Cultural genocide – ludobójstwo kulturowe – kulturobójstwo / Kultura w stosunkach międzynarodowych

Dublin Core

Tytuł

Cultural genocide – ludobójstwo kulturowe – kulturobójstwo / Kultura w stosunkach międzynarodowych

Temat

genocyd
zwrot kulturowy
stosunki międzynarodowe
ludobójstwo

Opis

Kultura w stosunkach międzynarodowych, tom 1 : Zwrot kulturowy, red. nauk.Hanna Schreiber i Grażyna Michałowska, s.252-274

Twórca

Schreiber, Hanna

Wydawca

Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego

Data

2013

Prawa

Licencja PIA

Relacja

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5670

Format

application/pdf

Język

pol

Typ

książka

Identyfikator

oai:cyfrowaetnografia.pl:5270

PDF Text

Text

KULTURA
w stosunkach
międzynarodowych _
tom 1
Z w r o t

4
k u l t u r o w y

redakcja naukowa

Hanna Schreiber
Grażyna Michałowska

wuw

Ąę,

m

ł

^Sj^A^jB^

*

^

KULTURA

w stosunkach
międzynarodowych

KULTURA
w stosunkach
międzynarodowych
tom 1
Zwrot kulturowy
redakcja naukowa

Hanna Schreiber
Grażyna Michałowska

wuw

Warszawa 2013

Recenzent
Teresa Łoś-Nowak
Redaktor prowadzący
Ewa Wyszyńska
Redakcja
Ewa Pajestka-Kojder
Redakcja techniczna
Zofia Kosińska
Indeks
Michał Zgutka
Projekt okładki i stron tytułowych
Ańńa Gogolewska
Ilustracja na okładce
© Michał Krakowiak/iStockphoto.com
Skład i ł a m a n i e
Logoscript

ISBN 978-83-235-1108-3

© Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2013

Publikacja sfinansowana ze ś r o d k ó w na badania statutowe 2012
W y d z i a ł u Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego

Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego
00-497 Warszawa, u l . N o w y Swiat 4
w w w . w u w . p l ; e-mail: wuw@uw.edu.pl
Dział Handlowy W U W : tel. +48 22 55 31 333; e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl
Księgarnia internetowa: www.wuw.pl/ksiegarnia

Wydanie 1

D r u k i oprawa:

| Spis treści

Hanna Schreiber,
Grażyna Michałowska,
Wprowadzenie.
Zwrot kulturowy w stosunkach międzynarodowych

7

I. Kultura w nauce o stosunkach m i ę d z y n a r o d o w y c h
Anna Wojciuk,

Kultura w teoriach stosunków międzynarodowych

25

Franciszek
Gołembski, Proces formowania kultury politycznej
w e wspołczesnych stosunkach miedzynarodowych

43

Bolesław Balcerowicz,
Kultura w sferze wojskowości - od kultury
strategicznej do zwrotu kulturowego

61

I I . Kultura w praktyce s t o s u n k ó w m i ę d z y n a r o d o w y c h
Aleksandra

Jarcżewska,

Kultura a gospodarka - kulturowe aspekty

oddziaływania na gospodarkę

77

Stanisław

99

Bieleń,

Kultura w negocjacjach miedzynarodowych

Dorota Heidrich, Kulturowe aspekty powstawania i funkcjonowania
organizacji miedzynarodowych

120

Justyna

141

Nakoniecżna,

Kultura w tworzeniu reputacji paśstwa

I I I . Kultura w swiecie konfliktow
Wiesław
Alicja

Liżak,

Kulturowe uwarunkowania konfliktow

Fijałkowska,

Imperializm kulturowy

159
178

6

Spis tresci

I V . Kultura w tworzeniu i stosowaniu
prawa miedzynarodowego
Bogusław Lackoroński,
Kultura w tworzeniu prawa miedzynarodowego
publicznego - zwyczaj oraz ogolne zasady prawa uznane przez narody
cywilizowane

195

Agnieszka Bieńcżyk-Missala,
Kulturowe uwarunkowania tworzenia
i przestrzegania uniwersalnych praw człowieka

214

Grażyna Michałowska,
polityki genderowej

231

Prawne, polityczne i kulturowe uwarunkowania

Hanna Schreiber,
Cultural genocide - ludobojstwo k u l t u r o w e kulturobojstwo: niedokośczony czy odrzucony projekt prawa
międzynarodowego?

252

Patrycja

275

Grżebyk,

Kultura a rozliczanie zbrodni międzynarodowych

Bibliografia

293

Indeks osob i postaci

313

Hanna

Schreiber

Cultural genocide - ludobójstwo kulturowe kulturobójstwo: niedokoóczony czy odrzucony
projekt prawa międzynarodowego?

Nowe koncepcje wymagają, nowych pojęć. Pod pojęciem „ludobójstwo" rozumiemy
zniszczenie narodu lub grupy etnicznej. To nowe słowo, stworzone przez autora, aby
nazwac dobrze znane praktyki w ich nowoczesnej formie rozwoju, zostało ukute
z greckiego słowagenos (rasa, plemie) i łacióskiego cide (zabijanie), w nawiazaniu do
powstania takich słow, jak tyranobójstwo, zabójstwo, dzieciobójstwo i t d . Mówiąc
ogoólnie, ludobóojstwo niekoniecznie oznacza natychmiastowe zniszczenie narodu,
z wyjatkiem sytuacji, w której dokonywane jest przez masowe morderstwo wszyst­
kich c z ł o n k ó w grupy. M a raczej oznaczac skoordynowany plan r ó ż n o r o d n y c h działaó, majacych na celu anihilację grupy samej w sobie. Celem takiego planu byłaby
dezintegracja instytucji politycznych i s p o ł e c z n y c h , kultury, języka, u c z u ć na­
rodowych, religii i podstaw ekonomicznej egzystencji grup narodowych, a także
zniszczenie b e z p i e c z e ó s t w a osobistego, wolnosci, zdrowia, godnosci, a nawet zycia
jednostek należacych do takich grup. Ludobójstwo jest wymierzone przeciwko
grupie narodowej jako całoósci, a działania wymierzone saęprzeciwko jednostkom nie
jako p o s z c z e g ó l n y m osobom, ale jako c z ł o n k o m grupy narodowej .
1

2

1

Podkreslenia w całym tekscie, jesli nie wskazano inaczej, H . Schreiber.
R. Lemkin, Genocide, w: tenże, Axis Rule in Occupied Europe. Laws of Occupation, Analysis of
Government, Proposals for Redress, Carnegie Endowment for International Peace, Washington
1944. Do kwietnia 2013 r. nie powstał przekład na jezyk polski tego najwazniejszego dzieła
autorstwa Rafała Lemkina, które wpłyneło na pózniejszy kształt prawa miedzynarodowego
w zakresie miedzynarodowego prawa karnego i kryminalizacji najcięzszych zbrodni, stad tez
w tekscie wykorzystywane jest tłumaczenie najistotniejszego rozdziału z tej książki (rozdz. 9:
Genocide), przygotowane na potrzeby debaty z okazji 70. rocznicy powstania w getcie
warszawskim i opublikowane w materiałach do debaty jako druk okolicznoósciowy (tłum.
H. Schreiber, A. Bieóczyk-Missala, w: Muzeum Historii Żydów Polskich, Trzy razy pod prąd:
Karski, Ringelblum, Lemkin. Historia a prawa człowieka. Debata publiczna 20 kwietnia 2013, War­
szawa 2013, s. 32-49). Trwaja prace przygotowawcze do całosciowego tłumaczenia tego dzieła
z inicjatywy Instytutu Stosunkow Miedzynarodowych UW. Wydanie przekładu planowane jest
na 70. rocznicę pierwszego wydania Axis Rule... przypadająca na rok 2014, w ktorym bedziemy
rownoczesnie obchodzic 55. rocznicę smierci Rafała Lemkina.
2

H. Schreiber,

Cultural

genocide

- ludobójstwo kulturowe - kulturobojstwo...

253

T y m i s ł o w a m i rozpoczyna się najważniejszy r o z d z i a ł w p r z e ł o m o w e j pra­
cy napisanej przez Rafała Lemkina i opublikowanej w Stanach Zjednoczonych
w

1944

roku: Axis

Rule in Occupied Europe. Laws

of Occupation, Analysis

of

Government, Proposals for Redress. Pracy, dzięki której s p o ł e c z n o s ć miedzynarodowa zyskała okresienie na to, co W i n s t o n C h u r c h i l l n a z w a ł „ z b r o d n i a

bez

3

i m i e n i a " . Dzis m o ż n a p o w i e d z i e c , ż e choc ta zbrodnia ma od ponad 60 lat
wreszcie imie, to autor imienia tej crime of crimes

4

pozostaje -

bezimienny.

Nieznany jest w zasadzie w Polsce poza w ą s k i m gronem badaczy, m i ę d z y
5

i n n y m i p r a w n i k ó w i s o c j o l o g ó w zajmujących sie problematyka l u d o b ó j s t w a ,
nie jest t ł u m a c z o n y na jezyk polski, w literaturze swiatowej jego obecnosc jako
p e ł n o w y m i a r o w e j postaci znana jest dzieki nielicznym publikacjom. Jak pisze
jeden ze znanych badaczy mysli Lemkina i koncepcji ludobojstwa, A n t h o n y
D i r k Moses, literatura na temat Lemkina m i m o pewnych sporadycznych przed6

sięewzięec „jest nadal w powijakach" . Potwierdza to, jesli chodzi o grunt polski,
7

Ryszard S z a w ł o w s k i . W y n i k a to prawdopodobnie t a k ż e z tego, że jego do¬
robek w tej dziedzinie jest do dzisiaj nieopublikowany chocby nawet w postaci
praktykowanych przeciezż w t y l u wypadkach posmiertnych publikacji w rodzaju
8

„dzieł zebranych" . Popularnosc zas

tematyki ludobojstwa związana z jego

3

W przemowieniu radiowym z 24 sierpnia 1941 r. Za: J.T. Fussel, «A crime without
a name». Winston Churchill, Raphael Lemkin and the World War II origins of the word «genocide»,
http://www.preventgenocide.org/genocide/crimewithoutaname.htm (dostęp: 10 I 2013).
Okreslenie autorstwa samego Lemkina, ktore pojawia sie w jego niepublikowanej
autobiografii „Totally Unofficial Man". Jej zredagowane fragmenty zamieszczone s a w :
S. Totten, S.L. Jacobs (red.), Pioneers ofGenocide Studies: Confronting Mass Death in the Century
ofGenocide, Westport 2002, s. 383. Na temat tej publikacji zob. przyp. 9.
Por. wybrane ostatnie polskie publikacje w tym temacie: L.M. Nijakowski, Rozkosz
zemsty. Socjologia historyczna mobilizacji ludobójczej, Warszawa 2013; K. Wierczyóska, Pojęcie
ludobójstwa w kontekście orzecznictwa międzynarodowych trybunałow karnych ad hoc, Warszawa 2010;
D. Dróżdz, Zbrodnia ludobójstwa w międzynarodowym prawie karnym, Warszawa 2010. W ostatniej
z wymienionych publikacji szczegołowo przeanalizowane sa problemy terminologiczne
związane z okresleniami grup chronionych na mocy Konwencji z 1948 r. (s. 140-162).
A.D. Moses, Raphael Lemkin, culture, and the concept of genocide, w: D. Bloxham, A.D.
Moses (red.), The Oxford Handbook of Genocide Studies, Oxford-New York 2010, s. 20. W Polsce
ukazała sięe do tej pory tylko jedna, bardzo dobra ksiaęzżka w całoósci poóswieęcona szerokiemu
wpływowi myósli i koncepcji Lemkina, jednakżzewjeęzyku angielskim, co nie sprzyja jej odbio¬
rowi i popularyzacji tematyki poza wąskim srodowiskiem naukowym: A. Bieóczyk-Missala,
S. Dębski (red.), Rafał Lemkin. A Hero of Humankind, Warszawa 2010. Na 14 tekstow tylko 4, nie
liczaęc wsteępu autorstwa redaktorow, napisane saę przez polskich autorow zajmujaęcych sięe
w więekszym lub mniejszym stopniu Rafałem Lemkinem: R. Szawłowskiego (od wielu lat
pracuje nad pełna biografia Lemkina), M . Kornata, A. Rotfelda i Z. Kędzie.
R. Szawłowski, Rafał Lemkin (1900-1959) - polski prawnik twórca pojęcia «ludobojstwo»,w:
R. Ignatiew, A. Kura (red.), Zbrodnie przeszłości. Opracowania i materiały prokuratorów IPN,t. 2,
Warszawa 2008.
Całosc dorobku Lemkina pozostaje w maszynopisach i notatkach zgromadzonych
przede wszystkim w trzech instytucjach: 1) 7 pudeł w Jacob Rader Marcus Center of the
American Jewish Archives (AJA), zlokalizowanych na Hebrew Union College w Cincinnati,
4

