Przedmowa : po obu stronach granicy - dziedzictwo kulturowe a tożsamość Śląska Cieszyńskiego / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego

Dublin Core

Tytuł

Przedmowa : po obu stronach granicy - dziedzictwo kulturowe a tożsamość Śląska Cieszyńskiego / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego

Temat

dziedzictwo kulturowe
Śląsk Cieszyński - dziedzictwo kluturowe

Opis

Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego

Twórca

Rusek, Halina

Wydawca

Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie

Prawa

Licencja PIA

Relacja

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5445

Format

application/pdf

Język

pol
ang.
cz.

Identyfikator

oai:cyfrowaetnografia.pl:5062

PDF Text

Text

Przedmowa
Po obu stronach granicy – dziedzictwo kulturowe
a tożsamość Śląska Cieszyńskiego

Kiedy mówimy „Śląsk Cieszyński”, nie zawsze mówimy o tym samym. To, co kryje
się pod tą nazwą dla historyka, nie oznacza tego samego, co Śląskiem Cieszyńskim
nazywa geograf, a jego rozumienie nie pokrywa się z rozumieniem tej nazwy przez
socjologa, etnografa, etnologa czy antropologa. Co zatem kryje się pod nazwą Śląsk
Cieszyński? Czy mamy na myśli region o szczególnej urodzie, jak powszechnie mówi
się o ziemi cieszyńskiej? Tak piękny i przyjazny ludziom, że, jak głosi legenda, 1200 lat
temu trzej polscy książęta Leszko, Bolko i Cieszko, zachwyceni tym skrawkiem ziemi
i szczęśliwi z powodu swojego spotkania, postanowili założyć miasto Cieszyn? A co
kryje się pod nazwą Cieszyn? Urodziwe miasto nazywane niegdyś Małym Wiedniem?
Ten piękny Śląsk Cieszyński i jego stolica Cieszyn są już przeszłością, mitami. Nie ma
jednego Śląska Cieszyńskiego i jednego Cieszyna, i tak jest od 90 lat, kiedy region ten,
po długich sporach, został podzielony pomiędzy niezadowolone z warunków tego
podziału dwa kraje: Polskę i Czechosłowację. Choć z punktu widzenia geografii i historii możemy mówić o jednym Śląsku Cieszyńskim rozciągniętym obecnie po obu
stronach granicy polsko-czeskiej, to jednak wskaźniki kulturowe nakazują mówienie
o dwóch ziemiach cieszyńskich, które pewne cechy łączą, ale jeszcze więcej dzieli. Po
podziale ziemi cieszyńskiej nazwa Śląsk Cieszyński zachowała się tylko w odniesieniu
do polskiej strony regionu. Po czeskiej stronie mówi się, česke Slezsko lub Těšinsko,
natomiast skrawek tej części Śląska obejmujący dwa powiaty zamieszkałe przez duże
skupiska Polaków, przyjęto nazywać – głównie w Polsce – Zaolziem.
Ziemi cieszyńskiej zawsze można było przypisać termin „pogranicze”. Zawsze leżała i także obecnie leży na styku państw, narodów, kultur i religii, co daje się zauważyć we współczesnym jej obliczu, które ukształtowały wpływy polskie, czeskie,
niemieckie, słowackie, austriackie, a nawet węgierskie. W przestrzeni geograficznej
i społecznej tego pogranicza nieustannie dochodzi do zderzenia kulturowego, przenikania wartości i wzorów kulturowych z jednej grupy do drugiej, wymiany sposobów
życia, a często także do rywalizacji pomiędzy tymi sposobami, wartościami i wzorami. W wyniku tego wielowiekowego procesu mieszania się kultur wykształciła się na
Śląsku Cieszyńskim kultura specyficzna, o synkretycznym charakterze, zawierająca
różne pierwiastki - niegdyś „obce”, a obecnie zaadoptowane do rodzimej kultury i już
„swoje”. Stało się tak pomimo faktu, że granica polsko-czeska, biegnąca przez środek regionu, zawsze była granicą trudną; aż do początków lat 90. XX wieku była to

