Polska etnografia (etnologia) po II wojnie / LUD 1982 t.66

Dublin Core

Tytuł

Polska etnografia (etnologia) po II wojnie / LUD 1982 t.66

Temat

etnografia polska - okres PRL

Opis

LUD 1982 t.66, s.3-18

Twórca

Burszta,Józef ; Kopczyńska-Jaworska, Bronisława

Wydawca

Polskie Towarzystwo Ludoznawcze

Data

1982

Relacja

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1823

Format

application/pdf
application/pdf

Język

pol

Identyfikator

oai:cyfrowaetnografia.pl:1689

PDF Text

Text

I. ,ROZPRAWY

Lud, t. 66, l.!132

JOZEJF BURiSZT,A,

POLSKA

,BRJONISŁA WA

ETNOGRAFIA

KOBCZYŃ6IKiA-J1A\WOiRSKA

PO II WOJNIE *

(ETNOLOGIA)

Polska etnografia
(etnologia) pr:z;eszła po II lwojnie śwd.aibolwej kUka
oIkr€lSuswego 1'0ZiWojlU.Bez na'W!iąiZa11.ia
dQ tych dkresów nie rnorlna zro7JUimiećw~ółoz€'snego stanu na'szej lIlauki. Wyró:źmia się u nas nas:tEaplUjące oilcresy przełomowe: lata 1948 - Hł50, 1954 - .119,516 oll'az lata po 1,97:0
roku.
PieI'rw'sze lata to Okres odbudowy ZJIri:szC'wnY'Ch
ipiI"ZeZwojnę placówek
o:raz ocgalIli'zaoja :nauki na bazi€ dorobku przedwojennego
nd.wy'cn OŚ:rodkaw pracy.
Rearkty:wowano ikatedryetnagraTii
i etnologii w Krakolwie, Warszawiei Poznaniu. Zor.ga'llizowano nowe kat'e1dry w nowo pows'talych uniwersylteJt;aoh w wbhnie,
TOI"urii!u,Łod~i i ;WrocłaJwiu. P.rzys,tą'Piono również do odbUidowy starY'Ch i oI"gani'zacji :n!owych muzeÓiw oraz działów
etnograficznych
iW lIll:u7)each cre:gi<maJny.ch. Rozwinęło. ~ą
działalność
* Czy_telnikJOIwi należy się wyjaśnienie
c-o do genezy tego arrty.l{;U~u. W'iOlSiną
1001 r. cliw.aj pI"CYies1OO"ow,ie
z Daparta:rnentu
An1JropoJ ogii Społec2JIlej Urriwertsyteltu
w SZito:kho-1mi-e,UH Hammenz i Toma's Gerho,l:rn, zwróci.lli sIę do wy:m'iem.iony'ch wyżej autorów o nadesłanie
artykułu
doty,czącego polskiej
etnografii
(etnologii, antropologi społecznej
vel kulturowej).
A'rtykuł ma wejść do specjalnego
numeru
,,ElthnOls" - C;Z;ClCS,OIpilsma
redag'QlW1aneg-oprZlez w/w pl'OfeSiOTaw i wych1odizą'c-eg,ow jęll.y'ku angiels.kim. P'od nac'zelny'ID tytułem
"The Sh1al!)Lnigof Nart.,j,onaJ kruthmpOllogies" zamierzali
oni dać przegląd
charakterystyki
tej nauki (nauk) w ograniczonej lliczbie krajów, w tym wł'aśnie P,olskli. Pmzysłanemu LJa.ITlÓ'wien·uuOlWaJrzymyła
szczególowa instrukcja
co do pI10filu opracowania
oraz objętości
(maksimum
25
-sUr-on).NClJsrzeotPralc.ow:a:nie,ie,;t Ziorien!bOlwane wg t)'lC'h Wiskalzówe:k. Uważąmy za potrzebne udostępnienie
czytelnikom
jego wersji pols~iej. Pomijamy
tu wyselekcjo'nlOlwaną bibli1oiglralflę.
ZeW7Jględiu na ogra:nilcizoną objętość i pr·oJil oprCllc'owClJnlia,treść jego nie oddaje wszystkich niuansów polskiej etnologii. Redakcja
otwiera więc łamy "Ludu"
dWadals-zych Opl1aJoowań na omaWiainy tu temat.
1

