swego byka, a w wypadku śmierci zwierzęcia przeżywa on prawdziwą i szczerą żałobę. Nic więc dziwnego, że bydła nie zabija się
w celu konsumpcji poza wyjątkowo uroczystymi okazjami, a dieta
Nilotów jest na ogół mleczno-zbożowa”3. U Dinków każdy byk lub
wół jest przeznaczony na ofiarę. Wierzą oni, że bydło i dzieci należą
do Boga i Bóg daje je ludziom tylko jako dar od siebie4.
 C.G. Seligman, Ludy Afryki, dz. cyt., s. 170.
 Tamże, s. 171.
4
Por. J.S. Mbiti, Afrykańskie religie i filozofia, przeł. K. Wiercińska, Warszawa
1980, s. 74.
2
3

174

Jarosław Różański

Stada bydła decydują o prestiżu poszczególnych rodzin i rodów.
U Szylluków np. posiadanie „świętego stada” urosło do jednego
z symboli władzy monarszej. Dlatego też bydło przeznacza się
w pierwszym rzędzie na cele pozaekonomiczne – ofiary, opłaty małżeńskie za żony, podarki. Hodowla bydła była domeną mężczyzn.
Natomiast kobiety zajmowały się głównie uprawami rolniczymi.
Warunki geograficzne i klimatyczne, jak również przemiany społeczno-gospodarcze w ramach nowych organizmów państwowych, które
wchłonęły Nilotów, sprawiły, że coraz większe znaczenie w etnicznej
gospodarce zaczęło mieć rolnictwo kopieniacze. Na te lokalne zmiany gospodarcze duży wpływ miała także obecność muchy tse-tse.
Ludzie potrafią uniknąć zarażenia jej ukąszeniem, które prowadzi
do śpiączki kończącej się śmiertelnym letargiem. Gorzej z bydłem,
które po jej ukąszeniu zapada na chorobę zwaną nagana. Stąd też
tam, gdzie tych much jest dużo, hodowla bydła staje się niemożliwa.
Tam, gdzie zaczęło dominować rolnictwo, przechodziło ono
z reguły w ręce mężczyzn.

Tradycyjne religie
Niloci byli wyznawcami religii tradycyjnych. Z biegiem lat jednak
procent wyznawców religii tradycyjnych zmniejsza się na rzecz
chrześcijaństwa i islamu. Tradycyjne religie Nilotów charakteryzuje silny kult przodków lub bohaterów, wiara w Istotę Najwyższą
oraz – jak i w innych tradycyjnych religiach afrykańskich – wiara
we wszechobecność duchów5.
5
Klasycznymi opracowanimi religii Nilotów są dwie prace. Pierwsza to
Edwarda E. Evansa-Pritcharda Nuer Religion (Oxford 1956; Religia Nuerów, Kęty
2007), będąca owocem długich badań nad kulturą Nuerów. Autor żył wśród Nuerów, nauczył się ich języka i uczestniczył aktywnie w ich życiu. Druga książka
to Divinity and Experience: the religion of the Dinka (London 1961) Godfreya
Lienhardta, który opisuje religię Dinków. Obydwie charakteryzują się opisaniem

Niloci z Sudanu Południowego

175

Bóg Najwyższy Dinków nazywa się Nfialich (Nfialicz). Jego imię
znaczy „Ten, który jest w górze”. Dinkowie uważają go za stwórcę
świata. Nie ma on początku ani końca, jest sprawcą wszystkiego,
co dzieje się na świecie. Dba on o zachowanie porządku i ładu
w świecie. Zsyła na ziemię deszcze z „miejsca dreszczów”. Chociaż
niekiedy z zsyłaniem deszczu kojarzy się bóstwo Dengdit – „Wielki
Deszcz”, które raz uważa się za emanację Nfialicha, innym razem
za jego syna, pierwszego władcę Dinków, który miał w tajemniczy
sposób zniknąć w czasie burzy6. Godfrey Lienhardt podkreśla, że
w religii Dinków świat istot duchowych i świat ludzi spotykają sie
ze sobą w każdym aspekcie życia, w codziennym doświadczeniu
ludzkim, i to właśnie jest istota ich religii7.
Nuerowie mówią o Istocie Najwyższej Kwot. Postrzegają ją jako
ducha nieba lub duchową istotę z nieba. Objawia się on pod postacią deszczu, a także widać jego działanie w błyskawicy. Choć jest
wszechobecny, to jednak nikt nie może go zobaczyć. Zwracają się
do niego za pośrednictwem Księżyca. Uważają Kwota za stwórcę
i poruszyciela wszystkich rzeczy oraz za prawodawcę, inicjatora
zwyczajów i tradycji ludu.
Z firmamentem niebieskim wiążą swego Boga-Stwórcę imieniem
Dżuok (Jouk) także Szyllukowie. Jest on jak wiatr albo powietrze,
czyli bezkształtny i niewidzialny. Niczym powietrze wypełnia
każdą lukę we wszechświecie. Ulepił człowieka z gliny o różnych
kolorach, ludzie zwracają się do niego w modlitwach, a jego imię
często pojawia się w pozdrowieniach8.
Według wierzeń Bari Bóg – Ngun loki – utrzymuje ludzkość
przy życiu, stwarzając co miesiąc stu ludzi.
religii przy użyciu narzędzi antropologii kulturowej i starają się patrzeć na nie
oczami ich wyznawców, w tym przypadku samych Nuerów i samych Dinków.
6
Por. C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., s. 88–90.
7
 G. Lienhardt, Divinity and Experience: the religion of the Dinka, dz. cyt.
8
Por. omówienie: S. Piłaszewicz, Religie Afryki, Warszawa 2000, s. 50–51.

176

Jarosław Różański

Tradycyjne religie Nilotów cechuje także silny kult przodków,
w tym zwłaszcza przodków-bohaterów, czy też herosów. Specjalne
miejsce zajmuje do dzisiaj wśród Szylluków żywy kult Njakanga,
założyciela ich państwa. Według tradycyjnych wierzeń jego duch
wciela się w każdego nowego władcę, co celebrowane jest w czasie
specjalnego obrzędu, związanego z objęciem tronu. Njakang żyje
w zaświatach, ale także w osobach kolejnych swych następców.
Njakang i jego następcy są odpowiedzialni za państwo i lud, m.in.
zapewniając deszcze i urodzaje. Njakang, który jest potężnym
przodkiem, nie zaznał starości i nigdy nie chorował. Umarł w pełni
sił. Stąd też i jego obecna siła. By jego następcy mogli iść tą samą
drogą, powinni umierać lub być zabijani zawsze w pełni sił, zanim
zniedołężnieją9.
Dinkowie i Nuerowie spędzają dużo czasu na aktach kultu.
Wszyscy Niloci także praktykują obrzędy przejścia.

Pochodzenie Luo
Poszczególne grupy Luo posługują się językami określanymi
jako języki szylluckie. Należą one do społeczeństw hodowlano-rolniczych. Chociaż podstawą ich utrzymania było kopieniactwo,
to jednak u wielu grup znaleźć można pozostałości po rozbudowanych niegdyś licznych obrzędach, nakazach i zakazach związanych
z bydłem. Ponadto wśród wszystkich Luo „rozpowszechniony był
zwyczaj przypisywania chłopcu podlegającemu obrzędowi inicjacji
byka sakralnego noszącego to samo co on imię i zabijanego wraz
ze śmiercią swego właściciela. Podstawą struktury społecznej plemion Luo są egzogamiczne rody patrylinearne oparte na więziach
pokrewieństwa, podstawową zaś jednostką społeczną i gospodarczą
 C.G. Seligman, Ludy Afryki, dz. cyt., s. 172–173; Z. Komorowski, Kultury
Czarnej Afryki, dz. cyt., s. 110.
9

Niloci z Sudanu Południowego

177

jest rodzina, niegdyś poligeniczna, a obecnie również i monogamiczna”10. Nie tworzyli oni – z wyjątkiem Szylluków – większych
organizmów politycznych.
W przekazach wielu Luo żywa jest tradycja, że kiedyś stanowili
oni jeden wielki lud. Jedna z wersji opowieści ukazuje dwóch
mieszkających razem braci – Nyipiira i Nyabongo. „Pewnego dnia
Nyipiir uprawiał swoje pole leżące nad Nilem, na północ od Pubungu, gdy nagle nadbiegł słoń. Nyipiir chwycił pierwszą lepszą
włócznię, która jak na złość akurat należała do jego brata, i cisnął
nią w słonia. Zranione zwierzę uciekło wraz z włócznią. Nyipiir
chciał zapłacić bratu za utraconą broń, ale Nyabongo upierał się, że
musi dostać ją z powrotem. Nyipiir był zatem zmuszony wyruszyć
w nieznane w poszukiwaniu zagubionej włóczni. Wreszcie odnalazł
ją w legendarnej kryjówce słoni, razem z pięknymi paciorkami,
które od tej pory stały się oznaką władzy królewskiej”. Drugi epizod
opowiada, jak „pewnego dnia dziecko Nyabongo połknęło jeden
paciorek z królewskiego naszyjnika zabranego z krainy słoni.
Nyipiir najpierw zażądał jego zwrotu, a później rozciął dziecku
brzuszek, żeby go wydobyć. Dziecko zmarło, a zrozpaczony Nyabongo opuścił kraj razem ze swoimi krewniakami i klientami
oraz innymi rodzinami Luo, wstrząśniętymi tragedią. Część ludzi
wyruszyła na wschód, a część na zachód od Nilu”11. Te ustne
przekazy mówią o długotrwałym procesie dzielenia się. Według
jednej z wersji Luo wywodzą się znad ujścia rzeki Bahr al-Ghazal
do Nilu. Ich wędrówka rozpoczęła się ok. tysiąca lat temu. Trwające wiele stuleci wędrówki Luo prowadzone były przez wodzów
rodów albo przez starszych rodziny, którzy chcieli znaleźć lepsze
warunki do życia dla swoich bliskich. W ciągu bardzo długiego
B. Hanczka-Wrzosek, Dorzecze Górnego Nilu (Niloci), dz. cyt.
S. Feierman, Ludność i języki w Afryce Wschodniej w czasach najdawniejszych,
w: Ph. Curtin, S. Feierman, L. Thompson, J. Vansina, Historia Afryki. Narody
i cywilizacje, przeł. M. Jannasz, Gdańsk 2003, s. 171–172.
10
11

178

Jarosław Różański

czasu Luo zajęli obszar, który rozciągał się z północy na południe
na ok. 1500 kilometrów12. W czasie tych wędrówek stykali się
z różnorodnością językową i gospodarczą innych ludów, przyjmując
od nich wiele elementów w różnych sferach kultury, począwszy
od języka, a skończywszy na gospodarce.
Szyllukowie i północni Luo
Szyllukowie wraz z innymi Luo tworzą jedną z najważniejszych grup Nilotów, rozproszoną jednak na znacznej przestrzeni.
Edward E. Evans-Pritchard mówi o jednej grupie Szylluk-Luo,
gdyż Szyllukowie posługują się pokrewnym językiem. Niektórzy
badacze jednak wyodrębniają Szylluków ze względu na inne cechy
kultury, zbliżające ich do Dinków i Nuerów13. Obecnie zamieszkują oni głównie na zachodnim brzegu Nilu, począwszy od jeziora
No, będącego łącznikiem między Nilem Górskim (Bahr-al-Jabal)
i Nilem Białym, aż po Kosti na północy. Ich liczebność szacuje się
na ok. 500 tys. Największe skupiska Szylluków znajdują się wokół
miast Malakal i Kodok (do 1904 r. pod nazwą Faszoda).
Tradycja etnogenetyczna mówi, że przywędrowali oni z kraju
Duwat lub kraju Kero, który miał leżeć bardziej na południe od
ich obecnych siedzib. Wędrówkę z tego kraju rozpoczął Njakang
– protoplasta i heros Szylluków. Według podań jego matka była
krokodylem lub też pół krokodylem, pół kobietą. Przyczyną emigracji był spór z bratem o sukcesję po ojcu. Njakang wyruszył ze
swymi ludźmi, zabierając monarsze insygnia, broniąc się przed
słońcem, ujarzmiając rzekę i przywołując deszcze. Niebu wydarł
stado bydła. Pozostawił też po sobie monarszy tron czy też stołek
(kwom), wodzowską skórę antylopy, sierść z grzbietu żyrafy (yar
Por. tamże, s. 172–173.
Por. E. Rzewuski, Azania zamani. Mity, legendy i tradycje ludów Afryki
Wschodniej, Warszawa 1978, s. 211.
12

13

Niloci z Sudanu Południowego

179

Szyllukowie (fot. G.N. Morhig)

Dawna pocztówka ze zbiorów A. Rybińskiego (Warszawa)

wir), strusie pióra (okwon wudo), motykę, srebrną włócznię, 2 srebrne bransolety (ateg) oraz koraliki z muszli (rek). Przedmioty te
przekazywane są z pokolenia na pokolenie. Potrafił tworzyć ludzi
– swoich poddanych – z dzikich zwierząt, ryb, a nawet owadów.
Będąc w pełni sił sam siebie udusił14.
Mit o Njakangu uzasadnia odrębność plemienną Szylluków
i spoistość ich państwa. Od niego rozpoczyna się historyczna „pamięć” tego ludu. On też propaguje i uzasadnia cześć oddawaną
władzy monarszej.
Szyllukowie wpisali się w karty historii dzięki utworzeniu w XVI w.
własnego, scentralizowanego państwa. Pierwszym jego władcą został Njakang. Najmniejszą jednostką terytorialną w państwie była
wioska składająca się z kilku zagród, których mieszkańcy należeli
do jednego rodu. Wioski tworzyły dystrykty, a te z kolei wchodziły
w skład dziesięciu prowincji królestwa, którego stolica znajduje
14

Por. tamże, s. 212–215; Z. Komorowski, Kultury Czarnej Afryki, dz. cyt.

180

Jarosław Różański

Szyllukowie (fot. G.N. Morhig)

Dawna pocztówka ze zbiorów A. Rybińskiego (Warszawa)

się w Faszodzie. Ludność w państwie Szylluków była mocno zhierarchizowana. Najniższą warstwę tworzyli niewolnicy, najwyższą
– arystokracja złożona z krewnych króla.
W 1837 r. państwo Szylluków zostało podbite przez Turko-Egipcjan. Na krótko niepodległość odzyskało w latach 1881–1898,
podczas powstania Mahdiego. Po uzyskaniu przez Sudan niepodległości uzyskało ono pewną autonomię, zachowując tzw. rodzimą
administrację. Obecnie dzieli się na dwie części: północną (Gar)
i południową (Lwak), w których rolę seniorów pełnią zarządcy
z Mwomo (północ) i z Tongu (południe). Podstawą pozostaje
jednak podział na 15 prowincji, podległych królowi (reth). U boku
władcy duże znaczenie posiada Rada Wodzów (jagiwipadiwad).
W 1992 r. rządy objął Reth Kwongo Dak Padiet jako 34. władca
Szylluków. Władca (reth) jest uważany za wcielenie Njakanga –
założyciela państwa.
Władcy Szylluków dawniej nie uczestniczyli bezpośrednio w bitwach. Kierowali nimi z oddali. Żyją w wyniosłej separacji od swych

Niloci z Sudanu Południowego

181

poddanych, jadając np. zawsze na osobności. Ich obowiązkiem
jest natomiast zanoszenie modłów w interesie całego plemienia
i dbałość o sanktuaria. Między innymi pod ich opieką znajduje
się, obok insygniów, święty ogień, który po ich śmierci zostaje
wygaszany, a rozpalany ponownie w chwili intronizacji następcy.
Śmierć króla – jak już wiemy – dawniej miała z reguły charakter
rytualny (w formie zabójstwa lub samobójstwa), lecz ogłaszano ją
zawsze z opóźnieniem, dopiero po ponownym objęciu tronu przez
nowego króla. Obwieszczenie żałoby wywoływało stan pewnego
chaosu społecznego. Pogrzeb łączono z wielu bardzo uroczystymi,
a niekiedy i przerażającymi obrzędami. Z tej okazji składano m.in.
liczne ofiary z ludzi – zabijano żony, służbę, niewolników, razem
z bydłem, by cały ten dobytek towarzyszył zmarłemu w czasie
jego niebiańskiej wędrówki15.
Obecnie wielu Szylluków jest wyznawcami chrześcijaństwa (na
południu) oraz islamu (na północy). Wielu też żyje na emigracji.
Obok Szylluków do północnych Luo zalicza się także Anywaa,
zwanych powszechnie przez ich sąsiadów oraz w literaturze – Anuak
(Anyuak). Dawniej zajmowali tereny nad rzeką Sobat i jej dopływami
Baro i Akobo-Pibor. W XIX i XX w. na te tereny napłynęli liczni Nuerowie. Zasymilowali oni bądź też wypchnęli rodzimych mieszkańców
i wiele dawnych osad Anuaków, jak np. Abwong, Adong, Akobo,
stało się nuerskimi. Obecnie Anuakowie żyją głównie w hrabstwach
Pochalla i Akobo w stanie Jonglei. Liczą ok. 100 tys. osób.
Duży wpływ na kulturę Anuaków wywarła bliskość sąsiedniej
Etiopii i częsta zależność od jej władców. Ich mitycznym przodkiem
był Gilo. Ich struktura społeczna była akefaliczna, oparta na małych
Szerzej o Szyllukach: P. Mercer, Shilluk trade and politics from mid seventeenth century to 1861, „Journal of Africa History”, (1971) z. 3, s. 407–416;
E.E. Evans-Pritchard, The Divine Kingship of the Shilluk of the Nilotic Sudan,
Oxford 1961; C.G. Seligman, B.Z. Seligman, Pagan Tribes of the Nilotic Sudan,
London 1932, s. 37–105.
15

182

Jarosław Różański

jednostkach rodzinno-terytorialnych. Każda wieś miała swojego wodza (nyie) lub podległego mu zarządcę (kway-luak). Chociaż widać
też było w historii liczne próby scentralizowania władzy i próby
budowania systemu feudalnego na wzór etiopski. W 2001 r. został
intronizowany Adongo Agada, formalny władca (nyie) federacji
wsi Anuaków. Dawniej zauważyć można było wyraźną rywalizację
dwóch dużych rodów – Tunga Goc i Tunga Odolla, które pozostawały
w nieustannym konflikcie i walczyły o dominację16.
Z płaskowyżem etiopskim związani są też częściowo Maban
(Mabaano), znani także czasami jako Burun, czy Chai. Zajmują
doliny na wschód od Renk, między Nilem a Wyżyną Etiopską.
Liczą ok. 100 tys. osób. Grupa Burun tworzy m.in. osady Wullu,
Buot, Gowali, Wedega, Mayak, Mapo, Karenkaren, Kurmuk, Yabus,
Jorot i Jale. Inne główne miasta to Maban (Buny), Kigale i Dago.
Maban są społecznością rolniczą, hodują niewielkie ilości bydła.
Stąd też w ich obrzędach religijnych ważne jest agrarne święto
zbiorów (gatti). Z nimi łączą także obrzędy małżeńskie. Zawsze
utrzymywali mocną strukturę akefaliczną. Swoje pochodzenie
wywodzą od Szylluków. Wielu z nich zostało zasymilowanych
przez sąsiednich Dinków i Nuerów17.
Z Anuakami spokrewnieni są Peri (Pari) lub Jo-Pari (ludzie
Pari). Anuakowie nazywają ich Ojwan-Boii. Zamieszkują oni jednak enklawę wysuniętą daleko na południe Sudanu, w okolicach
Torit. Ich pokrewieństwo z Anuakami widoczne jest zwłaszcza
w podobieństwie językowym. Liczą obecnie kilkanaście tysięcy
16
Szerzej o Anuakach: C. Perner, The Anyuak – Living on Earth in the Sky,
vol. 1, The Sphere of Spirituality, Basel, 1994; vol. 2, The Human Territory, Basel 1997; C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., 108–113.
17
Szerzej o Maban: C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., s. 442–447;
R.O. Collins, Land beyond the Rivers, the Southern Sudan, 1898–1918, New
Haven – London 1971; J. Wendy, The Listening Ebony-Moral knowledge, religion
and power among the Uduk of Sudan, Oxford 1999.

Niloci z Sudanu Południowego

Szyllukowie (fot. G.N. Morhig)

183

Dawna pocztówka ze zbiorów A. Rybińskiego (Warszawa)

184

Jarosław Różański

osób. Do lutego 1993 r. żyli głównie u podnóża góry Lipul (Jebel
Lafon) w sześciu dużych wsiach: Wiatuo, Bura, Puchwa, Pugeri,
Kor i Angulumere. Wszystkie te wioski w całości weszły w szeregi
Ludowego Ruchu i Armii Wyzwolenia Sudanu (SPLM/SPLA).
W 1993 r. zostały one spalone podczas wojny, a ich mieszkańcy
rozproszyli się w osadach na wschód od rzek Hoss i Hinyetti. Można ich też było spotkać w obozach dla uchodźców wewnętrznych
w Chartumie i Dżubie. Każda ich dawna wieś posiadała polityczną
i terytorialną niezależność. Rządził w niej wódz wioski (rwath),
a honorowe przywództwo dzierżył wódz wioski Wiatuo. Byli społecznością rolniczą. Posiadali przywoływacza deszczu18.
Zachodni Luo
Zachodnia podgrupa Luo mieszka w Bahr al-Ghazal. W grupie
tej znajdują się: Jurchol-Luo (Jo-Luo, Bzur, Bżur-Luo) zamieszkujące wokół miasta Wau. Na południe od Jurchol-Luo mieszkają
Balanda-Boor (Luo-Belenda), na zachód od nich Szatt (Shatt,
Thuri), jak również żyjący w górnym biegu rzeki Bahr al-Ghazal
– Manangeir (Mananger).
Jurchol-Luo (Jo-Luo, Bzur, Bżur-Luo) liczą ok. 60–70 tys. osób.
Są liczni w miastach Wau, Mapel, Udici, Alel, Thony, Barmayen
and Umbili. Mówią językiem zbliżonym do Szylluków, Peri i Anuaków. Według etnogenetycznej tradycji są oni potomkami Dimo,
brata Njakanga, przodka i herosa Szylluków, który po konflikcie
pozostał na miejscu. Nie stworzyli oni jednak większej społeczności wodzowskiej, chociaż posiadali wodzów (ruot). Starali się
pokojowo układać relacje ze swymi sąsiadami19.
Szerzej o Peri: E. Kurimoto, Agriculture in multiple subsistence economy of
the Pari, w: K. Sakamoto (ed.), Agriculture and Land Utilization in the Eastern
Zaire and the Southern Sudan, Kyoto 1984, s. 23–51.
19
Szerzej o Jurchol-Luo: S. Santandrea, Minor Shilluk Sections in Bahr el
Ghazal, „Sudan Notes and Records”, 21(1938), s. 266–287; R.O. Collins, dz. cyt.
18

Niloci z Sudanu Południowego

185

Balanda-Boor (Luo-Belenda) mieszkają na terenach położonych
na południowy zachód od miasta Wau i na północny wschód od
Tambura. Liczą ok. 40–50 tys. osób. Ich główne osady do Mbili
i Raffili. Część z nich wyemigrowała na tereny Azande, do których
byli przez wieki wrogo usposobieni. Według tradycji etnogenetycznej wywodzą się oni od Bwor, który był najstarszym synem
Njakango, przodka Szylluków. Są społecznością agrarną. W historii
znaczną rolę odegrały trzy niezależne rody: Fugaya, Afaranga
i Mbene. W niepodległym Sudanie Południowym po raz pierwszy
otrzymali jednego, wyodrębnionego przywódcę politycznego20.
Szatt (Shatt, Thuri) liczą ok. 70 tys. osób. Żyją w trzech dużych
grupach etnicznych: Yabulu mieszkają między Wau i Raga; Achana
mieszkają pomiędzy Marial Bai i Raga; Chelkou mieszkają między
Aweil i Raga. Enogeneza łączy ich blisko z Szyllukami i Jurchal-Luo.
Według niej Dimo – przodek Jurchal-Luo i brat Njiakanga, przodka
Szylluków – zrodził Othuru, od którego wywodzą się Szatt. Przybyli
oni do obecnych siedzib ok. 400 lat temu. Wielu z nich opuściło je
w wyniku wojny domowej w Sudanie. Ich bliskie związki z Jurchal-Luo i Szyllukami potwierdza również pokrewieństwo językowe.
Szatt zajmowali się głównie rolnictwem, ale także hodowlą trzody
domowej, łowiectwem i rybołówstwem. W niepodległym Sudanie
Południowym ich tradycyjne struktury władzy zostały zastąpione
przez struktury polityczne21.
Manangeir (Mananger) żyją pomiędzy Dinkami, między miastami Wunrok i Lietnhom. Liczą ok. 20–30 tys. osób. Jur Mananger
w języku dinka oznacza „Cudzoziemcy Matki Gniewu”. Sugeruje
20
Szerzej o Balanda-Boor: S. Santandrea, A tribal history of the Bahr el Ghazal, Bologna, 1964; tenże, Ethno-geography of Bahr el Ghazal, Bologna 1981;
J.P. Crazzolara, The Lwoo. Part II: Lwoo Traditions, Verona 1951; tenże, The Lwoo.
Part III: Clans, Verona 1954; C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., s. 492–493.
21
Szerzej o Szatt: S. Santandrea, A tribal history of the Bahr el Ghazal, dz. cyt.;
tenże, Ethno-geography of Bahr el Ghazal, dz. cyt.

186

Jarosław Różański

Stado bydła w okolicach Bor, Sudan

fot. M. Ząbek

to ich obce pochodzenie, chociaż żyją pomiędzy Dinkami, na
bagnistych terenach, zajmując się tradycyjnie rybołówstwem i rolnictwem. Tradycja etnogenetyczna mówi, iż przybyli z zachodu.
Mówią językiem zbliżonym do języka Szylluków i Jurchal-Luo.
Wielu z nich mówi także płynnie w języku dinka. Są mało zbadaną
grupą etniczną22.
Południowi Luo
Południowa podgrupa Luo zajmuje w większości tereny poza
Sudanem, w sąsiedniej Ugandzie i Kenii. Są to m.in. Alur (Lur),
Aczoli (Choli), Lango, Bżapaluo oraz Bżaluo (Jaluo), którzy byli
określani w dawniejszej literaturze jako Kavironde. Z tych grup
Szerzej o Manangeir: S. Santandrea, A tribal history of the Bahr el Ghazal,
dz. cyt.; C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., s. 113–134.
22

Niloci z Sudanu Południowego

187

etnicznych enklawę na terenie Sudanu Południowego posiadają
Acholi.
W Sudanie Południowym żyje ok. 30–50 tys. Acholi, głównie
w hrabstwie Magwe, na południe od Torit. Zajmują oni zachodnie zbocza Gór Imatong i Acholi. Granica z Ugandą oddziela ich
od innych Acholi. Są oni rolnikami oraz hodowcami. Językowo
zbliżeni są do Anuaków23.

Dinkowie
Dinkowie mówią o sobie Jieng (w Górnym Nilu) lub Muonyjang
(w Bahr al-Ghazal). Nuerowie nazywają ich Jiang, Szyllukowie
Jango. Nazwa Dinka stanowi uproszczoną przez Europejczyków
nazwę Denkawi, nadaną im przez ludność arabską. Zamieszkują
oni znaczny obszar dzisiejszego Sudanu Południowego, w czterech
zasadniczych regionach: a) w górnym biegu Bahr-el-Arab, b) nieco na południowy wschód od poprzedniej krainy, w dolinie rzeki
Dżur (Nehr-el-Dżur), c) po obu stronach środkowego biegu Nilu
Górskiego oraz d) wzdłuż rzeki Bahr al-Ghazal aż do jej ujścia do
Nilu Białego, w górę od miasta Kadok (Faszody). To największa
grupa etniczna w Sudanie Południowym. Liczy ok. 2,5–3 mln osób.
Dzieli się na 25 różnych segmentów (wut), żyjących w regionach
Bahr al-Ghazal, Górnego Nilu i Kordofanu Południowego. Każdy
segment w strukturze społecznej Dinków jest odrębny i związany
ze swoją polityczną organizacją i określonym terytorium. Dlatego
też główne grupy Dinka nazywa się, odwołując się do kryterium
geograficznego. Wśród nich wyróżnić można m.in.: Aweil – Rek;
Pangak – Thoi Luach; Bailiet – Ngok Renk; Bentiu – Ruweng;
Szerzej: T.N. Grove, Customs of the Acholi, „Sudan Notes and Records”,
2(1919), s. 157–182; R. Nzita, Mbaga-Niwampa (eds.), Peoples and Cultures of
Uganda, Kampala 1998.
23

188

Jarosław Różański

Mężczyzna z ludu Dinków (fot. G.N. Morhig)

Dawna pocztówka ze zbiorów A. Rybińskiego (Warszawa)

Bor – Bor, Twic, Nyarweng, Hol; Rumbek – Agar Gok; Tonj – Rek
Luach; Gogrial – Rek; Yirol – Aliab, Ciec; Abyei – Ngok.
Dinkowie są typowymi przedstawicielami akefalicznego systemu
społecznego, w którym zasadniczą rolę odgrywa rodzina poligeniczna, związana pokrewieństwem ze swoim rodem. Patrylinearne,
egzogamiczne rody posiadały wspólnego przodka. Terytorialnie
– podobnie jak Nuerowie – Dinkowie tworzyli bardziej złożone
segmenty. Ale tylko na niektórych terenach, zapewne pod wpływem Szylluków, powstała i istnieje silna władza ponadrodowa.
Wodzowie rodów są też z reguły przywódcami stad bydła (ban
wut lub wut ghok). Oni też czuwają nad kultem przodków.
Poszczególne grupy Dinka różnią się między sobą zasadniczo
pod względem rodzimej struktury gospodarczej. Jedną grupę
stanowią stosunkowo bogaci posiadacze bydła, inną mieszkańcy
terenów bagnistych (suddów), zajmujący się uprawą ziemi, połowem ryb oraz polowaniem. Zasadniczą jednak bazą ekonomiczną

Niloci z Sudanu Południowego

189

Chata Dinków (fot. G.N. Morhig)

Dawna pocztówka ze zbiorów A. Rybińskiego (Warszawa)

i kulturową Dinków jest bydło. Posiadanie dużego stada podnosi
bowiem rangę społeczną mężczyzny oraz jego rodu.
Ze względu na stada wielu Dinków prowadzi półosiadły tryb
życia, przemieszczając się z nimi wraz ze zmianami pory deszczowej i suchej. Podstawą struktury społecznej są patrylinearne rody
egzogamiczne. Poza organizacją rodową w systemie społecznym
Dinków ważną rolę odgrywają także klasy wieku, mające znaczenie militarne. Wejście do klasy dojrzałych mężczyzn poprzedza
obrzęd inicjacji, w czasie którego – podobnie jak u Luo – wybija
się chłopcom cztery przednie zęby24.
Według mitologii Dinków w bardzo dawnych czasach niebo było
tuż nad ziemią, z której w każdej chwili można było po sznurze
wspiąć się do Stwórcy. Korzystali z tego pierwsi ludzie – mężczyzna imieniem Garang i jego żona Abuk. Ta pierwsza para żyła
24

B. Hanczka-Wrzosek, Dorzecze Górnego Nilu (Niloci), dz. cyt, s. 139, 144.

190

Jarosław Różański

Wojownik Dinków (fot. G.N. Morhig)

Dawna pocztówka ze zbiorów A. Rybińskiego (Warszawa)

Niloci z Sudanu Południowego

191

szczęśliwie, nie znając ani głodu, ani śmierci. Kobieta jednak stała
się z czasem zachłanna i chcąc mieć więcej prosa, podjęła uprawę
własnego pola. Pracując na polu, przez nieuwagę uderzyła motyką
Stwórcę. Bóg odsunął się wówczas od ziemi, która odtąd stała się
miejscem pełnym nieszczęść25. Od Garanga i Abuk pochodzi Deng
– mityczny przodek Dinków.
Dinkowie częściowo przyjęli chrześcijaństwo. Byli też w Sudanie jednymi z głównych oponentów rządu w Chartumie. Okupili
to wieloma ofiarami. Tysiące Dinków przebywały w obozach dla
uchodźców. Po uzyskaniu przez Sudan Południowy niepodległości
przejęli główny ster rządów26.