5

6

7

c

8

254

IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa międzynarodowego

doniosłoscia powoduje, że tradycyjnie „ s u k c e s ma wielu ojcow" i m n o ż a s i ę
„pionierzy badan nad ludobojstwem" . A przecież pionier był jeden i to w ł a s n i e
dzieęki trwajaęcemu do ostatnich dni zżycia zaangazżowaniu polskiego prawnika
żzydowskiego pochodzenia, Rafała Lemkina, ta zbrodnia, uznawana dzis za
najcieęzższaę, jakaę możzna popełnic na grupie narodowej, etnicznej, rasowej czy
religijnej, obarczona najwieększym ł a d u n k i e m nie tylko prawnym, ale rowniezż
politycznym i moralnym, pojawiła sięe w prawie mięedzynarodowym i swiadomosci społecznosci mięedzynarodowej. Co nie znaczy, żze pojawiła sieę dzięeki
Lemkinowi jako zjawisko - sam pisze o niej, ż e s a to „dobrze znane praktyki
w ich nowoczesnej formie".
Celem niniejszego artykułu jest zbadanie ewolucji, jakaę przechodziła
definicja pojęcia „ l u d o b o j s t w o " (ang. genocide, fr. genocide, niem. der Genozid)
pod kaętem kwestii kulturowo-tozżsamosciowych w dyskusjach nad k s z t a ł t e m
Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobojstwa z 1948 rok u , wskazanie, jak widział jaę pierwotnie Rafał Lemkin, oraz pokazanie
w s p o ł c z e s n y c h kontekstow (Deklaracja Praw Ludow Tubylczych z 2007 r . ) ,
w jakich pojawia sieę pojeęcie ostatecznie z oficjalnej definicji ludobojstwa
wykluczone, a mianowicie cultural genocide. Pojęecie to proponujęe t ł u m a c z y c we
w s p o ł c z e s n y m kontekscie jako kulturobojstwo (szerzej w tej kwestii - zob.
nizżej punkt „ K u l t u r o b o j s t w o w Deklaracji Praw Ludow Tubylczych"). Tam
gdzie pojawia sie ono w swoim pierwotnym kontekscie historycznym, badó
pozostawiam je w postaci cultural genocide (gdy przedstawiana jest koncepcja
Lemkina), badó t ł u m a c z ę d o s ł o w n i e jako ludobojstwo kulturowe (gdy opisy9

1 0

Ohio. Sa to materiały z lat 1942-1959 podarowane tej instytucji w dwoch czesciach: przez
kuzyna Rafała Lemkina, Roberta Lemkina, w kwietniu 1965 r. i uzupełnionych przez donacje
Rabbiego Davida Sapersteina z Union of American Hebrew Congregations w listopadzie 1983.
Materiały te nie sa dostepne on-line; 2) 12 pudeł, przekazanych w 1975 r. do American Jewish
Historical Society, głownie z lat 1944-1952 - przeniesione w 2001 r. w momencie zmiany
głownej siedziby AJHS z Massachusetts do Nowego Jorku. Więeksza czeęsc tej kolekcji, w tym
takze fragmenty przywoływanej tutaj, nigdy nie opublikowanej „The History of Genocide", jest
dosteępna on-line przez stroneę AJHS; 3) 5 pudeł zmikrofilmowanych materiałow, obejmujaęcych
lata 1946-1959, podarowanych przez przyjaciela Rafała Lemkina, Alexandra Gabriela, New
York Public Library (dalej: NYPL), Archives and Manuscripts Division w 1982 r. Materiały te
nie saę dosteępne on-line.
Żob. S. Totten, S.L. Jacobs (red.), Pioneers of Genocide Studies... Autorzy opisujawe
wprowadzeniu, jak rozpoczęeli prace nad publikacjaę: „Na poczaętku zaczeęlismy od wynotowania
nazwisk tych, ktorzy napisali najwczesniejsze i najbardziej znaczaęce prace dotyczaęce teorii
ludobojstwa, i wsrod nich znalezli się Lemkin, Charny, Kuper, Fein, Horowitz i Cohn". Wsrod
ostatecznie 35 autorow uznanych za „pionierow" znajduje sięe Lemkin, jednak tylko on swojaę
niestrudzonaę pracaę i zaangazżowaniem w kwestięe karania ludobojstwa doprowadził do jego
kryminalizacji (co ostatecznie sami autorzy przyznajaę we wprowadzeniu do fragmentu jego
autobiografii).
Konwencja ONŻ w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobojstwa z 9 grudnia
1948 r. ratyfikowana przez Polskę ustawa z 18 lipca 1950 r., opublikowana w Dzienniku Ustaw
Rzeczypospolitej Polskiej z 1952 r., nr 2, poz. 9. Dalej w tekscie: Konwencja z 1948 r.
9

1 0

H. Schreiber,

Cultural

genocide

- ludobójstwo kulturowe - kulturobojstwo...

255

wany jest kontekst dyskusji nad t y m pojeęciem przy redagowaniu Konwencji
z 1948 r . ) . zbadanie historii obecnosci tego pojecia w prawie miedzynarodow y m ma pomoc w udzieleniu odpowiedzi na pytanie t y t u ł o w e : czy jest to
niedokonczony, a więec majaęcy szanseę w przyszłosci na powrot w ramach
prawnych projekt prawa mieędzynarodowego, czy teżz jest to projekt odrzucony.
Jesli zas odrzucony, to w jakiej sferze stosunkow mieędzynarodowych, a w jakiej
pozostaje nadal aktualny, obecny czy wreęcz odgrywa pierwszoplanowaę roleę.

U zrodeł - kultura jako klucz do koncepcji ludobójstwa
w mySli Rafała Lemkina
Aspekt kulturowy funkcjonował jako centralny w koncepcji ludobojstwa
stworzonej przez Rafała Lemkina. Centralny, gdyżz m i m o wyodręebnienia
w osobnaę kategorięe przewija sieę t a k z ż e w s r o d pozostałych aspektow ludobojstwa: politycznego, społecznego, religijnego, ekonomicznego i moralnego, ktorych więekszosci los podzielił, zostajaęc z ostatecznej definicji konwencyjnej
wyłaęczony (zachował sięe jedynie aspekt religijny).
Tymczasem w swoim najwazżniejszym i jedynym opublikowanym dziele:
Axis Rule in Occupied Europe, Lemkin rozwijał swojaę wizjeę ludobojstwa nasteępujaęco:
Ludobojstwo ma dwie fazy: pierwsza - zniszczenie narodowych w z o r ó w ż y c i a
grupy poddanej opresji; druga - narzucenie narodowych s p o s o b o w ż y c i a opresora.
To narzucenie moz e zostac dokonane na grupie represjonowanej, ktorej pozwolono
zostac na danym terytorium lub na całosci terytorium, po u s u n i ę c i u z niego do­
tychczasowej ludnosci i jego kolonizacji jednostkami przynalezacymi do narodu
opresora .
ż

11

Ż n a m i e n n e jest, zże nie znajdujemy w t y m opisie kwestii dzisiaj po¬
wszechnie uznanej za oczywistaę i kluczowaę w dyskusji nad ludobojstwem:
fizycznej eksterminacji ludnosci. Ż a m i a s t tego mowa jest o narodowych wzo¬
rach życia (national patterns), ktore bezposrednio odsyłaja nas do kwestii kul¬
tury. Przyjrzyjmy sięe zatem d o k ł a d n i e wszystkim wymienionym przez Lemkina
„ t e c h n i k o m ludobojstwa na rozżnych polach", ktore stały sieę w trakcie prac nad
Konwencjaę z 1948 roku wyrozżnikami grup poddanych ludobojstwu.
Polityczne
W zgodzie z politykaę narzucania narodowych wzorow niemieckich, zwłaszcza na te¬
renach inkorporowanych, okupant zorganizował system kolonizacji tych terenóow.

1 1

Por. przyp. 2. Wszystkie pozostałe fragmenty - jesli nie zaznaczono inaczej - pochodzaę
z rozdz. 9 z Axis Rule..., w tłumaczeniu H . Schreiber i A. Bienczyk-Missali.

256

IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mięedzynarodowego

Ż w ł a s z c z a w zachodniej Polsce zostało to przeprowadzone na ogromnaę skaleę. Lud¬
no s c polska została wysiedlona ze swoich domow w celu stworzenia miejsca za¬
mieszkania dla niemieckich osadnikow, ktorych przywieziono z panstw bałtyckich,
centralnych i wschodnich dystryktow Polski, Besarabii i z samej Rzeszy. Rzeczy
i domy nalez aęcy do Polakow zostały przydzielone niemieckim osadnikom; z eby
zacheęcic ich do osiedlenia sieę na tych terenach, osadnicy otrzymali wiele przywilejow, zwłaszcza w postaci zwolnien podatkowych.
ż

ż

Kwestia kolonizacji i okupacji terytorialnej była Lemkinowi bliska i dobrze
znana, gdyżz i n t e r e s o w a ł sięe historiaę kolonizacji Hispanoameryki. S t u d i o w a ł
pisma zarowno najsłynniejszego obroncy Indian, Bartolomego de Las Casasa,
jak i Francisca de V i t o r i i . Ten pierwszy był wręcz jego bohaterem: jego „imie
p r z e t r w a ł o przez stulecia jako jednego z najbardziej godnych podziwu i najodwazżniejszych oręedownikow ludzkosci, jakich znał s w i a t " . Wiedza Lemkina
i pogłeębione studia nad czasami kolonizacji miały niewaętpliwy w p ł y w na koncepcjęe ludobojstwa, ktorej podstawowymi elementami były podboj terytorialny
i okupacja, majaęca postac kolonizacji . Tytuł jego ksiaężzki Axis Rule in Occupied
Europe (Rzady p a m t w Osi w okupowanej Europie) rowniez wskazuje na kwestie
okupacji terytorialnej jako kluczowaę dla jego koncepcji ludobojstwa. Nieodłaęcznym jej elementem była zmiana struktury demograficznej, choc niekoniecznie
przez masowe morderstwa, ale na przykład przez wywoz ludnosci rodzimej
i osadzenie na terytorium ludnosci narodu opresora, co nazywał wprost „kolonizacjaę". Słowo to nie pojawia sięe przypadkowo w tym kontekscie - jego celowe
użzycie, uwzglęedniwszy studia prowadzone przez Lemkina takżze przy okazji pracy
nad „The History o f Genocide", jest oczywiste. Ludobojstwo to technika oku¬
pacji, zasadzajaęca sieę na kolonizacji i podboju, ktore saę w Europie czasowdrugiej
wojny swiatowej „dobrze znanaę praktykaę w nowoczesnej formie rozwoju":
12

13

Wrogi narod pod kontrolaę Niemiec musi zostac zniszczony, zdezintegrowany lub
osłabiony w rozny sposob na całe dziesieciolecia, ktore maja, nadejsc. W ten sposob
narod niemiecki w okresie powojennym miałby sięe znalezc w sytuacji przewagi

1 2

R. Lemkin, „Spain Colonial Genocide", AJHS, P-154, pudło 8, folder 12. Ża: A.D.
Moses, Raphael Lemkin..., s. 26.
Jednoczesnie nalezży zauważzyc, co czyniaę historycy badajaęcy czasy kolonizacji i wiedzeę
0 jej prawdziwym obliczu panujaęcaęw owczesnej Europie, zże poglaędy Lemkina w tym zakresie
nie do konca odbiegały od powszechnie reprezentowanych w jego czasach. Nie był przeciw¬
nikiem kolonizacji w ogole, ale potęepiał jej brutalnaę formęe. W „pokojowej kolonizacji" widział
szansęe na „podniesienie rozwoju cywilizacyjnego" ludow tubylczych. Oburzał sieę belgijskimi
praktykami ludobojczymi w Kongu, o ktorych głosno było w Europie za sprawaę E. Morela
1 R. Casementa, potepiał ludobojstwo na Herero w latach 1904-1908 przeprowadzone przez
Niemcow, ale rownoczesnie wierzył, żze krol Leopold jest pełen dobrej woli do zaprzestania
rzezi i „uczynienia tubylcow szczęesliwymi". W tym sensie Lemkin był takzże - przy całej jego
wielkosci - dzieckiem swojej epoki. Por. D.J. Schaller, Raphael Lemkin's view on European colonial
rule in Africa: between condemnation and admiration, „Journal of Genocide Research" 2005, t. 7,
s. 531 i nast.
1 3

H. Schreiber,

Cultural

genocide

- ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo...

