O niemożliwym przedstaweiniu rzeczywistości i urzeczywistnionych przedstaweiniach

Dublin Core

Tytuł

O niemożliwym przedstaweiniu rzeczywistości i urzeczywistnionych przedstaweiniach
Kryzys reprezentacji/Antropolog wobec wspólczesności

Temat

antropologia kulturowa
Zadrożyńska, Anna
reprezentacja
Holocaust

Opis

Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.77-89
tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej

Twórca

Maksimowska, Agata

Wydawca

Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW

Data

2010

Prawa

Licencja PIA

Relacja

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4994

Format

application/pdf

Język

pol

Identyfikator

oai:cyfrowaetnografia.pl:4631

PDF Text

Text

Agata Maksimowska
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW

Kryzys reprezentacji.
O niemożliwym przedstawieniu rzeczywistości
i urzeczywistnionych przedstawieniach

A c c o r d i n g t o t h e w i f e of t h e o f f i c i a l , t h o s e w h o w i t n e s s i t faint d e a d away o v e r c o m e
b y t h e g r a n d scale of t h e i l l u s i o n . For a m o m e n t t h e m a g i c i a n stands, a f i e l d of Jews at
his feet, t h e n n o t h i n g . [ . . . ] T h e t r a i n is e m p t y T h e m a g i c i a n stands alone on t h e p l a t ­
f o r m . N o t h i n g remains b u t t h e t r a d i t i o n a l p u f f of smoke. T h i s t r i c k he p e r f o r m s , p u f f
after puff, t w e n t y - f o u r h o u r s a day ( E n g l a n d e r 2 0 0 0 , s. 4 0 ) .

Uczynienie kryzysu reprezentacji tematem tego artykułu nie ma na celu analizy
przyczyn i charakteru rzekomego kryzysu ani t y m bardziej oceny tego, czy mówie­
nie o „kryzysie" jest w ogóle uzasadnione. Odniesienie się d o tak radykalnie posta­
wionej sprawy jest raczej inspiracją do przyjrzenia się t y m zagadnieniom metodo­
logicznym - w obrębie historii i nauk społecznych - które dotyczą sposobu rozu¬
mienia praktyk r e p r e z e n t a c j i .
Już w samym słowie „reprezentacja" ukazuje się nam funkcjonalna dwoistość te­
go pojęcia. Jest to zarazem „re-prezentacja", czyli p o n o w n e u o b e c n i e n i e rze­
czy jak i „reprezentacja", czyli p r z e d s t a w i e n i e rzeczy (a nawet, co najlepiej w i ­
dać w przypadku reprezentacji politycznych, jej p r z e d s t a w i c i e l s t w o ) . Powtór­
ne uczynienie rzeczy obecną Paul Ricoeur łączy z operacją przypominania, wska­
zując jednak na drugi aspekt tej operacji - wytworzenie idei danej rzeczy w umyśle.
Z jednej strony chodzi t u bowiem o przywołanie rzeczy nieobecnej (np. minionej)
za pośrednictwem jej „reprezentanta", „przedstawiciela", który ją zastępuje, a z dru¬
giej strony o zakrycie operacji zastępowania przez podkreślenie obecności rzeczy
zastępującej, która zaczyna wypierać rzeczywistość rzeczy reprezentowanej (Ricoeur 2007, s. 252). Podobnie pisze o t y m Frank Ankersmit, nazywając reprezenta­
cję substytutem nieobecnego przedmiotu (Ankersmit 2006a, s. 62).
Ricoeur pyta o zastosowanie w humanistyce kategorii reprezentacji, traktowanej
jako zarówno obiekt, jak i zabieg, i podkreśla dialektyczny charakter obu jej wymia¬
rów (objawiający się w relacji między wizualną obecnością a realną nieobecnością;
77