JO

4

JOZEF BURSZTA, BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA

Polski'e Towarzystwo LuidOlZoolWC:ze
(PTL) z jego Je:dynym wówiC'zaSogólnopolskim czasopismem "Lud".
OdbudOlWa lIlie :była łatwa. Z1biory muzeall!ne jako dO'Woo.poł!skości
w przeważającej mierze ZJastały całlroiwide z.ni!szc'lone przez OkUlpanta,
wielu eituogTafów zginęło IW czasie działań ,wojennych, inn!i. w obozach
hitlerOlWskiJCh,mektórzy pozosta:li na emiogracji, 'bądź zmalr'li w dkresie
oiklUipacj'i.Z preedwojennychkJier1owników
kat,ed,r tylko trzech wróciło
na swe daJwn,e s,tanrowilSka, lpOws1;a'łeipięć kaltedr Qbję!l:iJ:udzi,e młodzi
lecz kształceni na przedwojennych uni'weTlSyteitach, stąd też zarówno ich
działalność nawwwa jak dydailctycZiIla ,przez kilka pi1e'l"lWszycihlat po
wojnj'e nalWliązywała do lciel'lu'llikówme'todologicznych, zain.'tere?owań badalWczych i probilemait)l1ki chalra!k.t;erY'stycznej dila oścr:'OIdkówmacierzystych. Podoibnie jak prz.oo wojną, uniw,e;rsy:te1;ykształ:towały IDaJgiJstrów
wzakres:ie eltnografii z e'tJI1JO\log.ią,
pr;zy czym ,program stuk:h&v, obok p!fzedmiotu W!ioidąc,ego,przeiW,tdyiwał pr.zeIdm1ot "lpolboczny", którym mogła
być bądź arciheolo1gia, bąldź antmpalo:gia fizyczna.
W zalkres1e m~toidologii !okres powojenny ,oharakt&yzowała - jak
przed wojną - znaczna rÓŻllord,d'ność stan~ilik
metddo[ogicznych. KOllltynuoiWano trzy domd/nujące nUlrly: kry,ty,cznego eIWo1ucjonizmu, s'Woiste~
go historyzmu ora'z zW()llnana<rastającego oocjOllogi'mn'U.Na ogół hrak bylo rw POIlsce ortoddklSyjnych wy7JrLaiw'có!w
i teoret)1lków jednego stanolWiska teoJ'eityclZJlo-mel.toldologiclznego.MOiŻna powiedrzieć, że domi'lllUjące były teooe'llcjeeikle!k.lyczne wykorzysltująe'e róime nurty; od historyzmu ,podejmującego prablematylkę 'etnOlgenety~zną, zm'ieT'zaijącelgorpoprzez badanrie .zas~ęgów 'k'U!ltur-owycl1i badania porównawcze do uchwycenia specyfiki ikultur narodowych czy regionalnych, poprzez psychologiz;m, do socjologizrrnru i'llJteresując.ego się prawte wyłącznie 'współzaaeżno&cią zjawilsiki ilCihspolecznJ1ffi luwa:Nl:llikQWaIl'ilem.
Ce'chą dominującą powojennych poczynań nauikowych było (położenie
od początku ogr{)(Illnego 'naciJskIUna r.ozwój badań terenowych. Wynikało
to z potrzeiby udoikume'lllowaniazalUiikającej kul1JUry ,tradycyjnej zarówno w IWy':n:iik.u
.zn:llszczeńwojennych, jak i za'choidzącyiohIpr:zeoblra'żeń spoleczno-eikQil1omicznych krajiU. BadalIiia tereno'we (pJ'oiwad:wJIlebyły jednak
w roz'PTolszeniu, p:rzy C'zym ,ohdk katedr i muze&w zaczęły je również
prowadzić i1rme, nowo pcxWistał,eiinisty1Jucje,jak 'irustyrt;utyregionalIlIe (MaZ'UX'Sdd,
Śląski, Zachodni) czy specijalistyczne, jak Instytut Baidań Literackich proiwad.zący m. in. badania literatury
ludowej, czy Państwowy
Inst)l1tut Badania Sztuki LuJdo'Welj:pir:owadzący haida'l1'iapilasty/ki i mUZJ1ki
luJdO'\lI,ej.Brak było lpoC'zynań ikoordynujący'Oh, poza dy.SkU\Sljamio'l1ganizowalIlymi przez Poiskie Towarrzy!S1:lwoLucioznalWcZJe,które, pomimo Ż€
ZT'Zeszało wó:wczas prawie 'WS'zyts.tikichzaWOdOIWO
C'zyrrnych etnografów,