257

biologicznej nad innymi narodami europejskimi. Ponieważ narzucenie polityki
ludobojstwa jest bardziej destrukcyjne dla narodow niż obrazenia doznane podczas
walki, narod niemiecki będzie silniejszy od podbitych narodow po wojnie, nawet
jesli niemiecka armia zostanie pokonana. W tym sensie l u d o b ó j s t w o jest n o w ą
techniką okupacji, której celem jest wygranie pokoju, n ą w e t jesli w o j n ą sąmą
w sobie zostąje przegrąną.
Kolejne techniki ludobojstwa rownieżz odwołujaę sięe w swej istocie do
kwestii kultury.
Społeczne
W strukturze społecznej narodu, będącej istota jego rozwoju n ą r o d o w e g o , okupant
usiłował wprowadzic takie zmiany, ktore osłabiłyby jego n ą r o d o w e , duchowe
ząsoby. Centralnym p u n k t e m tych atakow była inteligencja, p o n i e w a ż to w ł a s n i e ta
grupa w szczegolnosci z a p e w n i a ł a narodowe przywodztwo i o r g a n i z o w a ł a opor
przeciwko nazyfikacji.
Jest dosc znamienne, że Lemkin prezentuje bardzo konkretna wizje kultury,
ujawniajaęcaęsięe

w ł a s n i e w takich fragmentach. K u l t u r a jest dla niego przede

wszystkim tym, co nazywamy „ k u l t u r a wyzsza", produktem inteligencji, bedacej
depozytariuszem „ n a r o d o w y c h , duchowych zasoboów". Potwierdza to takżzeinny,
niepublikowany do tej pory w jęezyku polskim fragment rozważzanó Lemkina:
Całe nasze dziedzictwo kulturowe powstaje dzięki wkładowi wszystkich narodow.
Najlepiej mozemy to zrozumiec, kiedy uswiadomimy sobie, jak zubozona byłaby
nasza kultura, jesliby ludziom skazanym przez Niemców, takim jak Zydzi, nie
pozwolono stworzyc Biblii lub dac życia Einsteinowi, Spinozie; jesliby Polakom nie
dano możliwosci dania swiatu Kopernika, Chopina, Curie; Grekom Platona i So¬
kratesa, Anglikom Szekspira, Rosjanom Tołstoja i Szostakowicza, Amerykanom
Emersona i Jeffersona, Francuzom Renana i R o d i n a .
14

Potwierdza to takzże opis technik ludobojstwa w zakresie kultury, przed¬
stawiony w Axis

Rule..., wskazujacy w zasadzie wyłącznie na k u l t u r ę wysoka

przejawiajaęcaę sieę w działalnosci kulturalnej, dziełach literatury czy zabytkach:
Kulturowe
Na terenach inkorporowanych lokalnej ludnosci ząkązuje s i ę u z y w ą n i ą jej w ł ą s n e g o
jezyką zarowno w szkole, jak i w druku. [...] Co wiecej, na terenach Polski polskiej
młodziezy odebrąno m o ż l i w o s ć studiowąnią sztuk wyzwolonych i została ona
skierowana przede wszystkim do szkoł zawodowych. Okupant najwyrazniej jest
przekonany, że studiowanie sztuk wyzwolonych mozerozwijac niezaleznapolska
myslnarodowaę, i w ten sposo b przygotowuje polskaęmłodziezż do roli wykwalifi¬
kowanych robotnikow, ktorych będzie m o ż n a zatrudnic w niemieckim przemysle.

1 4

Memorandum from Raphael Lemkin to R. Kempner, 5 V I 1946, United States Holocaust
Memorial Museum, R. Kempner Papers (RS 71.001); cyt. za: A.D. Moses, Raphael Lemkin...,s. 29.

258

IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mięedzynarodowego

W celu zapobieżzenia wyrażzaniu ducha narodowego za posrednictwem mediow,
wprowadzona została óscisła kontrola wszelkiej działalnoósci kulturalnej. Wszyst¬
kie osoby zajmujaęce sięe malowaniem, rysowaniem, rzezbieniem, muzykaę, literaturaę
czy teatrem saęzobowiaęzane uzyskac licencjeę na kontynuowanie swojej działalnosci.
Kontrola w tych dziedzinach dokonywana jest przez w ł a d z e niemieckie. [...]
zwłaszcza na terenie Polski zniszczono narodowe zabytki, a zawartoósóc bibliotek,
archiwoów, muzeóow i galerii sztuki z o s t a ł a wywieziona. W 1939 Niemcy spalili
wielkaę bibliotekeęŻ ydowskiego Seminarium Teologicznego w Lublinie, w Polsce
[Jesziwat Chachmej Lublin, Uczelnia Męedrcow Lublina - przyp. t ł u m . ] . Ż o s t a ł o to
opisane przez Niemcow nastęepujaęco:
„Dla nas zniszczenie Talmudycznej Akademii, ktora była uznana za największa.
w Polsce, było powodem do szczegolnej dumy... Wyrzucilismy na bruk zawartosc
wielkiej biblioteki talmudycznej i przewiezli smy ksiaężzki na rynek. Potem podpalilismy je. Ogien u t r z y m y w a ł sieę przez 20 godzin. Ż ydzi lubelscy zebrali sieę w o k o ł
i gorzko płakali. Ich płacz niemal nas zagłuszył. Wtedy wezwalismy grupęe żzołnierzy
i ich p e ł n e radosci okrzyki zagłuszyły płacz Żydow".
ż

ż

Jednak centralne znaczenie k u l t u r y dla technik ludobojstwa wcale nie
znika na innych polach. Jej zniszczenie jest wsteępem do zniszczenia narodu
jako całosci, chocby stosowane metody przejawiały sieę w sferze ekonomii,
religii czy moralnosci:
Ekonomiczne
zniszczenie podstaw zycia ekonomicznego grupy narodowej musi prowadzic do
uposledzenia jej rozwoju, a nawet do jej regresu. O b n i ż e n i e s t a n d a r d ó w zycia
prowadzi do trudnoósci w s p e ł n i a n i u wymogóow natury kulturowo-duchowej.Co
więecej, codzienna walka d o s ł o w n i e o kromkeę chleba i o fizyczne przetrwanie mozże
utrudniac myslenie z a r ó w n o w kategoriach o g ó l n y c h , jak i narodowych.

Religijne
W Luksemburgu, gdzie ludnosc jest głownie katolicka, a religia odgrywa w a ż n a role
w ż y c i u kraju, zwłaszcza w dziedzinie edukacji, okupant p r ó b o w a ł osłabiac naro¬
dowe i religijne w p ł y w y . Dzieci powy zej czternastu lat m o g ł y zgodnie z prawem
zrzec sięe przynalezżnosci religijnej, co u ł a t w i a ł o okupantom angazżowanie takich
dzieci wyłaęcznie do pronazistowaskich organizacji młodziezżowych. [... ] Podobnie
w Polsce, poprzez systematyczne grabiezże i niszczenie mienia koóscielnego
i przeósladowanie duchownych, niemieckie w ł a d z e okupacyjne daęzżyły do zni¬
szczenia religijnego przywoództwa narodu polskiego.
ż

Moralne
W celu osłabienia duchowego oporu grupy narodowej, okupant stara sięe stworzyc
atmosferęe moralnego upodlenia w ramach tej grupy. Żgodnie z t y m planem, psychicz¬
na energia grupy powinna byóc skoncentrowana na podstawowych instynktach
i powinna zostaóc odwroócona od myóslenia moralnego i narodowego. Dla realizacji
tego planu wazżne jest, aby chęec osiaęgnięecia taniej, osobistej przyjemnosci zastaępiła
pragnienie zbiorowych uczuc i i d e a ł o w o p a r t y c h n a w y z ż s z e j moralnosci.

H. Schreiber,

Cultural

genocide

- ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo...

259

Poza aspektem fizycznym i biologicznym ludobojstwa we wszystkich
pozostałych kultura pojawia sieę jako atakowany nosnik tożzsamosci i spojnosci
danej grupy, „mysli narodowej", jęezyka, religii, wartosci i moralnosci. Jednak to
w ł a s n i e te dwie: fizyczna i biologiczna, z dziewieęciu technik ludobojstwa
wymienionych przez Lemkina z d o m i n o w a ł y nasze dzisiejsze rozumienie tego
pojeęcia i u k i e r u n k o w a ł y dyskusje nad ostatecznym k s z t a ł t e m definicji ludobojstwa w Konwencji z 1948 roku.
Kolejnym bardzo ciekawym z r o d ł e m , na podstawie ktorego możzna zrekonstruowac poglaędy Lemkina na kwestięe ludobojstwa, jest fragment jego
zapiskow pt. „The Concept o f Genocide i n A n t h r o p o l o g y " . W częesci zaty¬
t u ł o w a n e j „Znaczenie cultural genocide" Lemkin pisze:
15

16

W definicje ludobojstwa zostało włóczone cultural genocide. Może powstac pytanie,
czy uprawnione jest właęczenie ataku na kulturęe per se w definicjeę koncepcji, ktora
w szczegolnosci dotyczy destrukcji grupy społecznej (destruction of a social group). [... ]
Jesli kultura danej grupy jest brutalnie niszczona, grupa sama w sobie podlega
dezintegracji, a jej członkowie albo muszaę zostac wchłonięeci przez innaę kulturęe, co
jest procesem nie majacym granic i bolesnym, albo podlegaja rozpadowi osobowosci
i , byc moze, fizycznej zagładzie. [...] Z tego w z g l ę d u jest oczywiste, ze zniszcze¬
nie symboli kulturowych jest ludoboójstwem, poniewaz zakłada zniszczenie funk¬
cjonowania [grupy jako takiej - przyp. H.S.] i w ten sposob zągrążą istnieniu grupy
społecznej, którą istnieje przecież zą sprąwą łączącej ją w s p ó l n e j k u l t u r y .
ż

17

Takie z kolei podejscie do kwestii kultury Lemkin zawdzieęczał studiowa¬
n i u dzieł innego wielkiego Polaka, robiaęcego owczesnie zawrotnaę kariereę
w s w i e c i e anglosaskiej nauki - B r o n i s ł a w a M a l i n o w s k i e g o . Z a r o w n o jego
nowatorska owczesnie metoda „obserwacji uczestniczaęcej", zakładajaęca prze¬
bywanie wsrod badanej grupy przez dłuzższy czas, jak i wnioski dotyczaęce koniecznosci funkcjonalnego i całosciowego traktowania wszelkich przejawow
kultury znajdujaę odzwierciedlenie w tekscie Lemkina, ktory miejscami do
Malinowskiego bezposrednio sieę o d w o ł u j e .
Rozwijajaęc kwestieę cultural genocide, Lemkin zdecydowanie odrozżniał jaę
od zachodzaęcych w inny sposob zmian kulturowych, w t y m zwłaszcza dyfuzji
kulturowej, ktorej poswieęcił osobny fragment swoich rozwazżan.
18

19

1 5

Za udostęepnienie mi skanu tego dokumentu, pozostajaęcego w niedostęepnych on-line
archiwach NYPL, dzieękujęe serdecznie Dirkowi Mosesowi. R. Lemkin, „The Concept of Genocide in Anthropology", NYPL, pudło 2, folder 2. Fragment ten pochodzi z lat 1946-1959.
Zachowujeę oryginalnaę terminologięe, chcęe bowiem przesledzic mysl Lemkina bez
obarczania jej na samym poczaętku rozważzan znaczeniami wynikajaęcymi z zaproponowanego
w niniejszym tekscie polskiego tłumaczenia pojeęcia.
R. Lemkin, „The Concept of Genocide ...",s. 2.
Chodzi tu zwłaszcza o wydanaę w 1944 r. posmiertnie A Scientific Theory ofCulture.
W Polsce wydana jako B. Malinowski, Szkice z teorii kultury, tłum. H . Buczynska, Warszawa
R. Lemkin, „The Concept of Genocide...".
1 6

1 7

1 8

1 9

260

IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mieędzynarodowego

Cultural genocide jest procesem mniej lub bardziej gwałtownym, co oznacza, że nie
nalezży go mylióc ze stopniowymi zmianami, ktoórym kultura możze podlegaóc.
Takie stopniowe zmiany zachodza za sprawa, ciaęgłej i powolnej adaptacji kultury do
nowych sytuacji. Nowe sytuacje wynikajaę zas ze zmian fizycznych, kreatywnej
energii w obreębie danej kultury i w p ł y w o w zewneętrznych. Bez nich kultura stałaby

20
20

sieę statyczna .