Agata Maksimowska

Ricoeur 2007, s. 314-315). Problemem, który w t y m kontekście poruszają obaj
autorzy to sposób, w jaki kategoria reprezentacji stosowana jest w historii (Ricoeur
2007, s. 252). Według Ankersmita zadaniem historii jest dostarczanie „reprezentacji
przeszłości, które najlepiej spełniają funkcję tekstowych substytutów prawdziwej,
choć nieobecnej przeszłości" (Ankersmit 2006a, s. 62). Ale i w jego interpretacji
reprezentacja historyczna ma ambicję całkowitego zastąpienia oryginału, zlikwido­
wania faktu „przedstawiania", wprowadzenie nieodróżnialności przedmiotu repre¬
zentacji i samej reprezentacji (Ankersmit 2006a, s. 62).
O kryzysie reprezentacji w historiografii poważnie zaczyna się mówić, kiedy h i ­
storycy podejmują próbę zmierzenia się z doświadczeniem Holocaustu. Temat
Shoah okazuje się „papierkiem lakmusowym dla k r y t y k i dyskursu historycznego"
(Klein 2004, s. 49).
Dyskusje zmierzają przede wszystkim w dwóch kierunkach - jeden z nich to
rozważania nad etyczną dopuszczalnością reprezentowania, nad uprawnieniem
tekstowego i wizualnego „przedstawicielstwa" rzeczywistości Zagłady Najbardziej
znana wypowiedź to oczywiście często cytowane i wyłączone z oryginalnego kon­
tekstu słowa Theodora A d o r n o dotyczące barbarzyństwa, którym jest pisanie
poezji po Auschwitz (Adorno 1981, s. 34). Użycie jedynie słów: Holocaust, Shoah,
Auschwitz, zamyka możliwość dowolnej interpretacji i krótko wskazuje na
bezsensowność pretensji reprezentacji do bycia przedstawicielką i substytutem
rzeczywistości Zagłady oraz wzywa do milczenia i pustki.
Drugi kierunek dyskusji nad pisarstwem o Shoah dotyczy przede wszystkim nie¬
wykonalności zabiegu reprezentowania i z góry przewidywanej niedoskonałości re¬
prezentacji. Daje tu o sobie znać świadomość losów Mapy którą stworzono, aby mo­
gła idealnie odwzorować (zarazem jednak pokryć i zakryć) Cesarstwo. G d y Mapa
okazała się jednak bezużyteczna, zaczęła się rozpadać (Borges 1982, s. 87). Nie¬
zdolność do reprezentacji Zagłady to niezdolność nie tylko do zastąpienia oryginału,
ale również do zatuszowania samej operacji zastępowania, gdyż demaskuje je groza
rzeczywistości jako takiej.
W obu przypadkach pojawia się kwestia niemożliwości stworzenia spójnej, do¬
kładnej i nadającej sens przeszłości relacji o Holocauście. N i e można opisać owych
zdarzeń w sposób, który dostarczałby nam jakiejś prawdy o świecie, pomagał go
zrozumieć czy też, jak pisze Jonathan Webber (2007, s. 74), był na tyle koherentny
aby zaspokoić teraźniejsze tożsamościowe potrzeby wspólnoty Niemożność zinte¬
growania narracji o Holocauście pokazuje zarówno epistemologiczną naturę kry¬
zysu reprezentacji, jak i kontrowersje etyczne, które wzbudza sam zabieg reprezen¬
tacji.
Rozważania, kładące nacisk na problem epistemologiczny koncentrują się na ogra¬
niczeniach metodologicznych w opisie rzeczywistości, która nie daje się zamknąć
w narracji. Jak pisze Saul Friedlander, gromadzenie wiedzy na temat Holocaustu nie
idzie w parze z lepszym jego rozumieniem (Domańska 2006, s. 18).
78

Kryzys reprezentacji

W wymiarze etycznym mówi się o tym, że reprezentacja jako zabieg zastępowania,
unieobecniania rzeczywistości i powoływania na jej miejsce rzeczy reprezentującej
(czyli owego „substytutu") grozi całkowitą autonomią języka odsuwającego w narracji
na dalszy plan doświadczenie (Ankersmit 1997, s. 84). Autorski i konstruktywistyczny charakter relacji o przeszłości nadaje historykowi prawo kształtowania tej prze­
szłości w każdy sposób językowo dostępny Z powodów etycznych jednakże nie da się
mówić o Holocauście w sposób np. satyryczny czy ironiczny (Ankersmit 1997, s. 85).
Tego typu problem skutkuje apelem o powstrzymanie się od głosu - chodzi o wyeli­
minowanie możliwości powstania relacji fałszywej, która świadczyłaby na korzyść
sprawców zbrodni (Ankersmit 1997, s. 86). Takie stanowisko w swej zradykalizowanej formie zakłada, że tak jak „Holocaust jest niemożliwy-do-opisania", tak zadanie
historyka Holocaustu jest „niemożliwe-do-wykonania" i nie powinien on w ogóle
zajmować się reprezentacją historyczną tego tematu, lecz pozostawić go jego ofia¬
rom (Ankersmit 1997, s. 86).
Oddanie głosu świadkom-ofiarom jest na pewno próbą przezwyciężenia wspom­
nianego kryzysu, jednakże zakłada rezygnację z reguł właściwych dyskursowi histo­
rycznemu. Relacje ocalałych są w większości, jak pisze Jonathan Webber, z punktu
widzenia historyka niewiarygodne, gdyż nie jest on wyposażony w narzędzia po¬
zwalające na analizę źródeł dostarczonych przez, jak ich nazywa autor, „uninformed
informants". Dużo bardziej przygotowany do tego zadania byłby zdaniem autora,
etnograf, gdyby jego przedmiotem zainteresowania stały się rytuały spotkań z oca­
lonymi, pozwalające ich aktorom spełniać „święty obowiązek pamiętania". Być m o ­
że właśnie etnograficzne zbliżenie się do doświadczenia ocalałych sprzyjałoby pró¬
bie zamknięcia reprezentacji i usensownienia przeszłości, nie bezpośrednio, przez
konstrukcję spójnej narracji, ale za pomocą obserwacji kulturowych procesów ra¬
dzenia sobie z pamięcią (Webber 2007, s. 74-75).
Takie podejście może jednak zostać ponownie zakwestionowane przez stano¬
wisko, o którym pisze Maria Janion. Autorka powołuje się na Jean-François Lyotarda, który stwierdził, że Zagłady nie da się opowiedzieć nawet jako doświadczenia
osobistego, a prawomocne jednostkowe świadectwo Holocaustu mogłoby pocho¬
dzić jedynie z ust tego, k t o w jego w y n i k u zginął (Janion 2001, s. 392). Wszelka inna
próba (Janion odnosi się do twórczości literackiej) grozi estetyzacją elementów te¬
go, co w całości pozostaje nieprzedstawialne, praktyką znajdującą walor artysty¬
czny w samej trudności wypowiedzi (Janion 2001, s. 403).
Być może jednak rytualna praca „uninformed informants" jest szansą przezwy¬
ciężenia kryzysu reprezentacji. M o ż e to właśnie terapeutyczne zaangażowanie się
ofiar jest jedynym warunkiem reprezentacji rzeczywistości Holocaustu. Najlepiej
widać to na przykładzie, proponowanej przez Ankersmita, „strony zwrotnej" w pisar¬
stwie historycznym, które jest wówczas „pisaniem się" przez autora. „Ja" nie pisze
tekstu, lecz „pisze się" w tekście. Ankersmit wywodzi to z rozważań Haydena W h i te'a (dokonującego zwrotu wobec swych wcześniejszych pism) nad sposobem
79