Nuerowie
Nuerowie sami siebie nazywają Nath (Nei ti Naath – „lud”). Liczą ok. 2 mln osób. Są więc pod względem wielkości drugą grupą
etniczną w niepodległym Sudanie Południowym. Posiadają typową
segmentalną strukturę społeczną, strzegąc swojej niezależności.
Dzielą się na grupy: Bentiu Bul Gok, Kuac, Jikany, Jagei, Leek i Dok.
Geograficznie dzieli się Nuerów na Zachodnich (zajmują tereny nad
Nilem Górskim) i Wschodnich (obszary nad rzeką Sobat). Jednak
to rozróżnienie geograficzne nie znajduje odbicia w strukturach
społecznych tych grup. Współcześnie Nuerowie tworzą federację
obejmującą poszczególne grupy i rody z zachodu (Bentiu), centrum
 E. Rzewuski, dz. cyt., s. 203.
Szerzej o Dinka: C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., s. 135–205;
G. Lienhardt, The Western Dinka, w: J. Middleton, D. Tait (eds.), Tribes without
Rulers, London 1958; G. Lienhardt, Divinity and Experience, the Religion of the
Dinka, dz. cyt.; J. Swakins, Jangara, London 1963; F. Mading Deng, Tradition and
Modernization, New Haven 2004; F. Mading Deng, The Dinka of the Sudan, New
York 1972; F. Mading Deng, The Dinka and their Songs, London 1973; J. Ryle,
Warriors of the White Nile: The Dinka, Amsterdam 1982.
25

26

192

Jarosław Różański

Jeden z wodzów Nuerów (fot. G.N. Morhig)

Dawna pocztówka ze zbiorów A. Rybińskiego (Warszawa)

Niloci z Sudanu Południowego

193

(Pangak i Akobo) oraz wschodu (Nasir). Jest to dla nich nei ti Naath
Ciang („ojczyzna Nuerów”) i zarazem federacyjna jednostka rool
Naath („kraj Nuerów”).
Zajmowane przez Nuerów tereny są pokryte sawanną oraz
bagnami przy Nilu Górskim. Ma to wpływ na ich gospodarkę,
opartą na hodowli bydła i rolnictwie kopieniaczym. Podobnie jak
u Dinków podstawowe znaczenie w życiu etnicznym ma posiadanie
ogromnych stad bydła. Prowadzą także półkoczowniczy tryb życia.
Stado bydła jest ich najcenniejszą własnością, dlatego też dawniej
działalność mężczyzn związana była z ciągłym powiększaniem
stada i kontrolą nad pastwiskami. Stanowiło to główną przyczynę
ich częstych zbrojnych napaści na sąsiednie ludy, zwłaszcza Dinków. Ekspansja Nuerów nasiliła się w początkach XIX w., kiedy to
zajęli oni znaczne tereny Dinków, Anuaków i Maban. Posiadanie
dużych stad bydła oraz działalność z nimi związaną regulowała
ich struktura społeczna. Każdy segment ludu posiadał własne pastwiska oraz źródła wody. Wielkość stada oraz stosunki własności
były uzależnione od struktury rodów, przy czym właścicielem bezpośrednim stada była rodzina poligeniczna, na czele z jej głową.
Bydło – podobnie jak i u innych Nilotów – miało znaczenie przede
wszystkim prestiżowe. Mięso spożywano rzadko. Współcześnie
przedmiotem wielu zmian kulturowych są obecne na terenach
Nuerów bogate złoża ropy naftowej.
Badaniem kultury, w tym struktury społecznej Nuerów, wsławił
się wspominany wyżej wybitny znawca kultury Nilotów i klasyk
antropologii, Edward E. Evans-Pritchard27. Rodzina poligeniczna
była najmniejszym elementem struktury społecznej Nuerów. Kolejnym był podział na rody, związane pokrewieństwem. Patrylinearne,
 Do najważniejszych jego prac należą dwa tomy dotyczące Nuerów, czyli
Pokrewieństwo i małżeństwo u Nuerów (Kingship and Marriage among the Nuer,
Oxford 1951) oraz cytowana wcześniej Religia Nuerów (1956).
27

194

Jarosław Różański

egzogamiczne rody posiadały wspólnego przodka. Stanowiły one
bazę całego systemu pokrewieństwa i regulacji różnych dziedzin
życia, takich jak np. zawieranie małżeństw, dziedziczenie, status
społeczny itp. Terytorialnie Nuerowie tworzyli segmenty, począwszy od wioski, po wyróżniane dawniej plemię. Nie było natomiast
organizacji ponadplemiennej ani centralnej władzy, obejmującej
cały lud. Poszczególne segmenty organizacji społecznej Nuerów
miały znaczenie w wypadku wojen, prowadzonych przez nich
dość często.
Poza wyżej wymienionymi podziałami – rodowym i terytorialnym – strukturę społeczną Nuerów cechował również system grup
wieku. Po obrzędach inicjacji młodzieniec stawał się członkiem
grupy dojrzałych mężczyzn wraz ze swymi rówieśnikami. W grupie tej pozostawał aż do śmierci, a wraz ze śmiercią członków tej
grupy przestawała ona istnieć.
Nuerowie mieli także rodzimą, rozbudowaną instytucję wodza.
Obok rytualnego wodza stada bydła tzw. wut ghoka („człowieka
stada”) spotkać można było wodzów „w lamparcich skórach”
(autorytety sądownicze i polityczne), „krowich wodzów” (odpowiedzialni za grupy wieku) oraz „proroków” (przywódcy działań
zbrojnych). Pod wpływem administracji kolonialnej od 1932 r.
zaczęła rozwijać się narzucona przez system kolonialny bardziej
scentralizowana, polityczna instytucja wodzów.
Tradycyjna etnogeneza mówi, iż Nuerowie oddzielili się od
Dinków. Jedna z wersji mitu wspomina, że Naath (Nuer) i Jieng
(Dinka) byli niegdyś braćmi, związanymi z pasterstwem. Pokłócili
się jednak o krowę i rozeszli we wrogości. Wspominana przez mit
separacja obydwu grup etnicznych mogła dokonać się na początku
XVIII w. Może też tłumaczyć fakt, iż pomimo bliskich związków
kulturowych i sąsiedztwa, Nuerowie i Dinkowie prowadzili niestanne wojny, pozostając w nienawiści i wrogości. Nie przeszkodziło
to jednak wspólnej walce z wrogą arabsko-muzułmańską Północą,

Niloci z Sudanu Południowego

195

doprowadzając do niepodległości Sudanu Południowego. Dawne
animozje i wrogość nie ustały jednak ani podczas wojny zakończonej niepodległością, ani po niej28.
Walki Nuerów z Dinkami prowadziły do wzajemnego mieszania
się oraz zapożyczeń kulturowych do tego stopnia, iż obecnie jest
bardzo trudno jednoznacznie przyporządkować niektóre grupy
etniczne do Nuerów, czy do Dinków. Jedną z nich stanowią Atuot.
Atuot nazywają sami siebie Reel. Zamieszkują oni w hrabstwie
Yirol. Liczą ok. 100 tys. osób. Dzielą się na grupy: Luac, Jilek,
Akot, Jekei i Jekueu. Traktują Dinków jako obcych, ale przyznają
się do Nuerów (kok era nuere thiako nei – „my i Nuerowie jesteśmy
blisko”). Są jednak zdecydowanie społecznością rolniczą, chociaż
ich kultura nacechowana jest związkami z hodowlą i pasterstwem
bydła. Tak jak i Dinkowie oraz Nuerowie włączyli się w walkę
z Północą i zajmują znaczną pozycję we władzach centralnych
w Dżubie29.

Bari i ludy pokrewne
Bari mieszkają na południe od obszarów zajmowanych przez
Nuerów i Dinków, po obu stronach górnego i środkowego Nilu
Górskiego. Na ich terenie znajduje się Dżuba – stolica Sudanu
Południowego. Liczą ok. 60–70 tys. osób. Ich językiem – oprócz
Bari właściwych – mówią także Mandari, Niangbara, Pajelu, Ka28
Szerzej o Nuerach: C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., s. 206–238;
E.E. Evans-Pritchard, Kingship and Marriage among the Nuer, dz. cyt.; tenże,
Religia Nuerów, dz. cyt.; S. Hutchinson, Nuer dilemmas: coping with money, war
and the State, Berkeley 1996.
29
Por. J.W. Burton, A Nilotic World – The Atuot-Speaking Peoples of the Southern Sudan, New York, London 1987; G. Lienhardt, Divinity and experience:
The religion of the Dinka, dz. cyt.; E.E. Evans-Pritchard, The Nuer Tribe and Clan,
„Sudan Notes and Records”, 18(1935), s. 37–38.

196

Jarosław Różański

kwa, Kuku i Nyepu. Język należy do nilochamickiej grupy językowej, ale ze względu na podobieństwo kultury Bari do kultury
Nilotów, zalicza się ich do ludów nilockich. Tereny zajmowane
obecnie przez Bari nie są ich pierwotną kolebką. Prawdopodobnie przybyli na nie ze wschodniej Afryki. Następnie rozdzielili się
na mniejsze grupy etniczne i część z nich przekroczyła Nil. Przy
czym niektórzy badacze uważają za właściwych Bari jedynie Szir
i Bari. Oni sami dzielą się na Bari ti lobot („północni Bari”) i Bari
ti loki („południowi Bari”) z Kit jako rzeką graniczną. W ostatnich
dziesięcioleciach ich tereny – dawniej zalesione – przekształciły
się w sawannę. Są ludem akefalicznym. Społeczeństwo Bari dzieli
się na lui (ludzi wolnych) i dupi (niewolników). Wśród lui arystokrację (kworiniko) tworzą kimak (wodzowie) i komonye-kak
(wodzowie ziemi). Arystokracja posiada stada bydła. Obecnie
Bari są zasadniczo rolnikami. Na tę zmianę gospodarczą wpłynęła
współczesna historia, związana z wojną domową i utworzeniem
głównego ośrodka administracyjnego w Dżubie. Tradycyjnie też
część Bari trudniła się produkcją wyrobów z żelaza. Wierzenia Bari
wykazują podobieństwo do wierzeń innych Nilotów30.
Kakwa żyją w hrabstwie Yei River w stanie Ekwatoria Środkowa.
Poza granicami Sudanu Południowego mają także swoje siedziby
na przygranicznych terenach Ugandy i Demokratycznej Republiki
Konga. Jedna z ich tradycji etnogenetycznych mówi, iż przodkiem
Kakwa był Yeki, który żył pod Górą Karobe, na południe od dzisiejszej Dżuby. Miał on siedmiu synów. Jeden z nich lubił gryźć
swoich braci. Dlatego też Yeki przezwał go Kakwan ji.
Kakwa żyją obecnie głównie w lesie tropikalnym. To z pewnością wpłynęło na ich styl życia i gospodarkę, opartą głównie na
Szerzej o Bari: C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., s. 239–304; A.C. Beaton, Bari: Clans and Age-class system, „Sudan Notes and Records”, 19(1936),
s. 107–124; F.J. Finch, Bari child naming, „Sudan Notes and Records”, 20(1937),
s. 166–168.
30

Niloci z Sudanu Południowego

197

rolnictwie. Ważną rolę odgrywa także łowiectwo. Pod względem
organizacji społecznej stanowią oni typowe społeczeństwo akefaliczne, które nie wykształciło żadnej władzy centralnej. Tradycyjne
wodzostwo ograniczone jest do rodów oraz do wodzów ziemi.
Kuku żyją w południowo-wschodniej części stanu Ekwatoria
Środkowa. Ich najważniejszym ośrodkiem jest Kajo-Keji. Kuku
liczą ok. 20–30 tys. osób. Utrzymują się głównie z rolnictwa.
Na podstawie ich tradycji etnogenetycznej można wnioskować,
iż przybyli tutaj w pierwszej połowie XIX w., zajmując ziemie
i przechodząc na rolniczy styl życia. Zmianę na rolniczy tryb życia wymuszała także obecność muchy tse-tse. Kuku wymieszali
się z rodzimą ludnością. Obecnie ich społecznością rządzi kilku
niezależnych wodzów. Duże znaczenie w życiu społecznym mają
także przywoływacze deszczu. W wyniku wojny domowej wielu
Kuku wyemigrowało i osiadło w Ugandzie31.
Mandari stanowią bufor między Atuot i Dinka a Bari. Liczą ok.
70–100 tys. osób. Główne ich ośrodki miejskie to Terekeka, Tombe
i Talami. Wyróżnić można wśród nich trzy warstwy: wcześniejszą
rodzimą ludność, Bora i nowych imigrantów Mundari, którzy
stopniowo odnosili sukces w zakładaniu prężnych wodzostw,
które zdominowały życie wszystkich i przyczyniły się do spoistości
etnicznej. Ich system gospodarczy opiera się na hodowli bydła
i rolnictwie, które dominuje coraz bardziej. Mundari opowiadali
się za sojuszem z rządem w Chartumie, stąd też odczuli boleśnie
wtargnięcie na ich tereny w latach osiemdziesiątych XX wieku
szeregi Ludowej Armii Wyzwolenia Sudanu SPLA. Wielu z nich
zostało wtedy zmuszonych do emigracji, udając się głównie do
Dżuby i miasta Terekeka32.
Por. Regib Yunis, Notes on the Kuku and other minor tribes inhabiting Kajo-Keji District, Mongalla province, „Sudan Notes and Records”, 17(1936), s. 1–41.
32
Por. J.C. Buxton, Chiefs and Strangers: A study of the Political assimilation
among the Mundari, Oxford 1963.
31

198

Jarosław Różański

Współczesna chata Bari z okolic Dżuby

fot. J. Różański

Niangbara (Nyangwara) żyją między Dżubą i miastem Terekeka.
Ich głównym ośrodkiem jest Rokon, położony na zachód od Dżuby.
Liczą oni ok. 25–30 tys. osób. Mówią dialektem języka bari. Według
tradycji ustnej przywędrowali na te ziemie z okolic Jeziora Turkana.
Byli dzielnymi wojownikami. Gospodarka Niangbara oparta jest
na rolnictwie, chociaż istotne zadanie pełni też hodowla bydła,
owiec i kóz. Życie koncentruje się wokół rodów. Ważną rolę odgrywają ich przywódcy, podobnie zresztą jak i przywódcy klanów.
Nie sprzeciwiają się małżeństwom mieszanym, z innymi grupami
etnicznymi. Wielu z nich przyjęło chrześcijaństwo33.
Pajelu (Pojullu) żyją w hrabstwach Yai i Dżuba w Ekwatorii
Środkowej oraz na terenie Ugandy i Demokratycznej Republiki
Konga. Liczą ok. 750 tys. osób. Ich organizacja społeczna opiera się
o niewielkie rody, wśród których wyróżnić można Nyori, Morsak,
Mankaro. Są przeważnie rolnikami, ale zajmują się także hodowlą,
33

Por. Regib Yunis, dz. cyt.

Niloci z Sudanu Południowego

199

głównie kóz. Podczas wojny domowej wielu z nich wyemigrowało
z rodzimych okolic34.

Szybka zmiana kulturowa
We współczesnym świecie z pewnością wielką rolę w zmianie
kulturowej odgrywa proces globalizacji gospodarczej, społecznej,
politycznej i informatycznej. Ma on także wielki wpływ na kultury
nilockie z Sudanu Południowego, gdyż dotyka także samego rdzenia
tej kultury, którym pozostaje wspólnota oparta o więzy krwi i terytorium. Wydaje się, iż te zmiany kulturowe prowadzą często do
faktycznej „dekulturacji”, tj. dekompozycji i upadku rodzimego systemu kulturowego, wskutek zaniku istotnych treści rodzimej tradycji.
Wśród głównych czynników zmian kulturowych wśród Nilotów – i nie
tylko wśród nich – wyróżnić można m.in. czynnik ekonomiczny,
urbanizacyjny, oświatowy oraz historyczno-administracyjny.
Podbój egipski, a następnie panowanie anglo-egipskie i Sudan
niepodległy wprowadziły na te tereny nowy typ gospodarki, opartej
na pieniądzu, podatki, nowy system administracji i oświaty. Jednak
wydaje się, że najbardziej do zmiany kulturowej i faktycznej dekompozycji wielu nilockich małych grup etnicznych przyczyniła się
długoletnia wojna Południa z Północą (1963–1972; 1983–2005),
która pochłonęła ponad dwa miliony ofiar, a cztery miliony ludzi
zmusiła do opuszczenia swych dotychczasowych miejsc zamieszkania. Te wydarzenia przyspieszyły procesy zmian kulturowych.
Przyczynili się do tego także uchodźcy powracający po wielu latach
w rodzinne strony, wprowadzając wiele nowych elementów w życie
miejscowych wspólnot. Wyzwaniem dla elit nilockich w niepodległej
Republice Sudanu Południowego – gdyż to one głównie przejęły ster
w nowym państwie – było tworzenie nowych struktur rządzenia,
34

Por. R.O. Collins, dz. cyt.; Regib Yunis, dz. cyt.

200

Jarosław Różański

już nie na poziomie lokalnym, ale państwowym, wieloetnicznym.
Przeniesienie wielu wzorców z dotychczasowego państwa Sudan
oraz wielu negatywnych wzorców z własnych tradycji etnicznych
doprowadziło do nowej, wewnętrznej wojny domowej. Ona na nowo
przyczynia się do dekompozycji kultur nilockich oraz dekompozycji
państwa. Pytanie, czy nowym elitom wystarczy na tyle mądrości
i siły, by wykorzystać to, co dobre we własnej tradycji i w elementach
napływowych, pozostaje wciąż bez odpowiedzi.
Bibliografia
Beaton A.C., Bari: Clans and Age-class system, „Sudan Notes and Records”,
19(1936), s. 107–124.
Burton J.W., A Nilotic World – The Atuot-Speaking Peoples of the Southern
Sudan, New York, London 1987.
Buxton J.C., Chiefs and Strangers: A study of the Political assimilation
among the Mundari, Oxford 1963.
Collins R.O., Land beyond the Rivers, the Southern Sudan, 1898–1918,
New Haven i London 1971.
Crazzolara J.P., The Lwoo. Part II: Lwoo Traditions, Verona 1951.
Crazzolara J.P., The Lwoo. Part III: Clans, Verona 1954.
Evans-Pritchard E.E., Kingship and Marriage among the Nuer, Oxford 1951.
Evans-Pritchard E.E., Religia Nuerów, przeł. K. Baraniecka i M. Olszewski,
Kęty 2007.
Evans-Pritchard E.E., The Divine Kingship of the Shilluk of the Nilotic
Sudan, Oxford 1961.
Evans-Pritchard E.E., The Nuer Tribe and Clan, „Sudan Notes and Records”,
18(1935), s. 37–38.
Feierman S., Ludność i języki w Afryce Wschodniej w czasach najdawniejszych, w: Curtin Ph., Feierman S., Thompson L., Vansina J., Historia Afryki. Narody i cywilizacje, przeł. M. Jannasz, Gdańsk 2003,
s. 171–172.

Niloci z Sudanu Południowego

201

Finch F.J., Bari child naming, „Sudan Notes and Records”, 20(1937),
s. 166–168.
Grove T.N., Customs of the Acholi, „Sudan Notes and Records”, 2(1919),
s. 157–182.
Hanczka-Wrzosek B., Dorzecze Górnego Nilu (Niloci), w: Hanczka-Wrzosek B., Komorowski Z., Rybiński A., Ludy Afryki: przegląd regionalny,
Warszawa 1985, s. 133–152.
Hutchinson S., Nuer dilemmas: coping with money, war and the State,
Berkeley 1996.
Komorowski Z., Kultury Czarnej Afryki, Wrocław – Warszawa – Kraków 1994.
Kurimoto E., Agriculture in multiple subsistence economy of the Pari,
w: Sakamoto K. (ed.), Agriculture and Land Utilization in the Eastern
Zaire and the Southern Sudan, Kyoto 1984, s. 23–51.
Lienhardt G., Divinity and Experience: the religion of the Dinka, London
1961.
Lienhardt G., The Western Dinka, w: J. Middleton, D. Tait (eds.), Tribes
without Rulers, London 1958.
Mading Deng F., The Dinka and their Songs, London 1973.
Mading Deng F., The Dinka of the Sudan, New York 1972.
Mading Deng F., Tradition and Modernization, New Haven 2004.
Mbiti J.S., Afrykańskie religie i filozofia, przeł. K. Wiercińska, Warszawa 1980.
Mercer P., Shilluk trade and politics from mid seventeenth century to 1861,
„Journal of Africa History”, (1971), z. 3, s. 407–416.
Nzita R., Mbaga-Niwampa (eds.), Peoples and Cultures of Uganda, Kampala 1998.
Perner C., The Anyuak – Living on Earth in the Sky, vol. I, The Sphere of
Spirituality, Basel, 1994.
Perner C., The Anyuak – Living on Earth in the Sky, vol. II, The Human
Territory, Basel 1997.
Piłaszewicz S., Religie Afryki, Warszawa 2000.

202

Jarosław Różański

Regib Yunis, Notes on the Kuku and other minor tribes inhabiting Kajo-Keji
District, Mongalla province, „Sudan Notes and Records”, 17(1936),
s. 1–41.
Ryle J., Warriors of the White Nile: The Dinka, Amsterdam 1982.
Rzewuski E., Azania zamani. Mity, legendy i tradycje ludów Afryki Wschodniej, Warszawa 1978.
Santandrea S., A tribal history of the Bahr el Ghazal, Bologna 1964.
Santandrea S., Ethno-geography of Bahr el Ghazal, Bologna 1981.
Santandrea S., Minor Shilluk Sections in Bahr el Ghazal, „Sudan Notes
and Records”, 21(1938), s. 266–287.
Seligman C.G., Seligman B.Z., Pagan Tribes of the Nilotic Sudan, London
1932.
Seligman C.G., Ludy Afryki, przeł. E. Promińska, Warszawa 1972.
Swakins J., Jangara, London 1963.
Wendy J., The Listening Ebony-Moral knowledge, religion and power among
the Uduk of Sudan, Oxford 1999.

Nilotic peoples of Southern Sudan
Summary
The anthropometric characteristics, geographic territory, a common
history, language, religion and the organization of society, including the
economy and power structure, are the most commonly criteria to merge
two cultures into one or more groups of people. Considering these criteria
it is possible to distinguish the cultures of the Nilotic peoples. According
to the research studies Nilotic peoples constitute many different ethnic
groups. Linguistically, they are divided into thirty groups. The largest of
the Sudanese Nilotic peoples is the Dinka, Shilluk-Luo, Nuer and Bari.
This article discusses the major ethnic groups and basic information
regarding their culture.

MACIEJ ZĄBEK

Z DZIEJÓW ISLAMIZACJI POŁUDNIA SUDANU
(1839–2011)
Sudan Południowy, charakteryzowany jest zwykle pod względem religijnym, jako chrześcijańsko-tradycjonalistyczny1, co jest
jednak trochę za daleko posuniętym uproszczeniem, gdyż w ten
sposób zapomina się, że istnieje tam także znaczna mniejszość muzułmańska, szacowana na około 6 do 10% ogółu ludności (liczby
te wąchają się w zależności od przynależności religijnej autorów
dokonujących tego typu szacunków). Muzułmanie podkreślają też,
że islam jest obecny w Sudanie Południowym od prawie dwustu
lat, co jest trochę przesadą. Zakładając jednak nawet, że tak jest,
można zapytać, dlaczego tylko od tylu, skoro wiadomo, że od co
najmniej pięciu wieków2 była to religia powszechnie wyznawana
na większości terytorium Sudanu Północnego, którego mieszkańcy
zawsze utrzymywali kontakty z Południem a często z tego Południa
 Określenie często stosowane wobec rodzimych, ludowych wierzeń afrykańskich, nazywanych potocznie także animistycznymi lub pogańskimi.
2
Pierwsi, choć nieliczni muzułmanie pojawiali się na terenie dzisiejszego Sudanu
już w VII w. Po podboju przez Arabów Egiptu w 640 r., zaczęli tam przybywać kupcy
i liczne arabskie plemiona koczownicze, choć istnienie na tym terenie królestw
chrześcijańskich hamowało trochę ich napływ. Z chwilą ich upadku (w 1317 r.
Nobatii i w 1504 r. Alodii) doszło do powstania nad środkowym Nilem i w Dar
Furze sułtanatów muzułmańskich i szybkiej islamizacji podporządkowanych im
ludów, tak że w XVI w. religia ta stała się już obowiązująca niemal na całej Północy.
1

Maciej Ząbek – kierownik Zakładu Badań Etnicznych i Międzykulturowych
w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego

204

Maciej Ząbek

sami pochodzili. Ponadto znając dynamikę rozwoju tej religii, ciśnie
się jeszcze pytanie: dlaczego w końcu, tak mało mieszkańców tego
kraju zostało muzułmanami? Dlaczego islam jednak przegrał na
Południu konfrontację z chrześcijaństwem?
Otóż główną przyczyną tego stanu rzeczy, przynajmniej na
początku tej historii, wydaje się być handel czarnymi niewolnikami, jaki prowadzili przez wieki Arabowie i celowa polityka
sułtanatów ograniczająca ekspansję islamu, gdyż jego postępy
stawały się być przeszkodą w pozyskiwaniu tego specyficznego
„towaru”, który był ich głównym „produktem” eksportowym
w handlu przede wszystkim z Egiptem3. Nawracanie pogan na
islam oznaczało, że po „towar” trzeba było wyprawiać się coraz
dalej. Poza tym, ten typ kontaktów między Arabami a ludnością
murzyńską, charakteryzujący się powtarzającymi się najazdami zbrojnymi, praktykowanym terrorem i porwaniami ludzi,
bynajmniej nie sprzyjał nawiązywaniu bliższych relacji między
obu stronami, a tym samym jakiejkolwiek działalności misyjnej.
Stąd pierwsi konwertyci wśród Południowców pojawiają się
dopiero po podboju przez Egipcjan tego kraju. Nawet jednak
wówczas, pamięć o handlu niewolnikami odgrywała negatywną
rolę w przyjmowaniu przez nich islamu.