T y m zatem, co odrozżnia dyfuzjeęodcultural genocide, jest sposob, w jaki
przebiegajaę te procesy: podczas gdy dyfuzja jest w mysli Lemkina co do zasady
d ł u g o t r w a ł y m i raczej spontanicznym procesem przejmowania obcych element o w kulturowych, cultural genocide wcale nie musi oznaczac obecnosci nowych
elementow w danej kulturze, mozże natomiast oznaczac osłabienie grupy tak,
aby uczynic jaęmożzliwie najbardziej bezbronnaę w obliczu czekajaęcej jaę fizycznej
eksterminacji.
Tam gdzie cultural genocide stanowi jedynie wstęep do fizycznej eksterminacji, nie
powinno byc problemu w odrożznieniu go od dyfuzji .
21

Bardzo wyraznie w t y m fragmencie widoczna jest szeroka koncepcja l u dobojstwa, w ktorej centralne miejsce zajmuje niszczenie kultury, bęedaęce wstęepem, krokiem poprzedzającym ewentualna fizyczna likwidacje grupy jako takiej.
Potwierdza takaęwłaósnie wizjęe nie tylko zresztaę ten fragment, ale i poczaętek
rozdziału 9 z Axis Rule... , przywołany na poczaętku niniejszego a r t y k u ł u .
22

Ludobojstwo kulturowe w dyskusjach nad Konwencja
z 1948 roku
11 grudnia 1946 roku - dzięeki jednomyóslnemu przyjeęciu przez Ż g r o m a dzenie Ogoólne O N Ż zaproponowanej przez Lemkina, działajaęcego jako totally
unofficial man , rezolucji nr 9 6 / I w Lake Success - rozpoczyna sie dwuletni
okres prac nad konwencjaę. Sama rezolucja w swoich pierwszych słowach,
skreóslonych reękaę Rafała Lemkina, wskazuje, żze:
23

2 0

Tamzże, s. 3.
Tamzże, s. 4.
Podejóscie Lemkina do kwestii kultury ujawniajaę takżze jego szeroko zakrojone studia
przygotowawcze do nigdy nie opublikowanego dzieła, mogaęcego byóc kolejnym opus magnum
Lemkina - „ T h e HistoryofGenocide" (Historia ludobóojstwa). Wielokrotnie przedkładany kilku
wydawnictwom projekt ksiaęzżki ukazujaęcej ludoboójstwo w kontekóscie historycznym: od
starozżytnoósci przez okres ósredniowiecza ażz do czasóow nam wspóołczesnych, w wielu miejscach
odsłania ogromne znaczenie, jakie Lemkin przypisywał kwestii ludobóojstwa kulturowego.
Takim mianem okreóslono Lemkina w artykule wsteępnym do niedzielnego wydania
czasopisma „New York Times" z 20 X 1957, pt. The Crime of Genocide. Taki tytuł nadał pózniej
swojej nieopublikowanej autobiografii Rafał Lemkin (w archiwach w kilku wersjach).
2 1

2 2

2 3

H. Schreiber,

Cultural

genocide

- ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo...

261

Ludobojstwo stanowi odmowęe prawa do istnienia całym grupom ludzkim, tak jak
zabojstwo jest odmowaę prawa do zżycia indywidualnej istocie ludzkiej; taka odmowa
prawa do istnienia wstrzaęsa sumieniem człowieka, powoduje wielkie strąty dlą
ludzkoósci w k w e s t i ą c h w k ł ą d u kulturowego i innych, r e p r e z e n t o w ą n y c h przez
te grupy ludzkie, jest rowniez sprzeczna z prawem moralnym oraz z duchem
i celami Narodow Zjednoczonych.
ż

Jak zwraca uwageę W i l l i a m Schabas, to pierwsze zdanie rezolucji, napisane
przez Lemkina, m o g ł o przesaędzi c de facto opozniejszym węezższym rozumieniu
pojęecia ludobojstwa: jesli bowiem porownane zostało ono do zabojstwa poje¬
dynczego człowieka (homicide), przeprowadzonego na masowaęskalęe n a g r u p i e
ludzkiej, to na pierwszy plan wysuneęło sieę znaczenie wymiaru fizycznego .
Pozniejsza mowa o utracie w k ł a d u kulturowego danej grupy pojawia sieęzatem
wkontekscie ludobojstwa fizycznego - jako jego skutek - i nie sugeruje możzliwosci działan wymierzonych tylko i wyłaęcznie w kultureę danej grupy jako majaęcych aspekt ludobojczy . I w t y m kierunku rozwinęeła sięe rowniezż dyskusja nad
kwestiaęludobojstwa kulturowego w tekscie głownym konwencji, m i m o żzedokumenty z prac przygotowawczych do konwencji swiadczaę wyraznie o długiej walce
Lemkina na rzecz utrzymania koncepcji ludobojstwa kulturowego, sam zas Lemkin w Memorandum w sprawie Konwencji napisał wprost: „Ludobojstwo kul¬
turowe jest najwazżniejszaęczęesciaę konwencji" . Tylko zatem jego determinacja
sprawia, zże ludobojstwo kulturowe powraca jeszcze w drugiej wersji projektu.
24

25

26

W pierwszej wersji z maja 1947 roku, przygotowanej przez sekretariat
O N Z (Secretariat draft), proponowana definicja ludobojstwa mia ła nasteępujaęcaę
postac:
Artykuł I : Definicje
I . [Grupy chronione] Celem niniejszej Konwencji jest zapobiezżenie niszczeniu grup
ludzkich ze wzglęedow rasowych, narodowych, jezykowych, religijnych lub
politycznych.
II. [Działania kwalifikowane jako ludobojstwo] W rozumieniu niniejszej Konwencji
pojęcie „ludobojstwo" oznacza działania kryminalne skierowane przeciw
jakiejkolwiek z wyzej wymienionych grup ludzkich badó powstrzymanie
ich trwania lub rozwoju.
Takie działania składajaę sięe z:
1. [Ludobojstwo fizyczne] Powodowanie smierci członkow grupy lub naruszanie jej
zdrowia lub integralnosci fizycznej przez:
a) masakry grup lub egzekucje jednostek; lub
b) stworzenie w a r u n k o w ż y c i a , w ktorych, przez brak własciwych warunkow miesz­
kaniowych, odziezy, żywnosci, higieny i opieki zdrowotnej lub przez nadmierna p r a c ę b a d ó
fizyczny wysiłek, m o ż e dojsc do osłabienia albo smierci jednostek; lub

2 4

2 5

2 6

W.A. Schabas, Genocide in International Law. The Crime ofCrimes, Cambridge 2000, s. 152.
Tamże.
Cyt. za: A.D. Moses, Raphael Lemkin... , s. 37.

262

IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mięedzynarodowego

c) okaleczenia i eksperymenty biologiczne przeprowadzane z powodoów innych nizż
lecznicze; lub
d ) pozbawienie wszelkich ósrodkoówdożzycia przez konfiskateę własnoósci, grabiezż,
redukcjeę pracy, pozbawienie mieszkania i ósrodkoów dosteępnych dla innych mieszkanócóow
danego terytorium.
2. [Ludobóojstwo biologiczne] Ograniczenie urodzenó przez:
a) sterylizacjeę i/lub przymusowaę aborcjęe; lub
b ) segregacjeę płci; lub
c) przeszkody w zawieraniu małżzenóstw.
3. [Ludobójstwo kulturowe] zniszczenie elementow charakterystycznych grupy
przez:
a) przymusowe przekazywanie dzieci do innej grupy; lub
b ) przymusowe i systematyczne wypęedzanie jednostek reprezentujaęcych kulturęe
danej grupy; lub
c) zakaz uz ywania jeęzyka narodowego nawet w rozmowach prywatnych; lub
d ) systematyczne niszczenie ksiaęzżek wydrukowanych w jeęzyku narodowym lub dzieł
religijnych baędóz zakazywanie nowych publikacji; lub
e) systematyczne niszczenie zabytkóow historycznych lub religijnych baędóz ich użzywanie niezgodnie z przeznaczeniem, zniszczenie lub rozproszenie dokumentóow i obiektóow
0 wartoósci historycznej, artystycznej lub religijnej i obiektóowuzżywanych do celóow kultu
religijnego .
ż

27

W drugiej wersji, dyskutowanej jeszcze w kwietniu 1948 roku (Ad Hoc
Committee draft), czytamy:
Artykuł I : [Ludoboójstwo jako zbrodnia prawa mieędzynarodowego] Ludoboójstwo jest zbrodniaę prawa mieędzynarodowego niezalezżnie od tego, czy p o p e ł n i o n e jest w czasie pokoju czy
w czasie wojny.
Artykuł I I : [Ludobóojstwo fizyczne i biologiczne] W rozumieniu niniejszej Konwencji ludoboójstwo oznacza ktoórykolwiek z nastęepujaęcych czynóow, dokonany w zamiarze zniszczenia
grup narodowych, rasowych, religijnych lub politycznych z powodóow natury narodowej
baędóz rasowej, ze wzglęedu na przekonania religijne czy tezż polityczne poglaędy grupy:
1. Żabóojstwo członkoów grupy.
2. Osłabienie fizycznej integralnoósci członkóow grupy.
3. Narzucenie członkom grupy ósrodkoów lub warunkoówżzycia ukierunkowanych na
spowodowanie ich ósmierci.
4. Narzucenie ósrodkoów, ktoóre majaę na celu wstrzymanie urodzin w obreębie grupy.
Artykuł I I I [ Ludobóojstwo kulturowe]
W rozumieniu niniejszej Konwencji ludobóojstwo oznacza roównieżz jakikolwiek celowy czyn
popełniony z zamiarem zniszczenia jęezyka, religii lub kultury grupy narodowej, rasowej lub
religijnej z powodoów narodowych lub rasowych lub przekonaón religijnych jej członkóow,
taki jak:
1. Żakazanie użzywania jęezyka grupy w zżyciu codziennym lub w szkołach baędózw druku
1 rozpowszechniania publikacji w jęezyku grupy.

2 7

U N Secretariat, Secretariat Draft. First Draft of the Genocide Convention, V 1947, U N Doc.
E/447, tłum. H . Schreiber.

H. Schreiber,

Cultural

genocide

- ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo...