Agata Maksimowska

zmniejszenia dystansu między językiem a rzeczywistością i udzielenia przeszłości
większej władzy nad przedstawieniem. Sposób ten zakłada wyrażenie przeszłości
jako doświadczenia traumy przez ofiarę tej traumy-świadka. Świadek nie musi mil¬
czeć, ale dzięki pisarstwu może ożywić zastygłą w traumie przeszłość, powtórnie
jej doświadczyć, a następnie przyswoić ją i zintegrować w swoim „ja". Jest to pod¬
wójna praca nad reprezentacją i rzeczywistością zarazem, praca, która pozwala re¬
prezentacji stać się częścią rzeczywistości - pisząc, piszący staje się sam sobą, jego
język nie jest transcendentnym narzędziem, lecz jako część zjawiska reprezentowa­
nia, zatraca się w użyciu (Ankersmit 1997, s. 86). Cenna jest uwaga Kleina, że takie
podejście do pisarstwa historycznego, wykorzystujące dorobek psychoanalizy, nie
przyjmuje jej w redukcyjnym wydaniu hermeneutyki podejrzenia, lecz traktuje ją
jako leczący dyskurs (Klein 2004, s. 49).
Konsekwencją prób radzenia sobie z kryzysem reprezentacji jest wprowadzanie
kategorii psychologicznych do sposobu mówienia o przeszłości. Taką kategorią jest
pamięć, która, jako „miękka wiedza", nie pretenduje do obiektywności, nie zawłasz¬
cza rzeczywistości ani nie zastępuje jej. Przez związek z doświadczeniem indywidual¬
nym sprawia wrażenie bliższej człowiekowi, przewiduje udział jego głosu (zwłasz¬
cza uprzednio wykluczonego) w relacji na temat przeszłości (Domańska 2005, s. 8).
Dzięki psychologizacji reprezentacja pozornie zaczyna zmieniać swoją relację wo¬
bec rzeczywistości - nie przykrywa jej słowami, lecz chce stać się jej ontologicznie
równa. Powtórne przeżycie rzeczywistości w reprezentacji to już nie obecność wa­
runkowana przez nieobecność, ale obecność w obecności. O p o d o b n y m problemie
pisze Frank Ankersmit na przykładzie dwóch pomników Holocaustu w Yad Vashem, z których jeden ma spełniać funkcję czysto referencyjną - znaku, który nie
jest zdolny do uniesienia treści (gdyż nie da się stworzyć reprezentacji ikonicznej
Holocaustu) - a drugi oferuje możliwość reprezentacji przez wskazanie na do¬
świadczenie grozy Holocaustu, wywołanie skojarzeniowej reakcji neurotycznej.
Pierwszy t y p pomnika prawie zrzeka się reprezentacji, natomiast drugi, za pomocą
operacji metonimicznej, która nie wnika w znaczenie przeszłości, pragnie ją zna¬
czeniowo „otoczyć" poprzez kreację nowego, lecz wreszcie porównywalnego, do¬
świadczenia (Ankersmit 2006b, s. 166).
W obliczu niemożności zrozumienia pojawia się zatem rezygnacja ze spójności,
reprezentacyjności na rzecz osiągnięcia reakcji emocjonalnej. Maria Janion wspo¬
mina o t y m zjawisku następująco:
N a s t ę p u j e t u t a j z n a m i e n n e p r z e s u n i ę c i e s e n s ó w . N i e i d z i e o z r o z u m i e n i e , k t ó r e jest
c e l e m h e r m e n e u t y k i , a nieraz ona zawiodła, jak w i d a ć c h o ć b y na p r z y k ł a d z i e p r ó b
G a d a m e r a z r o z u m i e n i a p o e z j i Paula Celana. L e c z o w s p ó ł c z u c i e , k t ó r e s t a n o w i p o d ­
stawę t r a g e d i i , o w y s o k ą l i t o ś ć i g r o z ę , k o n i e c z n y składnik t r a g i c z n e j katharsis (Ja¬
n i o n 2 0 0 1 , s. 4 0 5 ) .