Pierwsi muzułmanie na Południu (1839–1842)
Państwa muzułmańskie Północnego Sudanu (sułtanaty Fundżu
i Darfuru) nie miały ambicji ani zapewne możliwości technicznych
i militarnych dokonania podboju Południa, zadowalając się tylko
handlem i pozyskiwaniem przemocą z tych obszarów, zwanych
 Egipt, był największym importerem niewolników spośród krajów arabskich.
W latach 1700–1880 importował podobno aż 800 tys. Murzynów; B. Nowak,
Handel niewolnikami, w: M. Tymowski (red.), Historia Afryki do początku XIX wieku, Wrocław 1966, s. 1224.
3

Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011)

205

przez nich dar fertit4, niewolników, bydła i kości słoniowej. Dokonał tego dopiero Egipt, który za panowania kedywa Muhammada
Alego5 (1805–1849) prowadził dość samodzielną politykę, choć
formalnie był jedną z części Imperium Osmańskiego. W 1821 r.
jego wojska najechały sułtanat Fundż położony nad Nilem Białym
i Błękitnym oraz rozległe obszary Kordofanu, luźno związane
z tym państwem. W ten sposób powstał Sudan, jako jeszcze jedna
z prowincji osmańskich. W Sudanie kolonizatorów tych dlatego
nazywano „Turkami” a okres ten (1821–1881) tureckim (arab.
Turkija). W późniejszych latach przyłączano do niego terytoria na
południe od Rzeki Gazeli (Bahr al-Ghazal), stanowiące dar fertit
sułtanatu Darfuru, tworząc tu nową prowincję noszącą nazwę
taką samą, jak rzeka. Sam Darfur podbito dopiero 1874 roku.
Wcześniej w 1863 r. do Sudanu przyłączono duże wodzostwo
Szylluków, tworząc z niego prowincję o nazwie Faszoda a następnie w 1871 r. tereny nazwane Ekwatorią, rozciągające się
na południe od rozległych obszarów bagiennych zwanych Sudd
(arab. as-Sudud – zapora)6.
Pierwszym administratorem Sudanu (tzw. hikimdar) w imieniu Muhammada Alego został w 1826 r. Ali Churszid (Khurshid)
Agha, który zorganizował latem 1827 r., razem z Ismailem Paszą
(synem Muhammada Alego) dwie duże wyprawy po niewolników,
jedną w górę Nilu Błękitnego a drugą do kraju Dinka (oficjalnie
były to misje, których celem było rozpoznanie możliwości handlu
Dar fertit, dosłownie „dom/kraj niewolników”.
Muhammad Ali i jego następcy, będąc namiestnikami (wali) Wysokiej Porty,
używali tytułu „kedyw” (tur. Hidiv), na polski ten termin tłumaczony jest jako
„wicekról”.
6
Więcej: P.M. Holt & M.W. Daly, History of the Sudan: From the Coming of Islam
to the Present Day, (fourth edition) London and New York 1988. Por.: M. Ząbek,
Historia Sudanu do 1989 roku, w: J. Mantel-Niećko, M. Ząbek (red.), Róg Afryki.
Historia i współczesność, Warszawa 1999, s. 113–122.
4
5

206

Maciej Ząbek

z miejscowymi plemionami). Pierwsza zakończyła się całkowitym
fiaskiem z uwagi na wrogą postawę miejscowych plemion. Drugiej
zaś, wspartej przez kawalerię, udało się wprawdzie rozbić atakujących ich Dinka, ale jej uczestnicy pochwycili zaledwie 500 jeńców.
Tak, że obie nie przyniosły oczekiwanych rezultatów. Natomiast
fakt, że napastnicy byli muzułmanami zaciążył od początku na
przyszłych wzajemnych relacjach. Sytuacji nie poprawiał fakt, że
z Północy, oprócz wspomnianych oficjalnych wypraw państwowych,
były organizowane ekspedycje po niewolników przez prywatnych
przedsiębiorców, m.in. do Bahr al-Ghazal i na inne tereny zamieszkałe przez pogan. Jak pisze Alan Moorehead polegały one
na tym, że taki kupiec wyprawiał się z oddziałem w sile dwustu
do trzystu zbrojnych ludzi, zatrzymywał się w jakimś dogodnym
miejscu na Południu, zawierał przymierze z lokalnym wodzem
i razem napadali na jakąś sąsiednią wioskę, potem ewentualnie na
drugą, trzecią itd. Podpalali chaty i wyłapywali ludzi (szczególnie
kobiety i dzieci), rabowali bydło, kość słoniową i zboże, następnie
zaś wracali pod Chartum, gdzie na ukrytych targowiskach (oficjalnie w czasach egipskich handel niewolnikami był już zakazany)
sprzedawali swą zdobycz7. Jak mówią współcześni Południowcy
„ludzie nie byli wstanie zaakceptować wiary, której wyznawcy zachowywali się tak agresywnie wobec nich”. Państwowych wypraw
w zasadzie w tym czasie już nie podejmowano. Wspomniany Ali
Agha próbował wprawdzie zorganizować jeszcze kolejne ekspedycje
wzdłuż Nilu Białego ale ponoszone straty sprawiły, że ostatecznie
kedyw zakazał mu tych wypraw. Muzułmańscy historycy do dziś
winią go za fakt, że ludność tego regionu odwróciła się od islamu
i uległa, jak to mówią jego wrogom8.
 A. Moorehead, Nad Nilem Błękitnym i Białym, Warszawa 1985, s. 372.
 Abdalla Keri Wani, Islam in Southern Sudan. Its Impact: Past, Present and
Future, Khartoum 2006, s. 9.
7
8

Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011)

207

Bardziej udane były trzy następne ekspedycje państwowe w górę
Nilu Białego zorganizowane w latach 1839–1842. Miały one charakter badawczy, celem nie były akcje militarne i pozyskiwanie
niewolników lecz odkrycie źródeł Nilu. Dowodzeniem tych wypraw
podjął się na rozkaz kedywa kapitan Selim Qapudan. Towarzyszyło mu 400 żołnierzy. Pierwsza ekspedycja ruszyła w listopadzie
1839 r. i po przebyciu terenów zasiedlonych przez Szylluków
i bagien Sudd, zawróciła z powrotem do Chartumu. Druga ruszyła
w styczniu 1841 r. docierając w pobliżu miejsca, gdzie na brzegu
Białego Nilu (zwanego tutaj już Górską Rzeką, Bahr al-Dżebel)
założono stację handlową o nazwie Gondokoro. Dalej w górę rzeki
prąd był zbyt silny a co więcej pojawiały się bystrza (katarakty)
utrudniające żeglugę. Stąd zwykle od Gondokoro kontynuowano
podróż drogą lądową. Trzecią wyprawę przedsięwzięto w 1842 r.,
która dotarła jednak niewiele dalej, w okolice dzisiejszej Dżuby
na tereny zamieszkałe przez lud Bari9. Tak, że ostatecznie nie
udało się kapitanowi Selimowi dotrzeć do źródeł Nilu. Znaczenie
jednak tych wypraw w kontekście historii islamu, polega na tym,
że jego żołnierze będąc muzułmanami zaczęli po raz pierwszy
pokojowo głosić islam wśród tutejszych ludów. Prawdopodobnie
w czasie ich trwania doszło nawet do pierwszych dobrowolnych
konwersji wśród przedstawicieli Bari, choć tak naprawdę nie
wiemy na ten temat nic pewnego10. Przetarto w każdym bądź
razie szlak, który muzułmanie z Północy, uznają za główną drogę
9
Selim Bimbachi, (Qapudan Salim), Premier Voyage á la recherche des sources
du Nil-Blanc, „Bulletin de la Sociéte de Géographie”, (1842), 18, s. 5–30; 81–106;
161–185. Patrz także: S. Beck, Mideast and Africa to 1700, t. 1, Santa Barbara 2010.
10
 O tyle prawdopodobne, że przedstawiciele tej grupy, w przeciwieństwie do
Nuba, Dinka, Nuerów i innych ludów Południowego Sudanu nie mieli tak złych
doświadczeń z arabskimi handlarzami niewolników. W czasach niepodległej
już Republiki Sudańskiej Bari byli też grupą najbardziej skłonną do kolaboracji
z Chartumem.

208

Maciej Ząbek

późniejszego rozchodzenia się islamu na Południu. W praktyce
tylko na jego początku w okolicach miasta Renk zamieszkałego
przez Dinka z plemienia Abilang doszło do utworzenia się małej
społeczności muzułmańskiej. Rolę misjonarzy w tym rejonie odegrali eks-żołnierze z armii turko-egipskiej powracający do swoich
rodzin11. Większe znaczenie dla islamizacji miała droga od strony
południowo-zachodniego Darfuru, przebiegająca w pobliżu granic
dzisiejszej Republiki Środkowoafrykańskiej, kierująca się w stronę
miejscowości Raga w zachodnim Bahr al-Ghazal. W tym rejonie,
pod koniec XIX w. doszło do większej ilości konwersji na islam,
choć także nic nie wiadomo o ich historii. Na islam przeszło w całości tylko plemię Feroge przybyłe w ten rejon z Bornu (obszary
dzisiejszej północno-wschodniej Nigerii)12. Niemniej historię islamu
w Południowym Sudanie liczy się symbolicznie właśnie od czasu
wyprawy kapitana Selima, podkreślając przy tym, że islam pojawił
się tam wcześniej niż chrześcijaństwo13.
Pamiętać trzeba, że poza wspomnianym już handlem niewolnikami dużym utrudnieniem w nawracaniu na islam była bariera
językowa między przybywającymi muzułmanami a ludnością
miejscową. Tylko wśród najbardziej na północ wysuniętych Szylluków, można było spotkać ludzi mówiących po arabsku. Pozostałe
ludy go nie znały, trudno też było o tłumaczy, którymi zwykle byli
wcześniej schwytani niewolnicy z miejscowych plemion, którzy
nauczyli się w niewoli arabskiego. Innego rodzaju problemem
była sama możliwość poruszania się w tym terenie. Arabowie,
którzy przywykli do przemieszczania się na wielbłądach, zwykle
nie mogli użyć tu tych zwierząt, gdyż były one niedostosowane
do panującego tam wilgotnego klimatu. W czasie pory deszczowej
 Abdalla Keri Wani, dz. cyt., s. 20–21.
 R.O. Collins, Shadows in the Grass: Britain in the Souther Sudan, 1918–1956,
New Haven and London 1983, s. 180.
13
 Abdalla Keri Wani, dz. cyt., s. 9.
11
12

Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011)

209

zwierzęta te w ogóle nie mogły chodzić po tamtejszych błotnistych
i gliniastych ścieżkach.

Fundamenty islamizacji (1869–1884)
Dla wielu może być to zaskoczeniem ale paradoksalnie fundamenty islamizacji Południa położyli nie Arabowie ale Europejczycy
będący w służbie kedywa Egiptu. Znane i sławne skądinąd postacie,
jak Samuel Baker14, Charles George Gordon15 i przede wszystkim
Edward Schnitzer znany tu jako Mehmed Emin Pasza16. Ismail Pasza (wspomniany już wyżej syn Muhammada Alego), kiedy został
kolejnym władcą Egiptu, podobnie, jak ojciec zatrudniał tego typu
europejskich specjalistów z różnych dziedzin. Wielu z nich znalazło
pracę w Sudanie przyczyniając się trochę do ograniczenia handlu
niewolnikami i utrwalenia panowania egipskiego w tym kraju.
Na prawie wszystkich nich, islam wywarł ogromny wpływ i nie
byli oni przeciwni jego rozprzestrzenianiu się. Samuel Baker był
Samuel White Baker (1821–1893), brytyjski oficer, podróżnik, myśliwy,
przyrodnik, pisarz i poszukiwacz źródeł Nilu, odkrywca Jeziora Alberta, mianowany przez kedywa gubernatorem Ekwatorii w latach 1869–1873.
15
 Charles George Gordon, oficer angielski, administrator w służbie kedywa
Egiptu od 1873 r. (za zgodą rządu brytyjskiego), słynny obrońca Chartumu przed
mahdystami, wcześniej gubernator Ekwatorii i generalny gubernator Sudanu.
16
 Niemiecki lekarz, pochodzenia żydowskiego, urodzony na Śląsku w Opolu. W 1846 r. wraz matką przeszedł z judaizmu na protestantyzm. W 1865 r.
podjął pracę jako lekarz w armii osmańskiej i w trakcie tej służby nawrócił się
z kolei na islam. Zmienił też swoje imię na Emin, które jest turecką modyfikacją
arabskiego imienia Amin. Wkrótce awansował zostając gubernatorem (paszą)
Albanii. W 1875 przeniesiony został do Kairu, następnie przez rząd został wysłany
do Sudanu w celu monitorowania sytuacji zdrowotnej w tym kraju. W 1878 r.
mianowano go gubernatorem Ekwatorii na miejsce Gordona. Pełnił tę funkcję aż
do wyparcia go przez wojska mahdystów. W czasach późniejszych podjął jeszcze
szereg wypraw w rejon Wielkich Jezior w celu poszukiwań źródeł Nilu. Zginął
zamordowany w 1892 r. w pobliżu wodospadów Stanleya w dzisiejszym Kongo.
14

210

Maciej Ząbek

jednym z nich. To on dokonał faktycznej „pacyfikacji” Ekwatorii
a islamizację Afrykanów uważał, jak wielu Europejczyków w tym
okresie, za etap pośredni w ich cywilizowaniu17. Wojsko jego składało się z muzułmanów, żołnierzy egipskich i północno-sudańskich,
którym Baker pozwalał się żenić z miejscowymi dziewczętami,
gdyż uważał to za sposób zjednania sobie miejscowych ludów.
Rodziny, które wiązały się z żołnierzami imperium nie atakowały
później jego wojska a i sami żołnierze stawali się także bardziej
tolerancyjni. Oczywiście dziewczęta te, a tym bardziej potomstwo
tych związków stawało się potem chcąc nie chcąc, muzułmanami.
Po wypełnieniu swego kontraktu Baker powrócił do Europy
a jego stanowisko objął wybrany przez Ismaila inny Anglik – pułkownik Charles George Gordon. Ten swoim żołnierzom pozwolił
wybudować meczet, który był pierwszy meczetem na Południu.
Sprowadził też alimów (prawników muzułmańskich) oraz ustanowił piątek dniem wolnym od pracy. Pozwolił także praktykować
post w czasie Ramadanu. Znane są jego słowa skierowane w liście
do kuzyna w Anglii, że lepiej mieć więcej ludzi praktykujących religię, niż nie mieć ich wcale18. Pisał także: „Lubię muzułmanów, oni
nie wstydzą się wierzyć w Boga. Życie ich jest całkiem czyste. To
prawda, że pozwalają sobie na duży margines swobody, o ile chodzi
o żony, ale za to nie polują na cudze. Czy w naszym chrześcijańskim
narodzie mężczyźni mogą się pochwalić tą cnotą?19”. Sudańczycy
przywołują często te cytaty, jako dowód potwierdzający istnienie
islamu na Południu na początku drugiej połowy XIX wieku. Faktem jest, że poprzez małżeństwa z miejscowymi kobietami, język
arabski i islam rzeczywiście pojawiły się na Południu, szczególnie
Słowo „pacyfikacja” w epoce kolonialnej stało się obłudnym eufemizmem
kamuflującym brutalne akcje wojskowe kolonizatorów przeciw próbującym im
stawiać opór ludom afrykańskim. Patrz: A. Moorehead, dz. cyt., s. 429–443.
18
 L. Elton, General Gordon, London 1954, s. 170.
19
 A. Moorehead, dz. cyt., s.477.
17

Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011)

211

wśród ludów Bari, Acholi i Madi. Można powiedzieć, że swymi
działaniami chrześcijanin Gordon położył prawdziwy fundament
pod przyszłą islamizację Południowego Sudanu20. Dzieło to z powodzeniem kontynuował jego następca na stanowisku gubernatora
Ekwatorii, który jednak sam wcześniej przeszedł na islam.
Był nim Emin Pasza, należący z pewnością do największych
promotorów islamu na tym terenie. Przy garnizonach wojskowych
budował meczety, dbał aby każdy oddział posiadał własnego
imama i odprawiał piątkowe modlitwy a w Lado (nieco powyżej
Gondokoro), gdzie ustanowił stolicę Ekwatorii zbudował pierwszą
szkołę koraniczną w tym kraju. Pilnował praktykowania islamu
i przestrzegania szariatu. Sam występował często w roli imama
zachęcając żołnierzy do propagowania wiary wśród miejscowej
ludności i nakłaniania ich do zakładania dżalabiji (jiba), tradycyjnej muzułmańskiej długiej koszuli (miejscowi tubylcy chodzili
dotąd prawie nago). Chętnie też rekrutował spośród nich nowych
żołnierzy ponieważ w armii stawali się muzułmanami. Lado za
jego rządów stało się centrum islamizacji w powiązaniu z siecią obozów wojskowych (m.in. w Foweira, Rejaf, Bedden, Kirri,
Muggi, Labore, Ayu, Dufile, Wadelei), które z kolei były lokalnymi
ośrodkami islamizacyjnymi, szczególnie atrakcyjnymi dla młodych
chłopców z okolicy, którzy przechodzili na islam aby dostać się do
wojska. Ich religijność podkreślał jeden z włoskich podróżników,
który dotarł do Ekwatorii w tym czasie21. Czasy rządów Emina
Paszy, przed wybuchem powstania mahdystów, przyczyniły się do
znacznej popularności islamu w tym regionie, stanowiąc, z punktu
widzenia muzułmanów, dobry prognostyk dla tej religii na przyszłość. Fanatyzm mahdystów doprowadził jednak do załamania się
tego, tak dobrze zapowiadającego się procesu islamizacji Południa.
 R. Gray, A History of the Souther Sudan 1839–1889, London 1961, s. 58.
P.M. Holt & M.W. Daly, dz. cyt., s. 32.

20
21

212

Maciej Ząbek

Sudan pod okupacją egipsko-turecką

Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011)

213

Kryzys islamu na Południu
w okresie mahdijji (1884–1899)
Okres powstania i istnienia państwa mahdystów w Sudanie
(1881–1898) określany jest w tym kraju mianem mahdijji. Po
zdobyciu Chartumu w 1884 r. ansarowie22 podjęli natychmiast
ekspansję na pogańskie Południe. Armia na czele emira Karima
Allaha Mohammeda Karkasawiego zdobyła na początku prowincję
Bahr al-Ghazal, której gubernatorem z ramienia kedywa był młody
odważny ale niedoświadczony Anglik Frank Miller Lupton (zwany
Lupton Bey), którego wojska zdezerterowały przyłączając się do
mahdystów23. Następnie dowodzeni przez Omara Saliha ansarowie uderzyli na Ekwatorię wzdłuż Nilu Białego, z jednej strony na
łodziach a z drugiej lądem, zdobywając najpierw miejscowość Bor
aby następnie zająć stolicę Południa Lado. Emin Pasza postanowił
ewakuować swoje wojska, tak że miasto zostało zajęte bez walki,
niemniej i tak nie udało się uniknąć negatywnych konsekwencji
wojny muzułmanów z muzułmanami, jakimi byli zarówno mahdyści, jak i siły Emina Paszy. Wpływ na tą decyzję miał także
fakt, że żołnierze sudańscy Emina (nie dotyczyło to oczywiście
Egipcjan i Turków) zwykle odmawiali walki z mahdystami albo
wręcz dezerterowali, przyłączając się do nich. Mahdyści zresztą
prowadzili umiejętną propagandę wśród nich, poprzez wysyłanych
do nich agentów. Miejscowi konwertyci natomiast bardzo obawiali
się mahdystów. Tym bardziej, że ci ostatni byli fanatycznymi dżihadystami, przypominającymi współczesnych fundamentalistów
i założycieli państwa islamskiego w Syrii i Iraku, mordujący nie
Zaszczytne określenie zwolenników Mahdiego nawiązujące do nazwy
sprzymierzeńców z Medyny samego Proroka.
23
 Tamże, s. 93. Patrz także: P.R. Carstens, The Encyclopedia of Egypt during the
Reign of the Mehemet Ali Dynasty 1798–1952, Friesen Press 2014, hasło: Karam
Allah Muhammad Kurkusawi, s. 382.
22

214

Maciej Ząbek

tylko pogan i chrześcijan ale i innych muzułmanów, którzy nie
chcieli uznać posłannictwa Mohammada Ahmeda, który ogłosił
się Mahdim i przyjąć narzuconych przez niego surowych praktyk
religijnych.
Efektem tej konfrontacji pomiędzy samymi muzułmanami było
cofnięcie się wpływów rozwijającego się islamu w regionie. Wiele miejscowych meczetów i szkól koranicznych wybudowanych
niedawno przez Emina Paszę zostało spalonych lub zniszczonych
a konwertyci z miejscowych plemion uciekli do buszu z obawy
aby mahdyści ich nie zniewolili lub zabili. W wioskach u swoich
krewnych zwykle powracali do swoich dawnych tradycyjnych wierzeń odchodząc od islamu często na zawsze24. Jak napisała Lilian
Passmore Sanderson: „Wydaje się, że sfera wpływów islamu została
poważnie ograniczona poprzez upadek muzułmańskiej władzy
politycznej. Przyczyną tego upadku było zniszczenie administracji
turecko-egipskiej w latach osiemdziesiątych XIX w. oraz późniejsze
niepowodzenia mahdystów w utrzymaniu kontroli nad prowincją
Bahr el Ghazal i obszarze Ekwatorii”25.
Mahdyści napadając i niewoląc ludność tubylczą, nie szanując
nowych muzułmanów, doprowadzili do poważnego wyniszczenia
ekonomicznego i ludnościowego Południa, co zaniepokoiło Belgów
z sąsiedniego Wolnego Państwa Kongo. W 1897 r. ich wojska wkroczyły do prowincji Ekwatoria, pomagając oficjalnie w ewakuacji
wojsk Emina Paszy. Po jego wyjściu, sami jednak pozostali nad
Bahr al-Dżebel, tworząc administrowaną przez nich tzw. Enklawę
Lado, która istniała aż do śmierci Leopolda II w 1910 r. Dopiero
po tej dacie, w wyniku trudnych negocjacji, tereny te powróciły
z powrotem do Sudanu.
 R. Gray, dz. cyt., s. 32; G. Casati (Major Gaetano), Ten Years in Equatoria,
vol. 1, London 1891, s. 284.
25
 L.M. Sanderson, G.N. Sanderson, Education Religion and Politics in Southern
Sudan 1899–1964, London 1979, s. 423.
24

Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011)

215

Islam w pierwszym okresie kondominium
anglo-egipskiego (1899–1922)
Klęska mahdystów z Brytyjczykami w słynnej bitwie pod Omdurmanem (Kereri)26 we wrześniu 1898 r., jak wiadomo zakończyła
istnienie ich państwa. Rok później uporano się z ostatnimi oddziałami mahdystów i ustanowiony tym razem wspólny brytyjsko-egipski
zarząd nad Sudanem zwany kondominium anglo-egipskim.
Na Południu zaczęto organizować nową administrację. Sytuacja była już inna niż pod władzą tylko egipską. Napływali nowi
urzędnicy i wojskowi, brytyjscy i egipscy. Ci pierwsi byli, w przeciwieństwie do okresu z przed powstania Mahdiego, przeważnie
niechętni islamowi, ci drudzy z kolei niechętnie wyjeżdżali na
dalekie, obce im kulturowo i klimatycznie Południe. Brytyjczycy zresztą też, coraz mniej chętniej wysyłali tam muzułmanów,
zwłaszcza z Północnego Sudanu. Oczywiście w grę wchodzili
tylko ci, którzy zachowali lojalność kedywowi w czasie powstania
mahdystów. Promowano raczej przyjmowanie do administracji
świeżo wykształconych Południowców po dobrych katolickich
szkołach misyjnych. Na razie nie było ich jednak zbyt wielu.
Egipcjan i Sudańczyków z Północy obawiano się m.in. z uwagi
na to, że spostrzegano ich jako potencjalnych misjonarzy islamu.
Politykę tę, w dużym stopniu kreował Generalny Gubernator
Sudanu, Reginald Wingate, który od początku poszukiwał sposobu powstrzymania islamu na Południu. Postrzegał on cywilną
administrację z Chartumu opartą na muzułmanach, jako wystarczająco silną grupę mogącą islamizować Południe. Prawo jednak
praktycznie nie pozwalało mu na poważniejsze kroki skierowane
przeciwko islamizacji27.
 Historycy sudańscy nazywają ją bitwą pod Kerreri (jest to miejscowość znajdująca się wówczas ok. 11 km od Omdurmanu, gdzie faktycznie doszło do bitwy).
27
M.O. Beshir, The Sudan Background to Conflict, London 1968, s. 25.
26

216

Maciej Ząbek

Nie wszyscy zresztą Brytyjczycy byli jej przeciwni. Niektórzy
uważali (na podstawie swych doświadczeń na Północy), że łatwiejsze będzie administrowanie tamtejszymi tubylcami, jak zostaną
muzułmanami. Na przykład pułkownik Herbert William Jackson,
gubernator prowincji Berber, był otwarcie przeciwny wprowadzaniu chrześcijaństwa na Południu twierdzą, że dezintegruje ono
plemiona, które są podstawą instytucją społeczną dla miejscowych
społeczności. Uważał, że doprowadzi to do napięć i rozruchów,
natomiast islam (z zasady podtrzymujący istnienie plemion): „daje
Czarnym poczucie wspólnoty, uspokaja ich, sprawia że są przewidywalni, uczciwi i szczęśliwi”. Chrześcijaństwo natomiast wg
niego zaburza ten stan harmonii. Podobnie Lord Cromer, Konsul
Generalny w Kairze był także przekonany, że islam jest dobrym
pomysłem również dla Południowców i optował by podobnie, jak
na Północy nie dopuszczać do pracy misjonarzy chrześcijańskich28.
Stąd wokół garnizonów wojskowych na Południu nadal dochodziło do upowszechniania islamu, głównie dzięki młodym
Południowcom, którzy wstępowali do armii i stawali się w niej
muzułmanami a następnie byli nosicielami tej religii na swoich
wioskach. Dzięki stabilizacji i zakończenia porwań ludzi w celu
ich zniewalania, w niektórych rejonach Południa, mniej zrażonych
dawnymi represjami ze strony muzułmanów, wyznawców islamu
zaczęło wyraźnie przybywać. Głosiciele islamu zresztą zaczęli już
wtedy potępiać niewolnictwo twierdząc nawet, że islam był pierwszą religią, która poprawiła warunki życia niewolników i podjęła
pewne kroki aby zakazać tych praktyk29.
Faktem jest, że liczba muzułmanów rosła, szczególnie w niektórych rejonach gdzie pojawili się już wcześniej, jak w Bahr al Tamże, s. 25.
W niektórych okolicznościach rzeczywiście to było prawdą, niewolnicy
np. w domach bogatych muzułmanów mieli warunki bardzo dobre.
28

29

Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011)

217

-Ghazal czy w okolicach Renku oraz w ośrodkach wiejsko-miejskich
w Ekwatorii (Lado, Mongalla, Rejaf) a także na północnym-zachodzie tej prowincji w okolicach Yei, w Makaraka, gdzie znajdowała
się siedziba administracji turecko-egipskiej30.
Przyczyniali się do tego także coraz liczniejsi imigranci muzułmańscy osiedlający się na Południu, pochodzący z Północy
Sudanu, Egiptu oraz z Centralnej i Zachodniej Afryki (z terenów Bornu i Hausa) nazywani w Sudanie zbiorowo mianem
Fellata. Byli wśród nich zarówno kupcy, rzemieślnicy, jak przedstawiciele koczowniczych plemion pasterskich (Fulbe i Arabów). Najlepszymi jednak misjonarzami islamu okazywali się
kupcy arabscy, szczególnie w Bahr al-Ghazal, gdzie przebiegało
wiele dróg handlowych z Darfuru i Kordofanu. Mieli oni tam
największe możliwości w oddziaływaniu na miejscowych tubylców. W mniejszej liczbie byli obecni w Ekwatorii, do której
przybywali Nilem. Osiedlali się w zakładanych tam miastach,
które współtworzyli, szczególnie w Torit, Kapoeta i Kajokeji. Najbogatsi z nich, zakładali często w swoich stacjach małe meczety
i prowadzili działalność dobroczynną. Później, gdy społeczności
te, stały się większe zaczęli budować większe meczety oraz
otwierać szkoły muzułmańskie. Ogólnie rzecz biorąc pod władzą
Brytyjczyków szkolnictwo islamskie zaczęło rozwijać się całkiem
nieźle. Zaczęto tłumaczyć na angielski a także na miejscowe języki
komentarze do Koranu i niektóre święte teksty oraz je drukować
i upowszechniać.
Ogólnie rzecz biorąc islam wkraczał na Południe dzięki imigracji
muzułmanów oraz pozyskiwaniu konwertytów poprzez małżeństwa
z miejscowymi dziewczętami, służbę wojskową, handel, szkołę
i meczety. Dzięki tym wszystkim instytucjom kultura i cywilizacja
islamu powoli ale coraz mocniej wchodziła na Południe.
 L.M. Sanderson, G.N. Sanderson, dz. cyt., s. 423.

30

Maciej Ząbek

218

Inną drogą upowszechniania islamu była ogromna siła przyciągająca mistycyzmu islamskiego czyli bractw sufickich. Stowarzyszenia te, od innych instytucji muzułmańskich wyróżniał zawsze
wyraźnie wyższy wskaźnik wzajemnej solidarności, troski o siebie
nawzajem, poczucia jedności. Bractwa przyciągały nowych adeptów
atrakcyjnością obrzędów zikir (szczególnego rodzaju modlitw/
tańców i muzyki) prowadzący do transu oraz związaną z nimi
propozycją poszukiwania indywidualnej drogi (tariki) do Boga, pod
przewodnictwem wybranego szejcha, mistrza który już ją odnalazł.
Po swej śmierci uchodzącego zwykle za świętego, posiadającego
łaskę (barake), emanującego świętą siłą, mocą czynienia cudów
i pomagającego w komunikacji człowieka z Bogiem. Bractwa te
(głównie Chatimija, Kadirija i Samanija) przybywały z Północy na
Południe, osiedlając się w Dżubie, Malakal, Wau, Torit, Rumbek,
Yei i innych miastach. Ich członkowie, fakirzy (derwisze) wykorzystywali w kontaktach z Południowcami swoją otwartość na różne
kultury, tolerancję na niekoniecznie zgodne z prawem islamu
zachowania, pewną także apolityczność, zdobywają w ten sposób
swoich sympatyków i naśladowców, zakładając wraz z nimi nowe
wspólnoty i wpływając bardzo aktywnie na otoczenie31.
Podsumowując, w pierwszym okresie kondominium (1899–
1922), mimo pewnej odczuwalnej niechęci wśród większości
urzędników brytyjskich wobec islamu, preferencji w przyjmowaniu
do administracji absolwentów chrześcijańskich szkół misyjnych,
polityce sprowadzania misjonarzy z Europy i zapewnieniu misjom
chrześcijańskich możliwości działania, sytuacja muzułmanów
na w Południowym Sudanie nie była wcale zła a liczba ich systematycznie rosła i to szybciej niż w czasach turkijji. Stało się to
w pewnym momencie już widoczne dla zwykłego obserwatora, gdyż
coraz więcej Południowców przyjmowało muzułmańskie imiona
 Abdalla Keri Wani, dz. cyt., s. 49-66.