6

Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví

granica zamknięta, szczelna, co oznaczało, że jej przekraczanie należało do sytuacji
wyjątkowych i wymagających pokonania licznych utrudnień. Długie lata izolacji spowodowały, że dwie strony tej granicy – Polacy i Czesi – odwróciły się od siebie i przez
kilkadziesiąt lat o współpracy w jakiejkolwiek postaci na pograniczu polsko-czeskim
trudno było mówić. Czasami mówi się, że granica nie tylko dzieli, ale także w jakiś
sposób łączy dwa organizmy społeczne i kulturowe. Jednak granica polsko-czeska
przez kilkadziesiąt lat tylko dzieliła, jej ostrość doprowadziła skutecznie do przerwania dawnej jedności kulturowej tej części Śląska, którego mieszkańcy co prawda próbują obecnie – choć jeszcze dosyć nieśmiało i z pewnym do siebie dystansem – zawiązywać te pozrywane nici, ale muszą zmierzyć się ze świadomością, że powrót do
dawnej jedności Śląska Cieszyńskiego jest niemożliwy. Po obu stronach tej granicy
wytworzyły się dwa odrębne społeczeństwa z odmiennymi systemami wartości, normami i sposobami życia. Tylko w języku i tych płaszczyznach życia, gdzie przywołuje
się tradycję, dają się odkryć echa dawnej jedności.
Współczesne procesy przebiegające na pograniczu polsko-czeskim i ich dynamika
zależą od wielu różnorodnych czynników z przeszłości i teraźniejszości. Ich wyczerpująca klasyfikacja nie jest możliwa, ale można pokusić się o wskazanie tych uwarunkowań, które zdają się w największym stopniu wpływać na to, co obecnie dzieje się na
wszystkich pograniczach etnicznych, narodowych i państwowych, w tym na pograniczu polsko-czeskim na Śląsku Cieszyńskim. Uwarunkowania te wynikają zarówno
z sytuacji, w jakiej funkcjonował w przeszłości i funkcjonuje obecnie ten region, jak
i z sytuacji, w jakiej znalazł się współczesny świat.
1. Mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego żyją w kilku wymiarach pogranicza. Po pierwsze mieszkają na pograniczu pomiędzy dwoma państwami i narodami, a więc
w przestrzeni, w której dochodzi do przenikania z jednej strony granicy na drugą
wzorów kulturowych, systemów wartości, sposobów i stylów życia. Po drugie na
co dzień żyją w przestrzeni pogranicza religijnego, które wypełniają wzory oryginalnej, głównie katolicko-ewangelickiej kultury religijnej. Na Śląsku Cieszyńskim żyje kilkudziesięciotysięczna, najliczniejsza w Polsce społeczność luteran.
Tylko tu można znaleźć wsie, gdzie wśród mieszkańców przeważają wyznawcy
protestantyzmu w licznych jego odłamach.
2. Tego rodzaju złożoność wpływów powoduje, że tożsamość mieszkańców pogranicza jest taka jak ich kultura: złożona, niejednorodna, budowana z bogatego materiału, a ponadto nieustannie rekonstruowana w takim rytmie, w jakim
zmieniają się i pojawiają nowe procesy społeczno-kulturowe na pograniczu.
Na pograniczach wytwarza się typ człowieka pogranicza o specyficznej świadomości społecznej i tożsamości jednostkowej. Podziela on życie kulturalne dwóch lub więcej różnych społeczności. Czasami
zmienia przynależność narodową1.