80

Kryzys reprezentacji

Empatyczne podejście niesie ze sobą innego rodzaju zagrożenia o charakterze
etycznym. Współczucie, empatyczna postawa historyka wobec przeszłości i Inne­
go może nie tylko pomóc zmniejszyć dystans między reprezentacją a rzeczywistoś¬
cią, przez uznanie uczuć świadka za warunek umożliwiający pracę, lecz także wy¬
woływać relację przeniesieniową - polegającą na zawłaszczeniu przez autora do¬
świadczeń ofiary (LaCapra 2006, s. 129).
Dominick LaCapra widzi dla tej sytuacji nowe rozwiązanie, które zachowuje po¬
trzebę empatii, ale ustanawia wymogi obiektywności rozumianej jako „próba prze¬
ciwdziałania nieuchronnym (a niekiedy zmuszającym do myślenia lub cennym p o d
względem heurystycznym) procesom projekcji" i proponuje krytyczną refleksję
i „przepracowanie własnego uwikłania w badane problemy" (LaCapra 2006, s. 157).
Sposoby radzenia sobie z niedostępnością przedmiotu badań, z jego nieopisywalnością i chęć zwrócenia się k u innym dyskursom mają swoje źródło w epistemologicznym charakterze kryzysu reprezentacji. Chęć przywrócenia głosu t y m , za
których mówić nie czujemy się moralnie uprawnieni, zwrócenie uwagi na praktyki re¬
prezentacyjne dążące d o obiektywizacji i zastąpienia rzeczywistości z jednej strony,
a z drugiej próba odnalezienia drogi do rzeczywistości przez odwołanie się do na¬
rzędzi psychoanalitycznych (emocji, doświadczenia, terapii) są związane z etycz¬
nym wymiarem owego kryzysu.
Jeżeli jednak miałabym wskazać najcenniejszy, moim zdaniem, wkład owych dy¬
skusji do metodologii badań i pisarstwa o przeszłości, to byłoby nim owo wezwanie
do autorewizji. Refleksywność, zwrotność metodologiczna, którą z Ankersmitowską stroną zwrotną łączy uświadomiona relacja „ja" z tekstem, pozwala na ciągłą
krytykę aktywności mówienia o rzeczywistości - mającej na celu zarówno jej opisa¬
nie, jak i zaangażowanie w pracę emocjonalną.

, J u t a j w s z y s t k o jest zabronione, nie z jakichś u m o t y w o w a n y c h p r z y c z y n , t y l k o d l a t e ­
go, ż e właśnie w t y m c e l u o b ó z z o s t a ł s t w o r z o n y " ( L e v i 1996, s. 3 1 - 3 2 ) .
Błąd k o n c e p c j i , k t ó r ą t u r o z w a ż a m y polega w s u m i e na t y m , ż e b i e r z e ona p o d uwagę
t y l k o p r o j e k t y i n t e l e k t u a l n e , n i e u w z g l ę d n i a j ą c p r o j e k t u egzystencjalnego,

który

p o l a r y z u j e ż y c i e k u o k r e ś l o n e m u - n i e o k r e ś l o n e m u c e l o w i , k t ó r e g o w c a l e sobie nie
p r z e d s t a w i a m y i k t ó r y r o z p o z n a j e m y d o p i e r o w t e d y g d y g o osiągamy ( M e r l a u - P o n t y
2 0 0 1 , s. 4 6 7 ) .

Kryzys reprezentacji nie jest pochodną jedynie epistemologicznej i etycznej nie­
zdolności do przedstawienia Holocaustu, lecz jest szerszym zjawiskiem dotyczą­
cym k r y t y k i w łonie metafizyki zachodniej. Krytyka ta związana jest z rewizją kon­
cepcji odwzorowywania się świata idei w porządku świata rzeczy i łączy się z zagad¬
nieniem władzy.
81

Agata Maksimowska

Niewyczerpująca się refleksja nad nieopisywalnym to nie tylko dyskurs mówiący
0 dylematach współczesnych, niemających możliwości ucieczki od tego, że ich i n ­
telektualną kondycję kształtuje świadomość Shoah. To także dyskurs na temat wa­
runków zaistnienia Shoah jako takiego, rozważania nad możliwościami uznania
pewnej reprezentacji świata za naturalną i podmiotowego jej ucieleśnienia po to, aby
Shoah się dokonało.
W analizie zjawiska władzy której częścią są praktyki reprezentacyjne, nie chciała­
b y m wprowadzać rozróżnienia, które pokaże, że władza należy do „rzeczywistości
jako takiej" i ukrywa się za maską reprezentacji. Raczej interesuje mnie sposób kon¬
struowania relacji między podmiotami działającymi. Tworzenie reprezentacji
chciałabym uznać za rodzaj takiej relacji.
W eseju Podmiot i władza Michel Foucault analizuje stosunki władzy jako oparte
na antagonizmie przeciwstawnych strategii (panowania i oporu) (Foucault 1998,
s. 176). Stosunki władzy ujawniają się w odbywającym się każdego dnia tworzeniu
p o d m i o t u - przykuwaniu jednostki do określonej tożsamości (w t y m właśnie dzia­
łaniu objawia się dwuznaczność słowa „sujet" - zarazem poddanego, jak i p o d m i o ­
tu). Jednostka staje się podmiotem/poddanym za pomocą zarówno stosowanych
wobec niej metod uzależnienia i kontroli, jak i umożliwiania jej formowania swej
tożsamości (Foucault 1998, s. 177). Współczesne państwo sprawuje władzę właśnie
dzięki jednoczesnemu użyciu technik zarówno totalizujących, jak i indywidualizu¬
jących (Foucault 1998, s. 178).
C o ciekawe, władza nie jest jednak narzucana społeczeństwu z zewnątrz, tkwi
w samej naturze relacji społecznych. W t y m modelu wolność jest przesłanką wła­
dzy jej ciągłym wyzwaniem - władza i wolność warunkują się nawzajem, znajdując
się we wzajemnym związku agonalnym (Foucault 1998, s. 185-188). M u s i bowiem
istnieć możliwość działania, możliwość oporu, aby władza mogła się urzeczywis¬
tnić przez relację kierowania - wyznaczania poddanym pola możliwości działania.
Władza nie jest formą przemocy - to forma wpływania pewnych działań na inne.
Zakładając możliwość oporu, k r y t y k i i ucieczki, władza ustanawia własną granicę
1 możliwość jej zmiany (Foucault 1998, s. 190). A ponieważ, jak już wspomniałam,
sprawowanie władzy odbywa się również przez produkcję podmiotowości, walka
z władzą nie jest jedynie walką z dominacją czy eksploatacją, ale z samą podmioto¬
wością (Foucault 1998, s. 178).
W a r t o zauważyć, że podobnie jak kwestie pozycji jednostki w dyskursie, na co
wskazuje Dieter Freundlieb, krytyczny wobec Michela Foucaulta i jego ujęcia dy¬
skursu, również odnoszenie się do praktyk dyscyplinujących jest zdeterminowane
przez już istniejące możliwości. Takie antyhumanistyczne stanowisko zakłada, że
wszelka sprawczość, a zatem i opór wobec władzy jest pochodną dynamiki elemen¬
tów struktury i przewidzianych przez nią pozycji, a nie wynika z aktywności ludz¬
kiej (Freundlieb 1994, s. 167-168). N i e ma tu miejsca zarówno na przypadkowość,
jak i na możliwość wpływu jednostki na zmianę relacji (Freundlieb 1994, s. 177).
82