31

Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011)

219

i zakładało arabski strój (dżalabiję), co zaczęło mocno niepokoić
niektórych Brytyjczyków32.

Od polityki ograniczania wpływów islamu
na Południu (1922–1945)
po nowe na niego otwarcie (1945–1955)
Większość brytyjskich urzędników, po powstaniu Mahdiego
obawiała się islamu, jego radykalizmu i możliwości wybuchu
kolejnego powstania. Widzieli w nim, nie bez racji, potężną siłę
integracyjną, będącą w stanie zjednoczyć plemiona Południa,
gdyby tę religię przyjęły a w końcu to na zasadzie divide et impera
opierali swą władzę. Poza tym islam, był pasem transmisyjnym,
za pomocą którego politycy egipscy i północno sudańscy, których
obawiano się najbardziej, mogli wpływać na sytuację na Południu.
Przed 1920 r. nie doszło jednak do większych zmian, choć
gubernatorzy południowych prowincji zaczęli coraz bardziej naciskać na zahamowanie rozwoju islamu na Południu, spotykając się
jednak ze sprzeciwem wewnątrz samej administracji kolonialnej,
w której niektórzy wyżsi urzędnicy byli zwolennikami islamizacji
Południa. Z drugiej strony kręgi związane z misjami, szczególnie
protestanckimi, dążąc do stworzenia łańcucha ośrodków misyjnych od Kapsztadu po Kair, naciskały na Londyn, by Sudan nie
stanowił wyrwy w tym łańcuchu. Dopiero jednak po ogłoszeniu
niepodległości Egiptu w 1922 r. i radykalnym ograniczeniu wpływów tego państwa w Sudanie (praktycznie likwidacji instytucji
kondominium), administracja brytyjska postanowiła wprowadzić w Sudanie, jak Rosja, wewnętrzne paszporty i obowiązek
meldunkowy (Passports and Permits Ordinance) a w 1930 r. tzw.
„prawo o zamkniętych dystryktach” (Closed Districts Ordinance)
 G. N. Sanderson, dz. cyt., s. 190.

32

Maciej Ząbek

220

obejmujące trzy południowe prowincje: Bahr al-Ghazal, Ekwatorię i Górny Nil.
Muzułmanie z Północy mogli teraz wjechać do tych prowincji
tylko za specjalnym zezwoleniem, które nie było łatwo dostać.
Oznaczało to poważne ograniczenie ich swobody podróżowania
oraz wyboru miejsca zamieszkania, co szczególnie dotknęło muzułmańskich kupców z Północy. Nowa polityka, preferowała jeszcze
bardziej niż dotąd rządy pośrednie, przyznając plemionom uprawnienia do posługiwania się własnym językiem i prawem zwyczajowym a język angielski podnosząc na Południu do oficjalnego lingua
franca. Ponadto poza misjonarzami zachęcano do osiedlania się tu
także greckich i syryjskich kupców (chrześcijan lub wyznawców
niesunnickich ugrupowań muzułmańskich), będących pewną przeciwwagą dla osadników arabskich, których planowano ponownie
przesiedlić, podobnie, jak przybyłe tu muzułmańskie plemiona
pasterskie33. Prawo to z punktu widzenia celu, dla którego zostało
wprowadzone okazało się dość skuteczne, choć nie powstrzymało
ekspansji islamu w regionie, tak jak się tego spodziewano. Decyzja
ta, jednak w praktyce stworzyła z Południowego Sudanu nową
jednostkę polityczną i dała podstawę do powstania przyszłego
państwa. Zdaniem większości Sudańczyków z Północy stała się
powodem późniejszej wojny domowej i obecnego podziału kraju.
Konsekwencje „prawa o zamkniętych dystryktach” są o tyle
zaskakujące, że długo ono nie obowiązywało. Wkrótce zaobserwowano, że dyskryminacyjna polityka wobec islamu nie przynosi
do końca oczekiwanych rezultatów. Na Południu nadal popularne
były dżalabije i muzułmańskie imiona. Poza tym, po drugiej wojnie
światowej wzrosły naciski społeczne na dalszą demokratyzację
prawa w koloniach. Stąd ostatecznie w 1945 Ministerstwo Spraw
Wewnętrznych Sudanu przeprowadziło modyfikacje w dyskrymi Abdalla Keri Wani, dz. cyt., s. 73–74.

33

Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011)

221

nującym prawodawstwie z 1930 r.. Wprowadzono nowe prawo,
które zakładało wolność wyznania i zakładania związków wyznaniowych, mających zapewnione równe prawa, gwarantowane przez
władzę. Islam nadal pozyskiwał wiernych spośród Południowców,
ale co interesujące, mimo zakończenia polityki dyskryminacyjnej,
większa jego ekspansja na Południu nie nastąpiła. W międzyczasie
na Południu powstały nowe chrześcijańskie elity wykształcone na
wzorach europejskich a siła przyciągania tych wzorów okazała się
dla tubylców znacznie większa od tych, które mogli im zaoferować
muzułmanie.

Islam na Południu w niepodległym
ale arabskim Sudanie (1956–2005)
Brytyjczycy opuszczając Sudan, oddali władzę w ręce muzułmańskiej elity z Północy na początku roku 1956. Ich niekonsekwentna polityka stała się jednym z najpoważniejszych przyczyn
późniejszego konfliktu. Powstałe dzięki nim elity południowo-sudańskie dążące do emancypacji politycznej i kulturalnej musiały
w tej sytuacji wejść prawie na pewno na drogę konfrontacji z koncepcją islamizacji i arabizacji Południa, której zwolennikami była
zdecydowana większość reprezentantów z Północy.
W początkowych latach niepodległość islamizacja na Południu utraciła dawną dynamikę. Stało się to z różnych przyczyn.
Po pierwsze większość kaznodziei muzułmańskich była słabo
wykształcona i nie przygotowana do prowadzenia działalności misjonarskiej wśród potencjalnych konwertytów zwłaszcza
w sytuacji konkurencji z misjami chrześcijańskimi. W prawdzie,
z początkiem lat pięćdziesiątych ruszył program szkolenia muzułmanów z Południa na imamów w Instytucie Studiów Islamskich na Uniwersytecie Al Azhari w Kairze, sponsorowany przez
Egipcjan ale wielu z uczestniczących w nim studentów, z powodu

222

Maciej Ząbek

braku wystarczającej pomocy finansowej ale też i braku większego zainteresowania dalszą nauką, przerywała studia woląc
zająć się handlem czy inną pracą. Poza tym większość z nich nie
widziała swojej przyszłości w Sudanie Południowym pragnąc zostać w Egipcie. Program zaś studiów na Uniwersytecie Al Azhari
został w 1953 roku przerwany przez rząd egipski, w odwecie za
decyzje polityków Południa głosowania za niepodległością, co
kolidowało z planami Egiptu utworzenia w przyszłości jednego
państwa obejmującego całą Dolinę Nilu, od delty po jego źródła.
Ostatecznie w 1956 r. Egipt zmuszony do uznania niepodległości Sudanu zakończył całkiem ten program. Tylko kilku jego
absolwentów, powróciło na Południe gdzie zostało wybitnymi
nauczycielami islamu a jeden z nich Abbas Ali otworzył nawet
w 1963 r. Palotaka znaną szkołę religijną.
Po drugie brakowało wśród samych Południowców woluntariuszy posiadających niezbędną wiedzę do propagowania islamu
wśród swego najbliższego otoczenia. A nawet najlepsi arabscy
kaznodzieje nie byli w stanie ich zastąpić. Tymczasem europejscy
misjonarze uczyli się mówić w języku ludu, który chcieli nawrócić
i powoływali w coraz to większej liczbie katechetów i duchownych spośród miejscowych plemion. Po czwarte na krzewienie
islamu brakowało środków, w tym nawet na pokrycie kosztów
organizacyjnych, nie mówiąc już o pomocy społecznej. Bogaci
kupcy muzułmańscy robili w prawdzie, co mogli ale w porównaniu
z bogatymi misjami z Zachodu udzielali się na dość małą skalę.
Przeszkodą był też brak odpowiednich instytucji organizujących
całą działalność misyjną muzułmanów w tym wsparcia samego
państwa.
Pewnym przełomem w kryzysie islamu na Południu było dojście
do władzy generała Ibrahima Abbuda (1958–1964) uważanego
dziś przez wielu Sudańczyków za najlepszego prezydenta jakiego
w swej historii posiadali.

Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011)

223

Poza pewnymi sukcesami na polu gospodarczym i dyplomatycznym, które Abbud odniósł, podjął on także ostrą akcję islamizacji
i arabizacji na Południu, co spotkało się swego czasu, z wielkim
poparciem jego rodaków z muzułmańskich, afro-arabskich społeczności nad środkowym Nilem. Szybko zorientował się, że islam
na Południu nie zapuścił głębokich korzeni i jest nadal dosyć
powierzchowny. Pierwszym jego krokiem była masowa budowa
szkół podstawowych i średnich w celu nauczania islamu. Szkoły
koraniczne zapewniać miały kształcenie dzieci od wieku przedszkolnego aż do studiów wyższych. Podjął też starania o umożliwienie
Południowcom dostępu do wyższej edukacji. Zbudował na Południu
sześć instytutów islamistycznych oraz wiele nowych meczetów.
Początkowo szkoły te stworzone zostały dla dzieci muzułmanów
i tych pogan, którzy chcieli przejść na islam. Z czasem jednak
z powodu braku możliwości edukacji w szkołach chrześcijańskich,
zaczęto przyjmować do nich także dzieci chrześcijańskie. Obok
szkół religijnych, powstały także za jego rządów szkoły handlowe
i techniczne oraz instytuty dla kształcenia nauczycieli. Budował
również szpitale i ośrodki zdrowia aby zyskać, jak twierdził przychylność Południowców34.
Z drugiej strony misjom chrześcijańskim zakazał zakładania
nowych szkół, a w lutym 1962 r. wydalił z Sudanu wszystkich
zagranicznych misjonarzy. Zmienił też dzień wolny od pracy
z niedzieli na piątek.
Rezultaty tej polityki, nie były jednak oszałamiające. Niektórzy
Południowcy w prawdzie przechodzili na islam ale na podstawie
danych z sądów szariackich, gdzie dostępne są tylko dane cząstkowe odnoszące się do liczby konwersji w danym roku i w danej
miejscowości, np. Dżubie w latach 60. odnotowano 86 konwertytów
a w Malakalu – 184, w Wau 112, itd., wiadomo, że nie były to
 Abdalla Keri Wani, dz. cyt., s. 81–102.

34

224

Maciej Ząbek

jednak masowe konwersje35. Bardziej natomiast znaczącą konsekwencją polityki Abbuda było zorganizowanie przez Południowców
ruchu oporu. Od 1964 r. zaczęła się w Sudanie regularna wojna
domowa, która doprowadziła zarówno do jego klęski, jak jego
następców.
Idea islamizacji Południa była w tych warunkach (toczącej się
wojny i masowych prześladowań Południowców) praktycznie od
początku sprawą przegraną, choć wielu miało złudzenia nawet
spośród zagranicznych obserwatorów. M.in. znany politolog kenijskiego pochodzenia prof. Ali Mazrui, podczas pobytu w Sudanie
w 1985 r. w trakcie wywiadu prasowego w Chartumie stwierdził
nawet, że nim upłynie 100 lat większość Sudanu Południowego
stanie się muzułmańska a jego mieszkańcy będą się nazywać Arabami36. Okazały się, że były to tylko pobożne życzenia sympatyków
rządów fundamentalistów muzułmańskich w Sudanie.
Tymczasem wojnę domową na krótko przerwano w roku 1972,
kiedy udało się osiągnąć pewien kompromis a Południe uzyskało
autonomię. Powrót jednak do projektu islamizacji Południa, poprzez
wprowadzenie także i na jego terytorium prawa muzułmańskiego
w 1983 r. wywołało ją ponownie.
Za pomocą szariatu i represji karnych nie udało się z islamizować nikogo. Przyznają to sami muzułmanie, przypominając znane
słowa z Koranu: „Nie ma przymusu w religii” (2:256), o których
w Sudanie zapomniano.
Dopiero w 2002 r. podpisano oficjalne porozumienie o zawieszeniu ognia a 9 stycznia 2005 r. w Nairobi, osiągnięto tzw.
„Całościowe Porozumienie Pokojowe”, które zakończyło wojnę
w wyniku której zginęło ok. 2 miliony ludzi. Przewidywało ono
 A.H. Mekki, Educational, Cultural and Arabic Policies in the Southern Sudan,
Khartoum 1983, s. 17.
36
 A.A. Mazrui, wywiad dla Radia Dżuba, 20.02.1985, za Abdalla Keri Wani,
dz. cyt., s.121.
35

Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011)

225

sześcioletnią autonomię dla Sudanu Południowego a następnie
referendum w styczniu 2011 r. w sprawie jego niepodległości.

Zakończenie.
Przyszłość islamu w Sudanie Południowym
Od 2005 r. islam na Południu nie jest już wspierany przez
państwo a jego wyznawcy dość gwałtownie utracili status bądź,
co bądź osób nieco bardziej uprzywilejowanych. Powstała w lipcu
2011 r. Republika Południowego Sudanu odrzuciła zdecydowanie
projekt islamizacji i arabizacji kraju, łącznie z językiem arabskim
pełniącym tu faktyczną rolę języka kontaktowego. Podjęła też
próbę dearabizacji nazewnictwa geograficznego.
Sami muzułmanie, dziś zdani na własne siły, są w Południowym
Sudanie spostrzegani często, jako zaplecze władz w Chartumie,
tutejsza „piąta kolumna”, choć przynależność religijna wcale się tu
do końca nie pokrywa z przynależnością etniczną ani tym bardziej
polityczną. Wielu z tutejszych muzułmanów należało także do
Ludowego Ruchu Wyzwolenia Sudanu (ang. skrót SPLM), który
był główną siłą polityczną Południa prowadzącą walkę z rządem.
Niekoniecznie też wszyscy muzułmanie popierali władzę z Chartumu. Niemniej, po uzyskaniu niepodległości wyznawcy islamu,
szczególnie pochodzenia arabskiego, są mniejszością zagrożoną
wykluczeniem (przede wszystkim brakiem nadania obywatelstwa),
dyskryminacją a nawet prześladowaniami zarówno ze strony
państwa, jak i miejscowej ludności, choć jak dotąd, nie doszło do
większych ich pogromów. Władza deklaruje tolerancję religijną
i gwarancję ochrony także ludności muzułmańskiej, jednak siłą
rzeczy, w sytuacjach kryzysowych ta grupa społeczna może być
narażona na odgrywanie roli „kozła ofiarnego”. Ich sytuacja wydaje
się podobna do tej jaką mieli lub mają Arabowie na Zanzibarze,
Biali w RPA czy Tutsi w Rwandzie. Dotyczy to także niektórych

226

Maciej Ząbek

plemion pasterskich, jak Arabów z plemienia Rufa’a od dawna
zamieszkujących prowincję Górnego Nilu czy Fellata z Bahr al-Ghazal, którzy nie mogą otrzymać obywatelstwa nowego państwa37.
W tej sytuacji można zadać pytanie, czy islamizacja Południowego Sudanu, jest już ideą przeszłości, zakończoną, nie mającą szans
na kontynuację? Czy islam w Południowym Sudanie ma jeszcze
szansę zwiększyć swój stan posiadania, czy też wręcz przeciwnie
będzie zanikał w tym kraju?
Na pytania dotyczące przyszłości oczywiście trudno odpowiedzieć ale biorąc pod uwagę analogie historyczne, to mało jest
miejsc na świecie, z których islam całkowicie ustąpił, jeśli już raz,
choć na trochę się na danym terenie zadomowił. Religia ta jest
ciągle w fazie ekspansji i nie wydaje się aby muzułmanie, tak łatwo
dali się całkiem wyprzeć z tego kraju. Ich sytuacja o tyle różni się
od np. Tutsi w Rwandzie, że muzułmanie nie są tu jedyną grupą
narażoną na nienawiść większości. W Sudanie Południowym zamieszkałym przez 60 grup etnicznych, wyznawców wielu Kościołów
chrześcijańskich i kultów rodzimych, muzułmanie są tylko jedną
z nich, aczkolwiek historycznie, ekonomicznie i politycznie dość
znaczącą. Niemniej, tak duże zróżnicowanie miejscowej ludności,
ich w pewnym sensie zabezpiecza. W sytuacji kolejnej wojny domowej między samymi Południowcami, muzułmanie, czy nawet
Arabowie, mogą być nawet ośrodkiem pewnej stabilizacji. Poza tym
nowe konflikty i masakry, których doświadcza obecnie Południe
sprawiają, że zaciera się pamięć o starych wojnach i prześladowaniach ze strony Arabów. W tej sytuacji islam, jako religią bądź
co bądź pokoju, może okazać się dla wielu ponownie atrakcyjna.
Miejscowi muzułmanie udowodnili, że potrafią być także tolerancyjni a nawet integrować się z wyznawcami innych religii. Poza
M. Ząbek, Naród i obywatelstwo w podzielonym Sudanie, w: Obywatelstwo na
progu XXI wieku. Konteksty prawne i kulturowe, red. M. Ząbek, Warszawa 2013.
37

Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011)

227

tym przyszłość islamu jest związana z rozwojem chrześcijaństwa
w tym kraju. Z pytaniem, jak głęboko się ono w nim zakorzeni?
Czy potrafi przetrwać, bez wspomagania zewnętrznego, w sytuacji całkowitego upadku tej religii na Zachodzie? W przypadku
negatywnej odpowiedzi, islam prawie na pewno dostanie tu swoją
drugą szansę.
Bibliografia
Abdalla K. Wani, Islam in Southern Sudan. Its Impact: Past, Present and
Future, Khartoum 2006.
Abdalla K. Wani, Przyszłość islamu w Sudanie Południowym, w: Ząbek
M. (red.), Sudan. Problemy tożsamościowe z perspektywy badaczy
rodzimych, Warszawa 2014.
Beck S., Mideast and Africa to 1700, t. 1, Santa Barbara 2010.
Beshir M. O., The Sudan Background to Conflict, London 1968.
Carstens P. R., The Encyclopedia of Egypt during the Reign of the Mehemet
Ali Dynasty 1798–1952, Friesen Press 2014.
Casati G. (Major Gaetano), Ten Years in Equatoria, vol. 1, London 1891.
Collins R. O., Shadows in the Grass: Britain in the Souther Sudan, 1918–
1956, New Haven and London 1983, s. 180.
Elias T. and R. Hill (eds.), The Opening of the Nile Basin, London 1974.
Elton L., General Gordon, London 1954.
Gray R., A History of the Souther Sudan 1839–1889, London 1961.
Holt P.M. & M.W. Daly, History of the Sudan: From the Coming of Islam to
the Present Day, (fourth edition) London and New York 1988.
Mekki A. H., Educational, Cultural and Arabic Policies in the Southern
Sudan, Khartoum 1983.
Moorehead A., Nad Nilem Błękitnym i Białym, Warszawa 1985.
Nowak B., Handel niewolnikami, w: Tymowski M. (red.), Historia Afryki
do początku XIX wieku, Wrocław 1966.

228

Maciej Ząbek

Said Bashir M., The Sudan Crossrads of Africa, London 1965.
Sanderson L.M. & G.N. Sanderson, Education Religion and Politics in
Southern Sudan 1899–1964, London 1979.
Selim Bimbachi (Qapudan Salim), Premier Voyage á la recherche des sources du Nil-Blanc, „Bulletin de la Sociéte de Géographie”, (1842), 18.
Ząbek M., Naród i obywatelstwo w podzielonym Sudanie, w: Ząbek M.
(red.), Obywatelstwo na progu XXI wieku. Konteksty prawne i kulturowe, Warszawa 2013.
Ząbek M., Historia Sudanu do 1989 roku, w: Mantel-Niećko J., Ząbek M.
(red.), Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999.

History of islamization in South Sudan (1839–2011)
Summary
The article is devoted to the history of islamization in South Sudan
since the conquest of the country by Turko-Egyptians, through a period
of British rule to the rule of Sudanese Arabs. It draws attention to some
paradoxes namely the fact that the foundation of Islam in South Sudan
was not put by the Arabs but Europeans who are in the service of Khedive
of Egypt. Similarly, the most successful islamization was reported in the
country during the first period of British rule. The reason for the resistance of most Southerners against accepting Islam was at the beginning
the memory of the Arab slave trade. As well as in the period of Sudan
independence, the attempts of islamization and arabization of country
by force by the authorities in Khartoum.

Jędrzej Czerep

Wpływ kultury politycznej Sudanu
na Sudan Południowy
Sudan – Sudan Południowy:
dychotomia czy lustrzane odbicie?
Wybuch wojny domowej w Sudanie Południowym w grudniu
2013 r. postawił na porządku dziennym pytanie: czy kultywowana,
zwłaszcza przez donorów, wizja Południa jako strefy realizacji dążeń wolnościowych, nie była oparta na fałszywych przesłankach?
Uproszczony podział Północ: (muzułmański) agresor / Południe:
(chrześcijańska) ofiara, który utrwalił się w dyskursie zachodnim wobec Sudanu, pomija fundamentalne dla całej przestrzeni
sudańskiej elementy wspólne. Nie uwzględnia również faktu, że
elity Południowego Sudanu, wychowane w państwie sudańskim,
posługujące się językiem arabskim w naturalny sposób traktują
Chartum jako podstawowy punkt odniesienia dla własnych rządów.
Eric Reeves, członek zawiązanej w latach dziewięćdziesiątych XX w. nieformalnej amerykańskiej grupy lobbystów, która
wpływała na kształtowanie się polityki Departamentu Stanu
wobec Sudanu, tzw. Rady (The Council), przywołując ówczesny
własny ogląd sytuacji w Sudanie opisuje: „naszym celem było
uświadomienie ludziom, że reżim w Chartumie to zło (evil).
Zastanawiałem się intensywnie nad znaczeniem słowa zły i doJędrzej Czerep – doktorant Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie

230

Jędrzej Czerep

szedłem do wniosku, że jeśli zło ma swoje miejsce w świecie,
rezyduje w Chartumie”1.
W skład „Rady” wchodzili m.in. John Prendegrast, pracownik Departamentu Stanu, późniejszy dyrektor „Enough! Project”
i celebryta, Ted Dagne analityk Kongresu tworzący na potrzeby
parlamentu raporty dotyczące Sudanu oraz Suzan Rice, wpływowa
asystent Sekretarza Stanu ds. Afryki. Środowisko to, kultywując
i promując rozumienie dynamiki wydarzeń w Sudanie jako walkę
„sił ciemności i światła”, w sposób nieobiektywny idealizowało
partyzancki ruch SPLA/M pod przywództwem Johna Garanga.
Chcąc widzieć w nim przeciwieństwo „zła” Chartumu, przypisało
mu w sposób automatyczny i mocno „na wyrost” odmienne standardy moralne, przywiązanie do wolności, wreszcie rolę obrońców
chrześcijaństwa. Podejście to wpisywało się w mesjanistyczną,
podbudowaną religijnie wizję roli USA w świecie jako krzewiciela
wolności, podtrzymywaną zwłaszcza przez środowiska ewangelickiej prawicy, rozwiniętą później, w latach 2000. przez prezydenta
Georga W. Busha. Ted Dagne wspomina: „widzieliśmy w Garangu
charyzmę, oraz pasję co do równości, demokracji”2.
Nie ulega jednak wątpliwości, że w ogólnosudańskiej politycznej
agendzie Garanga odbijała się nie tylko doskonale przyjmowana na
Zachodzie wizja państwa demokratycznego i tolerancyjnego (tzw.
Nowy Sudan), ale i skrajnie autorytarny styl przywództwa i brak
elementarnego poszanowania praw człowieka – lustrzane odbicie
cech „arabskiego” rządu z Północy. Alex de Waal z Uniwersytetu
Tuftis i World Peace Foundation i charakteryzuje Garanga jako
bezwzględnego, nietolerującego sprzeciwu lidera scentralizowanej
struktury, której bilans łamania praw człowieka nigdy, na żadnym
South Sudan: Country of Dreams, Al Jazeera English, Faultlines, 22.04.2015,
http://www.aljazeera.com/programmes/faultlines/2015/04/south-sudan-country-dreams-150414080912909.html [01.08.2015].
2
 Tamże.
1

Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011)

231

etapie wojny, nie było lepszy niż po stronie Chartumu3. Od strony
relacji z ludnością cywilną, stosowania przymusu, używania dzieci-żołnierzy, czy eksploatowania napięć etnicznych, ruch SPLA
wpisywał się w pełni w autorytarny model sudański.
Sam Garang daleki był od budowania opozycji Północ-Południe.
Umiejętnie modyfikował narrację zależnie od rozmówcy – co częściowo tłumaczy bezkrytyczną fascynację aktywistów amerykańskich.
Hassan Turabi, lider ruchu islamskiego, który wyniósł do władzy
w Chartumie Omara Baszira, w 1993 r. charakteryzował Garanga
w sposób następujący: „Kiedy jedzie on do Afryki, powie: jesteśmy
czarnymi Afrykanami prześladowanymi przez Arabów; w Europie powiedziałby, że to muzułmanie uciskają chrześcijan; z kolei
w [marksistowskiej] Etiopii powie, że burżuazja prześladuje klasę
pracującą zarówno na Północy jak i Południu”4. W programowym
Manifeście SPLA opublikowanym w 1983 r. Garang odwoływał się
do wspólnego dziedzictwa obu wielkich religii (islamu i chrześcijaństwa), oraz do wspólnych problemów i wspólnoty interesu wszystkich
Sudańczyków5 – którą to wspólnotę tymczasowo usunęła z pola
widzenia szowinistyczna rasowo i religijnie polityka Chartumu: rzecz
w jego rozumieniu niezgodna z prawdziwym duchem sudańskim.
Konsekwentne ignorowanie ogólnosudańskich, ze wszystkimi
negatywnymi konsekwencjami, cech ruchu Garanga, doprowadziło
do uznania go przez społeczność międzynarodową za realizatora
dogłębnie wolnościowej i zwiastującej pluralizm misji narodowowyzwoleńczej. Szacunek do różnorodności kulturowej nie implikował jednak w żaden sposób demokratycznych planów wobec
 Tamże.
 A.A. Gallab, The First Islamist Republic: Development and Disintegration of
Islamism in the Sudan, Hampshire 2008, s. 115.
5
The Manifesto of the Sudan People’s Liberation Movement, Sudan, 31.07.1983,
wersja zaktualizowana, punkt I.1.5, http://splmnsudan.net/en/the-manifestoof-the-sudan-peoples-liberation-movement/ [01.08.2015], s. 1.
3
4

232

Jędrzej Czerep

własnego przywództwa i pozycji SPLM/A w państwie, jaką ruch
uzyskał w wyniku zapisów popieranego przez Zachód Całościowego Porozumienia Pokojowego (CPA, 2005): przekazania mu roli
rządu autonomii, a później niepodległego państwa. Jeśli wyłączyć
wymiar religijny (z oczywistych powodów Południe nie sięga po
projekty wywodzone z islamu), nie istniały racjonalne przesłanki
pozwalające sądzić, że dawny ruch partyzancki będzie rządzić
w sposób odmienny niż Chartum. Choć pod przywództwem Salvy
Kiira, w SPLM zmarginalizowano polityczny program pansudański
(żywy jeszcze tylko w oddziale ruchu aktywnym w nowych granicach Północy, SPLM-North), a hasło Nowego Sudanu wyewoluowało w poparcie dla niepodległości Południa, zmiana retoryki
nie zmieniła esencji kultury politycznej Południa. Do dziś w dużej
części inspiruje się ona wzorcami chartumskimi.