Pobka

etnog.ra.jia ,po II woj11Ji.e

5

miało ogranliJczoI1lemożliiwości ;wyłwieralIliajakiegokolwi'eok nacisku w celU zrreaii'z,oIwania!p!ootJW'oIwalnyoo
zami'e'rzeń.
Pomimo trudności wyoowniczych pierfWiSZelata po wojnie pnzyniosły
szereg iPUhlilkaoji. Oboik niehcz,nyeh wznowi'eń pmc prZleidwo'j€nnych,
były to częściQW'Ooudem oca~ale praoe, kltóry'Ch wydaniu p<rneoS11lk1oidziła
wOjlna, nieiiJczne stosun!kowo prace iPlI'zygotowane w trudnych wa{funlkach.
oJrupacji z myśilą o powojennej o:dbudiowilekraju czy :p'oGlpies'Znie
pub.likOlWanewyniki iPie:rrws'zychrpowojenn~ch badań plI'O'wadzonyohpoza celami ~YlSto po'znawczymi dla pa1inz€!boclhuidow:u:jącyc<h
się mtrzle&w,bądz
z myśilą o rpo!tr7Jeibacih
powstającej w nowym }{Smakie rzeczYlWis!tości.Te
ostaJtni'e zostały niejednO!kr,atnie polddallle w okresie następ!nym olS'trej
krytyce.
W miarę s'talbihzacjiżycia
gorspoda:reze:gooraz kiI'zlelpnięciast['lukitur
arganiJzacyjnych na3tępuje,w .nalUoepolskiej proces IPrzebu.do,wy metod'O'logicznejwi~ąoej się z nowymi potrzebami życia nauikolWelglO
w tPJ."Zeobrażonych całJlwwicie warulllkach ustrojowych. Proc€1S Z[ll[an MI ,wilelu
drz.iedzinach nauki, w tym rówll1ieiŻIW etnografii, .oIdlby:wałsię w znacznym stopniu pod 'WlpłYlwernoogór'nych,:m:nstyltucj'Otnahlwwanych naci''''Mw.
W śroo'Owil'lllmetno:g{fafi'Cznymzaezynają się ipojawiać a{f!tylkułypl'ecyz.!Ująoestanowisko metoidOllogic'zne pOISw:oególnych badac,zy o;ra'Z ich
stooun€lk do teorii ma1;'eTiali:zmu hilS1;oryc:znlegoi dialelktyczneg'O, jak
rótWnież a!I'ltYlkułypisane pl"ze:zetnografów lub iplI'ZelCłstaiWicieh
dyscyplin
pokrewnych usiłiujące oikT'eślić generalny stosunek założeń dyscypliny
do wslkazań maiTlksizmu. Pojawiają się również omó:wi'eniai tłumaczenia
pTaC uczonych radzieckich.
Zbieżność zain1ieroesowańtradycyjnej etnogrrafii izalec-eń iIlami marksistoJWskiej dOtStr'ZIBgahówcześni et:nografmvie w badaniu "bazy", stąd
też obseT1Wowaćmożna WZT'OstzaiJIliter,esowańbadaniami tzw _ kultury
materia1lnej i :zJwiązanymi!Znią stloounlkamiprddUlkcji.
Brak wiodącego ośroidka koordynacyjneg,o ,pr'Zyczynil się niewątpliwie do tego, że śxodowi!sko etnograf1c zne nie docze!kalo się wyraźnego
określenia swej :pozycji na brzemiennym w skutki I KOnJgT'esieNauki
Połskiej, który miał ffi1ej'SC'ew 1;95.1 r. i który zaitnicj'OIwałutworzenie
Polskiej Akademii Nauk.

Braik wyiraźni'e sprecyŻ>dwanelgopoglądu na miejsce etnografii w 'zespole naUik humanistyc~nych ora~z dominująca w latach pięćdziesiątych
tendencja do unifikacji i c€II1tralWacjipoczynań iIla'Ulko.wychspowodowały, że w :zreiormo'wanym, nowym, jednolitym na iWS'zyl3tkichuniwersykitach pmgrami'e studiów obowią71Wjącym00. T. ak. 19150/19.511 połączOtno
i