Kryzys reprezentacji

Zanim przejdę d o omówienia możliwości sprawczości i oporu wobec stosun¬
ków władzy, chciałabym pokazać parę przykładów wiążących się z wyznaczaniem
kierunku działania tych, nad którymi władzę się sprawuje. W dziedzinie studiów
nad kolonializmem pokazał to Edward Said w książce na temat orientalizmu (1991).
Podejmując temat sprawowania władzy przez tworzenie określonego typu podmio¬
tów (orientalczyków), koncentruje się on na sposobie sprawowania władzy, który
jest zarazem sposobem reprezentacji nazwanym przez niego orientalizmem. O r i e n talizm polega, według Saida, na epistemologicznym rozróżnieniu między Orien¬
tem a Zachodem, które ma swoje skutki w dalszym wytwarzaniu skonstruowanej
różnicy w praktyce za pomocą instytucji zajmujących się zarządzaniem Orientem
i studiami nad nim. Podstawowym zabiegiem orientalizmu jest, po pierwsze, prze¬
kształcenie „pustych kategorii geograficznych" (Said 1991, s. 176) w b y t y a po dru¬
gie, uczynienie mieszkańca O r i e n t u przedmiotem studiów, czyli zamknięcie go
w ramie (równie pasującym określeniem byłby być może „pojemnik" Mitchella; M i ¬
tchell 2001), która go reprezentuje. Owa rama, jako sposób reprezentacji orientalczyka, jest znów reprezentacją w podwójnym znaczeniu tego pojęcia: jest zarówno
jego uobecnionym przedstawieniem, jak i jego przedstawicielstwem, które za niego
„mówi". W ten sposób zostają mu przypisane pewne stałe i typowe cechy z „natury
rzeczy" różniące go o d Europejczyka (Said 1991, s. 7 4 - 7 8 ) . Przekształcanie ele­
mentów rzeczywistości za pomocą reprezentacji w b y t y o określonej i na stałe przy¬
pisanej tożsamości jest praktyką esencjalizującą, która służyć może produkcji róż¬
nicy i ustalaniu stosunków władzy
Równie inspirująca wydaje się analiza Timothy'ego Mitchella, który opisuje „no­
wy porządek" dyktujący reorganizację wsi w Egipcie w połowie X I X w. Autor poka¬
zuje kolonizacyjne mechanizmy dyscyplinujące, które nie są ekspansywne, lecz po¬
legają na nowym ustrukturyzowaniu produkcji (Mitchell 2001, s. 6 2 - 6 4 ) . Cechą
„nowego porządku" jest samo porządkowanie - „wprowadzanie porządku tam, gdzie
go brak, i systematyzowanie tego, co nieciągłe" (Mitchell 2001, s. 6 8 - 6 9 ) . Tym ra¬
zem przypomina to jednoczesne zawieranie się w pojęciu „reprezentacji" tego, czym
„jest", i tego, co „czyni".
„Nowy porządek" to praktyka wytwarzania „ze-stawu", praktyka wytwarzania ta¬
kiej reprezentacji, która przekształca powierzchnię neutralną w powierzchnię nace¬
chowaną, zamkniętą, ograniczoną i całościową, w to, co Mitchell nazywa „pojem¬
nikiem". Przestrzeń zostaje zapełniona „pojemnikami" dającymi się znakomicie za¬
rządzać (służą przechowywaniu, można je dowolnie zestawiać, liczyć itp.) (Mitchell
2001, s. 79). Umożliwia to również czytelność: w ten sposób reprezentowana rzecz
(w t y m wypadku wieś w Egipcie) zyskuje esencję - jest teraz zdefiniowana, czytel¬
na, ma stały, możliwy d o umysłowego ogarnięcia skład (Mitchell 2001, s. 80-81).
Takiemu ustrukturyzowaniu przestrzeni, pozwalającemu na sprawowanie kontroli
i k i e r o w a n i e ruchem tych, którzy się w niej znajdują - czyli temu, co Foucault na¬
zywa „władzą mikrofizyczną" - towarzyszy dyscyplina umysłu. Jest ona wprowa83