System trybalizmu w wymiarze militarnym
i dzielenia zasobów
Z wzorców sudańskich bezpośrednio zaczerpnął czerpał ogólny
model rządów jaki ukształtował się po w łonie ruchu partyzanckiego, a później rozwinął po utworzeniu autonomii Południa na
bazie CPA. Sposób zarządzania na peryferiach państwa sudańskiego, gdzie dominują liczne, niearabskie grupy etniczne tradycyjnie
opierał się na utrzymywaniu napięć etnicznych przez utrzymywanie
zależności poszczególnych frakcji etnicznych na pewnym poziomie
zależności finansowych i w dziedzinie dostępu do stanowisk i pomocy rzeczowej, w tym militarnej, oraz na popieraniu lokalnych
ugrupowań walczących przeciwko siłom jawnie antyrządowym.
Dziedzictwem Chartumu są więc warunki ukształtowania się ruchu
SPLA, zaszczepienie środowiska politycznego i schemat zależności
w których zaistniał. SPLA i NCP z Chartumu rywalizowały o prymat
w tej samej grze: w rywalizacji o kontrolę nad podległym obszarem

Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011)

233

na zasadzie „dziel i rządź”, realizowanej przez wspieranie lokalnych
frakcji, które skłaniały się ku tej stronie, która oferowała więcej.
De Waal zauważa, od uzyskania niepodległości przez Sudan
rządy w Chartumie opierały się na elitach biznesowo-wojskowych,
tworząc wyjątkowo duże nierówności ekonomiczne i prowokując
etniczny wymiar zbrojnych ruchów opozycyjnych. Neopatrymonialne cechy sudańskiego systemu władzy w różnych wariantach
były reprodukowane w łonie partii artychartumskich powstańców,
w tym SPLA. Główną ich charakterystyką był priorytet uzyskania
dominacji przez lidera i jego frakcję, co umożliwiłoby rozbudowanie systemu osobistego „patronatu” nad podziałem zasobów6.
W momencie uzyskiwania przewagi politycznej (zwłaszcza
wsparcia międzynarodowego, w tym amerykańskiego), ruch SPLA/M, którego trzonem byli od początku przedstawiciele ludu Dinka,
zaczął reprodukować w odniesieniu do grup etnicznych i frakcji
w obrębie Południowego Sudanu schemat zarządzania analogiczny
do tego, jaki Chartum rozwinął nad peryferiami.
Kompromis z 2005 r., który pozwolił Południowemu Sudanowi
czerpać ogromną dywidendę z zysków z wydobycia ropy naftowej
(na zasadzie 50% do budżetu Chartumu, 50% do budżetu Dżuby),
sprawił, że tworzeniu zrębów administracji towarzyszył nieprzerwany strumień wpływów do budżetu. Zasób ten dawał możliwość skonstruowania systemu finansowo-etnicznego patronatu,
dzięki któremu do SPLA /administracji autonomii/ mogły zostać
dokooptowane ugrupowania będące doń w chwili podpisania CPA
w opozycji. Warto zaznaczyć, że w 2005 r. SPLA, choć zwycięska
politycznie, była grupą mniejszościową – większość funkcjonujących w przeddzień porozumień pokojowych grup zbrojnych była
sprzymierzona z Chartumem lub w inny sposób przeciwna SPLM,
 A. de Waal, When kleptocracy becomes insolvent: brute causes of the Civil War
in South Sudan, „African Affairs”, 113/452 (2014), s. 347–369.
6

234

Jędrzej Czerep

albo przyjęta świeżo przyjęta z powrotem – i z dużą dozą nieufności i autonomii (zwłaszcza frakcja Rieka Machara, odłączona
od SPLA Garanga w 1991, formalnie zintegrowana z na powrót
w 2002 r.7). Sudańska (chartumska) co do genezy metoda brania
na żołd i opłacania dawnych frakcji opozycyjnych, dających rządowi formalne oparcie w bazach etnicznych danych ugrupowań
w interiorze, stała się podstawowym narzędziem konsolidacji
władzy w Dżubie, zwłaszcza po objęciu przywództwa przez Salvę Kiira w 2005 r., a jednocześnie źródłem jej słabości: tworzyła
ryzyko załamania się systemu opłacanej lojalności w razie turbulencji finansowych8. Załamanie nastąpiło w konsekwencji krachu
nieformalnego budżetu (środków na opłacanie lojalności) jaki
nastąpił w konsekwencji nieprzemyślanej, emocjonalnej decyzji
o całkowitym wstrzymaniu produkcji ropy naftowej w 2012 r9.

Wybory 2010
Pierwszą widoczną w wymiarze międzynarodowym manifestacją przejęcia przez Dżubę wzorców kultury politycznej u progu
niepodległości, był przebieg wyborów w kwietniu 2010 r. Były to
pierwsze wybory powszechne do władz autonomii przeprowadzone
na Południu, równolegle z wyborami ogólnosudańskimi. Dla Chartumu (i Sudanu jako całości) miały to być pierwsze prawdziwie
wielopartyjne wybory od 1986 r10.
Przebieg wyborów na Południu, w zakresie ograniczania możliwości prowadzenia kampanii przez partiom i kandydatom opo7
Sudan, Oil, and Human Rights, Human Rights Watch, Bruksela – Londyn
– Nowy Jork – Waszyngton 2003, s. 278–283.
8
 A. de Waal, When kleptocracy..., dz. cyt. s. 347–369.
9
 Tamże.
10
Sudan ‚will expel poll observers’, BBC, 22.03.2010, http://news.bbc.co.uk/
go/pr/fr/-/2/hi/africa/8581993.stm [01.08.2015].

Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011)

235

zycyjnym do rządzącego ruchu SPLM, był wierną kopią schematu
sudańskiego – naznaczonym przez kolosalną dysproporcję w zasobach i możliwości prowadzenia kampanii między ugrupowaniami
rządzącymi a resztą kandydatów. Wg Human Rights Watch na Południu organy państwa zdominowane przez rządzący ruch SPLM
w okresie przygotowań do głosowania „dokonywały systematycznych naruszeń praw i wytworzyły atmosferę opresji”. Niezależny
kandydat na gubernatora Centralnej Ekwatorii Alfred Ladu Gore,
w przeddzień głosowania publicznie skarżył się, że jego zwolennicy
są nękani a ich karty do głosowania odbierane11. Inni kandydaci
raportowali o zatrzymaniach, uniemożliwianiu prowadzenia kampanii, a nawet o torturowaniu głosujących przeciw SPLM przez
służby siłowe rządu autonomii12. W obydwu częściach Sudanu
dochodziło do zatrzymywania, zastraszania, wypraszania z lokali
krajowych obserwatorów wyznaczonych przez partie opozycyjne,
zatrzymywania kandydatów opozycji i aktywistów ich ugrupowań13.
Wybory na Południu odbyły się według schematu wypracowanego na Północy, a wynik wyborczy ugrupowania rządzącego (SPLM)
i prezydenckiego kandydata (ubiegający się o reelekcję Salva Kiir)
unaoczniły jeszcze dalej posunięty monopol na sprawowanie władzy: SPLM uzyskał 160 na 170 miejsc w parlamencie, a Kiir ponad
92% głosów, podczas gdy Baszira w skali kraju uzyskał 68%14.
Partia Baszira, NCP zmniejszyła stan posiadania w parlamencie
wyłącznie z wyniku uzgodnień, że Południe uzyska określoną pulę
 H. Hoda Abdel-Hamid, Forebodings of violence, Al Jazera English, 10.04.2010,
http://blogs.aljazeera.net/africa/2010/04/10/forebodings-violence [01.08.2015]
12
J. Copnall, Dream election result for Sudan‘s President Bashir, BBC News,
27.04.2010, http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8645661.stm [01.08.2015];
http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8645661.stm [01.08.2015].
13
Sudan: Flawed Elections Underscore Need for Justice, Human Rights Watch,
26.04.2010, https://www.hrw.org/news/2010/04/26/sudan-flawed-elections-underscore-need-justice [01.08.2015].
14
J. Copnall, Dream election...
11

236

Jędrzej Czerep

miejsc w parlamencie w Chartumie niezbędną do ewentualnego
wetowania zmian konstytucji naruszających ducha CPA15. Biorąc
pod uwagę to zastrzeżenie, NCP uzyskała niemal maksimum dostępnych w ramach rywalizacji wyborczej mandatów16.
Koalicje organizacji obywatelskich, które obserwowały przebieg
elekcji na Północy (Sudan Democracy First) oraz na Południu (The
Sudanese Network for Democracy and Elections) opisały bardzo
podobne praktyki wykorzystywania przez dominujące ugrupowania swojej przewagi i wywierania presji, oraz ograniczania
możliwości opozycji. W obydwu częściach publiczne zgłaszanie
naruszeń wystawiało poszkodowanych obywateli na bardzo
poważne ryzyko17.
Obydwaj liderzy, Baszir i Kiir, potraktowali wybory analogicznie instrumentalnie dla umocnienia własnej bazy poparcia przed
planowanym na początek 2011 r. referendum na temat secesji
Południa, które zwłaszcza dla Dżuby było priorytetem.
Organizacja Human Rights Watch, na podstawie przebiegu
wyborów w 2010 r. opracowała listę rekomendacji. Na 8 grup
rekomendacji, 6 adresowanych było wspólnie do rządów w Chartumie i rządu autonomii w Dżubie – wynik zbieżnego podejścia
liderów dominujących ugrupowań, oraz podległych im struktur
państwowych do organizacji elekcji, oraz do uzyskania pożądanego wyniku i wizerunku własnych partii18. Rekomendacje
dotyczyły: nierespektowania prawa do swobodnej ekspresji poglądów i zrzeszania się; bezprawnych zatrzymań, tortur członków
15
Sudan‘s SPLM reaches ‚breakthrough deal‘ on poll, BBC News, 26.02.2010,
http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8539710.stm [01.08.2015].
16
J. Copnall, Dream election...
17
 Tamże.
18
 Human Rights Watch, Democracy on Hold, Rights Violations in the April
2010 Sudan Elections, 30.06.2010, https://www.hrw.org/report/2010/06/30/
democracy-hold/rights-violations-april-2010-sudan-elections [01.08.2015].

Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011)

237

partii, aktywistów, dziennikarzy i studentów; braku skłonności
rządów w Chartumie i Dżubie do badania przypadków naruszeń
i pociągania winnych do odpowiedzialności; potrzeby (zwłaszcza
na Południu) zdyscyplinowania dopuszczających się poważnych,
samowolnych naruszeń żołnierzy m.in. poprzez jasne instrukcje
dla dowódców; respektowanie prawa do wolnej prasy i pracy
dziennikarskiej, zwłaszcza w kontekście wyborczym19. Jedna
z rekomendacji, dotycząca wezwania Chartumu do pilnej reformy
zasad funkcjonowania aparatu bezpieczeństwa w 2010 r. faktycznie odnosiła się do Północy, jednak – jak opisano w kolejnym
podrozdziale – obecnie jest równie aktualna w odniesieniu do
Południa.
W obydwu częściach Sudanu okres powyborczy przyniósł intensyfikację działań aparatu państwa przeciw niedawnym kandydatom
oraz dziennikarzom20.

Ustawa o Narodowej Służbie Bezpieczeństwa
– według wzorców z Chartumu
8 października 2014 parlament południowosudański przeprowadził trzecie czytanie proponowanej ustawy o bezpieczeństwie
publicznym21 – sesji towarzyszyła gorąca debata i demonstracyjne
wyjścia z sali niektórych posłów22. Miała ona na celu przyznanie
specjalnych uprawnień Narodowej Służbie Bezpieczeństwa (National
Security Service, NSS), wyjętej spod kontroli innych organów potężnej
 Tamże.
 Tamże.
21
National Security Service Bill, 2014, https://radiotamazuj.org/sites/default/
files/Natl%20Security%20Service%20Bill%202014.pdf [01.08.2015].
22
South Sudan: Abusive Security Bill, Human Rights Watch, 15.08.2014,
https://www.hrw.org/news/2014/10/15/south-sudan-abusive-security-bill
[01.08.2015].
19
20

238

Jędrzej Czerep

struktury, która mogłaby swobodnie przeszukiwać, podsłuchiwać,
aresztować i więzić obywateli, oraz konfiskować własność.
Zaproponowane rozwiązania kopiowały w ogromnym stopniu logikę, oraz rozwiązania obowiązujące w Sudanie od pół
wieku odchodząc od deklarowanych w przeddzień niepodległości – w okresie gdy krytyczne było wsparcie społeczności
międzynarodowej – wizji rozwoju w kierunku transparentności
i kontroli władz (wg zapisów tymczasowej konstytucji głównym
zadaniem NSS było gromadzenie informacji analizy i funkcje doradcze)23. Ustawa wyjmuje służbę bezpieczeństwa spod kontroli
sądowej i nie określa granic jej władzy; tym samym autoryzuje
przejście do pozycji radykalnej nierównowagi w relacji organów
państwa wobec obywatela. Likwiduje jakiekolwiek zabezpieczenia dla obywateli przed najpoważniejszymi naruszeniami, np.
torturami czy bezpodstawnym pozbawieniem wolności. Daje
NSS prawo do aresztowania bez nakazu sądowego i przetrzymywania każdej osoby co do której są podejrzenia, że popełniła,
lub chciała popełnić szeroko rozumiane przestępstwo „przeciwko państwu”24. Ustawa weszła w życie w kwietniu 2015 r25.
We wcześniejszych wersjach (skorygowanych przez parlament)
funkcjonariuszom gwarantowano pełny immunitet od odpowiedzialności karnej.
Onyoti Adigo Nyikwec, wiceprzewodniczący opozycyjnej partii SPLM-DC (Sudan Peoples Liberation Movement – Democratic
Change), ocenił w odniesieniu do proponowanej ustawy: „rząd
Sudanu Południowego idzie w ślady Chartumu wprowadzając
 Tamże.
South Sudan national security law ‘in effect‘: Minister, „News Time Africa”,
12.03.2015, http://www.newstimeafrica.com/archives/38075 [01.08.2015].
25
South Sudan Fires Interior Minister as Security Law Implemented, Bloomberg,
14.04.2015, http://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-14/south-sudanfires-interior-minister-as-security-law-implemented [01.08.2015].
23
24

Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011)

239

wszechwładną służbę bezpieczeństwa w miejsce posiadających legitymację społeczną organów śledczych takich jak Wydział Śledztw
Kryminalnych (Criminal Investigation Department)”. Zauważył, że
służba bezpieczeństwa to rozwiązanie, które pojawiło się w Sudanie
dopiero od czasów prezydenta Dżaafara Nimeiri, który ustanowił
w kraju dyktaturę. Nyikwec wyraził zgłaszaną przez obrońców
praw człowieka obawę, że ustawa ma na celu utworzenie nieoficjalnych miejsc przetrzymywania zatrzymanych, tzw. ghost houses,
identycznych do tych, w jakich aktywiści południowosudańscy
byli osadzani w Chartumie w czasach masowych prześladowań26.
Apel ten, wyrażając obawy co do przyszłości, w praktyce odnosił
się do sytuacji już zastanej.
Znajomość realiów i rozwiązań chartumskich jest zarówno dla
władz, jak i opozycji zupełnie naturalna. Lam Akol, przewodniczący
SPLM-DC (i dziś główny parlamentarny krytyk rządu w Dżuby), po
rozłamie w ruchu SPLM w 1991 r. zbliżył się do sił pro-chartumskich. Po podpisaniu rozłamowego porozumienia z Chartumem
w 1997 r., w latach 1998–2002 był ministrem transportu Sudanu,
a po czasowym powrocie do głównego nurtu SPLM i podpisaniu CPA,
ministrem spraw zagranicznych Sudanu w latach 2005–200727. Dla
wielu przedstawicieli rządu w Dżubie, parlamentarnej oraz zbrojnej
opozycji, Chartum był miejscem zdobywania doświadczenia politycznego, z którym utrzymuje się pewien poziom roboczych relacji.
W okresie debaty nad ustawą o Narodowej Służbie Bezpieczeństwa, przedstawiciele organizacji pozarządowych alarmowały o rosnącym lawinowo trendzie porwań i „zaginięć” działaczy krytycznych wobec władz – bezskutecznie apelując do policji o ukrócenie
SPLM-DC warns of ‘ghost houses like Khartoum’, Radio Tamazuj, 09.10.2014,
https://radiotamazuj.org/en/article/splm-dc-warns-%E2%80%98ghost-houses-khartoum%E2%80%99 [01.08.2015].
27
Lam Akol, „Sudan Tribune”, http://www.sudantribune.com/spip.php?mot560
[01.08.2015].
26

240

Jędrzej Czerep

procederu28. Wprowadzenie ustawy można więc odczytywać jako
usankcjonowanie spontanicznie – choć przy przychylnością rządu
w Dżubie – odradzających się praktyk prześladowania opozycji
przez służby, na wzór tych znanych z Chartumu. NSS od uzyskania
niepodległości była krytykowana za porwania przeciwników władz
i najścia dziennikarzy. Od wybuchu wojny domowej liczba tego
rodzaju naruszeń bardzo wyraźnie wzrosła29. Wg Ashamu Deng,
badaczki Południowego Sudanu w Amnesty International, logika
ustawy „wyposaża służbę bezpieczeństwa w prawo do kontynuowania naruszeń prawa, a nie ogranicza je – jak wymagają tego
standardy regionalne i międzynarodowe”30.

Greater Pibor Administrative Area
Interesujący przejaw importowania „logiki rozwiązań” peryferyjnych rebelii zastosowano w Południowym Sudanie w odniesieniu do konfliktu we wschodniej części stanu Jonglei – zwłaszcza
w powiecie Pibor – w mateczniku grupy etnicznej Murle. Wśród
tej społeczności, marginalizowanej w skali państwa (najmniejszy rozwój brak infrastruktury, zacofanie itd.), oraz skonfliktowanej
z sąsiednimi Nuerami i Dinkami (tradycja najazdów i kradzieży
stad), katalizatorem niezadowolenia stała się druga rebelia Davida
YauYau’a, rozpoczęta w 2012 r., zakończona na początku 2014 r.
Porównując sytuację Murle w Południowym Sudanie do miejsca
Południa w skali Sudanu, rzucają się w oczy daleko idące analo28
Civil society point to ‘trend’ of abductions in S. Sudan, Radio Tamazuj, 03.12.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/civil-society-point%E2%80%98trend%E2%80%99-abductions-s-sudan [01.08.2015].
29
South Sudan: Arbitrary Detention, Torture, Human Rights Watch, 18.05.2015,
https://www.hrw.org/news/2015/05/18/south-sudan-arbitrary-detention-torture
[01.08.2015].
30
 Tamże.

Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011)

241

gie – tradycje wykluczenia i niższego statusu społecznego Murle,
niechęć wobec nich motywowana etnicznie i w oparciu o lokalną
historię polityczną31, wreszcie Pibor jako peryferia peryferiów i obszar pograniczny z sąsiednią Etiopią. Doprowadziły one Yauyau’a
do sformułowania analogicznych żądań politycznych: wydzielenia osobnej, faktycznie niezależnej jednostki administracyjnej,
gdzie jego ruch (bynajmniej nie reprezentującej wszystkich grup
etnicznych ani nawet politycznych wśród Murle), Frakcja Kobra,
uzyskałby pozycję lokalnego rządu. Tak ustanowione status quo
miało dać nowy impuls w relacjach między Dżubą a GPAA, który
zachęciłby mieszkańców tego obszaru do utrzymywania nominalnej
lojalności wobec stolicy32. Dżuba zgodziła się przyznać Yauyau’owi
i jego frakcji suwerenną władzę nad GPAA, z własnymi quasi-ministerstwami i namiastką parlamentu. Do jego dyspozycji pozostawiła ułożenie relacji z grupami mniejszościowymi (pominiętymi
w negocjacjach, często niezadowolonymi z ich wyniku33) w nowej
jednostce. Zrzekła się więc władzy na części swojego terytorium
na niemal identycznych zasadach jak Chartum zrzekł się władzy
nad Południem w 2005 r.
Dla cywili Murle, SPLA stanowiła element obcy, zagrażający,
analogiczny do Sudańskich Sił Zbrojnych (SAF) w czasie wojny
Północ-Południe: dla wielu z nich najbardziej pozytywnym skutkiem
rebelii było przerwanie rządowej kampanii rozbrojenia cywilów34,
która często sprowadzała się do brutalnych pacyfikacji.
 C. Todisco, Real but Fragile: The Greater Pibor Administrative Area, Small
Arms Survey, Genewa, 2015, s. 17.
32
Draft deal with Cobra Faction to establish Jonglei sub-region, RadioTamazuj, 29.03.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/draft-deal-cobra-factionestablish-jonglei-sub-region [01.08.2015].
33
E. Equatoria MPs resist inclusion of Jie community in Greater Pibor, Radio
Tamazuj, 08.06.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/e-equatoria-mpsresist-inclusion-jie-community-greater-pibor [01.08.2015].
34
 C. Todisco, Real but Fragile..., s. 29.
31

242

Jędrzej Czerep

* * *
Opozycja Północ-Południe, choć prawdziwa w odniesieniu do
resentymentów rasowych, ciążenia ku szerszemu kręgowi arabskiemu albo wschodnioafrykańskiemu, czy też pozycji Islamu
oraz chrześcijaństwa w dwóch częściach dawnego Sudanu, nie
przekłada się na odrębność tradycji zachowań politycznych (kultury politycznej), które kształtują dynamikę zjawisk politycznych
w Dżubie i Chartumie. W tej dziedzinie istotną rolę odgrywał –
wbrew uproszczonej, zwłaszcza na Zachodzie narracji binarnej
– i nadal odgrywa przepływ wzorców, idei i doświadczeń politycznych na przestrzeni całego Sudanu w granicach z lat 1956–2011,
który w dużym stopniu ukształtował klasę polityczną Sudanu
Południowego.
Bibliografia
Abdel-Hamid H., Forebodings of violence, Al Jazera English, 10.04.2010,
http://blogs.aljazeera.net/africa/2010/04/10/forebodings-violence
[01.08.2015].
Bereketeab R., Self-Determination and Secession in Africa. The post-colonial
state, Nowy Jork 2014.
Civil society point to ‘trend’ of abductions in S. Sudan, Radio Tamazuj,
03.12.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/civil-society-point%E2%80%98trend%E2%80%99-abductions-s-sudan [01.08.2015].
Copnall J., Dream election result for Sudan’s President Bashir, BBC
News, 27.04.2010, http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8645661.
stm [01.08.2015].
Draft Agreement on the Resolution of the Conflict in Jonglei State Between
The Government of the Republic of the South Sudan and The South
Sudan Democratic Movement / South Sudan Defence Army (SSDM/
SSDA-Cobra Faction), Addis Abeba, 03.2014, https://radiotamazuj.
org/sites/default/files/Signed%20Copy%20of%20the%20Draft%20
Agreement_phase%20Two.pdf [01.08.2015].

Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011)

243

Draft deal with Cobra Faction to establish Jonglei sub-region, Radio Tamazuj,
29.03.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/draft-deal-cobrafaction-establish-jonglei-sub-region [01.08.2015].
Equatoria MPs resist inclusion of Jie community in Greater Pibor, Radio Tamazuj, 08.06.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/e-equatoriamps-resist-inclusion-jie-community-greater-pibor [01.08.2015].
Gallab A.A., The First Islamist Republic: Development and Disintegration
of Islamism in the Sudan, Hampshire 2008.
Gallab A.A., Their Second Islamic Republic. Islamism in the Sudan from
Disintegration to Oblivion, Ashgate 2014.
Garang de Mabior M., The Vision is Not Dead, Kampala 2013.
Hemmer J., Grinstead N., When Peace is the Exception: Shifting the Donor
Narrative in South Sudan, Haga, 2015.
Human Rights Warch, Sudan, Oil, and Human Rights, Bruksela – Londyn
– Nowy Jork – Waszyngton 2003.
Human Rights Watch, Democracy on Hold, Rights Violations in the
April 2010 Sudan Elections, 30.06.2010, https://www.hrw.org/report/2010/06/30/democracy-hold/rights-violations-april-2010-sudan-elections [01.08.2015].
Human Rights Watch, Sudan: Flawed Elections Underscore Need for Justice,
26.04.2010, https://www.hrw.org/news/2010/04/26/sudan-flawed-elections-underscore-need-justice [01.08.2015];
Johnson D.H., The Root Causes of Sudan’s Civil Wars. Peace or Truce,
Rochester 2011.
Lam Akol, „Sudan Tribune”, http://www.sudantribune.com/spip.
php?mot560 [01.08.2015];
Metz H.C., Sudan: a Country Study, Federal Research Division Library
of Congress 1991.
National Security Service Bill, 2014, https://radiotamazuj.org/sites/default/
files/Natl%20Security%20Service%20Bill%202014.pdf [01.08.2015].
South Sudan Fires Interior Minister as Security Law Implemented, Bloomberg, 14.04.2015, http://www.bloomberg.com/news/artic-

244

Jędrzej Czerep

les/2015-04-14/south-sudan-fires-interior-minister-as-security-lawimplemented [01.08.2015].
South Sudan national security law ‘in effect’: Minister, „News Time Africa”, 12.03.2015, http://www.newstimeafrica.com/archives/38075
[01.08.2015].
South Sudan: Abusive Security Bill, Human Rights Watch, 15.08.2014,
https://www.hrw.org/news/2014/10/15/south-sudan-abusive-security-bill [01.08.2015].
South Sudan: Arbitrary Detention, Torture, Human Rights Watch,
18.05.2015, https://www.hrw.org/news/2015/05/18/south-sudan-arbitrary-detention-torture [01.08.2015].
South Sudan: Country of Dreams, Al Jazeera English, Faultlines, 22.04.2015,
http://www.aljazeera.com/programmes/faultlines/2015/04/south-sudan-country-dreams-150414080912909.html [01.08.2015].
SPLM-DC warns of ‘ghost houses like Khartoum’, Radio Tamazuj,
09.10.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/splm-dc-warns-%E2%80%98ghost-houses-khartoum%E2%80%99 [01.08.2015].
Sudan ‘will expel poll observers’, BBC, 22.03.2010, http://news.bbc.co.uk/
go/pr/fr/-/2/hi/africa/8581993.stm [01.08.2015].
Sudan’s SPLM reaches ‘breakthrough deal’ on poll, BBC News, 26.02.2010,
http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8539710.stm [01.08.2015];
The Manifesto of the Sudan People’s Liberation Movement, Sudan,
31.07.1983, wersja zaktualizowana, punkt I.1.5, http://splmnsudan.
net/en/the-manifesto-of-the-sudan-peoples-liberation-movement/
[01.08.2015].
The SPLA. Fit to Govern?, Londyn 1998.
Todisco C., Real but Fragile: The Greater Pibor Administrative Area, Genewa 2015.
Waal A. de, When kleptocracy becomes insolvent: brute causes of the Civil
War in South Sudan, „African Affairs”, 113/452 (2014), s. 347–369.
Young J., Cat fight among the S. Sudan experts and the failure of peace-making, „Sudan Tribune”, 11.06.2015, www.sudantribune.com/spip.
php?article55298 [01.08.2015].

Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011)

245

Influence of Sudan’s political culture on South Sudan
Summary
Analysis of political processes in Sudan and South Sudan is not possible without reference to political culture, meaning repetitiveness of
historically and culturally influenced schemes of political behaviour that
are typical for particular political systems. Discourse on South Sudan,
which dominated understanding Sudan among the Western, particularly American public opinion starting from the 1990s, was based on
unproven assessment that South is North’s (Khartoum’s) reverse, according to a simple dichotomy: Muslim – Christian; dictatorship – freedom
etc. This logic ignored transfer of standards, styles of leadership, legal
culture from Khartoum to Juba. Those influences are, however, factors
that constantly shape political culture of the South, and provide tools
to understand nature of problems and evolution of the world’s newest
state, including the present civil war.

Katarzyna Grabska

Córki AK-47 i zgwałcone kobiety

Relacje płci a wojny w Sudanie Południowym
Identyfikacja płciowa
i relacje płci w okresie transformacji?
Pewnego popołudnia, w marcu 2007 roku siedziałam w stodole
(luak), obserwując matkę Nyariek, która była w trakcie mielenia
sorgo (roślina z rodziny wiechlinowatych) i gotowania walwal
(owsianka z sorgo). Nyariek, młoda, 16-letnia dziewczyna z grupy
etnicznej Nuer, którą spotkałam w obozie dla uchodźców w Kakumie, w Kenii, powróciła niedawno do Sudanu. Kiedy ją spotkałam
w Ler, w Południowym Sudanie, poprosiła mnie, abym pojechała
z nią spotkać się z jej matką, której nie widziała od czasu swojego wyjazdu do Kenii w 2001 roku. Po podróży starym minibusem
i trzygodzinnym marszu przez sawannę, dotarłyśmy do Maper, rodzinnej wioski Nyariek. Siedząc w stodole, słuchałam mamy Nyariek,
która przebywała w Maper podczas konfliktów. Opowiadała ona
historię wojny i migracji:
„Chcesz abym mówiła o której wojnie? – zapytała mnie. Były tu
już wszystkie; przychodziły jak wiatr (jiom). Bardzo cierpieliśmy
z powodu ropy naftowej. Na początku przybyli Arabowie i mieliśmy
wojnę rządową (kuorkume). Później grupy Dinka i Nuerów biły
się między sobą i ludzie musieli uciekać z jednego miejsca w inne.
Później Nuerowie zaczęli wojnę między sobą. Te konflikty były
Katarzyna Grabska – pracowniczka naukowa Graduate Institute of International
and Development Studies, Geneva, Switzerland

248

Katarzyna Grabska

inne, ponieważ używano różnej broni. Matki zostawały z dziećmi
na odludziu. Wielu mężczyzn zostało zabitych, a pozostali uciekli. Kobiety zostały zabite, a jeśli miały szczęście to były brane
w niewole jako żony wrogów. Domy zostały spalone, krowy i kozy
zabrane. W tym czasie było wiele cierpienia i ucieczek. [Z powodu
wojny] staliśmy się innymi ludźmi, nuerskie kobiety i mężczyźni
nie są już tymi, kim byli wcześniej”.

W Południowym Sudanie, identyfikowanie się z płcią i „role”
z nią związane mają ważne miejsce w historii kobiet i mężczyzn,
którzy w trakcie ostatnich dekad byli postawieni w obliczu wojny,
przemocy, migracji i życiu na wygnaniu. Ten artykuł dotyczy tożsamości i działań kobiet, mężczyzn, młodych ludzi i osób starszych
uwikłanych w konflikty zbrojne w Południowym Sudanie (między
1983 a 2005 rokiem), a w szczególności Nuerów, grupy etnicznej
żyjącej w zachodnim regionie górnego Nilu.
Jakie są konsekwencje konfliktów zbrojnych dla identyfikacji
płciowej i stosunków społecznych? Historycznie rzecz ujmując, wojny
są uważane za „symbole męskości”, przez męską agresję, brutalność
i przemoc. Obraz ten został utrwalony przez kino, literaturę, piosenki
i opowiadania1. White pokazuje, że rola mężczyzn jako obrońcy kobiet jest tam mocno podkreślona, a walka jest uznana jako ostateczny
test męskości. Kobiety i dziewczynki są niesprawiedliwie uznane za
ofiary, pacyfistki i/lub matki narodów, odpowiedzialne za zapewnienie wsparcia dla heroicznych, walczących mężczyzn. Zdolność do
działania mężczyzn dominuje w opowieściach wojennych, podczas
gdy kobiety i dziewczynki wydają się być nieme i niewidoczne2.
1
 A.M. White, All the men are fighting for freedom, all the women are mourning
their men, but some of us carried guns: a raced-gendered analysis of Fanon’s psychological perspectives on war, „Signs: Journal of Women in Culture and Society”,
32(2007), nr 4, s. 958–884.
2
M. Denov, C. Gervais C, Negotiating (In)Security: Agency, resistance, and
Resourcefulness among Girls Formerly Associated with Sierra Leone’s Revolutionary

Córki AK-47 i zgwałcone kobiety...