263

2. Niszczenie lub uniemozżliwianie korzystania z bibliotek, muzeow, szkoł, zabytkow
historycznych, miejsc kultu lub innych instytucji kulturalnych i obiektow g r u p y .
28

W wersji ostatecznie przyjęetej 9 grudnia 1948 roku, definicja w art.
2 Konwencji została mocno okrojona:
Artykuł I I . W rozumieniu niniejszej Konwencji ludobojstwem jest ktorykolwiek z nastęepujaęcych czynow, dokonany w zamiarze zniszczenia w całosci lub częe sci grup narodowych,
etnicznych, rasowych lub religijnych jako takich:
a) zabojstwo członkow grupy;
b) spowodowanie powazżnego uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia psychicznego
członkow grupy;
c) rozmyslne stworzenie dla członkow grupy warunkowżzycia obliczonych na spo¬
wodowanie ich całkowitego lub częe sciowego zniszczenia fizycznego;
d) stosowanie srodkow, ktore majaę na celu wstrzymanie urodzin w obręebie grupy;
e) przymusowe p r z e k ą z y w ą n i e dzieci członkóow grupy do innej grupy.

Dlaczego ludobojstwo kulturowe z n i k n ę ł o z projektu Konwencji? Szczegołowaę historięe debaty nad definicjaę ludobojstwa rekonstruuje mięedzy i n n y m i
W i l l i a m Schabas na podstawie oficjalnych dokumentow O N Z . Jesli chodzi
0 kwestięe ludobojstwa kulturowego, nalezży zauwazżyc,zże od samego poczaętku
w z b u d z a ł a ona kontrowersje, niektore zas delegacje, na przykład delegacja
Kanady, jako g ł o w n e swoje zadanie postawione przez ministerstwo spraw
zagranicznych miały niedopuszczenie za wszelkaę cenęe do jego pozostania
w ostatecznym tekscie Konwencji, łaęcznie z nakazem g ł o s o w a n i a przeciwko
przyjeęciu całej Konwencji, gdyby ich postulat nie został uwzglęedniony .
Przeciwne idei ludobojstwa kulturowego były od samego poczaętku Stany
Zjednoczone oraz Francja (pozniej dołaęczyła do nich więekszosc panstw, oręedownikami tej idei były tylko Polska, Zwiaęzek Radziecki, Wenezuela, Syjam, Chiny
1 Liban), ktore zwracały uwageę, zże ta kwestia powinna zostac przeniesiona na
grunt debaty dotyczaęcej praw człowieka i ochrony mniejszosci .Pozniej pojawił
sięe w zwiaęzku z t y m postulat, by zamiast w Konwencji znalazła sięe onawtekscie
rownolegle opracowywanej i przyjęetej dzien pozniej, 10 grudnia 1948 roku, Po¬
wszechnej Deklaracji Praw Człowieka, do czego ostatecznie rowniezż nie d o s z ł o .
Podnoszono argument, zże nazbyt szeroka definicja zagroziłaby woli przyjeęcia
ipozniejszej możzliwie najwięekszej liczbie panstw ratyfikujaęcych Konwencjeę, upo¬
wszechniła sieęrowniezż niesprawiedliwa i powierzchowna opinia delegata Danii,
29

30

31

2 8

Ad Hoc Committee Draft, Second Draft of the Genocide Convention Prepared by the Ad Hoc
Committee of the Economic and Social Council (ECOSOC), meeting between April 5, 1948 and May 10,
1948, U N Doc. E/AC.25/SR.1 to 28, tłum. H . Schreiber.
W.A. Schabas, Genocide..., s. 184.
Tamże, s. 180-181.
Tamzże, s. 180 i 183. Szczegołowo historięe teę przedstawia J. Morsink, Cultural genocide,
the Universal Declaration, and minority rights, „Human Rights Quarterly" 1999, t. 2 1 , nr 4.
2 9

3 0

3 1

264

IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mieędzynarodowego

ktoóry stwierdził, zże „uwzgleędnienie w tej samej konwencji kwestii masowych
morderstw i zamykania bibliotek óswiadczy o braku logiki i p r o p o r c j i " .
O ile niektoóre argumenty wydajaę sieę z r o z u m i a ł e , to juzż p r z y w o ł y w a n e
przez częeósóc krajoów inne argumenty uzasadniajaęce odrzucenie ludoboójstwa kul¬
turowego - w kontekóscie wiedzy o stosowanych przez nie praktykach wobec
ludnoósci tubylczej - zwiastujaę, trwajaęce do dziós, problemy z uporaniem sięe
przez społecznoósóc mięedzynarodowaęz taę „politycznie wybuchowaę" kwestiaę .
Szwecja przyznała sięe wprost do obaw, zże chrystianizacja Laponóczykoów możze
spowodowaóc w przyszłoósci oskarzżenia pod jej adresem o ludobóojstwo kultu¬
rowe. Brazylia ostrzegała, zże niektóore mniejszoósci mogaęuzżywaóc tego argu¬
mentu w oporze wobec „całkowicie normalnej asymilacji". Nowa Ż e l a n d i a
podnosiła, zże w sytuacji pozostawienia pojęecia ludoboójstwa kulturowego
oskarżzeniom o nie podlegaóc beędzie m o g ł a nawet Rada Powiernicza O N Ż , któora
przecieżz wyraziła opinieę, izż „istniejaęca struktura plemienna stanowi przeszkodeę
w politycznym i s p o ł e c z n y m awansie tubylczych mieszkanócóow". Żgodziła sięe
z jej argumentacjaę Republika P o ł u d n i o w e j Afryki, zwracajaęc uwagęe na niebezpieczenóstwo art. 3 w sytuacji, w ktoórej byłby on stosowany wobec „prymi¬
tywnych i zapoóóznionych g r u p " . Ż dzisiejszej, bogatszej o proóby rozliczenó
postkolonialnych perspektywy mozna powiedziec - m i a ł y racje! Te w ł a s n i e
„prorocze" przewidywania odzywaja się dzisiaj ze zwielokrotniona moca i arty¬
k u ł o w a n e saę przez „ n a t u r a l n i e zasymilowane" grupy „barbarzynócóow" .
32

33

34

35

Jedynym zatem ósladem wskazujaęcym na długaę debateę nad kwestiaę obecnoósci cultural genocide, jaki p o z o s t a ł w Konwencji z 1948 roku, jest fragment
definicji ludoboójstwa zawarty w art. 2 pkt e, ktoóry moówi o „ p r z y m u s o w y m
przekazywaniu dzieci członkoów grupy do innej grupy". Jak zauwazża Schabas,
punkt ten został dodany do Konwencji w efekcie „spóoóznionej refleksji, bez
konkretnej dyskusji czy jego rozwazżenia" , co uprawnia stwierdzenie o jego
nieco przypadkowym znalezieniu sieę w definicji głoównej ludoboójstwa . T y m
36

37

3 2

M . Lippman, The drafting of the 1948 Convention on the Prevention and Punishment of the
Crime ofGenocide, „Boston University International Law Journal" 1985, nr 3, s. 45.
Problemy tak dużze, żze kolejny akt mięedzynarodowy, należzaęcy w dodatku do soft law Deklaracja Praw Ludóow Tubylczych - zostanie przyjeęty po blisko 30 latach debaty nad tym, czy
w ogóle powinien zostac uchwalony. Szerzej zob.: H . Schreiber, Międzynarodowa ochrona kultury
i dziedzictwa kulturowego ludów tubylczych, „Stosunki Międzynarodowe - International Relations"
2007, t. 35, nr 1-2; taz, Ludy tubylcze jako nowy aktor współczesnych stosunków międzynarodowych
i miedzykulturowych, w: G. Piwnicki, S. Mrozowska (red.), ]ednostka-społeczeńistwo-panistwo wobec
mega trendow współczesnego 'swiata, Gdaósk 2009; taż, Globalizacja i azjatyckie ludy tubylcze,
w: J. Nakonieczna, K. Zajączkowski (red.), Azja Wschodnia i Azja Południowa w stosunkach
miedzynarodowych, Warszawa 2011.
Ża: W.A. Schabas, Genocide..., s. 184.
Żob. nizżej „Praktyki kulturoboójcze - wybrane formy i przykłady".
W.A. Schabas, Genocide... , s. 175.
Obrazuje to takzże wynik głosowania nad tym punktem definicji: 20 głosoów „za", 13
„przeciwko" przy azż 13 wstrzymujaęcych sieę (tamzże).
3 3

3 4

3 5

3 6

3 7

H. Schreiber,

Cultural

genocide

- ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo...

265

bardziej że p u n k t ten pojawia się na wniosek Grecji dopiero w koncowym
etapie prac, juzż po decyzji o wykluczeniu z definicji ludobojstwa kulturowego.
Delegacja Grecji u z a s a d n i a ł a to tym, żze choc wiele panstw sprzeciwiło sięe
uwzgleędnieniu ludobojstwa kulturowego w tekscie Konwencji, to niekoniecz¬
nie sprzeciw ten dotyczył kwestii „ p r z y m u s o w e g o przenoszenia d z i e c i " .
Potwierdza to t a k ż e wyjatkowo jednomyslna - w tej konkretnej sprawie opinia trzech ekspertow skonsultowanych w kwestii celowosci obecnosci kwe¬
stii ludobojstwa kulturowego w tekscie g ł o w n y m (dwoch opowiedziało sie za
jego odrzuceniem, z wyłaęczeniem kwestii przymusowego przenoszenia dziec i ) . Punkt e, pozostając zatem reminiscencja wykluczonego ostatecznie cultural genocide, jest rownoczesnie uznawany - mięedzy i n n y m i przez Komisjeę Prawa
M i ę d z y n a r o d o w e g o - za element ludobojstwa biologicznego .
Należzy zauwazżyc,zże przymusowe przekazywanie dzieci z jednej grupy do
drugiej ma jednak zdecydowanie wymiar nie tylko biologiczny - fizycznie
odbiera danej grupie szanse na przetrwanie (w sytuacji, w ktorej dochodzi
dodatkowo np. do wstrzymania dalszych urodzen w obręebie grupy baęd z mor¬
derstw rodzicow) - ale takzże kulturowy, przez przymusowaę asymilacjeędo
zwyczajow, wartosci i jęezyka, k t o r y m i posługuje sięe grupa dominujaęca . Choc
sprawa ta pojawia sieę zwłaszcza w kontekscie dzieci wywodzaęcych sieę z ludow
tubylczych zamieszkujaęcych tereny skolonizowane, nie nalezży zapominac,zże
plan „ p r z y m u s o w e g o przenoszenia dzieci" (zw. rabunkiem dzieci) został zrea¬
lizowany przez I I I Rzeszeę takzże na terenach Polski jako czeęsc Generalnego
Planu Wschodniego. Na podstawie w i e l u rozżnych zrodeł ocenia sieę, żze o g o ł e m
wywieziono z Polski ok. 200 tys. dzieci, ktore zostały uznane za „ w a r t o s c i o w e
rasowo" i godne poddania procesowi germanizacji, nierzadko po zamordowa¬
n i u ich rodzicow. Po wojnie u d a ł o sieę odnalezc jedynie ok. 30 tys. d z i e c i .
38

3 9

40

41

42

3 8

Tamzże.
Tamzże.
Przeciwko temu punktowi wypowiadał sie m.in. polski prawnik Manfred Lachs,
podnoszaęcy, zże sformułowanie „przenoszenie" (transfer) mozżerownieżz oznaczac ewakuacjęe
dzieci z terenu działan wojennych. Z kolei Platon Morozov zauwazał, że „nie ma nikogo, kto
mogłby podac jakikolwiek historyczny przykład zniszczenia grupy przez przenoszenie dzieci"
(tamzże). Akurat ten ostatni argument juzż w czasach debat nad Konwencjaę nie był trafiony,
obawy zas i s p r z e c i w p a n s t w stosujaęcych praktyki przymusowego przenoszenia dzieci
odbieranych ludnosci tubylczej w Kanadzie, Australii czy Nowej Zelandii w kwestii pojęecia
ludobojstwa kulturowego potwierdzajaę argument przeciwny. W tej sprawie zob. dalsze częesci
niniejszego artykułu.
D. Nersessian, Rethinking cultural genocide under international law, „Human Rights
Dialogue", wiosna 2005.
Por.: R.Z. Hrabar, Hitlerowski rabunek dzieci polskich. Uprowadzanie i germanizowanie dzieci
polskich w latach 1939-1945, Katowice 1960; tenze, Na rozkaz i bez rozkazu. Sto i jeden wybranych
dowodow hitlerowskiego ludobójstwa na dzieciach, Katowice 1968. M.in. tej kwestii dotyczył takze
proces RuSHA (United States of America v. Greifelt et al.).
3 9