Agata Maksimowska

dzana przez instytucję szkoły i ma na celu nauczenie jednostek odpowiedniej zasa­
dy reprezentacji, która pozwoli na zmianę w sposobie odbioru świata (Mitchell 2001,
s. 155).
Autor pokazuje przekształcenie dynamicznej, zorientowanej na relację, płynnej
gry różnic symboliki domu kabylskiego przed reformą w strukturę, w której różnice
dyktowane są odpowiedniością planu i rzeczywistości (Mitchell 2001, s. 87-88).
W ten sposób zestawia dwa światopoglądy - jeden (świat „nowego porządku"),
w którym króluje reprezentacja, i drugi (świat zastany) funkcjonujący bez rozdziele­
nia na oryginał i reprezentację, ideę i materialną realizację (Mitchell 2001, s. 99-101).
Wprowadzenie „nowego porządku" - nowego t y p u odbioru świata - to zarazem
umacnianie zachodniego sposobu patrzenia na „świat jako wystawę". Następuje t u
typowa dla reprezentacji operacja zakrywania oryginału przez jego przedstawienie,
a właściwie ich zamiana - świat jest o tyle rzeczywisty, o ile jest postrzegany jako
obraz rzeczywistości, rzeczywistość zaś tylko wtedy jest światem, kiedy może być
uznana za realizację jego obrazu (Mitchell 2001, s. 103).
Komentując powyższe zagadnienia, Fernando Coronil koncentruje się na sa¬
mym procesie umysłowego konstruowania tożsamości i proponuje zastąpić termin
„orientalizm" terminem „okcydentalizm". Wskazuje, że praktyki orientalistyczne to
przede wszystkim te, które odzwierciedlają okcydentalizm - zachodni sposób kon¬
struowania siebie jako „Zachodu". Są to tak naprawdę działania, które bez względu
na to, jaką „inność" tworzą, polegają na stosowaniu określonego typu kategoryzacji.
Zdaniem autora krytyka orientalizmu skupia się z reguły na deficytach w zachod¬
nich reprezentacjach Wschodu, podczas gdy istnieje potrzeba podjęcia k r y t y k i tych
koncepcji Zachodu, które stanowią źródło wspomnianych reprezentacji.
W żaden sposób okcydentalizm nie jest jednak odwróceniem orientalizmu,
czynnością, za pomocą której O r i e n t przedstawia Zachód. Powstanie takiej relacji
nie jest możliwe, gdyż warunkiem zaistnienia orientalizmu jest konstrukcja, za po¬
mocą której ustanawiana jest hegemonia Zachodu. Muszą istnieć nierówne relacje
początkowe, aby powstał dyskurs, który stwarza „siebie" i „innego" w ramach tego
samego systemu kategoryzacyjnego. Krytyka okcydentalizmu to przede wszystkim
zwrócenie uwagi na nierówne relacje władzy, które są źródłem obu reprezentacji
- Wschodu i Zachodu, a które współcześnie łączą dominację porządku neoliberal¬
nego z określonym typem konstruowania różnicy (np. reprezentacja Wschodu zmie¬
nia się wraz z ekspansją kapitalizmu i demokracji liberalnej). Jest to także zwrócenie
uwagi na reprezentację jako sposób istnienia władzy, który zakrywa pierwotnie
nierówne relacje, przypisując stworzone przedstawienia rzekomo naturalnym atry¬
butom reprezentowanych zbiorowości. W końcu jest to zwrócenie uwagi na rela¬
cyjną naturę reprezentacji (Coronil 1996, s. 567).
Możemy również zaobserwować stosowanie podobnych, naturalizujących wy¬
tworzoną różnicę, zabiegów poznawczych wobec zjawisk zachodzących w Polsce.
Michał Buchowski, który także odchodzi od dosłownego traktowania orientalizmu,
84

Kryzys reprezentacji

aby zdefiniować go szerzej jako sposób myślenia występujący w różnych lokalnych
odmianach, pisze m.in. o „społecznej orientalizacji wewnętrznej". Taką formę
przyjmuje „orientalizm po polsku" - styl myślenia stosowany przez uczestniczą¬
cych w promowaniu „transformacji" członków elit społecznych wobec własnych
współobywateli (Buchowski 2006, s. 466). W tej reprezentacji główną rolę odgrywa
dawna dychotomia socjalizm - kapitalizm, która służy wytworzeniu różnicy spo¬
łecznej, jasnemu odgraniczeniu klasy ludzi, którym „z własnej w i n y " nie powiodło
się w procesie przemian ustrojowo-gospodarczych i którzy nie wyzwolili się z ko¬
munistycznej przeszłości. Różnica powstająca za pomocą promowania obrazu r o ­
botników i rolników jako biernych, nieelastycznych i niemoralnych szybko zaczyna
być naturalizowana zarówno przez twórców tego porządku, jak i jemu poddanych.
Robotnicy i rolnicy są pokazywani w mediach w sytuacjach konfliktu, jako określone
typy ludzkie, nienoszące żadnych oznak indywidualizmu, pozbawione wpływu na
rzeczywistość. Jednocześnie przeciwstawia się owych reprezentantów homo sovieticus ludziom kapitalizmu - energicznym, o wysokiej pozycji społecznej, odnoszą­
cym sukcesy reprezentantom nowej klasy średniej (Buchowski 2006, s. 467-469).
Tymczasem, jak pisze autor, ludzi przedstawianych w mediach jako bierne i rosz¬
czeniowe ofiary obciążającej je mentalności nie należy lekceważyć i traktować jako
pozbawionych podmiotowej sprawczości. Codzienne praktyki, podczas których
na równi z innymi nadają kształt transformacji jako jej aktywni uczestnicy, a nie bierni
beneficjenci czy obserwatorzy niejako nieuniknionego teleologicznego procesu,
powinny również stać się przedmiotem analiz (Buchowski 2006, s. 475). W a r t o jed¬
nak zauważyć, że dominujący sposób reprezentowania zakłada dążenie do ustano¬
wienia i zachowania niezmienności stosunków władzy, która w ten sposób pragnie
zająć pozycję wobec ewentualnego oporu przez wykreślenie mu granicy A ponie¬
waż sprawowanie władzy jako kierowanie zakłada uwewnętrznienie przez jednostki
zdefiniowanej dla nich tożsamości, w ramach określonych możliwości działania, ak­
tywność opisanych przez autora podmiotów mieści się w porządku władzy Sprawczość wspomnianych przez Buchowskiego jednostek jest więc dlatego niezauważana,
że jej sens konstytuuje się wobec dominującej reprezentacji. Tylko radykalna zmia­
na, jeśli pozostaniemy przy modelu Foucaulta, będąca rezultatem walki i ponowne
określenie relacji hegemonicznej przez zwycięzcę może ujawnić nowe możliwości,
które dostarczą p o d m i o t o m pozytywnych tożsamości.
Ponieważ Buchowski pokazuje udział ekspertów w tworzeniu legitymizujących
reprezentacji, warto wskazać również na podobne konstrukcje antropologiczne.
Podejmujący ten temat George C. Bond i Angela Gilliam również analizują tworze¬
nie „ich" w procesie tworzenia „siebie", które służy ustanowieniu relacji władzy.
Warto zauważyć, że w t y m wypadku tworzenie „siebie" jest tworzeniem się w kate­
goriach profesji: antropolog tworzy się jako ekspert dzięki konstrukcji możliwego
przedmiotu badań. Ten sposób reprezentacji zawsze kończy się na przywłaszczeniu
„innych" i podwójnej fabrykacji - antropolog stwarza „obcego", a następnie go bada
85