Jest to człowiek jakby rozdarty wewnętrznie, nie potrafiący często dokonać wyboru
pomiędzy różnymi sposobami życia, ale jednak nabywający w procesie socjalizacji
i wychowania umiejętności swobodnego poruszania się w dwóch lub więcej kulturach,
wybierania z nich różnych elementów do konstruowania swojej tożsamości. Walencja
kulturowa ludzi pogranicza, czyli ich poczucie szczególnej bliskości z kulturą narodo1

A. Sadowski: Pogranicze polsko-białoruskie: tożsamość mieszkańców. Białystok 1995, s. 46.

Przedmowa

7

wą i łatwość posługiwania się jej treściami i wzorami zarówno w życiu codziennym jak
i sytuacjach wyjątkowych2, staje się podwójna, a nawet ich tożsamość narodowa nie
jest jednorodna. Tacy ludzie, mówiąc metaforycznie, zawsze żyją na granicy, zawsze
dla kogoś stają się innymi, często obcymi i wystawionymi na inność i obcość innych.
Pojawił się zatem jakiś „nowy”, nieodwołalnie naznaczony „cudzoziemskością”, człowiek obdarzony nową tożsamością – niejednorodną, złożoną, ukształtowaną przez
dwie strony jakiejś granicy.
3. Zmienia się nieustannie kontekst społeczny i kulturowy, w którym kształtuje się
tożsamość narodowa współczesnych społeczeństw, co szczególnie uwidacznia
się na pograniczach, czyli w przestrzeniach niejednorodnych, często wielokulturowych. Niegdyś tożsamość człowieka zależała od przynależności do jakiejś
większej grupy i była zamknięta w ramach przynależności do danej klasy czy
narodu. Dzisiaj tożsamość ta jest płynna i wielowymiarowa, osłabła bowiem siła
oddziaływania dziedzictwa, tradycji, wzrosła natomiast ruchliwość ludzi, którzy w pewien sposób uwolnili się od względnie homogenicznych społeczności,
w których wzory kulturowe przechodziły z pokolenia na pokolenie. Tradycyjne
drogowskazy pokazujące dokąd zmierzamy straciły na znaczeniu, a współczesny
świat daje nam niespotykanie szeroki wybór możliwości kim być, jak tworzyć
siebie i budować własną tożsamość3.
4. Dokonują się szybkie przemiany znaczenia i funkcji granicy. Proces ten szczególnie wyraźnie zaznacza się w Europie. Tu granice – zwłaszcza pomiędzy krajami
wchodzącymi w skład Unii Europejskiej – wyraźnie tracą swoją ostrość, stają się
coraz bardziej otwarte, a tym samym coraz mniej szczelne. Układ z Schengen, do
którego w 2007 roku przystąpiła Polska i kilka innych krajów, w tym Republika
Czeska, nadaje granicom wręcz symboliczny charakter. Taki charakter przybrała
także granica polsko-czeska. Od trzech lat staje się jakby niewidoczna, co oznacza, że można ją przekraczać nie uświadamiając sobie faktu przenoszenia się z jej
jednej strony na drugą. Rysem szczególnym Europy Środkowo-Wschodniej jest
powstanie w ciągu ostatnich kilkunastu lat kilku nowych granic, wokół których
tworzą się nowe pogranicza. W przypadku Polski oznacza to zmiany na wschodnim pograniczu po rozpadzie Związku Radzieckiego, oraz na południowym, po
rozpadzie Czechosłowacji. Zwiększyła się liczba centrów oddziałujących na te
obszary, a co za tym idzie, wachlarz wartości, kultur i wzorów zachowania.
5. Na Śląsku Cieszyńskim intensyfikują się procesy transgraniczne. Transgraniczność
rozumiana jest tu szeroko jako wszelkie komunikowanie międzynarodowe pomiędzy różnymi krajami i narodami, ale też kulturami ponad ich granicami. W przestrzeni europejskich pograniczy pojawiły się nowe formy instytucjonalnej, transgranicznej współpracy w postaci euroregionów. Po kilkunastu latach działalności tych
euroregionów, które współtworzyła Polska, można stwierdzić, że osiągnęły one sukces
– zostały zrealizowane podstawowe cele, jakie stawiali sobie przedstawiciele lokalnych
i regionalnych władz samorządowych, przede wszystkim w zakresie wypracowania
wspólnych metod rozwiązywania problemów oraz przezwyciężania niedorozwoju
i uciążliwości charakterystycznych dla obszarów peryferyjnych. Euroregiony organizują i wspierają współpracę nie tylko na płaszczyźnie gospodarczej, ekonomicznej,
2
3