249

Mój wywód pokazuje że te uproszczone interpretacje nie podkreślają złożoności roli i relacji kobiet i mężczyzn w trakcie wojen ani
kolejnych zmian w stosunkach między płciami, które zostają wciąż
niewytłumaczone i nie steoretyzowane.
Ten artykuł podkreśla 3 aspekty: po pierwsze, kobiety i mężczyźni są dotknięci przez konflikty i podczas wojen w różne, a nawet
sprzeczne sposoby. Zgromadzone przeze mnie dane pokazują, że
wojny i konflikty dają możliwość emancypacji nie tylko dla mężczyzn, ale także dla niektórych kobiet, podczas gdy inne ryzykują
utracenie swojego statusu społecznego. Inaczej mówiąc, różnice
płciowe mogą po części zostać odwrócone. Kolejny punkt pokazuje
wielość tożsamości płciowych generowanych przez konflikty zbrojne:
mężczyźni nie są wyłącznie agresorami i gwałcicielami, a kobiety nie
tylko pasywnymi ofiarami. Przykład Nuerów pokazuje, że kobiety
odgrywają ważną rolę w militaryzacji męskiej tożsamości, podczas
gdy ich własna pozycja jest osłabiona. Trzeci aspekt poruszony
w mojej pracy dotyczy kwestii przemocy seksualnej wobec kobiet
podczas konfliktów zbrojnych. Jak i w jakich okolicznościach zwykła
przemoc staje się przemocą na tle etnicznym, która odnosi się do
kobiet? Te pytania są niezwykle ważne w kontekście transformacji
politycznej, które mają miejsce po zakończonych konfliktach.
W pierwszej kolejności, wyjaśnię kontekst i metodologię moich
badań, stawiając w uprzywilejowanej pozycji przede wszystkim
źródła wojny domowej w Południowym Sudanie. Następnie przedstawię ogólne konsekwencje konfliktu i wojny dla społeczeństwa
południowo-sudańskiego, przed przystąpieniem do analizy wpływu
militaryzacji i wojny na tożsamość płciową. Wreszcie pokażę jakie
transformacje przeszła tożsamość płciowa, przyjmując wielorakie,
a często sprzeczne formy.
United Front, „Signs: Journal of Women in Culture and Society”, vol. 32(2007),
nr 4, s. 885–910.

250

Katarzyna Grabska

Metodologia i kontekst: druga wojna domowa
w Południowym Sudanie – ropa naftowa, broń,
państwo i wojna „ludzi wykształconych”
Wojna domowa (1983 – 2005) w Południowym Sudanie była
zdominowana konfliktem między rządem z siedzibą w Chartumie,
a rebeliantami z organizacji SPLA (Siły Zbrojne Sudanu Południowego), które to walczyły o kontrolę nad Sudanem Południowym.
Ten artykuł dotyczy patriarchatu państwowego i militarnego rebeliantów południowosudańskich, a w szczególności konfliktu między
wspólnotami Nuerów i Dinka (dwie najważniejsze grupy etniczne
w Sudanie Południowym) oraz pomiędzy samymi Nuerami.
Mimo że ta wojna domowa była przedłużeniem i rezultatem
poprzedniej (1956–1972), obydwa konflikty różnią się od siebie
skalą oraz charakterem. Walka o kontrolę nad źródłami naturalnymi
(szczególnie ropy naftowej), użycie nowoczesnej technologii (broń
palna w miejsce włóczni), lekceważenie przez rząd w Chartumie
praw człowieka oraz przemoc pomiędzy grupami etnicznymi
Sudanu Południowego za namową sił służącym interesom Chartumu wyznaczają odcięcie się od poprzedniego konfliktu. Przemoc
między-wspólnotowa nabierze po rozłamie w SPLA w 1991 r. nowego etnicznego języka, nieobecnego podczas normalnych walk
lokalnych pomiędzy wspólnotami Nuerów i Dinka.
Ta prezentacja bazuje na etnograficznych badaniach doktoranckich prowadzonych pomiędzy majem 2006 a wrześniem 2007 r.
w obozie dla uchodźców w Kenii oraz w otoczeniu repatriantów
w Południowym Sudanie(w regionie Nuerów w Ler)3. Przez sześć
miesięcy żyłam w obozie dla uchodźców w Kakumie, gdzie śledziłam życie sudańskich rodzin oraz jednostek, które zdecydowały
K. Grabska, Gender, Home and Identity; Nuerrepatriation to South Sudan,
James Carrey 2014.
3

Córki AK-47 i zgwałcone kobiety...

251

się na powrót do Południowego Sudanu. Przez prawie rok, w Ler
badałam proces ich integracji oraz osiedlania się. Chodziło o zaobserwowanie zmian w stosunku do relacji społecznych i tożsamości płciowej podczas wojny, podczas migracji i po powrocie do
Sudanu Południowego. Te badania są oparte na historiach życia
wysiedlonych rodzin oraz jednostek.

Przyczyny konfliktu
Niepokoje polityczne i obywatelskie, które pustoszyły Południowy Sudan od1983 r. przyniosły ponad 2 miliony ofiar i spowodowały jedną z największych na świecie migracji, z ponad 5 milionami
osób przemieszczających się w granicach kraju, a także między 500
a 700 tysiącami osób, które szukały azylu w sąsiednich krajach4. Regiony zachodnie górnego Nilu zarejestrowały największe migracje
ludności w trakcie trwania konfliktu wokół ropy naftowej w latach
dziewięćdziesiątych. Tylko między czerwcem 1998 r. a grudniem
1999 r., około 70 500 cywilów z grupy Nuerów musiało opuścić
swój region5. Od momentu podpisania rozejmu pomiędzy rządem
w Chartumie a rebeliantami SPLA w styczniu 2005 r., pomiędzy
2005 a 2013 r. odbywały się powroty i repatriacja. W 2011 r odbyło
się referendum, w którym większość głosowała za powstaniem
niezależnego państwa. I tak w lipcu 2011 roku powstał Sudan
Południowy. Od grudnia 2013 roku toczy się kolejny konflikt
W Kenii, ponad 70’000 uchodźców mieszkało w obozie w Kakumie i żyło w Nairobi; w Ugandzie przebywało ponad 212’000 uchodźcód południowo-sudańskich,
którzy żyli wraz ze społecznością lokalną; w Etiopii, 96’000 mieszkało w obozach
dla uchodźców; w Egipcie, 30’000 mieszkało w miastach; 45 000 przesiedliło się
do Demokratycznej Republiki Konga, 36›000 do Republiki Środkowoafrykańskiej
a ponad 200 000 do Czadu (ICG 2002). Por. UNMIS (UN Mission in Sudan)
ComprehensivePeace Agreement, http://www.unmis.org/English/cpa/htm [2006].
5
S. Hutchinson, Nuer Ethnicity Militarized, „Anthropology Today”, 16(2000),
nr 3, s. 7.
4

252

Katarzyna Grabska

wewnętrzny w Sudanie południowym, które przede wszystkim
objęły terem Górnego Nilu.

Kobiety i mężczyźni: Wojna i przemoc.
Etnicyzajca konfliktu pomiędzy Dinka i Nuerami:
przemoc wobec kobiet
Większość Nuerów, kobiet i mężczyzn, mówiła o wielkich cierpieniach i głębokiej traumie związanych z wojną. Cierpienia były
tak wielkie, że nawet podczas pogrzebów kobiety nie wylewały
łez. „Nasze łzy są suche. Już za dużo płakałyśmy podczas wojen,
straciłyśmy tak wiele dzieci, widziałyśmy wiele śmierci. Już nie
mamy łez” – wyjaśniła jedna z kobiet w średnim wieku podczas
pogrzebu dygnitarza z Ler. Przemoc, śmierć, straty, migracje przewijały się w opowieściach uchodźców z Kakumy i tych, którzy zostali w Sudanie. Były to opowieści często zawieszane, wypełnione
przerwanymi słowami, łzami i przedłużającą się ciszą. Wiele kobiet
przywoływała gwałty, przemoc, tortury, głód, ucieczkę i wszechobecny strach które miały miejsce podczas tych wojen. NyaDak
w ciągu ostatnich 20. lat mieszkała w Ler, podczas gdy jej matka
wyjechała na leczenie do Kakumy. Tak opisuje swoje doświadczenia:
Nigdy nie byliśmy pewni, czy my lub nasze dzieci nie zostaniemy porwani w środku nocy, czy nie zabiorą nam jedzenia.
To mogli być Arabowie albo Brygada6 lub żołnierze SPLA. Jeśli
przypadkiem popełniło się błąd i dało całe jedzenie jednej z grup,
pozostałe oskarżały nas o bycie wrogiem i mogły albo zniewolić
kobiety [gwałcąc je] lub zabić w szczerym polu.

W centrum konfliktu politycznego, dodatkowo wzmocnionego
przez chciwość mężczyzn, kobiety, dzieci i osoby starsze były naBrygada odnosi się do jeden z grup rebeliantów z Południowego Sudanu,
którawspółpracowała z Chartumem.
6

Córki AK-47 i zgwałcone kobiety...

253

rażone na przemoc etniczną dochodzącą z każdej strony, często
tych, którzy wydawali się być ich obrońcami. Kiedy opowiadają
swoje historie wypełnione walką, śmiercią i cierpieniem, te kobiety
często się śmiały, ponieważ śmiech, jak to one mówiły, jest jedynym sposobem stawienia czoła stracie i ogromnemu cierpieniu.
Z drugiej jednak strony, pytane o wojnę i migracje z nią związane,
stawały się milczące lub rzucały kilka słów: „Co tu jest do mówienia? Była wojna, a teraz już jest skończona”. To podczas tych
cichych momentów, przerwanych opisów, cichego kiwania głową
musiałem odnaleźć sens i zrozumieć te bolesne, niemożliwe do
opisania i do wytrzymania doświadczenia. Badając przemoc, jej
naturę i jej bolesne konsekwencje, stała się ona dla mnie studium
niedopowiedzeń, niespodzianek i ciszy7.
Przed drugą wojną domową, kobiety Nuerów i Dinka były
uważane za dbające o wspólnotę: miały prawo do chronienia innych, a także do bycia chronionymi. Podczas konfliktów między
wspólnotami, kobiety nie brały udziału w walce, ale miały prawo
do obrony rannych wojowników. Były uważane za obrończynie
i ratowniczki, które towarzyszyły w walkach braciom, ojcom i mężom. Jeśli ich mężczyzna zostawał ranny, kryły jego ciało i chroniły
przed atakiem wroga. Jeśli walczący, nawet ze strony wroga, wbiegł
do domu, był uważany za człowieka, który osiągnął bezpieczne
miejsce i nie mógł być dosięgnięty przez wroga. Kiedy tylko reguła
mówiąca o tym, że kobiety nie mogą stanowić celu w walkach
została porzucona i kiedy kobiety stały się celem przemocy na tle
etnicznym, ich zdolność do obrony została im odebrana.
Podczas konfliktu pomiędzy rządem w Chartumie a rebeliantami
południowosudańskimi, kobiety z Sudanu Południowego często były
celem przemocy. Państwo północnosudańskie i jego arabska milicja
M. Jackson, The Politics of Storytelling: Violence, Transgression and Intersubjectivity, Museum University of Copenhagen 2006.
7

254

Katarzyna Grabska

w trakcie wojny wzięły na cel kobiety i dzieci. Walczący Nuerowie
i Dinka nie mieli na celu umyślnego zabójstwa kobiet, dzieci ani osób
starszych aż do 1991 r., daty rozłamu w ruchu południowosudańskim, który dokonał się ze względu na sprzeczne interesy polityczne
i wizje przyszłości Sudanu Południowego. Podczas gdy John Garang,
z ludu Dinka i przywódca SPLA, chciał aby Południe zostało częścią
integralną państwa sudańskiego, ale posiadało pewną autonomię,
Riek Machar, przywódca Nuerów, a także jego towarzysze, pragnęli
stworzyć niezależne państwo południowosudańskie. W wyniku
wojny Północy przeciw Południu konflikt wewnętrzny pomiędzy
Nuerami a Dinka często charakteryzował się porzuceniem zasad
walki wcześniej przyjętych przez te grupy etniczne.
W rezultacie, kobiety i dzieci stały się pierwszymi ofiarami wojny „ludzi wykształconych”8. Pożary domów i zbiorów, wcześniej
zakazane w wojnach między wspólnotami Nuerów i Dinka, stały
się nieodłącznym elementem taktyki wojennej w konflikcie Południe – Południe. Konflikt Południe – Południe (1991 r.) i przemoc
międzyetniczna osłabiły pozycję społeczną kobiet. Konsekwencje
możemy dostrzec również w bieżącej wojnie domowej w Sudanie
Południowym (od 2013 r). Zmiany w dyskursie etnicznym i płciowym, jak również jej natura, uczyniły z kobiet pierwsze ofiary
przemocy etnicznej. Ciało kobiety stało się przestrzenią polityczną,
etniczną i klasową używaną przez mężczyzn.
Amerykańska antropolożka, Sharon Hutchinson, która prowadziła badania wśród społeczności Nuerów w latach dziewięćdziesiątych,
8
Metafora „wojna ludzi wykształconych”, która była używana przez starszyznę do opisania źródeł konfliktu, jest nawiązaniem do dwóch dowódców SPLA,
dr Garanga i dr Machara, którzy ukończyli studia doktoranckie za granicą. Ta
metafora pokazuje interesy pewnych uprzywilejowanych grup politycznych
Południowego Sudanu zainteresowanych kontynuacją konfliktu. Por. Jok Madut
Jok, S. Hutchinson, Sudan’s prolonged Second Civil War and the militarization of
Nuer and Dinka ethnic identities, „African Studies Review”, vol. 42 (1999), s. 131.

Córki AK-47 i zgwałcone kobiety...

255

pokazuje, że przemoc wśród ludów południa w latach dziewięćdziesiątych prowadziła do „szybkiej rozbieżności i militaryzacji jednostek z grup etnicznych Nuerów i Dinka” oraz „przeformułowania
w oczach Nuerów powiązań między płciami oraz pochodzeniem
etnicznym”9. Historycznie rzecz ujmując, etniczność Nuerów jest
osadzona na koncepcji performatywnej, według której kobiety mogą
przyjąć tożsamość etniczną/społeczną swojego męża poprzez małżeństwo i ofiarowanie opłaty płaconej przez rodzinę męża. Kobiety
i mężczyźni z grupy Nuerów tłumaczyły: „dziewczynki i kobiety,
z wyjątkiem łóżka, należą do wszystkich”. W konsekwencji, każda dziewczyna lub kobieta Dinka może stać się Nuerem poprzez
małżeństwo (tak samo zresztą jak dzieci zrodzone z ojca Nuera).
Przemoc na Południu doprowadziła do odrzucenia tego pojęcia etniczności, która według Hutchinson pozostawia miejsce dla pojęcia
etniczności bardziej „prymordialnej”, zakorzenionej w prokreacyjnej
metaforze łączącej ludzi poprzez krew10. Zostało to potwierdzone
przez osoby biorące udział w moich badaniach: „teraz możemy
stać się Nuerem wyłącznie poprzez krew” (to znaczy jeśli urodziłeś
się z rodziców Nuerów). Kobiety i dzieci mają więc bardziej ograniczone możliwości otrzymania innej tożsamości etnicznej przez
małżeństwo. Tożsamość etniczna Nuerów stała się więc bardziej
sztywna, krew ma większą wartość niż opłata matrymonialna. Od
kiedy tylko ich etniczność zaczęła być postrzegana jako zjawisko
niezmienne, kobiety i dzieci Dinka oraz Nuerów stały się celem
militarnym i straciły swoją uprzywilejowaną pozycję.
Hutchinson sugeruje, że ta „prymordialna” zmiana, która dokonała się w etniczności Nuerów, wygenerowała strategie militarne
Północy, które miały za cel „rządzić i dzielić”11. To z kolei wpisuje
S. Hutchinson, Nuer Ethnicity Militarized, art. cyt., s. 7.
 Tamże, s. 8.
11
 Tamże, s. 13.
9

10

256

Katarzyna Grabska

się w globalną tendencję do coraz bardziej powszechnego używania
zmilitaryzowanej przemocy wobec kobiet i dzieci. To utwardzanie
się tożsamości jest powszechne w konfliktach etnicznych na całym
świecie12. Kobiety nie mają już pozycji uprzywilejowanej podczas
konfliktów międzyetnicznych, a wręcz przeciwnie, stają się wyznacznikami granic w etno-nacjonalistycznych walkach tożsamościowych.
Etniczność zdaje się być w części stworzona, utrzymywana przez
męską kontrolę tożsamości płci, podczas gdy prawa ludzkie i godność
kobiet nie są respektowane w trakcie zmagań męskiej siły.
Masowe zabijanie kobiet i dzieci, niszczenie własności przez Dinka i zbrojne grupy Nuerów, stanowiła punkt zwrotny w konflikcie
Północ-Południe i w walkach między wspólnotami jak i wewnątrz
tychże etnosów. Milicja Nuerów i siły SPLA brutalnie traktowały
populację Nuerów Dok zamieszkałych w okolicach Ler, o których
mówi moja praca. Milicja i SPLA uprowadzały, gwałciły i zabijały
kobiety oraz dzieci, często na oczach ich mężów, braci i ojców.
Majok, młody mężczyzna, któremu udało się uciec przed przymusową rekrutacją do SPLA i dzięki temu spędził całą wojnę w Ler
opowiada:
Kiedy Brygada [grupa Paulino Matip’a] przybyła w 1998 roku,
uciekłem skryć się na odludziu. Widziałem tam grupę siedmiu,
może dziesięciu askari [żołnierzy arabskich], którzy uprowadzili
 D. Zarkov (ed.), Gender, Violent Conflict & Development, New Dehli 2008;
W. Giles, J. Hyndman, Sites of Violence: Gender and Conflict Zones, Berkeley 2004;
J. El-Bushra, Transforming Conflict: Some Thoughts on a Gendered Understanding
of Conflict Processes, w: S. Jacobs, R. Jacobson, J. Marchbank (eds.), States of
Conflict: Gender, Violence and Resistance, London 2000, s. 66–87; J. El-Bushra,
Gender and forced migration: editorial, „Forced Migration Review”, vol. 9 (2000);
C. Enloe, Does Khaki Decome You? The Militarisation of Women’s Lives, Boston 1983;
N. Yuval-Davis, Gender and Nation, London 1997; M. Korac, Gender, nationalism,
Ethnic-National Identity Crisis: The case of the former Yugoslavia, w: G. Wenona,
H. Moussa, P. Van Esterik (eds.), Development and Diaspora: Gender and the
Refugee Experience, Dundas 1996, s. 87–99.
12

Córki AK-47 i zgwałcone kobiety...

257

ze sobą młodą kobietę, moją sąsiadkę. Gwałcili ją jeden po drugim, jednocześnie nie przestając jej bić. Kryłem się w zaroślach
a wszystko to rozgrywało się na moich oczach. Za bardzo się bałem, aby ich powstrzymać. Kiedy już skończyli, zostawili ją tam
w ogromnej kałuży krwi. Przeżyła, ale zaczęła chudnąć. Skarżyła
się naszym lokalnym wodzom, ale nic to nie dało. Dużo kobiet
i dziewczyn zostało zgwałconych podczas wojny. Większość z nich
zmuszono do rozwodów lub do poślubienia starców, którym nie
przeszkadzało, że są keaagh, to znaczy już używane.

Przez te czyny, mężczyźni z milicji zniszczyli nie tylko tożsamość etniczną zakorzenioną w tych kobietach, ale także upokorzyli mężczyzn
Nuerów, którzy przestali być zdolni do ochrony swoich kobiet i dzieci.
Gwałt, jak to miało miejsce w innych współczesnych konfliktach,
np. w byłej Jugosławii, w Liberii lub Sierra Leone, nie jest używany
tylko po to aby tępić inne grupy13. Chodzi też o podporządkowanie,
pozbawienie męskości rywali i osłabienie ich morale i woli walki.

Rekonfiguracja kobiecości i pola działania kobiet:
kobiety zgwałcone, noszące walizki
i uzbrojone młode dziewczyny
Podczas mojego pobytu w obozie dla uchodźców w Kakumie
i w Ler w Sudanie Południowym, starsze kobiety i mężczyźni,
komentowali zmiany taktyczne i pozycję społeczną kobiet. Joy,
40-letnia wdowa, tak komentuje to zjawisko:
W przeszłości, my kobiety, liczyłyśmy na mężczyzn, którzy mieli
nas chronić. Szli oni walczyć z Arabami, a zadaniem kobiet było
znalezienie bezpiecznego miejsca, pozostanie tam i przygotowyS. Jacobs, R. Jacobson, J. Marchbank (eds.), States of Conflict: Gender,
Violence and Resistance, London 2000; W. Giles, J. Hyndman, Sites of Violence:
Gender and Conflict Zones, Berkeley 2004; D. Zarkov, Gender, Violent Conflict
& Development, New Dehli 2008.
13

258

Katarzyna Grabska

wanie jedzenia i wody dla walczących. Później sprawy przyjęły
inny obrót. Arabowie zaczęli uprowadzać kobiety i dzieci, a potem
Nuerowie i Dinka wszczęli między sobą walkę. Patrzeć jak twój
własny lud walczy było ciężkim doświadczeniem. Jednocześnie
nie można było uciec ponieważ należy się do tego ludu.

W swoich opowieściach, kobiety Nuerów podkreślają płciową
i fizyczną naturę przemocy, której bezpośrednio doświadczyły. Ta
natura przemocy w wojnie prowadzonej między rządem w Chartumie a SPLA, oraz jeszcze w bardziej w sporze Południe-Południe,
przyczyniła się do reformacji pojęcia tożsamości płciowej. Przemoc,
której doświadczyły kobiety była ogromna: wiele z nich zostało
zgwałconych przez żołnierzy arabskich, grupy SPLA i innych
rebeliantów z Południa. Pozycja kobiet w społeczeństwie zaczęła
się osłabiać ponieważ stały się bardziej zależne od mężczyzn. Co
więcej, były mniej mobilne, mniej zdolne do znalezienie schronienia
w innych częściach kraju lub za granicą, i w rezultacie były bardziej
narażone na pozostanie w strefach wojnyw Sudanie Południowym.
Ponieważ kobiety były postrzegane jako bardziej związane z domem i zagrodą, miały mniejszą możliwość do migracji i ucieczki
od brutalnych skutków przemocy mężczyzn. Większość z kobiet
pozostała w swoich wioskach, skąd były porywane przez wrogów
i były wykorzystywane jako nierządnice lub pomoc domowa.
Niemniej jednak pozycja i role zajmowane przez kobiety podczas
wojny domowej były bardziej różnorodne i złożone niż to, co mówi
literatura feministyczna w swoich standardowych prezentacjach
ofiar przemocy, argumentując, że socjalizacja popycha mężczyzn
do agresji, a kobiety do poddawania się im14. Jak pokazują moje
M. Turshen, The Political Economy of Rape: An Analysis of Systemic Rape
and Sexual Abuse of Women during Armed Conflict in Africa, w: C. Moser, F. Clark
(eds.), Victims, perpetrators or Actors? Gender, Armed Conflict and Political Violence,
London 2001, s. 55–69; M. Turshen, C. Twarigaramariya, What Women Do in
Wartime: Gender and Conflict in Africa, London 1998.
14

Córki AK-47 i zgwałcone kobiety...

259

badanie, kobiety nie odgrywają jedynie roli ofiar podczas konfliktów. Uczestniczą również bezpośrednio w wojnie jako żołnierze
lub prowadząc działalność edukacyjną. Są dalekie od bycia jedynie
biernymi obserwatorami i biorą pod opiekę swoje rodziny i dobra
materialne, podczas gdy ich mężowie, synowie i bracia uczestniczą w walkach. Transportują rannych i noszą walizki, dostarczają
pożywienie i zapewniają inne czynności z zakresu pomocy domowej. Według nuerskich kobiet i mężczyzn, którzy byli uchodźcami
w Etiopii, SPLA stworzyło w 1986 r. batalion kobiet o nazwie Ketiba
Benet. Trzysta młodych kobiet odbyło szkolenie w etiopskich obozach,
obok mężczyzn15. Batalion miał jedną misję. Jeden z rekrutów tak
komentuje tę sprawę: „Zbyt wiele kobiet i młodych dziewczyn zostało zabitych i SPLA zdało sobie sprawę, że lepiej jest je zatrzymać
w koszarach aby pomagały nam, mężczyznom”. Niektóre kobiety
zanim znalazły schronienie w Kenii, najpierw dołączyły do swoich
mężów w Etiopii gdzie były trenowane na żołnierzy. Przeważająca
większość żyła wokół wojskowych koszar w obozach szkoleniowych
i służyła żołnierzom, oferując usługi seksualne i pomocy domowej.
Niektóre grupy milicji także rekrut rekrutowały kobiety. Na podstawie wstępnej rejestracji walczących, wykonanej w ramach projektu
rozbrojenia Misji ONZ w Sudanie (UNMIS – Misja Narodów Zjednoczonych w Sudanie), w 2005 r. było około 3600 walczących kobiet16.
Militaryzacja społeczeństwa w Sudanie Południowym rozprzestrzeniła się we wspólnotach i gospodarstwach domowych,
15
J. McCullum, A. Okech, Small Arms and Light Weapons Control and Community Security in Southern Sudan: The Links between Gender Identity and Disarmament, w: Regional Security, Gender Identity, and CPA Implementation in Sudan.
A joint publication of Africa Peace Forum and Project Ploughshares: Kenya and
Canada, Ontario 2008, s. 47; No standing, few prospects: How peace is failing South
Sudanese female combatants and WAAFG, „The Sudan Human Security Baseline
Assessment, Issue Brief”, (2008), nr 8, s. 2.
16
 Tamże, s. 5.

260

Katarzyna Grabska

w przestrzeniach kobiecych i poza szeregami wojska17. Kobiety
i dzieci miały karabiny, aby się bronić i mścić na wrogach. Zdarzało
się, że ta sama broń była używana w konfliktach domowych. Małe
dzieci nosiły karabiny większe niż one same, wszystko po to aby
bronić siebie i swoje stada bydła. Kobiety i dziewczyny używały
broni jako środka do obrony, ale również aby demonstrować swoją
władzę nad innymi i aby afirmować swoją autonomię.
Niektóre dziewczęta chwaliły się swoją umiejętność posługiwania się bronią i twierdziły, że wolą być uzbrojone niż dobrze
wykształcone: „dużo łatwiej jest być bogatym kiedy masz karabin. Wystarczy, że będziesz tylko strzelać, a dostaniesz to czego
chcesz”. Ta deklaracja osiemnastoletniej dziewczyny pokazuje
jak kobiety, daleko od bycia tylko biernymi ofiarami konfliktów
militarnych, uczestniczą w nich aktywnie uciekając się też do
przemocy. Jako członkinie rodzin, kobiety uważają się również
odpowiedzialne za ochronę innych. W ten sposób wojna doprowadza do tego, że kobiety stają się coraz bardziej pewne siebie. Mimo
ich traumatycznych przeżyć, kobiety stają się wojowniczkami,
czasami propagującymi przemoc, a czasami prawo i szacunek.
Te historie zwracają uwagę na głęboką militaryzację stosunków,
czy to wewnątrz wspólnoty, w gospodarstwie domowym czy
w relacjach osobistych. Ta militaryzacja dotyka wszystkich członów społeczeństwa i znajduje odzwierciedlenie nawet w nazewnictwie: np. NyaKlang oznacza „dziewczynę z AK 47” (karabin
najbardziej rozpowszechniony wśród rebeliantów i ludności
17
 The Small Arms Survey szacuje, że w Południowym Sudanie jest pomiędzy 1,9 a 3,2 miliona broni ręcznej. Dwie trzecie jest w rękach cywilów, 20%
w rękach rządu w Khartoum, a reszta jest podzielona między SPLA i inne grupy
milicji. Small Arms Survey, The Militarisation of Sudan: A preliminary review of
arms flows and holdings, „The Sudan Human Security Baseline Assessment. Issue
Brief” (2007), nr 5, http://www.smallarmssurvey.org/files/portal/spotlight/
sudan/Sudan_pdf/SIB%206%20militarization.pdf, s. 2.

Córki AK-47 i zgwałcone kobiety...

261

cywilnej w trakcie wojny).Imię to było bardzo często nadawane
w trakcie wojny.
Kobiety równie aktywnie przyczyniają się do wojny przez używanie broni. Ich wpływ na męskich krewnych przez upokorzenia18
był szeroko stosowany podczas konfliktu. Riek Machar odkrył, że
kobiet Nuerów potrafiły upokorzyć mężczyzn poprzez piosenki
i ten fakt miał znaczący wpływ na rekrutację żołnierzy do SPLA19.
Matki wywierały znaczącą presję na swoich synów, aby ci przyłączali się do armii. Podczas swojego pobytu w zachodnich regionach
Górnego Nilu, często słyszałam kobiety wychwalające w piosenkach heroiczne wyczyny wojenne swoich synów, braci i mężów.
Lecz kiedy tylko żołnierze zaczynali ginąć w walce, i synowie nie
wracali do domów, kobiety i dziewczynki modyfikowały swoje
piosenki i w ten sposób odmawiały żołnierzom („nie poślubię
ducha”)20. Niektóre z tych piosenek podżegały inne kobiety do
przemocy podczas konfliktów między Dinkami i Nuerami. Jok21
i Hutchinson22 przywołują, w nawiązaniu do konfliktów między
tymi wspólnotami, rolę kobiet, które zachęcały mężczyzn do kradzieży bydła i do pomszczenia swoich zmarłych.
Podczas wojny kobiety podejmowały się także roli liderek,
czasem nawet przywódczyń wspólnot. Chciały one w ten sposób
przekazać wiadomości i własnych obaw najwyższym przywódcom
SPLA i grupom, które były przeciw rebelii. Kiedy wojny między-wspólnotowe przybrały na sile, kobiety stawały się coraz bardziej
18
Por. S. Hutchinson, Nuer Ethnicity Militarized, art. cyt., s. 6–13; tenże, Nuer
dilemmas: coping with money, war and the State, Berkeley 1996.
19
 Tamże, s. 157.
20
 Tamże, s. 159.
21
Jok Madut Jok, Militarization, gender and reproductive health in South Sudan,
New York 1998; tenże, Militarism, gender and reproductive suffering: the case of
abortion in Western Dinka, „Africa”, 69(1999), nr 2, s. 194–212.
22
S. Hutchinson, Nuer Ethnicity Militarized, art. cyt.