Agata Maksimowska

jako fakt naturalny co skutkuje problemem metodologicznym - antropologowi za­
czyna brakować narzędzi do interpretowania własnych konstrukcji. Zagubiwszy się
w dążeniu do idealnej reprezentacji, antropolog przestaje zauważać zasady konstru­
kcji, co pogrąża go w fałszywej sytuacji pustki etnograficznej teraźniejszości (Bond,
Gilliam 1994, s. 13). Reprezentacje antropologiczne dzielą losy map, które zawsze
ukazują jedynie pewien moment rzeczywistości - gdyż, tak jak przestrzeń, świat re­
lacji społecznych ciągle się zmienia (Coronil 1996, s. 54). Reprezentacja, która chce
być mapą absolutną i zakrywa własne ufundowanie w relacjach władzy jako element
tej władzy staje się znaturalizowana, nieodporna na rewizję i ostatecznie uprawom¬
ocniona przez powołujący ją d o życia autorytet (np. instytucję).
M i m o podejmowania prób zakwestionowania esencjalistycznych konstrukcji an¬
tropologom trudno również uciec od idei Zachodu jako punktu odniesienia swoich
analiz (Bond, Gilliam 1994, s. 19). Na przykład, demaskując zachodnie praktyki re­
prezentacji uwidaczniające się w kolonizowaniu Egiptu, Mitchell stwarza obraz o d ­
rębnej antyreprezentacyjnej metafizyki (w której nie ma rozdzielenia na ideę i reali¬
zację, a znaczenia są immanentne w stosunku do świata), charakterystycznej dla
przedkolonialnego Egiptu. W ten sposób utrwala on różnicę - postulując istnienie
dwóch odrębnych bytów o odmiennych metafizykach Zachodu i Wschodu ( C o r o ­
nil 1996, s. 7 1 - 7 2 ) . Zjawisko to Bond i Gilliam nazywają negatywnym esencjalizmem i przypisują je także walkom o udzielenie prawa do wypowiedzi dotychczas
niemym na gruncie antropologii aktorom społecznym (jest to przykład dyskursów
insurekcyjnych; Domańska 2005, s. 8). Zdarza się bowiem, że wbrew antyesencjalistycznym intencjom już przez samo zarysowanie dychotomii Zachód - nie-Zachód tworzy się późniejszy podział (Bond, Giliam 1994, s. 20-21).
Czy zatem w ogóle możliwa jest antropologia postorientalizująca? Autorzy wy¬
mienionych artykułów przedstawiają pewne strategie, których celem jest nie tylko
krytyka treści reprezentacji i ujawnienie różnic, ale również krytyka samego zabiegu
reprezentowania jako uobecniania-zastępowania.
Buchowski w swoim tekście (2006, s. 477) proponuje „antropologię post-kulturową", która nie traktuje kultur jako b y t y lecz uwzględnia udział antropologa w ich
konstruowaniu i zachęca do ciągłego problematyzowania zaistniałych kategorii „my
i „oni". Jeżeli uznamy reprezentację za przejaw wytwarzania podmiotów/podda¬
nych, takie problematyzowanie oznacza problematyzowanie każdej zaistniałej kon¬
figuracji władzy.
Fernando Coronil proponuje z kolei „antropologię transkulturową", która wska¬
zuje na różnice, lecz nie uważa ich za efekt istnienia stałych i niezmiennych kulturo¬
wych całości, lecz traktuje jako wynik działań historycznych. Takie podejście mówi
o odmienności, lecz nie służy jej wytwarzaniu, nie ma bowiem na celu ani „potwierdza­
jącej Nas obiektywizacji", ani „kwestionującej Nas egzotyzacji" (Coronil 1996, s. 73).
Jak widać, rozwiązaniem wydaje się nie tylko stworzenie warunków do powsta¬
nia kolejnej reprezentacji kwestionującej sposób konstruowania dotychczasowych
86