A. Kłoskowska: Kultura. W: Encyklopedia socjologii. Warszawa 1999, s. 107.
A. Giddens: Socjologia. Warszawa 2004, s. 53.

8

Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví

ale także społecznej i kulturalnej. Obserwacja życia na pograniczach pozwala wysunąć wniosek, iż euroregiony zdecydowanie zdynamizowały te obszary i przełamały
ich peryferyjny charakter. Na pograniczu polsko-czeskim działa pięć euroregionów,
a jednym z nich jest powołany w 1998 roku Euroregion „Śląsk Cieszyński–Tĕšínské
Slezsko”, który obejmuje 60 polskich i czeskich gmin i którego siedziby mieszczą się
obecnie w Cieszynie i Czeskim Cieszynie. Polskie i czeskie biura Euroregionu zarządzają funduszami mikroprojektów, o które mogą występować wszystkie przygraniczne organizacje non-profit posiadające osobowość prawną. Transgraniczność, obecna
coraz powszechniej na Śląsku Cieszyńskim, polega także na tym, że mieszkańcy obu
stron granicy coraz śmielej wkraczają ze swoimi interesami i potrzebami na tę drugą
stronę, reagując jednocześnie bezbłędnie i szybko na potrzeby jej mieszkańców. Po
tej drugiej stronie nie tylko robią zakupy, ale także poszukują pracy, zakładają firmy,
wynajmują, a nawet kupują mieszkania, korzystają z usług itp. Jest to wynikiem kilkunastu lat trwania otwartej granicy, ale przede wszystkim członkowstwa obu państw
w Unii Europejskiej i wejścia w 2007 roku do strefy Schengen. Tak jak określają to
podstawowe zasady zawarte w traktatach ustanawiających Wspólnoty Europejskie,
przez polsko-czeską granicę swobodnie przepływają osoby, kapitał i towary. Istnieje
też swoboda świadczenia usług, z czego coraz częściej korzystają mieszkańcy Polski
i Czech, nie tylko z przygranicznych regionów.
6. Wielu badaczy wiąże współczesne, gwałtowne przemiany regionów przygranicznych z procesami ogólnie nazywanymi globalizacyjnymi. Jeżeli przyjrzymy się
głównym wyznacznikom globalizacji, wskazywanych przez znawców tej problematyki, znajdziemy potwierdzenie owej zależności. W sferze społeczno-kulturowej globalizacja niesie ze sobą nieustannie wzrastającą ruchliwość ludzi, którzy
coraz swobodniej przenoszą się z jednej społeczności do drugiej i z jednej kultury do innej. Tożsamość jednostek i grup społecznych staje się wobec tego płynna i wielowymiarowa, bowiem słabnie siła oddziaływania dziedzictwa społeczno-kulturowego i tradycyjnego, międzypokoleniowego przekazu kulturowych
wzorów zachowania. Sztandarowymi hasłami globalizacji stały się: wolność,
różnorodność, pluralizm, wieloznaczność, lokalność, zgoda na człowieka wielowymiarowego. Jednocześnie nasila się proces glokalizacji, czyli wzajemnego
przenikania tego, co lokalne i uniwersalne, rozumianej także jako proces ochrony lokalnej tożsamości kulturowej czy etnicznej.
W wyniku procesów globalizacyjnych, jak twierdzą znawcy tej problematyki, w społecznościach wielokulturowych – takich jak Śląsk Cieszyński – szczególnie wyraźnie
uwidacznia się problem tożsamości jednostek i grup społecznych, które na co dzień
żyją na styku dwóch lub więcej kultur, w nieustannym kontakcie z „innym”. Członkowie społeczności wielokulturowych trwale obcują z kulturą częściowo odmienną
od własnej, integrują w swojej tożsamości, często bezrefleksyjnie, wzory tej drugiej
kultury, realizując je w codziennym życiu.
Teraźniejszość Śląska Cieszyńskiego jako regionu pogranicza państwowego, narodowego i kulturowego ukształtowały wpływy z przeszłości – oryginalne dziedzictwo
kulturowe tej ziemi. To ono może być kluczem do stworzenia obrazu, swoistej mozaiki indywidualnych i zbiorowych, społecznych tożsamości tej przestrzeni. Warto
zatem poszukać odpowiedzi na pytania: jakie portrety własne, indywidualne oraz
swojej społeczności budują mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego po obu stronach gra-