4 0

4 1

4 2

266

IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa międzynarodowego

Kulturobojstwo w Deklaracji Praw Ludów Tubylczych
M i m o odrzucenia w roku 1948 pojęecia ludobóojstwa kulturowego z definicji
prawnej ludobóojstwa, we wspóołczesnych dyskusjach nad rolaę kultury dla
zachowania tozżsamoósci okreóslonej grupy, a wieęc dla jej przetrwania jako takiej,
kwestia cultural genocide bardzo czeęsto sieę pojawia. Choóc powszechnie t ł u m a c z y
sięe ten termin na jęezyk polski właósnie jako ludoboójstwa kulturowe, proponujęe dla uniknięecia zamęetu zwiaęzanego z utrwalonaędzięeki Konwencji z 1948 roku
definicjaę ludobóojstwa (kładaęcaę nacisk na fizyczne aspekty zniszczenia grupy ze
wzglęedoów narodowych, etnicznych, rasowych, religijnych) - posługiwanie sieę
w kontekóscie prowadzonej debaty politycznej nowym pojęeciem „kulturobóojstwo", ktoóre w jęezyku polskim bezpoósrednio wskazuje na mozżliwoósóc „zabicia
kultury" bez koniecznoósci fizycznej eksterminacji jej depozytariuszy. Podstawo¬
wa konotacja pojęecia „ludobóojstwo kulturowe" wskazuje bowiem na domnie¬
mane „zabijanie członkoów grupy ze wzglęedoów kulturowych". Choóc taka
eksterminacja mozże „kulturobóojstwu" towarzyszyóc, to jednak nie musi byóc jego
celem - czego dowodzaę przykłady historyczne. Wręecz przeciwnie, utrzymanie
przy życiu „nizszej rasy" dla celow niewolniczych czy quasi-niewolniczych m o ż e
byóc w interesie grupy faktycznie dominujaęcej, ktoóra jednoczeósnie bęedzie zwalczaóc wszelkie przejawy odręebnoósci kulturowej grupy podbijanej jako noósnika
samoóswiadomoósci i wieęzi grupowych. Innymi słowy - grupa pozbawiona
integrujaęcej jaę własnej kultury jest łatwiejsza do podporzaędkowania, degradacji
i zaakceptowania roli słuzżebnej wobec grupy panujaęcej (niekoniecznie dominujacej liczebnie). Godząc sie z faktem odrzucenia szerokiej, Lemkinowskiej
koncepcji ludobóojstwa w akcie prawa mięedzynarodowego, jakim jest Konwencja
z 1 9 4 8 roku, niesposóobpozostaócgłuchym na - niekiedy wręecz dramatyczne przejawy walki z trwajaęcymi praktykami kulturoboójczymi baędóz konsekwencjami
tych praktyk, trwajaęcymi co najmniej tak długo, jak żzycie ludzi, któorzy ich doóswiadczyli.
Prawo do zżycia we własnej kulturze jest bowiem rozwinięeciem prawa
podstawowego - samego prawa do zżycia - gdyzż nawet fizyczne przetrwanie
danej grupy nie gwarantuje jej istnienia jako takiej, jeósli jej c z ł o n k o w i e nie
mogaę rozwijaóc sieę przez własnaę kulturęe i we własnej kulturze. Pojęecie to raz
jeszcze w swojej oryginalnej formie jako cultural genocide próobowało zatem
„wkroczyóc"dojeęzyka prawnego i pojawiło sieę w projekcie Deklaracji Praw
Ludoów Tubylczych z 1994 r o k u .
4 3

W art. 7 tego projektu zilustrowana jest wzajemna zalezżnoósóc prawa do
żzycia z prawem do zachowania własnej kultury. Pojeęcie kulturobóojstwa zostaje
zroównane z pojeęciem etnocydu:

4 3

Pojawia sięe jednak w ciaęgu tych 50 lat pod innymi nazwami w innych aktach prawnych
- zob. „Podsumowanie".

H. Schreiber,

Cultural

genocide

- ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo...

267

Ludy tubylcze majaękolektywne i indywidualne prawo do tego, by nie byc podmiotem
etnocydu (ethnocide) i kulturobojstwa (cultural genocide), właęczajaęc w to zapobieganie
krzywdom i naprawienie krzywd wyrzaędzonych w wyniku:
a) jakichkolwiek działan majaęcych na celu lub ktorych skutkiem jest pozbawienie ich
integralnosci jako ludowodreębnych albo ich wartosci kulturowych czy to zsamosci etnicznej;
b) jakichkolwiek działan majaęcych na celu lub ktorych skutkiem jest wywłaszczenie
ludow z ich ziem, terytoriow czy zasobow;
c) jakiejkolwiek formy transferu ludnosci majaęcego na celu lub ktorego skutkiem jest
złamanie lub podwazżenie jej praw;
d) jakiejkolwiek formy asymilacji lub integracji przez inne kultury lub narzuconych
sposobowz ycia za pomocaęsrodkow administracyjnych, ustawowych czy innych;
e) jakiejkolwiek formy propagandy wymierzonej przeciwko t y m l u d o m .
ż

ż

44

W

ostatecznej

wersji

Deklaracji,

przyjęetej

rezolucjaęZgromadzenia

Ogolnego O N Z 13 wrzesnia 2007 r o k u , art. 7 o t r z y m a ł następujące brzmienie:
1. Członkowie ludow tubylczych majaę indywidualne prawo do zżycia, integralnosci
fizycznej i duchowej, wolnosci i bezpieczenstwa.
2. Ludy tubylcze majaę kolektywne prawo do zżycia w wolnosci, pokoju i poczuciu
bezpieczenstwa jako grupy odręebne i nie mogaę byc celem żzadnego aktu ludobojstwa ani
żzadnego innego aktu przemocy, właęczajaęc w to przymusowe przekazywanie dzieci członkow grupy do innej g r u p y .
45

Dosc znamienne jest to, zże w koncowej wersji Deklaracji pojęecia etnocydu
i kulturobojstwa juzż sieę nie pojawiajaę. Wyliczenie praktyk p o z o s t a ł o niezmie¬
nione, zrezygnowano jedynie z pojęec ponownie budzaęcych opory i niezadowo¬
lenie panstw. Pojęecia etnocydu i kulturobojstwa z o s t a ł y zastaępione pojęeciami
przymusowej asymilacji i niszczenia k u l t u r y . Ostatecznie definicje te,

poza

samaę nazwaę w niezmienionej formie, znalazły sieę w art. 8, ktorego poczaętek
b r z m i nastęepujaęco:
1. Ludy tubylcze oraz jednostki majaęprawo do tego, by nie byc poddane przymusowej
asymilacji lub niszczeniu ich kultury (forced assimilation or destruction of their culture).
2. Panstwa powinny zapewnic efektywne mechanizmy zapobiegania oraz zadoscuczynienia za:
a) jakiekolwiek działania majaęce na celu lub ktorych skutkiem jest pozbawienie ich
integralnosci jako ludow odręebnych albo ich wartosci kulturowych czy tożzsamosci et¬
nicznej;
b) jakiekolwiek działania majaęce na celu lub ktorych skutkiem jest wywłaszczenie
ludow z ich ziem, terytoriow czy zasobow;
c) jakiekolwiek formy transferu ludno sci majaęcego na celu lub ktorego skutkiem jest
złamanie lub podważzenie ich praw;

4 4

U . N . Doc. E/CN.4/Sub.2/1994/56, tłum. H . Schreiber.
U . N . Declaration on the Rights of Indigenous Peoples, Rezolucja 61/295, przyjeta na
107 posiedzeniu plenarnym Zgromadzenia Ogolnego ONZ, tłum. H . Schreiber.
4 5

268

IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa międzynarodowego

d ) jakiekolwiek formy asymilacji lub integracji przez inne kultury lub narzuconych
sposobóowżzycia za pomocaęósrodkóow administracyjnych, ustawowych czy innych;
e) jakiekolwiek formy propagandy wymierzonej przeciwko tym ludom.

W Preambule Deklaracji postanowiono jeszcze dodaóc,zże
wszelkie doktryny, polityki i praktyki głoszaęce wyzższoósóc lub opierajaęce s i e ę n a
wyzższoósci jednych ludóow lub jednostek nad innymi ze wzglęedu na pochodzenie narodowe,
roózżnice rasowe, religijne, etniczne lub kulturowe saę rasistowskie, naukowo fałszywe,
prawnie niewazżne, moralnie godne poteępienia i społecznie niesprawiedliwe.

Przedstawione w art. 8 możzliwe działania wskazujaę na złozżone i wielo¬
rakie, majaęce częesto zwiaęzek z oficjalnaę politykaę panóstwa, zachowania, któore
mogaę doprowadzióc do unicestwienia tozżsamoósci kulturowej i przez to - uni¬
cestwienia grupy jako takiej. Ż a g ł a d a nasteępuje przez deetnizacjeę, dekulturacjęe
i dezintegracjeę struktury społecznej oraz właęczenie członkoów danej grupy do
społeczenóstwa dominujaęcego . Jak pisze Aleksander Posern-Żielinóski, działa¬
nia praktyczne prowadzaęce do etnocydu wystęepujaę zazwyczaj w trzech głoównych postaciach, obejmujaęcych: 1) aspekt kulturowy sensu stricto (zaplanowana
eliminacja wartoósci autochtonicznych i narzucenie wartoósci k u l t u r y dominujaęcej, przerwanie mieędzypokoleniowego przekazu tradycji, dyskredytacja autorytetoów); 2) aspekt terytorialny (translokacja, marginalizacja terytorialna,
ekologiczna degradacja terenóow); 3) aspekt s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n y (margi¬
nalizacja s p o ł e c z n a na skutek integracji grupy z gospodarkaę społeczenóstwa
dominujaęcego, połaęczona ze zjawiskami patologii s p o ł e c z n e j ) .
46

47

Ż takaę definicjaę zgodna była roówniezż wizja Rafała Lemkina, ktoóry w przy¬
pisie pierwszym do rozdziału 9, komentujaęcym wprowadzenie słowa „ludobóojstwo" (genocide), stwierdza:
ż

ż

Inny termin, jaki mo ze zostaóc uz yty na okreóslenie tej samej idei, to etnocyd,
składajaęcy sięe z greckiego słowa ethnos - naróod, i łaciónskiego słowa cide .
48

Najczęeósciej działaniom t y m towarzyszy takżze depopulacja, któora jeósli jest
planowana i ukierunkowana na ten właósnie cel (fundamentalne znaczenie ma
działanie z zamiarem), nosi znamiona klasycznego ludobójstwa. O ten argu¬
ment rozbijajaę sięe tezż próoby nazwania praktyk stosowanych wobec ludóow
tubylczych ludoboójstwem. Najbardziej znane i udokumentowane dotyczaę ple¬
m i o n aborygenóskich w Australii, Inuitoów z Kanady, plemion indianóskich ze
Stanoów Żjednoczonych i Samoów z Norwegii, ale nie zaweęzżajaę sięe tylko do nich.
Brak możliwosci udowodnienia zamiaru zniszczenia tych grup (mimo dosko4 6

Por. A. Posern-Żielióski, Etnocyd, w: Ż. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny - terminy
ogiolne, Warszawa-Poznaón 1987, s. 87.
Tamżze, s. 88.
Por. przyp. 2.
4 7

4 8

H. Schreiber,

Cultural

genocide

- ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo...