Kryzys reprezentacji

przedstawień i ich związku z określonym typem władzy lecz także zakwestionowa­
nie charakteru reprezentacji jako takiej. W t y m wypadku kryzys reprezentacji nie
tylko wiąże się z impasem epistemologicznym czy wymogiem etycznym, lecz ujawnia
swój bardzo aktualny wymiar polityczny To zwrot od p r z e d s t a w i a n i a - u o b e c n i a n i a - z a s t ę p o w a n i a do reprezentacyjnej cechy p r z e d s t a w i c i e l s t w a . To
założenie o możliwości aktywnej, jawnej identyfikacji z reprezentującą nas tożsa¬
mością, w której się rozpoznajemy. To również przyjęcie możliwości wyrażania tej
tożsamości poprzez sprawczość w realnej konfrontacji w jej afektywnej formie .
I, w końcu, to uznanie, że „inność" to nie odrębny byt - opisywany z większą lub
mniejszą metodologiczną wrażliwością - ale przede wszystkim wyzwanie, jak pisze
Renato Rosaldo: „To understand is not to forgive. Just because you come to terms
w i t h how something works in another culture doesn't mean you have to agree w i t h
it; it means you have to engage i t " (Rosaldo 2000).
1

Bibliografia
Adorno T.W.
1981
Cultural criticism and society, w: Prisms (Studies in contemporary German social
thought), Cambridge, Mass., s. 17-34
Ankersmit FR.
1997
2006a

Język a doświadczenie historyczne, „Konteksty Polska Sztuka Ludowa", nr 1-2,
s. 81-88
Pochwała subiektywności, w: Pamięć, etyka i historia, red. E. Domańska, Poznań,
s. 55-83

2006b Pamiętając Holocaust: żałoba i melancholia, w: Pamięć, etyka i historia, red. E. Do¬
mańska, Poznań, s. 163-184
Bond G.C., Gilliam A .
1994
Introduction, w: Social Construction of the Past: Representation as Power, red. G.C.
Bond, A. Gilliam, London, N e w York, s. 1-22
Borges J.L.
1982

Powszechna historia nikczemności, Warszawa

Buchowski M .
2006

1

The Specter of orientalism in Europe: from exotic other to stigmatized brother, „Anthropological Quarterly", nr 79(3), 463-482

Por. M o u f f e 2008. A u t o r k a pisze o konieczności w p r o w a d z e n i a koncepcji p o l i t y c z n e j k o n f r o n ­

tacji jako ciągłej agonicznej d y n a m i k i zamiast koncepcji p o l i t y k i jako zderzenia esencjalistycznych
form identyfikacji.

87

Agata Maksimowska

Coronil F
1996

Beyond occidentalism: toward nonimperial geohistorical categories, „Cultural A n t h r o ­
pology", v o l . 11, nr 1, s. 5 1 - 8 7

Domańska E.
2005
O zwrocie ku rzeczom we współczesnej humanistyce (Ku historii nieantropocentrycznej), „Roczniki dziejów społecznych i gospodarczych", t. LXV,
s. 7-23
2006

Wprowadzenie: Pamięć, etyka i historia, w : Pamięć, etyka i historia, red. E. Domań­
ska, Poznań, , Poznań, s. 13-27

Englander N .
2000

For the Relief of Unbearable Urges, N e w York, London

Foucault M .
1998

Podmiot i władza, „Lewą Nogą", nr 9, s. 174-192

Freundlieb D.
1994

Foucaultts theory of discourse and human agency, w: Reassessing Foucault: Po­
wer, Medicine and the Body, red. C. Jones, R. Porter, London, N e w York,
s. 152-180
Janion M .
2001

Żyjąc tracimy życie. Niepokojące tematy egzystencjalne, Warszawa

Klein K . L .
2004

O pojawieniu się pamięci w dyskursie historycznym, „Konteksty Polska Sztuka
Ludowa", r. LVII, nr 3-4, s. 42-56
LaCapra D.
2006
Psychoanaliza, pamięć i zwrot etyczny, w: Pamięć, etyka i historia, red. E. Domań­
ska, Poznań, s. 127-162
Levi P.
1996

Czy to jest człowiek, Warszawa

Merleau-Ponty M .
2001

Fenomenologia percepcji, Warszawa

Mitchell T
2001

Egipt na wystawie świata, Warszawa

Mouffe C h .
2008

Polityczność, Warszawa

Ricoeur P.
2006
Pamięć, historia, zapomnienie, Kraków
88

Kryzys reprezentacji

Rosaldo R.
2000
Of headhunters and soldiers: separating cultural and ethical relativism, „Issues in
Ethics", nr 11 (1)
Said E.
1991

Orientalizm, Warszawa

Webber J.
2007

Making sense of the past: reflections on Jewish historical consciousness, w: Indentity
and Networks: Fashioning Gender and Ethnicity across Cultures, red. D F Bryceson,
J. Webber, N e w York

89

Kolekcja

Cytat

Maksimowska, Agata, “O niemożliwym przedstaweiniu rzeczywistości i urzeczywistnionych przedstaweiniach,” Cyfrowa Etnografia, Dostęp 4 grudnia 2022, https://cyfrowaetnografia.pl/items/show/6011.

Formaty wyjściowe