Przedmowa

9

nicy polsko-czeskiej? Co to znaczy być Ślązakiem cieszyńskim, jakie cechy i wzory życia o tym rozstrzygają? Jakie postawy wykazują mieszkańcy ziemi cieszyńskiej
wobec przeszłości swojego regionu i jego tradycji? W jaki sposób dokonuje się rodzinny przekaz tradycji regionalnych oraz jakie instytucje zajmują się tym przekazem,
zwłaszcza w odniesieniu do młodego pokolenia?
Pytania te postawili sobie badacze z Uniwersytetu Śląskiego, Wydziału Etnologii
i Nauk o Edukacji umiejscowionego w Cieszynie oraz z Kongresu Polaków w Republice Czeskiej. Postanowili wspólnie stworzyć projekt pt. Dziedzictwo kulturowe jako
klucz do tożsamości mieszkańców pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim.
W 1200 lecie Cieszyna, który uzyskał akceptację, a w związku z tym środki finansowe
na realizację z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR) za pośrednictwem Euroregionu Śląsk Cieszyński - Tĕšínské Slezsko. Rezultatem podjętych badań
jest niniejszy tom – zbiór interesujących, obejmujących różnorodne sfery życia pogranicza polsko-czeskiego i mających swoje korzenie w różnych dziedzinach wiedzy –
przyczynków, które stanowią rzetelną podstawę do udzielenia odpowiedzi na pytania
problemowe.
Program badań, prowadzonych przez etnologów, antropologów, historyków, socjologów, pedagogów, politologów i językoznawców obejmował zagadnienia:
- kapitał kulturowy miast pogranicza,
- tożsamość mieszkańców Śląska Cieszyńskiego po obu stronach granicy, jej
przejawy, uwarunkowania i przemiany,
- współczesne reminiscencje przeszłości: konfliktów, sporów i animozji,
- stereotypy etniczne,
- zróżnicowanie religijne ziemi cieszyńskiej jako szczególny rys jej wielokulturowości,
- edukacja międzykulturowa na Śląsku Cieszyńskim i jej perspektywy,
- kultura pogranicza. Tradycja i sztuka ludowa jako wspólne dziedzictwo podzielonej ziemi.
Oddajemy do rąk Czytelników ważną publikację. Z jednej strony pokazującą
wszystkie kierunki, wątki i pola, w jakich cieszyńskie środowisko naukowe, wraz
z partnerami z innych ośrodków w Polsce i Republice Czeskiej, prowadzi w ostatnim
czasie badania w zakresie przeszłości, teraźniejszości i procesów przemian pogranicza
polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim. Z drugiej strony niniejsza publikacja może
stanowić źródło rzetelnej wiedzy, popartej badaniami empirycznymi, dotyczącej różnych dziedzin życia mieszkańców podzielonego granicą Śląska Cieszyńskiego, oraz
tego, co oni myślą o sobie, o swoich sąsiadach z tej drugiej strony i jak wyobrażają
sobie przyszłość swojej małej ojczyzny.
Halina Rusek

Kolekcja

Cytat

Rusek, Halina, “Przedmowa : po obu stronach granicy - dziedzictwo kulturowe a tożsamość Śląska Cieszyńskiego / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego,” Cyfrowa Etnografia, Dostęp 4 grudnia 2022, https://cyfrowaetnografia.pl/items/show/5932.

Formaty wyjściowe