269

nale udokumentowanych praktyk wypełniajaęcych p u n k t e definicji z Konwencji
1948 roku: „ p r z y m u s o w e przenoszenie dzieci c z ł o n k o w grupy do innej gru¬
py"), w t y m fiasko proby o d w o ł a n i a sieę do takiego w ł a s n i e argumentu w słyn¬
nym raporcie australijskim „Bringing Them H o m e " , powoduje, że obecnie
ludy te duzżo cheętniej sięegajaę po pojeęcie kulturobojstwa - majaęce stanowic
„łagodniejszaę wersjeę" definicji ludobojstwa.
49

Praktyki kulturobojcze - wybrane formy i przykłady
50

S ł y n n y m p r z y k ł a d e m praktyk k u l t u r o b o j c z y c h było odbieranie aborygenskim m a t k o m przemocaę ich dzieci pod h a s ł e m „ t w o r z e n i a szans rozwoju",
ktore m i a ł o ukryc ideeę wynaradawiania z rodzimej k u l t u r y („absorpcja
biologiczna" praktykowana do 1970 r . ) . Dzieci te nazwano „ u k r a d z i o n y m
pokoleniem", Stolen Generation , a choc kultury aborygenskiej nie u d a ł o sieędo
konca zniszczyc, to jednak trwajaęce blisko 200 lat praktyki kulturobojcze
(wykraczajaęce daleko poza wspomnianaę t u p r z y k ł a d o w o politykeę przymusowej
asymilacji dzieci) d o p r o w a d z i ł y do depopulacji i głęebokiej dezintegracji ple¬
m i o n aborygenskich. Gdy w 1988 roku Australia swięetowała „ 2 0 0 lat A u s t r a l i i "
(liczone od poczaętkow brytyjskiego osadnictwa w 1788 r . ) , Aborygeni m o w i l i
o „ 2 0 0 latach n i e w o l n i c t w a " . Dopiero 13 lutego 2008 roku d o s z ł o do histo¬
rycznego gestu - nowo zaprzysieężzony premier Kevin Rudd wypowiedział sło¬
wo, na ktore czekały setki tysieęcy Aborygenow: „ p r z e p r a s z a m y " .
51

52

53

Podobny gest wykonano poł roku pozniej, w czerwcu, w Kanadzie, ktorej
rzaęd s t o s o w a ł bardzo podobne praktyki: przemocaęodbierał rodzinom i n u i c k i m
4 9

Por. R. Van Krieken, Cultural genocide reconsidered, „Australian Indigenous Law Review"
2008, t. 12, wyd. specj., s. 76-81.
Nagłosnionym w 2002 r. filmem opowiadajaęcym o tych wydarzeniach pt. Polowanie
na króliki w rezyserii Philipa Noyce'a.
Według szacunkow Australijskiego Biura Statystycznego (ABS) z 1994 r. 1 na 10
aborygenskich dzieci zostało w ten własnie sposob „przymusowo przekazanych". Co ciekawe,
po raz pierwszy zaczeęto o tym publicznie mowic dopiero po ogłoszeniu wyroku w sprawie
ziemi Melanezyjczyka Mabo w 1992 r. (wypowiedz owczesnego premiera Keatinga,
przepraszajaęcego za „ignorancjeę i uprzedzenie", ktore doprowadziły do odbierania matkom
ich dzieci). W 1995 r. Prokurator Generalny Australii wszczął w tej sprawie sledztwo (The
National Inquiry into the Separation of Aboriginal and Torres Strait Islander Children from
Their Families), ktore zakonczyło się w 1997 r. wydaniem raportu pt. „Bringing Them Home Report of the National Inquiry".
Z kolei 26 stycznia, ktory nazywany jest oficjalnie „Dniem Australii", Aborygeni
nazywaja „Dniem Załoby", „Dniem Inwazji" badź „Dniem Przetrwania", o ktore od tego dnia
musieli walczyc z białymi osadnikami. Za: Australia Day - Invasion Day, http://www.creativ
espirits.info/aboriginalculture/history/australia-day-invasion-day#toc1 (dostep: 10 V 2013).
Szerzej: H . Schreiber, Pojednanie międzykulturowe w Australii?, http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,65,Pojednanie_miedzykulturowe_w_Australii.html (dostep:
12 I 2013).
5 0

5 1

5 2

5 3

270

IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mieędzynarodowego

ich dzieci (ich liczbe szacuje sie na ponad 100 tys.)

i u m i e s z c z a ł je w specjal¬

nych s z k o ł a c h z internatem (residential schools), prowadzonych pod

nadzorem

Koóscioła protestanckiego, gdzie posteępowała wymuszona akulturacja (okreóslana jako „resocjalizacja" dzieci indianóskiego pochodzenia) przez blisko 200
(od ok. 1800

do 1980

lat

5 4

r . ) . 23 maja 2005 r o k u z o s t a ł o zawarte porozumienie

w sprawie w y p ł a t y odszkodowanó dla ofiar tego systemu szkolnictwa oraz do¬
szło do p o w o ł a n i a Komisji Prawdy i Pojednania, monitorujaęcej d z i a ł a n i a i dokumentujaęcej wydarzenia w tej kwestii, co ostatecznie z o s t a ł o zatwierdzone
przez rzaęd 10 maja 2006 roku. Komisja Prawdy i Pojednania z o s t a ł a oparta na
5 5

juzż funkcjonujaęcych modelach takich Komisji w Afryce (Sierra Leone, R P A ) .
Doóswiadczenia zwiaęzane z t a k i m i praktykami s p o w o d o w a ł y właęczenie do
p r e a m b u ł y Deklaracji słóowo
uznaniu prawa rodzin i społecznoósci tubylczych do wzięecia odpowiedzialnoósci za
wychowanie, kształcenie, edukacjeę i dobre samopoczucie ich dzieci w sposóob zgodny z pra¬
wami dziecka.
Innego pod wzgleędem instytucjonalnym przykładu metod rozwiaęzania napięeóc
na linii panóstwo-lud tubylczy dostarcza Norwegia. Kroól Harald V podczas oficjal¬
nego otwarcia w 1997 roku Sóamediggi (parlamentu narodu Samoów), powiedział:
Panóstwo norweskie powstało na terytorium dwóoch narodóow - Samoów i Norwegóow.
Historia ludu Samoów jest nierozerwalnie zwiaęzana z historiaęNorwegóow. Dzisiaj w imieniu
p a ó s t w a wyrażamy nasz żal, że z powodu twardej p a ó s t w o w e j polityki norwegizacji
naród S a m ó w spotykała niesprawiedliwosC .
56

Polityka Norwegii wobec S a m ó w (ktorzy zamieszkuja takze tereny Finlan­
5 7

dii, Szwecji i Rosji) z m i e n i a ł a sie stopniowo od lat 50. X X w i e k u . R ó w n i e ż
5 4

J.J. Llewellyn, Dealing with the legacy of native residential school abuse in Canada: Litigation,
ADR, and restorative justice, „University of Toronto Law Journal" 2002, t. 52(3). W szkołach
dochodziło na masowa skale do wykorzystywania seksualnego indianóskich dzieci, a z racji
braku odpowiedniego dofinansowania placoówek takzże do przymusowej, cieżzkiej, fizycznej
pracy, ktoóra miała pomóoc w ich utrzymaniu. Nie trzeba dodawaóc,żze poziom edukacji w tych
placoówkach był żzaden, bo edukacja najczeósciej ograniczała sie do wyrugowania rodzimego
jezyka, kultury, zwyczajoów i duchowoósci. W niektóorych placoówkach ósmiertelnoósóc wósróod dzieci
wynosiła 50 proc. (por. http://www.cbc.ca/news/politics/story/2013/04/26/truth-and-recon
ciliation-saganash-paul-martin.html [dostep: 26 IV 2013]).
O działalnoósci Komisji w Sierra Leone zob. M . Płachta, Jak pogodziic sprawiedliwoisic
retrybutywną ze sprawiedliwością restytucyjną? Międzynarodowy Trybunał Krany a komisje pojednania
narodowego i amnestie, „Ius et Lex" 2003, nr 1, s. 97-126; w RPA zob. F. Hale, Komisja Prawdy
i Pojednania w RPA - potencjalne i realne możliwosci. Teoria a rzeczywistosc, tamze, s. 143-160.
Ża: oficjalna strona Ambasady Norwegii w Polsce: http://www.amb-norwegia.pl/
AboutNorway/policy/Ludno/population/sami/policy/ (dostep: 10 I I I 2013).
W 1956 r. Ministerstwo Edukacji i Spraw Koscioła wyznaczyło komisje, ktora miała
zajaó sie problemami Samow. Sporządzony w 1959 r. raport komisji wniosł propozycje nowej
linii politycznej, ktoóra stanowiła całkowite odejóscie od dotychczasowej polityki norwegizacji
5 5

5 6

5 7

H. Schreiber,

Cultural

genocide

- ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo...

271

w N o r w e g i i s z k o l n i c t w o s ł u z ż y ł o do systemowego rugowania kultury Samóow.
W 1974 roku utworzono Fundusz Rozwoju Samoów, a dwa lata póoózniej przyjeto
Porozumienie w sprawie H o d o w l i Reniferóow. W latach 80. X X wieku powstał
Komitet Praw Narodu Samóow oraz Komitet Kultury Samóow. Konsekwencja tego
było przyjecie ustawy o utworzeniu Samediggi oraz ustawy regulujacej status
prawny Samoów. Pierwsze wybory do Sóamediggi odbyły sie razem z wyborami do
parlamentu norweskiego we wrzeósniu 1989 roku, a pierwsze posiedzenie
zgromadzenia S a m ó w oficjalnie otworzył krol Olaf 7 paódziernika 1989 roku.
W 2000 roku parlament norweski u s t a n o w i ł fundusz dla Samoów, któorym
zarza dza Sóamediggi. Pienia dze z funduszu przeznaczane sa na działania majace
wspieraóc rozwoójjezyka, kultury i stylu zżycia Samoów, a takzże byóc zbiorcza
kompensacja za szkody i niesprawiedliwoósci, jakie spotkały Samoów w w y n i k u
norwegizacji.
Mozżna stwierdzióc,zże stworzenie mechanizmoów rozliczania sie z przeszłoóscia we wszystkich krajach, w ktoórych ludy tubylcze wreszcie zaczynaja zabieraóc głos w debacie publicznej, jest po prostu konieczne. H a s ł o „nigdy
wiecej" (never again) stało sie bowiem przewodnim motywem rozliczenó z dra¬
matyczna przeszłoóscia nie tylko krajoówdózwigaja cych sie z dyktatur wojsko¬
wych (Ameryka Łacióska) czy dziedzictwa k o m u n i z m u (Europa r o d k o w o -Wschodnia), ale takżze w tych, w któorych doszło do fundamentalnej zmiany
w postrzeganiu praw ludzi (mniejszoósci narodowych czy ludóow tubylczych) do
tej pory zżyja cych na marginesie oficjalnego żzycia społecznego.
Pojawiła sie koncepcja prawa do prawdy, okreóslanego jako nowy kom¬
ponent praw człowieka i konstruowanego na podstawie jużz istnieja cych norm,
takich jak obowia zek zabezpieczenia wolnoósci słowa i obywatelskiego prawa do
poszukiwania informacji, obowiązek udostepniania informacji i przeprowa­
dzania postepowania w sprawach dotyczących n a r u s z e ó praw c z ł o w i e k a .
W jego óswietle przeproszenie i w y p ł a t a odszkodowanó za kulturobóojcze praktyki
stosowane wobec ludnoósci tubylczej w przeszłoósci sa niezbednym warunkiem
realizacji idei „sprawiedliwoósci kulturowej" oraz podstawa procesu pojednania
miedzykulturowego. Jednym ze ósrodkóow prowadza cych do zapewnienia sprawiedliwoósci restytucyjnej dla ofiar praktyk kulturoboójczych moga sie staóc Ko¬
misje Prawdy i Pojednania .
ó