262

Katarzyna Grabska

pacyfistkami. Wiele tych inicjatyw ujrzało światło dzienne w obozach dla uchodźców w Kenii.
Kobiety używały swoich ciał aby negocjować kompromisy ze
swoimi mężami, braćmi i innymi mężczyznami. Na przykład w trakcie pobytu na wygnaniu, uczestniczyły aktywnie w kampaniach
propagujących pokój, używając swoich ciał i „roli”reprodukcyjnej.
Niektóre kobiety ostrzegły swoich mężczyzn, że przestaną gotować,
nie będą z nimi utrzymywać stosunków seksualnych ani„nie będą
rodzić dzieci dla Południa”jeśli mężczyźni nie zaprzestają walki23.
Inne używały swojej nagości aby pozbawić honoru mężów i innych
mężczyzn ze swoich rodzin. W 2002 r. kobiety z SudanuPołudniowego zorganizowały nagi marsz ulicami Nairobi, aby zaprotestować
przeciwko walkom między-wspólnotowym w Sudanie Południowym24. Większość kobiet z diaspory złączyło się mimo etnicznych
podziałów, aby domagać się pokoju. Organizacje takie jak Głos
Kobiet Sudanu (SWVP), Nowa Federacja Kobiet Sudanu (NSWF)
i Nowe Stowarzyszenie Kobiet Sudanu, zdobył międzynarodowe
znaczenie, przyciągając uwagę do zapomnianego konfliktu. Kilka
kobiet zostało dzięki temu zaproszonych do negocjacji pokojowych
w Machakos w Kenii, lecz ich rola w planie paktu pokojowego była
drugorzędna. AnneItto, kiedyś minister, a dziś członek Zgromadzenia Narodowego Południowego Sudanu, ubolewała że finalna
wersja porozumienia pokojowego nie wspomina cierpień i roli
kobiet podczas wojny25. Wiele kobiet z grupy etnicznej Nuerów
wyrażało swoje niezadowolenie w Kakumie i w Sudanie Południo23
 A. Itto, Guests at the table? The role of women in peace processes, London 2006, s. 2.
24
Marsz ten miał raczej skromne konsekwencje. Kilka kobiet zostało zaproszonych do procesu wprowadzania pokoju, który odbywał się szybciej dzięki ich
presji. Tamże; No standing, few prospects: How peace is failing South Sudanese
female combatants and WAAFG, dz. cyt.; J. McCullum, A. Okech, dz. cyt.
25
 A.Itto, dz. cyt., s. 2–4.

Córki AK-47 i zgwałcone kobiety...

263

wym: „To nie jest nasz pokój, to jest pokój mężczyzn, żołnierzy. My
kobiety bardzo cierpiałyśmy z powodu wojny, a nasze zaginione
dzieci nie zostały odnalezione”. Kwestia praw kobiet i równości
płci była jedynie wspomniana w tymczasowej konstytucji Sudanu
Południowego, trochę więcej miejsca znalazła ona w Konstytucji
po 2011 roku.
Ogólnie rzecz ujmując, ciało i zdolność do reprodukcji kobiet,
odegrały ważną „rolę” podczas konfliktów. Nacisk kładziono jednak na inną kwestię: „prawa i obowiązki”. Podczas gdy mężczyźni
mieli „chronić sfery wojskowej”, głównym zadaniem kobiet było
„chronić sfery reprodukcyjności”. W trakcie trwania konfliktu, dowodzący armią i wspólnotami nie przestawali nakłaniać kobiet do
rodzenia dzieci, co miało być ich wkładem w walkę. Przez swoją
zdolność „reprodukcyjną”, kobiety dostarczały dzieci do „walk”
o wyzwolenie Sudanu Południowego. W konsekwencji kobiety
bardzo często miały duże rodziny, którymi musiały się opiekować samotnie, podczas gdy ich mężowie przebywali w obozach
uchodźców lub na wojnie. Zakaz kontaktów seksualnych w trakcie
karmienia piersią nie był respektowany, tak więc odstępy czasowe
między kolejnymi ciążami zmniejszały się26. Ponieważ mężczyźni
brali udział w walkach, kobiety musiały zachodzić w ciążę z innymi
mężczyznami, z członkami swojej rodziny lub z obcymi. Kiedy były
porywane przez wrogów, często były brane siłą przez dowódców
i zmuszane do reprodukcji w niewoli.
W Sudanie Południowym wiele kobiet pozostałych w swoich
wioskach mówiło o„małżeństwa dla ochrony i wygody” z miejscowymi żołnierzami podczas nieobecności ich własnych mężów.
Nyajuc, starsza kobieta mieszkająca podczas wojny w Ler
opowiada:
Jok Madut Jok, Militarization, gender and reproductive health in South
Sudan, dz. cyt.; S. Hutchinson, Nuer Ethnicity Militarized, art. cyt.
26

264

Katarzyna Grabska

Musiałyśmy rodzić dzieci, nasi mężczyźni przebywali w buszu,
a więc co miałyśmy robić? Lepiej było pójść do koszar i mieć dziecko
tam, a czasem też dostało się jedzenie i opiekę przed rebeliantami.

Małżeństwo i usługi seksualne w strefach wojennych, często
były praktykowane przez młode kobiety jako sposób na przeżycie27.
Kobiety używały swojej pozycji wynikającej z płci, żeby zapewnić
sobie dostęp do bezpieczeństwa i dóbr materialnych. W Sierra
Leone, jak to pokazują Utas28, Devon i Gervais29, kobiety negocjowały swoje bezpieczeństwo wychodząc za mąż za wpływowych
dowódców, nie tylko po to aby mieć dostęp do żywności, ale także aby zmniejszyć ryzyko przemocy seksualnej ze strony innych
mężczyzn. Świadczy to o zdolności do działania i pomysłowości
tych kobiet, które wykorzystując swoją płeć i swoje ciało szukały
ochrony, władzy, statusu społecznego i przeżycia.
Rozrodczość jako wkład kobiet do walki o wolność nie została
jednak ujęta w dyskursie publicznym Sudanu Południowego po
wojnie. Podczas kampanii Ruchu Narodowego Wyzwolenia Sudanu
w Ler w 2008 r., regionalny reprezentant wychwalał rolę kobiet
w trakcie wojny, dziękował im za ich usługi świadczone heroicznym żołnierzom, szczególnie za pracę w kuchni, transport rannych
i bagaży. Ich wkład w reprodukcję został zminimalizowany, a nawet
zignorowany, mimo że miał znaczące konsekwencje w ich zdrowiu
i pozycji w społeczeństwie. „Z powodu wojny kobiety nie mają
już więcej dzieci. Było zbyt dużo dzieci, zbyt wiele kobiet zostało
wziętych siłą” – komentowała Thresa Nyangule, reprezentantka Unii
Kobiet w Ler. „Najpierw przybyli mężczyźni i uczynili z nas swoje
kobiety, a teraz pojawiają się nasi mężowie i żądają rozwodu”, wyM. Denov, C. Gervais, dz. cyt.
M. Utas, Agency of Victims: Young Women in the Liberation Civil War,
w: A. Hohwana, F. de Boeck (eds.), Makers and Breakers: Children and Youth in
Postcolonial Africa,Trenton, NJ 2005.
29
M. Denov, C. Gervais, dz. cyt.
27

28

Córki AK-47 i zgwałcone kobiety...

265

jaśniała inna z wdów, uprowadzona przez członka milicji Nuerów.
Podczas wojny i przemocy, mężczyźni otrzymali znaczącą większość
praw nad zdolnościami rozrodczymi kobiet i ich ciałami. W ramach
odpowiedzialności kobiet za „ochronę sfery reprodukcyjności”,
otrzymali na przykład prawo do żądania usług seksualnych i w zakresie pomocy w domowej. Hutchinson podkreśla że „status kobiet
jako niezależnych w oczach mężczyzn zmniejszył się w kontekście
zmilitaryzowanego uwielbienia dla mocy karabinu”30.

Zmilitaryzowana męskość i mężczyźni,
którzy stali się kobietami
„Żyłem z AK-47
U mego boku
Spałem z otwartymi oczyma
Biegłem
Uciekałem
Wydawałem się martwy
Ukrywałem się
Widziałem swoich, umierających jak muchy”.
Emmanuel Jal, „Forced to Sin”, Nuer „Lost Boy” raper

Tak jak w innych miejscach dotkniętych przez konflikty31, życie
mężczyzn z grupy etnicznej Nuerów było zmilitaryzowane, czy to
S. Hutchinson, Nuer Ethnicity Militarized, art. cyt., s. 12.
P. Richards (ed.), No Peace, No War: An Anthropology of Contemporary
Armed Conflicts, Oxford 2005; H.E.Vigh, Navigating Terrains of War: Youth and
Soldiering in Guinea-Bissau, New York, Oxford 2007; M. Utas, Sweet Battlefields:
Youth and the Liberian Civil War. PhD dissertation, Uppsala 2003; M. Samuelson,
The disfigured body of the female guerilla: (De) militarization, sexual violence,
and redomestication in Zoë Wicomb’s, David’s Story, „Sings: Journal of Women in
Culture and Society”, 32(2007), 4, s. 833–856.
30

31

266

Katarzyna Grabska

przez dystrybucję karabinów, przymusowe wcielanie do wojska,
przemoc czy rozpowszechnianie ideologii nacjonalistycznych.
Militaryzacja była mocno rozpowszechniona wśród społeczności
Sudanu Południowego. Praktycznie wszyscy młodzi i mężczyźni
w średnim wieku, których spotkałam w Kenii i później w Sudanie
Południowym, byli wyszkoleni i przygotowani do walki, kiedy
ich życie będzie potrzebne w walce o wolność. Pod koniec lat
osiemdziesiątych, aby odpowiedzieć na zapotrzebowanie w ilości
rekrutów, John Garang, dowódca SPLA, zdecydował o utworzeniu młodszych struktur: według szacunków Human Rights Watch
17 000–40 000 młodych rekrutów zostało przeszkolonych w obozach militarnych w Etiopii32. Garang określał ich jako „Czerwona
Armia”, „Armia bez strachu”, lub „Przedszkole Sudanu”. Była
tomłoda generacja ludzi, której można było wmówić, że są przyszłością niepodległego Sudanu Południowego33.
W Kenii, w obozie dla uchodźców w Kakumie spotkałam Kuok-a, młodego i nieśmiałego 27. letniego chłopaka o łagodnym
głosie. Śledziłam później jego urządzanie się po powrocie do Ler
wSudanie Połuniowym. W 1990, Dołączył do Armii Wyzwolenia
Ludu Sudańskiego (SPLA) kiedy miał 6 lub 7 lat. Jego rodzice
zmarli z powodu kalazar (leiszmaniozy – grupy chorób pasożytniczych), pozostawiając Kuok-a i jego rodzeństwo sierotami
w bardzo młodym wieku. Dołączenie do SPLA było sposobem do
przezwyciężenia marginalizacji:
Ja dołączyłam do SPLA sam. Tam gdzie SPLA przeprowadzało
rekrutacje, było bardzo wiele dzieci. Większość z nich była rekrutowana przez lokalnych przewódców. Dowódcy SPLA zwracali
się do nich gdy potrzebowali wysłać chłopców na szkolenie do
Etiopii. Niektóre dzieci chciały tam jechać z powodu trudnej sy Human Rights Watch, Civilian Devastation: Abuses by All Parties in the War
in Southern Sudan, New York 1994.
33
 D. Eggers, What is the What?, San Francisco 2006, s. 300.
32

Córki AK-47 i zgwałcone kobiety...

267

tuacji w jakiej się znajdowali, albo byli sierotami, albo sytuacja
ich rodzin była bardzo ciężka. Inne były wybierane przez swoje
rodziny; były to często dzieci trudne lub zakłócające spokój, zostawali wysyłani aby się szkolić. W końcu były też dzieci zmuszane
siłą [przez żołnierzy SPLA].
Było co najmniej 1500 chłopców, niektórzy tak mali, że nie
potrafili nawet chodzić. Wszyscy maszerowaliśmy razem, przez
rzeki i pustynie aż dotarliśmy do Etiopii.

Według opowieści młodych mężczyzn, dzieci albo były uprowadzane siłą przez żołnierzy, albo wysyłane przez ich własnych
rodziców aby wesprzeć „walkę o niepodległość” i uciec od śmierci
lub głodu. Dla niektórych, rekrutacja wojskowa była obowiązkiem,
który ich synowie musieli wypełnić. Ich znaczenie w finansach
gospodarstwa domowego, ich rola jako obrońców i osoby, która
miała zapewnić zaspokojenie potrzeb ich starszych rodziców, tym
bardziej wzmacniała ich chęć do wstąpienia do armii. Pozostali
mężczyźni i chłopcy robili to chętnie: utożsamiali wojnę jako dostęp do edukacji, a także do osiągnięcia czegoś w swoim życiu, do
poprawy swojej pozycji we wspólnocie oraz do przeciwstawienia
się marginalizacji społecznej. Mimo uciążliwych warunków wojny,
przemocy, głodu oraz ambicji politycznych, społecznych i rodzinnych, niektórzy chłopcy i mężczyźni z Sudanu Południowego
zdołali osiągnąć pewien stopień wyboru i częściowo wpływać na
okoliczności, w tym na poszukiwanie edukacji i schronienia, aby
stać się jak najbardziej możliwie niezależnymi od rządu i rodziny.
Po raz pierwszy spotkałam Wanten-a w styczniu 2007 r. w trakcie
mojego przyjazdu do Bentiu. Szczupły i stosunkowo niski jak na
Nuera, z piękną twarzą bez żadnych naciec na czole jako znaków
dojrzałości i męskości u Nuerów. Zawsze był ubrany tak samo:
eleganckie spodnie, szpiczaste i wypolerowane buty, wyprasowana
koszula, kenijski pasek i mała flaga Nowego Sudanu na kołnierzyku.
Urodzony w 1980 r. niedaleko Rubkony, na wschodzie Nuerlandu, został siłą wcielony do armii w 1987 r. przez żołnierzy SPLA.

268

Katarzyna Grabska

Przybyli oni do jego rodziców z prośbą o chłopca, który będzie
miał możliwość „edukacji w Etiopii”. Razem z innymi dziećmi,
został wysłany do obozu Fundigo w Etiopii, gdzie przeszedł dziewięciomiesięczne szkolenie, mieszkając w wojskowych koszarach.
„Rano szliśmy do szkoły z naszymi AK47 w ręku, a po południu
byliśmy szkoleni. Trwało to dziewięć miesięcy. Później ci więksi
zostali wysłani, żeby się bić. Reszta czekała ich powrotu w obozie
i codziennie trenowała. Wszyscy byliśmy uzbrojeni.
Każdy z nas był w innym wieku, Dinka i Nuerowie. Naokoło nie było innych dzieci. Warunki w obozie były złe. Nie było
wystarczająco dużo pożywienia, często byliśmy głodni, nic tam
nie było. Dużo myśleliśmy o naszych rodzinach; bardzo ich nam
brakowało. Nic o nas nie wiedziały, ani co się z nami dzieje, ani
gdzie jesteśmy. Niektórzy chłopcy zaczęli wariować, zaczynali
strzelać dookoła siebie; ich dusza stawała się szalona ponieważ
przechodzili traumę, brakowało im rodziców, umierali z głodu.
Wielu z nich umarło w obozie, inni się zabili. Wszyscy byliśmy
dziećmi z karabinami. Nikt z nas nie przestawał myśleć...
Jako chłopcy i już jako mężczyźni, nie mieliśmy z kim podzielić
się naszymi myślami i uczuciami. Nie rozmawialiśmy ani o strachu
ani o samotności. Zachowywaliśmy to wszystko dla siebie. Uczucia
te mogły wypełniać tylko nasze dusze.
W obozie, nasi dowódcy i szkoleniowcy byli z grup Dinków
i Nuerów, wszyscy pochodzili z Południowego Sudanu i mówili
nam: «Szkolimy was do walki z wrogiem, abyście mogli go wygnać z naszego kraju. Jesteście przyszłymi liderami Południowego Sudanu. Zajmiecie nasze miejsce kiedy będziemy już starzy
i odejdziemy». To jest to co usłyszeliśmy i w co wierzyliśmy. Kiedy
byliśmy dziećmi, nie zastanawialiśmy się nad koniecznością walki
i robiliśmy to, co kazali nam robić. Kilka razy się bałem, jednak
musiałem przezwyciężać swój strach.
Pierwszy raz biłem się w Pochalli. To był pierwszy raz kiedy
strzelałem do wroga. Na początku byłem bardzo wystraszony
i trząsłem się tak, że nie mogłem strzelać. Po pięciu minutach
przezwyciężyłem swój strach i zacząłem strzelać. Później było
coraz łatwiej. Niektórym chłopcom dawano narkotyki, żeby nie

Córki AK-47 i zgwałcone kobiety...

269

bali się strzelać. Ja ich nigdy nie brałem ponieważ znałem skutki
uboczne. Po walce nie rozmawialiśmy o tym czego się boimy i co
nas frustruje. Nie można było o tym rozmawiać. Musieliśmy być
silni jak nuerscy chłopcy i jak mężczyźni. Nie mogliśmy pokazywać
swoich słabości”.

Opowieści Wantena i innych młodych mężczyzn pokazują
kolejną transformację w odniesieniu do płci, związaną z wojną:
droga przejścia w dorosłość..
Inicjacja chłopców przez skaryfikacje (nacięcia na czole) – wspólne dla Dinka i Nuerów – była stopniowo kwestionowana i odrzucana
przez wykształconą i ochrzczoną młodzież, a także przez architektów
projektu wyzwolenia narodowego Sudanu Południowego. Dowódcy
SPLA nie zachęcali do zróżnicowania etnicznego w szeregach armii
i zakazali skaryfikacji34. Nową inicjacją i sposobem, aby stać się
mężczyzną miało być szkolenie wojskowe. W 1987 r. Riek Machar,
który był wówczas dowódcą SPLA we wschodnim regionie Górnego
Nilu, wydał dekret zakazujący skaryfikacji Nuerów. Życie w obozie
szkoleniowym uznawane było za sposób by z dziecka stać się „odpowiedzialnym człowiekiem”, zdolnym do zajmowania się samym
sobą, co dla Nuerów i Dinków jest znakiem dojrzałości35.
Inny młody mężczyzna z Kakumy opowiedział mi swoją historię:
Jako że zrekrutowano nas abyśmy byli żołnierzami, musieliśmy
być żołnierzami. Ja byłem zdolny do walki i do zabijania ludzi.
To znaczyło, że jestem już osobą odpowiedzialną. Przez fakt, że
przeszedłem szkolenie, miałem więcej doświadczenia niż dzieci,
które go nie odbyły. Nikt inny nie mógł się mną zaopiekować.
Stałem się odpowiedzialnym człowiekiem.
S. Hutchinson, Nuer dilemmas: coping with money, war and the State,
dz. cyt., s. 270–298.
35
 E. Evans-Pritchard, Kinship and Marriage among the Nuer, Oxford. 1951;
F. Madeng Deng, The Dinka of the Sudan, Waveland Press, Inc.: Prospect Heights IL
1972; S. Hutchinson, Nuer dilemmas: coping with money, war and the State, dz. cyt.
34

Katarzyna Grabska

270

Te opowieści pokazują, w jaki sposób karabiny pomogły w zmianie myślenia na temat męskości plemieniu pośród Nuerów. W przeszłości, walki włóczniami pomiędzy wspólnotami były testem
męskości dla Nuerów i Dinków. Tak jak w innych armiach, SPLA
proklamowała ideał super-męskości, który jest następstwem szkolenia wojskowego. A wszystko po to, aby zachęcać do agresji, odwagi i ducha rywalizacji pomiędzy rekrutami. Te idee były jasno
przedstawione w jednej z piosenek, którą wykonywało się z okazji
zakończenia szkolenia w SPLA:
„Nawet twojego ojca, zastrzel go!
Nawet twoją matkę, zastrzel ją!
Twój karabin to twoje pożywienie, twój karabin to twoja żona”.
Nowe ideały męskości młodzieży uzbrojonej w karabiny, przyczyniły się do konfliktów międzypokoleniowych. Starsi często mieli
odczucie, iż nie są w stanie kontrolować młodych, którzy osiągnęli
ważne pozycje społeczne i polityczne dołączając do uzbrojonych
grup, które wykazywały skrajną obojętność wobec obowiązków
społecznych.
Historie młodych rekrutów pokazują, że broń była także synonimem odwagi i proponowała wachlarz możliwości, począwszy
od wyzwolenia się z więzów wspólnoty, do sprawowania władzy
nad innymi poprzez grabież ich mienia, gwałty ich żon i zniewolenie córek bez uiszczania opłaty matrymonialnej. To wszystko
przyczyniło się do utworzenia grupy młodych mężczyzn odizolowanych od społeczeństwa, uzbrojonych i wyszkolonych nie tylko
do zabijania, ale także do torturowania i rabowania. Ten nowy
typ męskości mógłby być nazwany super-męskością. Wyrażenie to
oznacza stereotypowe zachowania męskie osiągające skrajność oraz
charakteryzujące się przede wszystkim siłą, agresją i dominacją
nad kobietami i seniorami36. Broń stała się sposobem na przeżycie,
 R.W. Connell, Masculinities, Berkeley and Los Angeles 2005.

36

Córki AK-47 i zgwałcone kobiety...

271

co łączyło się w okresie powojennym z poważnym problemem
z rozbrojeniem grup lokalnej milicji i cywilów w Sudanie Południowym. To również jest jedna z przyczyn bieżących konfliktów
w Sudanie Południowym.
Wojny miały inne konsekwencje dla mężczyzn, którzy stracili
swoje dobra materialne, i których kobiety i dzieci zostały porwane,
zgwałcone lub zabite. Wzrastająca niemoc mężczyzn do zaspokojenia ich potrzeb i do ochrony ich rodzin, ich własności i bydła,
sprowokowała – jak to wyjaśnia Hutchinson –„kryzys męskości”,
który z kolei przekłada się na wzrost przemocy domowej i nadużyć
seksualnych wobec kobiet37. Kobiety i mężczyźni w Kenii i Nuerland,
ubolewały często nad stratą męskiej buom (siły, władzy), która
pomagała chronić rodzinę. Kilka kobiet ubolewało nad faktem,
że ich mężczyźni:
„«nie są już mężczyznami»” i stali się «kobietami» – nie potrafią już nas bronić. Byli pierwszymi, którzy uciekli kiedy przybyli
rebelianci. Kiedy mój mąż został pobity przez milicję z Bul (jedna
z grup Nuerów), płakał jak dziecko i od razu im powiedział gdzie
znajdują się nasze jedzenie. Straciliśmy całą naszą żywność. On
(mój mąż) jest naprawdę bezużyteczny”.

Podczas gdy kilka kobiet uczestniczyło w konflikcie, lub na
wygnaniu udało im się znaleźć płatną pracę, ich mężowie często
zostawali w domach. Musieli nauczyć się obowiązków domowych.
„Teraz mężczyźni stali się kobietami; spójrzcie tylko na nich!
Prowadzą dom, gotują dla dzieci i chodzą do szpitala kiedy ich
kobiety zarabiają pieniądze!” – opowiadał mi młody uchodźca
w Kakumie. Tego typu komentarze były bardzo rozpowszechnione
wśród kobiet i mężczyzn w Sudanie Południowym.
Propagowanie przemocy płciowej w stosunku do kobiet, które
pojawiło się w szczególności po rozpadzie SPLA w 1991 r., po
37

S. Hutchinson, Nuer Ethnicity Militarized, art. cyt., s. 12.

272

Katarzyna Grabska

części uznawane zostało za konsekwencję pozbawienia mężczyzn
ich męskości. W kwestii frustracji i pozbawienia mężczyzn ich
męskości i szczególnych cech związanych z płcią, popieram zdanie
Henrietty Moore. Wyjaśniła ona, że „frustracja może być rozumiana
jako niezdolność do utrzymania lub zdobycia niezależnej pozycji
związanej z płcią, co powoduje kryzys, realny lub wyimaginowany,
swojego wizerunku i/lub oceny społeczeństwa”38. Jeśli chodzi o nuerskich chłopców i mężczyzn frustracja związana była i jest z ich
marginalizacją, zubożeniem z powodu wojny, brakiem szacunku
i wdzięczności dla ich pozycji wutninuäri (prawdziwi nurscy mężczyźni). To wszystko miało wpływ na transformacje i pozbawienie
ich męskości. Skoro mężczyźni nie czuli się zdolni do wypełnienia
swojej roli obrońcy i do zaspokojenia potrzeb swoich rodzin, uciekali
się do przemocy. Kierowali ją w stronę innych kobiet, a także swoich
własnych żon. Konsekwencją tego był wzrost przemocy domowej
wśród rodzin Nuerów z Kenii i Sudanu39. Przemoc ta rozpowszechniła się w obozach dla uchodźców oraz po powrotach do domów.

Ku złożoności tożsamości płciowej
Moje badania pokazują, że konflikty społeczne i przemoc płciowa mają wiele różnych i bardzo złożonych skutków dla kobiet
i mężczyzn. Kobiety i mężczyźni Nuerów odegrali znaczącą rolę
w procesie militaryzacji społeczeństwa i tożsamości płci. Podkreślmy, że kobiety i mężczyźni nie są grupami jednorodnymi,
a konflikty i przemoc mają różne efekty, nie tylko pod względem
płci ale także innych czynników, takich jak dostęp do środków na
przeżycie, statusu społecznego, wieku lub klasy społecznej. Wojna
 H. Moore, A Passion for Difference. Essays in Anthropology and Gender,
London 1994, s. 66.
39
 Te obserwacje są również częściowym wyjaśnieniem przyczyn współczesnego konfliktu w Południowym Sudanie.
38

Córki AK-47 i zgwałcone kobiety...

273

równocześnie może mieć także wpływ na upodmiotowienie kobiet
i mężczyzn, którzy wdrażają do życia ich zdolność do działania aby
opierać się, konfrontować, uczestniczyć i przetrwać w czasie wojny.
Kwestia źródeł przemocy seksualnej wobec kobiet (i mężczyzn)
podczas wojny pozostaje wciąż aktualna. W jaki sposób przemoc
wobec kobiet (i mężczyzn) się pojawia? Jaki wpływ ma na nią
dominujący system polityczny? Jaką rolę w transformacji przemocy
i nierówności płciowej w okresie powojennym odgrywają państwo,
społeczeństwo, instytucje społeczne, polityczne i ekonomiczne?
Obraz agresywnych, walczących mężczyzn, którzy podczas
wojny wzmacniają swoją władzę nad kobietami, oraz kobiet jako
ofiar przemocy seksualnej jest bardzo uproszczony. Moje badania
podkreślają fakt, że ich role są liczne, sprzeczne i wymagają bardziej złożonych badań skutków konfliktów wojennych oraz relacji
między płciami. Tożsamości płciowe są liczne i zróżnicowane. Z powodu ich wrażliwości fizycznej i seksualnej, kobiety i dziewczynki
stawiają czoła przemocy i niepewności inaczej niż mężczyźni40.
Role kobiet, z których nieliczne były aktywnie zaangażowane jako
autorzy i zwolennicy przemocy, w trakcie wojny są jednak bardziej
płynne i wielowymiarowe. Ta konkluzja potwierdza wyniki badań
Devona i Gervais na temat walczących z Sierra Leone. Podkreślają
one, że kobiety i młode dziewczyny w strefach konfliktu nie są
tylko ofiarami przemocy, ale zajmują wiele stanowisk jako aktorki,
autorki, przewoźnicy, dowódcy, niewolnice domowe i seksualne,
szpiedzy i ludzkie tarcze (2007: 886)41. Trzeba jednak zatem być
uważnym, aby nie uprościć i nie ujednolicić modeli kobiecości
40
 C. Cockburn, The Gendered Dynamics of Armed Conflict and Political Violence, w: C. Moser, F. Clark (eds.), Victims, perpetrators or Actors? Gender, Armed
Conflict and Political Violence, London 2001; W. Giles, J. Hyndman, Sites of Violence: Gender and Conflict Zones, dz. cyt.; M. Denov, C. Gervais, Negotiating (In)
Security, dz. cyt.; D. Zarkov, dz. cyt.
41
M. Denov, C. Gervais, Negotiating (In)Security, dz. cyt. s. 886.

274

Katarzyna Grabska

i męskości, które pojawiają się po wojnie. Jest to bardzo ważne
w procesie odbudowy w okresie powojennym jak i w zrozumieniu
przemian społeczno-politycznych.
Bibliografia
Cockburn C., The Gendered Dynamics of Armed Conflict and Political
Violence, w: Moser C., Clark F. (eds.), Victims, perpetrators or Actors?
Gender, Armed Conflict and Political Violence, London 2001, s. 24–45.
Connell R.W., Masculinities, Berkeley and Los Angeles 2005.
Deng Madeng F., The Dinka of the Sudan, Waveland Press, Inc.: Prospect
Heights IL 1972.
Denov M., Gervais C., Negotiating (In)Security: Agency, resistance, and
Resourcefulness among Girls Formerly Associated with Sierra Leone’s
Revolutionary United Front, „Signs: Journal of Women in Culture and
Society”, 32(2007), nr 4, s. 885–910.
Eggers D., What is the What?, San Francisco 2006.
El-Bushra J., Transforming Conflict: Some Thoughts on a Gendered Understanding of Conflict Processes, w: Jacobs S., Jacobson R., Marchbank J. (eds.), States of Conflict: Gender, Violence and Resistance,
London 2000, s. 66–87.
El-Bushra J., Gender and forced migration: editorial, „Forced Migration
Review”, 9(2000), s. 4–5.
Enloe C., Does Khaki Decome You? The Militarisation of Women’s Lives,
Boston 1983.
Evans-Pritchard E.E., Kinship and Marriage among the Nuer, Oxford 1951.
Giles W., Hyndman J., Sites of Violence: Gender and Conflict Zones, Berkeley 2004.
Grabska K., Gender, Home and Identity: Nuer repatriation to South Sudan,
James Carrey 2014.
Human Rights Watch, Civilian Devastation: Abuses by All Parties in the
War in Southern Sudan, New York 1994.