58

59

i asymilacji. Na podstawie stworzonych zalecenó w latach 1962-1963 Ministerstwo przedstawiło
raport do Stortingu, któory stał sie podstawa pierwszej, obszernej debaty parlamentarnej na
temat fundamentalnych zasad mających kształtowac norweska polityke wobec ludnosci
Samoów. Ża: http://www.amb-norwegia.pl/facts/sami/sami/sami.htm (dostep: 20 I 2007).
G. Skapska, Law, rights and democracy after totalitarianism, w: A. Soeteman (red.),
Pluralism and Law, Dordrecht-Boston 2001, s. 155 i nast.; zob. także J.E. Mendez, An Emerging
Right to Truth: Latin America Experiences,Ońati 1999.
Takżze w Australii w 1991 r. powstała na mocy uchwały parlamentu taka Komisja Council for Aboriginal Reconciliation. Jej mandat nie był jednak ograniczony tylko do spraw
Stolen Generation, ale obejmował cały proces pojednania ludóow tubylczych Australii z białymi
5 8

5 9

272

IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa międzynarodowego

Podsumowanie
W czesci rozdziału poswieconego ludobojstwu w Axis Rule..., zatytuło¬
wanej „ R e k o m e n d a c j e na przyszłosc" zostały s f o r m u ł o w a n e wazżne zdania,
pozwalajaęce nam doprecyzowac wizjęe kultury w mysli Rafała Lemkina:
Swiat reprezentuje tylko tyle kultury i intelektualnego wigoru, ile wykreujaę wchodza.ce w jego skład grupy narodowe. [...] Konsekwencja zniszczenia narodu jest utrata
jego przyszłego wkładu w rozwojswiata. [...] Wsrod zasadniczych czynnikow, ktore
wyznaczyły p o s t ę p cywilizacyjny, znajduja się poszanowanie i uznanie narodowych
cech i właSciwoSci, wniesionych przez różne narody do Światowej kultury cechy i własciwosci, ktore jak pokazano, stanowia w k ł a d panstw słabych militarnie
i ubogich w zasoby gospodarcze i nie powinny byc mierzone w kategoriach potęegi
i dobrobytu" .
60

Przywiaęzanie Lemkina do idei rozżnorodnosci kulturowej i wizji panstw
wielokulturowych, szanujaęcych mniejszosci zżyjaęce w ich granicach, było silnie
zakorzenione w jego tozżsamosci Polaka patrioty i Z yda z pochodzenia. Dobrze
podsumowuje tęe sytuacjeę A n t h o n y D i r k Moses:
ż

Lemkinowi bliski był ekumeniczny kosmopolityzm. Bęedaęc polskim patriotaę i adwo¬
katem wszystkich kultur, nigdy nie wyrzekł sięe swojego zżydowskiego dziedzictwa czy
korzeni kulturowych. Jego tożsamosc żydowska nie był jednak gra. o sumie zerowej.
Zawsze wymieniał ludobojcze przesladowania Z ydow przez nazistow jednym tchem
z masowymi mordami Polakow chrzescijan, Romow czy innych ofiar. Kluczowe było
jego przywiaęzanie do pojęecia „duchowej narodowo sci", koncepcji, ktoraę mozżna
odnalezc rownie dobrze w zrodłach zżydowskich, co u Herdera .
ż

61

Choc cultural genocide (ani jako ludobojstwo kulturowe, ani jako kulturobojstwo) nie jest osobnaę kategoriaę uznanaę przez prawo mięedzynarodowe, jego
czesciowe uwzględnienie w definicji ludobojstwa w punkcie e Konwencji z 1948 ro¬
ku jest wyraznym dowodem na to, zże przynajmniej pewne okreslone jego przejawy
saę prawnie uznane za niedopuszczalne. To samo dotyczy Deklaracji Praw Ludow
Tubylczych, ktora, uwzgleędniajaęc opis praktyk kulturobojczych w punktach a-e
w art. 8, m i m o rezygnacji z nazwania tych praktyk zbiorczym okresleniem kulturobojstwa badź etnocydu, wskazuje na to, ż e j e s t o n o de facto w t e j własnie for¬
mie inkryminowane pod kategoriaę przymusowej asymilacji i niszczenia kultury.
Choc p o z o s t a ł e wiaężzaęce instrumenty w dziedzinie praw człowieka, zda¬
w a ł o b y sieę, milczaę na ten temat, rowniezż skupiajaęc sięe na podstawowych

osadnikami. Jej mandat zakonczył sięe w 2000 r. przedstawieniem rzaędowi Australian
Declaration Towards Reconciliation oraz Roadmap for Reconciliation, atakzże powołaniem
w jej miejsce organizacji społecznej Reconciliation Australia (http://www.reconciliation.org.au/).
Por. przyp. 2.
A.D. Moses, Raphael Lemkin..., s. 24.
6 0

6 1

H. Schreiber,

Cultural

prawach, takich jak prawo
to przeciezż pozostaje art.
i Politycznych , ktory od
w dziedzinie zapewnienia
Mięedzynarodowego Paktu
z tego samego r o k u :
62

genocide

- ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo...

273

do żzycia, do sprawiedliwego saędu czy zakaz tortur,
27 Mieędzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich
1966 roku wyznacza standard zobowiaęzan panstw
prawa do zżycia we własnej kulturze, oraz art. 15
Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych

6 3

Artykuł 27 MPPOiP
W Panstwach, w ktorych istnieja mniejszosci etniczne, religijne lub jezykowe, osoby
naleza.ce do tych mniejszosci nie moga byc pozbawione prawa do w ł a s n e g o życia
kulturalnego, wyznawania i praktykowania własnej religii oraz p o s ł u g i w a n i a sie
w ł a s n y m jęezykiem wraz z innymi c z ł o n k a m i danej grupy.
Artykuł 15 MPPGSiK
1. Panstwa Strony niniejszego Paktu uznajaę prawo kazżdego do:
a) udziału w żzyciu kulturalnym;
b) korzystania z osiaęgnięec postęepu naukowego i jego zastosowan;
c) korzystania z ochrony interesow moralnych i materialnych, wynikajaęcych
z wszelkiej tworczosci naukowej, literackiej lub artystycznej, ktorej jest autorem.
2. Kroki, ktore Panstwa Strony niniejszego Paktu podejmaę w celu osiaęgnięecia
pełnej realizacji tego prawa, powinny o b e j m o w a ć Środki n i e z b ę d n e do ochrony,
rozwoju i upowszechniania nauki i kultury.
3. Panstwa Strony niniejszego Paktu zobowiaęzujaę sięe do poszanowania swo¬
body koniecznej do prowadzenia badan naukowych i działalnosci tworczej.
4. Panstwa Strony niniejszego Paktu uznajaę korzysci, jakie wynikajaę z popie¬
rania i rozwijania kontaktow mięedzynarodowych i w s p o ł p r a c y w dziedzinie nauki
i kultury.

Ochrona prawa do zżycia we własnej kulturze w rozżnych formach rozpro¬
szona jest w zapisach takżze innych aktow prawa mięedzynarodowego, na przykład
w Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej
(art.1), Konwencji ramowej o ochronie mniejszosci narodowych
(art. 5),
Europejskiej Karcie Jeęzykow Regionalnych i Mniejszosciowych , a ponadto
w deklaracjach, na przykład w Deklaracji Praw OsobNalezżaęcych do Mniejszo sci
Narodowych lub Etnicznych, Religijnych i Jęezykowych, przyjęetej przez Zgroma¬
dzenie Ogolne O N Z w 1992 roku. Pojawia sięe rownieżz w o r z e c z n i c t w i e
mieędzynarodowych t r y b u n a ł o w k a r n y c h .
64

65

66

67

6 2

Dz.U. z 1977 r., nr 38, poz. 167.
Dz.U. z 1977 r., nr 38, poz. 169.
Dz.U. z 1969 r., nr 25, poz. 187.
Dz.U. z 2000 r., nr 22, poz. 209.
Dz.U. z 2009 r., nr 137, nr 1121.
Por. np. zdanie odreębne seędziego Mohamada Shahabuddeena w 2004 r. w sprawie
Krstica (Case No. IT-98-33-T), saędzonego przed Mieędzynarodowym Trybunałem Karnym ds.
Byłej Jugosławii.
6 3

6 4

6 5

6 6

6 7

274

IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mieędzynarodowego

Mozżemy zatem mowic nie tyle o „ o d r z u c e n i u " koncepcji zakazujaęcej cultural genocide przez prawo mieędzynarodowe, ile o jej „cichej obecnosci". Choc jej
obecnosc w sferze prawa mięedzynarodowego jest cicha, bo rozproszona pod
i n n y m n a z w a m i , i wydaje sieę niezwykle m a ł o prawdopodobne, aby cultural
genocide znalazło sięe w katalogu zbrodni mięedzynarodowych, to jużz w sferze
politycznej przejawia sięe zdecydowanie „ g ł o s n o " . Jest wprost a r t y k u ł o w a n a
przez p o t o m k o w kulturowo wykorzenionych ludow tubylczych. Kulturobojstwo zajmuje jedno z centralnych miejsc w debacie dotyczaęcej rozliczen z kolonialnaę przeszłosciaę byłych imperiow kolonialnych. Ten „ n i e d o k o n c z o n y "
projekt prawa mięedzynarodowego znajduje dzis swoje „ d o k o n c z e n i e " i do¬
powiedzenie w debacie publicznej i argumentacji politycznej. Niewaętpliwie
pozostaje rownieżz j e d n y m z kluczowych z perspektywy postkolonialnej
zagadnien, wykraczajaęc ro wnoczesnie daleko w swej istocie poza dyskurs
kolonialny. Z pewnosciaę nie z n i k n i e z dziedziny s t o s u n k o w m i ę e d z y narodowych, a jego ciaęgła obecnosc w prawnym i politycznym dyskursie od
ponad 70 lat mozże takzże oznaczac,żze w przyszłosci znajdzie własciwaę dla
siebie, odreębnaę formeę w sferze prawa mięedzynarodowego. Jak zauwazżył na
p r z e s ł u c h a n i a c h w kwietniu 2013 roku przed kanadyjskaę Komisjaę Prawdy
i Pojednania były premier Kanady (2003-2006), Paul Martin: „Trzeba wreszcie
nazwac rzeczy po imieniu. Musimy w koncu zrozumiec,zże to, co działo sięe
w szkołach z internatami, było użzyciem systemu edukacji do kulturobojstwa
[oryg. cultural genocide] - i t y m to w ł a s n i e było. Kanadyjczycy majaę prawo znac
p r a w d e " . Nazwanie tych praktyk „zwykłym" niszczeniem kultury badź
przymusowaę asymilacjaę w kontekscie dramatycznych cierpien tysieęcy ludzi
nie jest, jak widac, takzże dzisiaj wystarczajaęce: ani w sensie politycznym czy
moralnym, ani prawnym.
68

69

6 8

Co spowodowało, zżeniektorzy badacze mowiaę o „wyłaęcznie retorycznej sile"
argumentu ludobojstwa kulturowego (por. A. Xanthaki, Indigenous Rights and United Nations
Standards: Self-Determination, Culture and Land, Cambridge 2007, s. 114; takze A.D. Moses,
Raphael Lemkin... , s. 39). Jak zauwazża Moses, niestety wszystko, co nie spełnia dzis wymogow
konwencyjnie waęsko rozumianej definicji ludobojstwa, „schodzi z radaru mięedzynarodowej
opinii publicznej" (tamżze, s. 41).
CBC News, Paul Martin accuses residential schools of «cultural genocide», h t t p : / /
www.cbc.ca/news/politics/story/2013/04/26/truth-and-reconciliation-saganash-paul-mar
tin.html (dostep: 26 IV 2013). W trakcie tych przesłuchan jeden ze swiadkźw, odebrany swojej
rodzinie z ludu Cree, Saganash, powiedział: „Nigdy nie beędęe normalny. I zżadne dziecko, ktore
zostało wysłane do szkoły z internatem, nie beędzie twierdzic,żze jest dzisiaj normalne. To
niemożliwe" (tamze).
6 9

Kolekcja

Cytat

Schreiber, Hanna, “Cultural genocide – ludobójstwo kulturowe – kulturobójstwo / Kultura w stosunkach międzynarodowych,” Cyfrowa Etnografia, Dostęp 4 grudnia 2022, https://cyfrowaetnografia.pl/items/show/5981.

Formaty wyjściowe