Córki AK-47 i zgwałcone kobiety...

275

Hutchinson S., Nuer Ethnicity Militarized, „Anthropology Today”,
16(2000), nr 3, s. 6–13.
Hutchinson S., Nuer dilemmas: coping with money, war and the State,
Berkeley 1996.
International Crisis Group, God, Oil and Country, Changing the Logic of
War in Sudan, Brussels 2002.
Itto A., Guests at the table? The role of women in peace processes, London 2006.
Jackson M., The Politics of Storytelling: Violence, Transgression and Intersubjectivity, Museum University of Copenhagen 2006.
Jok Madut Jok, Hutchinson S.E., Sudan’s prolonged Second Civil War and
the militarization of Nuer and Dinka ethnic identities, „African Studies
Review”, 42(1999), s. 125–145.
Jok Madut Jok, Militarization, gender and reproductive health in South
Sudan, New York 1998.
Jok Madut Jok, Militarism, gender and reproductive suffering: the case
of abortion in Western Dinka, „Africa”, 69(1999), nr 2, s. 194–212.
Korac M., Gender, nationalism, Ethnic-National Identity Crisis: The case of
the former Yugoslavia, w: Wenona G., Moussa H., Van Esterik P. (eds.),
Development and Diaspora: Gender and the Refugee Experience, Dundas 1996, s. 87–99.
McCullum J., Okech A., Small Arms and Light Weapons Control and Community Security in Southern Sudan: The Links between Gender Identity
and Disarmament, w: Regional Security, Gender Identity, and CPA
Implementation in Sudan. A joint publication of Africa Peace Forum
and Project Ploughshares: Kenya and Canada, Ontario 2008, s. http://
www.ploughshares.ca/libraries/Build/Nairobi07RegSecGender.pdf.
Moore H., A Passion for Difference.Essays in Anthropology and Gender,
London 1994.
Moser C., Clark F., Victims, perpetrators or Actors? Gender, Armed Conflict
and Political Violence, London 2001.
Richards P. (ed.), No Peace, No War: An Anthropology of Contemporary
Armed Conflicts, Oxford 2005.

276

Katarzyna Grabska

Samuelson M., The disfigured body of the female guerilla: (De) militarization, sexual violence, and redomestication in Zoë Wicomb’s, David’s
Story, „Sings: Journal of Women in Culture and Society”, 32(2007),
nr 4, s. 833–856.
Small Arms Survey, The Militarisation of Sudan: A preliminary review
of arms flows and holdings, „The Sudan Human Security Baseline
Assessment. Issue Brief ” (2007), nr 5, http://www.smallarmssurvey.org/files/portal/spotlight/sudan/Sudan_pdf/SIB%206%20
militarization.pdf
Small Arts Survey. No standing, few prospects: How peace is failing South
Sudanese female combatants and WAAFG, „The Sudan Human Security
Baseline Assessment, Issue Brief”, (2008), nr 8, s. 1–8.
Turshen M., The Political Economy of Rape: An Analysis of Systemic Rape
and Sexual Abuse of Women during Armed Conflict in Africa, w: Moser C., Clark F. (eds.), Victims, perpetrators or Actors? Gender, Armed
Conflict and Political Violence, London 2001, s. 55–69.
Turshen M., Twarigaramariya C., What Women Do in Wartime: Gender
and Conflict in Africa, London 1998.
UNMIS (UN Mission in Sudan) ComprehensivePeace Agreement, http://
www.unmis.org/English/cpa/htm[2006].
Utas M., Agency of Victims: Young Women in the Liberation Civil War,
w: Hohwana A., De Boeck F. (eds.), Makers and Breakers: Children and
Youth in Postcolonial Africa, Trenton, NJ 2005, s. 53–80.
Utas M., Sweet Battlefields: Youth and the Liberian Civil War. PhD dissertation, Uppsala 2003.
White A.M., All the men are fighting for freedom, all the women are mourning their men, but some of us carried guns: a raced-gendered analysis
of Fanon’s psychological perspectives on war, „Signs: Journal of Women
in Culture and Society”, 32(2007), nr 4, s. 958–884.
Vigh H. E., Navigating Terrains of War: Youth and Soldiering in Guinea-Bissau, New York, Oxford 2007.
Yuval-Davis N., Gender and Nation, London 1997.
Zarkov D. (ed.), Gender, Violent Conflict & Development, New Dehli 2008.

Córki AK-47 i zgwałcone kobiety...

277

Daughters of AK-47 and violated women:
Gender relations and wars in South Sudan
Summary
Gender identities and relations have played an important aspect in
women and men’s experiences in South Sudan, who have been confronted with military struggle and civil wars. This article focuses on the
changes in gender relations among the Nuer people of Western Upper
Nile regionduring the second civil war in South Sudan (1983–2005). It
is based on ethnographic fieldwork carried out between 2002 and 2008
in Egypt, Kenya and South Sudan. What are the implications of armed
conflicts for gender identities and power relations? Historically, wars
have been perceived as a «male» domain, where symbols of masculinity
were tested. This image has been perpetuated by films, literature, songs
and poetry for centuries (White 2007). During the wars, the portrayal of
men as protectors of women is often accentuated, through the combat
as a testing field of masculinity. Women and girls are unjustly described
as victims, pacifists and “mothers of the nation” in charge of supporting
the heroes. Men’s agency dominates war discourses while women and
girls are rendered silenced and invisible (Denov et Gervais 2007). This
article shows that such interpretations are simplistic and do not account
for the multiple and complex roles which women and men take on during
the wars, thereby changingpower relations.

Marta Domochko

Cooperation with European Union
as way of implementation of foreign
policy priorities of South Sudan
The European Union as an influential actor of international
relations has been focusing its attention on African continent for
a long period due to common historical colonial past, which is
a favorable factor that contributes to increased cooperation, since
former metropolises always seek to maintain good relations with
their colonial territories. However, current relations between the
EU and Africa are developing in conditions of, on the one hand,
increased economic and raw material potential of African states,
promotion of their productive capacity and, on the other – the EU
financial crisis and reduced levels of assistance, which complicate
the usual format of relations1.
Expansion of institutional and legal frameworks of cooperation
is the evidence of increased cooperation and Africa’s growing role in
the system of foreign relations of the EU, in particular: organization
of EU-Africa summits (every three years), signing of joint strategy,
that reflects the mutual vision of the relations development in the
long run, several regional trade agreements and direct treaties with
different states on economic and political cooperation. Also, the
EU is an important trade partner and financial assistance provider
О. Кулькова, Африка и ЕС: в преддверии четвертого совместного саммита,
http://navoine.info/afric-eu.html [2015, april].
1

Marta Domochko – doktorantka, Ivan Franko National University of Lviv

Marta Domochko

280

for Africa. Increased attention from the EU is not accidental – the
organization has interest in the continent:
1. Apart from having interest in the economic and raw material
potential of Africa, especially energy resources, deposits of precious
metals and agricultural potential, the EU also views Africa as an
interesting market and a perspective investment place;
2. The political potential of Africa, meaning its role during voting
on issues of particular political importance in global international organizations (the UN, the WTO, etc.) and forums. In broader terms, the
expansion of cooperation with Africa will have an impact on the growth
of the EU’s international role, its political potential and influence;
3. The security component, the importance of which is explained
by the relative geographical closeness: instability in Africa causes the
wave of illegal migration and refugees in the countries of Southern
Europe, which have been suffering from this phenomenon in the
recent years. Therefore, the financial and economic support from the
EU will help to achieve greater economic development of African
countries and, as a result, may have an impact on the improvement
of the security situation: since the beginning of the 1990s and the era
of broader economic cooperation, the gradual African development
and emergence of more stable political systems in African countries,
the number of conflicts in the continent has declined significantly2.
Increasing opportunities and potential of Africa make the continent attractive to other actors of international relations, in particular
to the BRICS (especially to China, which skillfully uses economic
means to increase its presence in Africa). Because of this, it is necessary for the European Union to apply all resources and opportunities
in order to increase its influence among the African countries and
intensify the pace of cooperation. Special attention should be paid
to overcoming problematic aspects of cooperation, which include:
 Ibidem.

2

Cooperation with European Union...

281

1. Unequal conditions of cooperation – the EU is a more influential
partner and wants to gain more benefits, which causes Africa’s
dependence on a donor-recipient model;
2. As to political and historical aspect, there are two negative factors: historical colonial past (when African countries were at the
mercy of Europe and, at current stage, are afraid of emergence
of neo-colonialistic trends) and military operations of the EU
countries (especially France) on Africa’s territory;
3. EU countries’ support of the International Criminal Court’s decisions against some African leaders has an impact on reduced
level of trust to the EU from African states3;
4. Inconsistent position of the EU institutions in the field of foreign
policy and lobbying of interests by more powerful European
states, which leads to inconsistent policy of the EU.
The political transformations in Egypt and Libya present a separate
intra-African factor, which influences the relations between the EU
and Africa. These factors had excluded Egypt and Libya from negotiation process and reduced their activity levels, which have had a negative impact on the dynamics of the multilateral regional relations,
as these countries were key financing sources of the African Union.
The traits that characterize the cooperation between the EU and
Africa can be seen more clearly in its cooperation with individual
countries, especially with South Sudan. Transitional period and
subsequent gaining of independence by South Sudan was a test not
only for Africa but for the whole international community. Settlement
of the Second Civil War coincided in time with the transformations
within the European Union, the intensification of its international
activities, the transition to a new level of integration. Therefore,
South Sudan became one of the directions for foreign policy initiatives enhancement of the organization. Nevertheless, the EU has
3

Ibidem.

282

Marta Domochko

made a significant contribution into overcoming the consequences
of the conflict and securing peace by providing investments and
participating in a number of programs and instruments, which also
helped to lay out the foundations for further sustainable development of South Sudan: Recovery & Rehabilitation Program, Sudan
Productive Capacity Recovery Program (SPCRP), Food Security
Information for Action, Rule of Law, Human Rights & Good Governance, EU Water facility, Livestock Epidemio-Surveillance Project4.
During the six-year transitional period, the EU has developed
its own strategy, at the core of which was peaceful and balanced
approach to Sudan and which was based on the following priorities:
1. Peaceful, stable and prosperous existence of both countries;
2. Settlement of the conflict in Darfur;
3. Poverty level reduction in the states;
4. Securing the activity of peaceful and democratic governments5.
In a more narrow sense, the European Union singled out the
following priorities in relations with South Sudan during the transitional period: improvement of food security level, promotion of
education and democratic management development6. And after
South Sudan gained independence, the EU stressed an integrated
approach involving all sectors and providing the atmosphere of
trust, truthfulness and reliability in the relations7. In fact, one can
trace the evolution of the priorities of the European Union from
post-conflict peace settlement, followed by their expansion and
P. Harvey, South Sudan: European Commission and U.S. Approaches to Linking
Relief, Rehabilitation and Development – A Case Study, http://www.disastergovernance.net/fileadmin/gppi/RTB_book_chp9.pdf [2015, June].
5
J. van der Zwan, Evaluating the EU’s role and challenges in Sudan and South
Sudan. Sudan and South Sudan Case Study, http://www.ifp-ew.eu/pdf/092011IfPEWSudan.pdf [2015, June].
6
 Ibidem.
7
International Cooperation and Development, http://lorenzonataliprize.eu/
eu-stands-shoulder-to-shoulder-with-south-sudan/ [2015, May].
4

Cooperation with European Union...

283

focus on education and democratic governance and all the way
to the formation of an integrated approach.
But the real interests of the EU in South Sudan appear to be
much more pragmatic. They can be divided into two groups: geopolitical and bilateral. The geopolitical interest lies in cooperation
development, aimed at increasing the EU’s presence in the region.
The high-speed measures to achieve this objective include Cotonou
Agreement, investments and economic assistance. At the same
time, the EU is trying to prevent the spread of China’s influence
in East Africa by using the tools of human rights and democratic
development (Africa is a continent that is “rich” in various security
and legal crises, yet not all the countries have attracted such attention from the European Union as South Sudan) and the spread
of Islamic influence (South Sudan has a strategic geopolitical
position relative to the 10 parallel, which is considered to be the
boundary of spread of Islam in Africa and in this light is perceived
as a certain kind of outpost). Directly bilateral interests include:
1. The historical aspect, which lies in the common colonial past,
which demonstrates the willingness of the European Union to
keep this state in its sphere of influence8;
2. Geographical aspect, which comes down to relative closeness
to peripheral neighborhood with the European Union, which
poses a danger of refugees influx in case of a security crises in
the region to the latter one9;
3. The energy aspect and resource potential of South Sudan constitute another additional factor, that stimulates the expansion
of cooperation.
 E.e Scimia, Europe enters the news cramble for Africa, (2012). Asia Times,
http://www.atimes.com/atimes/Global_Economy/ND04Dj04.html [2015, May].
9
 R. Fraser, What the Future May Hold for the World’s Newest Nation, (2011).
The Trumplet, https://www.thetrumpet.com/article/8536.33610.137.0/world/
what-the-future-may-hold-for-the-worlds-newest-nation?print [2015, April].
8

284

Marta Domochko

From the abovementioned, it can be concluded that the factors
of importance of Africa for the European Union are also generally
true in the case of South Sudan.
However, even such pragmatic approach of the European Union,
which is successfully masked under assistance for the progressive
and democratic development, is favorable for South Sudan, as it allows the state to implement a number of its foreign policy priorities:
1. Attracting of foreign investment;
2. Promotion of international cooperation, especially within the
United Nations family, African Union and other international
and regional organizations, for the purposes of universal peace
and security strengthening, respect to the international law and
treaty obligations and fostering of a just economic order;
3. Respect to the international law and treaty obligations, as well
as a search for the methods of peaceful settlement of international disputes by means of negotiation, mediation, conciliation,
arbitration and adjudication10.
Investment attraction is a priority of particular importance, which,
despite being the most pragmatic one from the abovementioned,
contributes not only to the political and image-related aspects but also
to the improvement of internal state conditions. The main means of
implementation of this priority are loans and financial contributions
provided by the EU to South Sudan: in 2011 and 2013 the EU provided 85 million in total (which was planned to be used to improve
agriculture, governance, education and health) and 185 million
euro respectively; in February 2012 additional 150 million euro was
provided and already in May 2012 the amount was increased to 200
million, which was allocated for the realization of Special Funds proПереходная конституция Южного Судана, ст.43 (2011) (Уряд Південного
Судану). Конституции государств (стран) мира, <http://worldconstitutions.
ru/?p=340&page=2> [2014, червень, 2].
10

Cooperation with European Union...

285

gramme for South Sudan11. Moreover, in September 2012 there was
additional contribution of 2.5 million USD to improve the roads in
the states of Bahr al-Gasar and Warab to intensify agricultural deliveries. Understanding that activation of cooperation with the EU could
increase investments, South Sudan plans to join Cotonou Agreement
and, in general, to expand cooperation in the economic sphere12.
Enhancement of cooperation with international organizations
is becoming an issue of particular political importance, especially
in case of the EU, taking into account its political and economic
power and its increasing role in contemporary international relations.Therefore, cooperation with the EU will allow to intensify
the foreign policy of South Sudan and give an opportunity to the
latter one to improve its presence in the European market. The
main areas of cooperation between actors include:
1. Justice (with the assistance of the European Instrument for
Democracy and Human Rights by organizing competitions,
grants in this field among public and private actors);
2. Health and education spheres (cooperation in these areas is
characterized by frequent visits to indentify challenges and respond to them, especially in issues concerning the refugees and
internally displaced persons, allocation of loans for development
purposes and establishment of independent radio stations – for
example, Miraya FM – for informing the society);
3. Agricultural development (is characterized by organization of
conferences with support of the EU and additional financial aid,
because the representatives of the EU believe that agricultural
potential of South Sudan will have positive effects not only on
Joost van der Zwan (September,2011) Evaluating the EU’s role and challenges in Sudan and South Sudan. Sudan and South Sudan Case Study. http://www.
ifp-ew.eu/pdf/092011IfPEWSudan.pdf [2015, June].
12
ACP-EU to speed up South Sudan’s membership, African Manager, http://www.
africanmanager.com/site_eng/detail_article.php?art_id=16824 [2015, May].
11

286

Marta Domochko

this state but will also help to improve the situation with food
security in the whole region);
4. Urban infrastructure (main projects concern road construction).
However, in order to intensify the cooperation, a number of
factors, which have a negative impact on relations between the EU
and South Sudan, have to be overcome. The first of these factors
is the unstable security situation in African state and possibility
of transformation of South Sudan into a failed-state; the second
factor stems from the previous one – unstable economic situation
due to conflicts. The third factor depends on the geography of
South Sudan and lies in the incapability to deliver the information
about the results and benefits of cooperation to the population and,
consequently, the skeptical attitudes of the citizens of the country13.
Implementation of the third priority, which concerns the respect
to the international law and peaceful conflict resolution, is quite
specific, as it is largely realized by the EU’s steps, actions and
contribution to the peaceful settlement. Every security crisis in
South Sudan is characterized by prolonged nature and complexity of application of peaceful mechanisms of international law.
The peaceful role of the EU can be examined in two conflicts of
different nature: inter-state conflict between Sudan and South
Sudan in 2012 and civil conflict in South Sudan, which has been
lasting since 2013. In the first case, the EU did not play an active
role, limiting its assistance only to diplomatic appeals for peace
and the provision of 127 million euro of humanitarian aid14 and
South Sudan Joint EU/MS Programming Document 2011–2013 (p. 13),
Overheid, https://zoek.officielebekendmakingen.nl [2014, May].
13

The European Commission wants to strengthen the aid to Sudan and
Southern Sudan by granting an extra 40 million euro (2012, July). We
welcome Europe, http://it.welcomeurope.com/news-europe/commissioneuropeenne-veut-renforcer-aide-soudan-soudan-sud-versant-un-surplus40-millions-d-euros-15434+15334.html [2015, April].
14

Cooperation with European Union...

287

explaining its minor involvement by the factors which prevented
it from obtaining objective information about the conflict:
1. Remote, border, peripheral areas were theater of hostilities,
and that complicated the process of obtaining information;
2. The EU was not involved in operation on all territory of state,
and therefore it was problematic to predict the true attitude of
the indigenous population;
3. Constant propaganda, in which the governments of both countries were involved15.
The EU’s involvement in the settlement of the civil conflict in
South Sudan was more active, which can be explained by the cruelty
and protracted character of the conflict. Apart from diplomatic statements concerning the necessity to halt the conflict, expressions of
concern about the limited progress in resolving the crisis and disappointment in the peace process, the main activities of the EU were:
1. Imposing sanctions;
2. Supporting the activity of the IGAD, the African Union and
other peaceful initiatives by political and financial means;
3. Increasing volumes of humanitarian assistance to overcome the
negative consequences of the conflict;
4. Drawing attention of the other actors of international relations
to the crisis in South Sudan.
The first direction of activity only seemed effective; in practice,
it was rather poor. In fact, there have been only two types of sanctions: an arms embargo and entrance ban and assets freeze of two
military commanders, P. Hardenu and D. Santino16. However, the
15
J. van der Zwan, Evaluating the EU’s role and challenges in Sudan and South
Sudan. Sudan and South Sudan Case Study, http://www.ifp-ew.eu/pdf/092011IfPEWSudan.pdf [2015, June].
16
 C. Odera, EU imposes sanctions on South Sudanese military leaders (2014,
July). Reuters, http://www.reuters.com/article/2014/07/10/us-southsudan-unrest-idUSKBN0FF19520140710 [2015, July].

288

Marta Domochko

latter type of sanctions was hardly effective as both commanders
neither have accounts in EU states nor visit Europe17, and therefore
sanctions will have no impact on them. There was some talking
around banning entrance and freezing assets of R. Machar and
S. Kiir, but the leader of the rebels said that even if imposed, sanctions would remain inefficient. And real steps, that would facilitate
the dialogue between the warring parties, would be the prohibition
of access to the sea ports of African countries to South Sudan, as it
would have a negative effect on the energy aspect of the economy
and therefore, would be real means of pressure. In response to such
judgments, the European Union noted that such sanctions could not
be imposed due to the negative impact they would have on people of
South Sudan, which have already been suffering from the negative
effects of war, and therefore do not need sanctions but increased
humanitarian aid. That is why EU has provided about 170 million
euro of humanitarian aid for 2013–201418, in addition, 338 million
euro was allocated to solve the problems of the seek and the refugees,
and 20 million euro – to help the most vulnerable groups19. However,
even this sector of the EU’s activity was criticized: it was noted that
its humanitarian aid, based on the needs of the population, which
has not been satisfied yet, did not reach the direct beneficiaries20,
and was used by politicians for not intended purposes.
Jérôme Tubiana An Elusive Peace in South Sudan (2015, February). Foreign
Affairs. https://www.foreignaffairs.com/articles/africa/2015-02-03/elusive-peace-south-sudan [2015, May].
18
What Happens in South Sudan Matters Greatly to the European Union. Delegation of European Union to United States, http://www.euintheus.org/press-media/
what-happens-in-south-sudan-matters-greatly-to-the-european-union/ [2015, April].
19
South Sudan: EU increases humanitarian assistance by €20 million (2014,
September), Invest in EU. http://www.investineu.com/content/south-sudan-euincreases-humanitarian-assistance-%E2%82%AC20-million.
20
 G. Pepper, EU leadsthetornawaySouthSudanto a newbloodycivilwar (2013,
December). The European Sting, http://europeansting.com/2013/12/24/euleads-the-torn-away-south-sudan-to-a-new-bloody-civil-war/ [2015, March].
17

Cooperation with European Union...

289

European Union’s support of initiatives and peaceful efforts of
the IGAD and the AU was explained by the fact that African organizations could achieve more progress due to the more positive
perception they have in the society, which is based on common
regional culture, history. But on the other hand, such lack of actions
on behalf of the EU can be interpreted as its unwillingness to take
responsibility for solving one more security crisis while having
problems of similar type in Europe. The EU supported the initiative
of the African Union not only politically (by joint statements) but
also financially, in particular, the EU invested 1.1 million euro for
the implementation of the IGAD mediation process and 5 million
euro for monitoring and control mechanisms within the IGAD21.
However, despite all steps and initiatives of the EU, the African
Union, the US, China and other international actors, it is still an
ongoing conflict. But both regional organizations, which have the
lack of political capital to settle such complex crises, and international actors, that pay little attention to the peace process, are
being criticized22. The EU also faced a barrage of criticism: some
analysts suppose that it supported South Sudan in the Second civil
war due to its desire to gain the access to the energy resources of
the state, and now seeks to bring R. Machar to power in South
Sudan, as considers him to be its ally, while S. Kiiris is believed to
be China-oriented23. At the same time, the following aspects are
EU proposes to boost humanitarian aid by €50 millionas Commissioner Stylianides visits South Sudan (2015, April). Relief Web, http://reliefweb.int/report/
south-sudan/eu-proposes-boost-humanitarian-aid-50-million-commissionerstylianides-visits [2015, July].
22
South Sudan: EU Expresses Frustration Over Lack of Progress in South Sudan
Peace Talks, AllAfrica. http://allafrica.com/stories/201502060203.html [2015, July].
23
George Pepper EU leads the to rnaway South Sudan to a new bloody civil war
(2013, December). The European Sting, http://europeansting.com/2013/12/24/
eu-leads-the-torn-away-south-sudan-to-a-new-bloody-civil-war/ [2015, March].
21

290

Marta Domochko

the ones that contribute to the intensification of EU’s actions regarding the peaceful settlement of the civil conflict in South Sudan:
1. The concerns regarding unstable security situation causing
“a domino effect” in other African countries and increasing the
number of refugees in the countries of Southern Europe, which
are already suffering from this phenomenon;
2. The desire to protect investments provided to South Sudan and
receive benefits from them;
3. The feeling of responsibility for South Sudan since the EU supported the desire for independence of the latter one;
5. The successful resolution of the crisis will boost the image and
credibility of the European Union among African countries,
which can lead to increased cooperation and a new qualitative
level in their relations as the organization will no longer be
considered simply an international donor of financial assistance;
it will also have an impact on the improvement of the political
component of the EU.
Thus, despite having energy resources and potential in the water
and agricultural sectors, South Sudan appears to be incapable to
maintain peace and to resolve conflicts by peaceful means, and therefore requires attention from more powerful players of international
relations in order to ensure its democratic, progressive development24.
references
“South Sudan” – Successful Secession Backed by EU and U.S. (2013, July),
The European Institute. http://www.europeaninstitute.org/index.
php/ei-blog/129-july-2011/1368-south-sudan-secession-backed-byeu-and-us-713 [2015, March].
“South Sudan” – Succesful Secession Backed by EU and U.S. (2013, July).
The European Institute, http://www.europeaninstitute.org/index.php/ei-blog/129july-2011/1368-south-sudan-secession-backed-by-eu-and-us-713 [2015, March].
24

Cooperation with European Union...

291

ACP-EU to speed up South Sudan’s membership. African Manager, http://
www.africanmanager.com/site_eng/detail_article.php?art_id=16824
[2015, May].
Odera Carl, EU imposes sanctions on South Sudanese military leaders
(2014, July), Reuters. http://www.reuters.com/article/2014/07/10/
us-southsudan-unrest-idUSKBN0FF19520140710 [2015, July].
Scimia Emanuele, Europe enters the new scramble for Africa (2012), Asia
Times, http://www.atimes.com/atimes/Global_Economy/ND04Dj04.
html [2015, May].
EU proposes to boost humanitarian aid by €50 million as Commissioner
Stylianides visits South Sudan (2015, April), ReliefWeb. http://reliefweb.int/report/south-sudan/eu-proposes-boost-humanitarian-aid50-million-commissioner-stylianides-visits [2015, July].
Pepper George, EU leads the torn away South Sudan to a new bloody civil
war (2013, December). The European Sting. http://europeansting.
com/2013/12/24/eu-leads-the-torn-away-south-sudan-to-a-newbloody-civil-war/ [2015, March].
Tubiana Jérôme, An Elusive Peace in South Sudan (2015, February). Foreign
Affairs, https://www.foreignaffairs.com/articles/africa/2015-02-03/
elusive-peace-south-sudan [2015, May].
Van der Zwan Joost, Evaluating the EU’s role and challenges in Sudan and
South Sudan. Sudan and South Sudan Case Study, http://www.ifp-ew.
eu/pdf/092011IfPEWSudan.pdf [2015, June].
International Cooperation and Development, http://lorenzonataliprize.
eu/eu-stands-shoulder-to-shoulder-with-south-sudan/ [2015, May].
Harvey Paul, South Sudan: European Commission and U.S. Approaches to
Linking Relief, Rehabilitation and Development – A Case Study, http://
www.disastergovernance.net/fileadmin/gppi/RTB_book_chp9.pdf
[2015, June].
Fraser Ron, What the Future May Hold for the World’s Newest Nation, (2011). The Trumplet, https://www.thetrumpet.com/article/8536.33610.137.0/world/what-the-future-may-hold-for-theworlds-newest-nation?print [2015, April].

292

Marta Domochko

South Sudan Joint EU/MS Programming Document 2011–2013, Overheid.
nl https://zoek.officielebekendmakingen.nl [2014, May].
South Sudan: EU Expresses Frustration Over Lack of Progress in South Sudan
Peace Talks, AllAfrica.http://allafrica.com/stories/201502060203.
html [2015, July].
South Sudan: EU increases humanitarian assistance by €20 million (2014,
September), Invest in EU. http://www.investineu.com/content/southsudan-eu-increases-humanitarian-assistance-%E2%82%AC20-million.
The European Commission wants to strengthen the aid to Sudan and Southern
Sudan by granting an extra 40 million euro(2012, July). We welcome
Europe, http://it.welcomeurope.com/news-europe/commission-europeenne-veut-renforcer-aide-soudan-soudan-sud-versant-un-surplus40-millions-d-euros-15434+15334.html [2015, April].
What Happens in South Sudan Matters Greatly to the European Union.
Delegation of European Union to United States, http://www.euintheus.
org/press-media/what-happens-in-south-sudan-matters-greatly-tothe-european-union/ [2015, April].
Кулькова О., Африка и ЕС: в преддверии четвертого совместного саммита,
http://navoine.info/afric-eu.html [2015, april].
Переходная конституция Южного Судана, ст. 43 (2011) (Уряд Південного
Судану). Конституции государств (стран) мира. <http://worldconstitutions.ru/?p=340&page=2> [2014, червень, 2].

Summary
The article discusses the foreign policy priorities of the Republic of South
Sudan in cooperation with the European Union; provides a comprehensive study of ways of their implementation, focuses on the interests of the
countries and the possible benefits of bilateral cooperation. The purpose
of the article is to conduct a comprehensive study of the implementation
of foreign policy priorities of South Sudan in cooperation with the EU.

S U D A N

archeologia i historia

Redakcja:
Jarosław Różański
Maciej Ząbek

3

SUDAN
archeologia
i historia

Kolekcja

Cytat

Różański, Jarosław (red.) i Ząbek Maciej (red.), “Sudan archeologia i historia,” Cyfrowa Etnografia, Dostęp 4 grudnia 2022, https://cyfrowaetnografia.pl/items/show/6242.

Formaty wyjściowe