,

JOZEF BURSZTA, BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA

etnografię z arohoologią Polski i powsZiechną oca'Z z archool'Ogią ŚTódziemnomo~siką w jedno studium Historii Kultury Materialnej. Studium
to przewidywa'ło dużą ilość przedmiotów
"kursowych"
(obowiązkowych) o ściśle określonej zawartości oraz tzw. "przedmioty ideologiczne" zaznajamiające studenta z założeniami idreQwo-,p'Olitycznymiustroju socjalistycznego oraz z zasadami materializmu historycznego i dialektycznego. Studium to początkowo trwało trzy, a następnie cztery lata,
przy czym na ostatnich latach przHwidywało specjailizację w zakresie jednego :ztrzech wiodącyćh przedmiotów (etnografii, archeologii powszechnej lub .ŚTód'ziemnomo!l'skiej).W tym miejscu zaznaczyć na.l'eży, że za
przykład€lITlZSRR i innych krajów demokracji ludowej upowszechniono
pogląd, że :na okr'eŚ'lenie naszej dyscypliny wystarczy posługiwać się jednym terminem "etnografia", przy czym nauka ta, :posługująca .się jedną metodologią :ma:rkŚistowską, obejmować miałaby swym zaikresem
zarówno etnografię krajową i europejską (Vol.kskunde), jak pozaeurOlpejską (Volkerkunde),
zarówno 'badania monograficzne, jak porównawcze
oraz ;re:f.leksjętemetyczną.
Równo1legJledo reformy studiów, które zresztąuruchamiJolJlo tylko
na trz·ech uniwersy1tetach, ,przystąpiono w 195:3 T. w Polskiej Aikademii
Nauk do zoogani7!owaiIriaInstytutu Historii Kultury Materialnej (IHKM)
również z działami: aJ"Chealogii Polski, an:heologii ŚTódziemnomoT'Stkiej,
kultury materialnej ~esu
feudalnego i etnografii. Podobnie jak w innych kraijach soc.ja'listycznych, !również w Po.J.!Soe
Akademia Na'uk i jej
instytuty miały w załozeniu pełnić rolę głównegoośT1odka badawczego
i koocdynacyjne,go, wytyczającego kie,ruIlIki nOlwych poszukiwań i czu,.
wająoergo nad ich metodologią. Zało,żenia te w warunkach polskich
a zwłaszcza na grunciee:t'llog:rafii, nie doczelkały się pełJnej realiza'cji.
Okres wyraźmych dążeń centTalhstyc'znych oraz presji metodologicznej w dzj'edziJnieeitnolgraiii ,wytye'zają daty dwóch lwnferencji: pierwszej zw'Ołanej przez P.olskie Towarzy.stw,o Ludoznawcz,e w 19~1 r.
w zwią'zku z przygotowywanym Kongresem Nauki Poilstkiej,.i drugiej
zorganizowanej w 119516 r. przez IHKM PAN.
Pierwsza kOlJlierencja dokonała s:t€ITeatYPowe'go
rozrachunku z dorobkiem przedwojermej etnografii "z punktu widzelJlia postępowej myśli
społecznej,'" OTaz etnografii p'a~ennej
"w diaJ.e1ktyczny.m'procesie walki starych tendencji z .nowymi p-rezentowanymi
iprzez dąż,enie do powiązania nauki 'Z życiem i oparcia jej o materiahzm hist'oryczny i dialektyczny" .
Postanow;ienia tej konferencji (19,51) .postulowały podejuuOiwanieprac
z zakresu etnografii historyc:lJIl€j, :tradycyjnej kultury "ludu pracująceg'D", reahwwanie tematów :pomijanych w dotychczasowym d-oTobkuet-

Polska

etnografia

7

;po II wojnie

nOlgrafii polskiej, jak np. U'wY1pUlklającychZTó~nic()walIli,eklasOlw~ wsi,
ZTy'Wająoez wyidea:hzowalllym olbrazlem kultury WISi itp., iWyldobycie
z kultury ludOlwej talkich waiTiQśai,iktóre mOlgłyibybyć wprowadzone ~o
kultury narodowej, czyli oT!gan:i'zowaniebadań przytda1Jnych dla prak.tyki
społeezne j .
DTuga konferencja (W5'6), której Iprogram naukowy :określił ,referat
K. DOIbrowolskiego, !pomimo za'Sadnicz'e'go podtxzYmaJnia :wiooących idei
poprzeidJniej, pQPif'zez poszerzenie 'i pogłębieni'e prespekitywy m'etodologicznej, otworzyła lll'OIWy
okres TOZWOjU
etnograf.i'i polEiki1e1j.
Pomimo wieilu zalStrzeżeń, dOlrobku lat 119i5:l- 19516 ni,e mQl~na .nie
docenić. Jakko1wi,ek były to lata trudne dla badań t·erenowyoo wobec
nasilenia się od. 1948 r. itendencji prtzymusowej' kole1kitywi'zacji gOlspodamtw młnych, pol1tyki Iwyidawlllii.czejpreferującej określone 'Pu:blikacje,
lataz:nalCznego ogra'n~czenia pracy dyidaiktycznej (etnografów :kiszrtakiły
tylko ,trzy ośrodki akademickie w kraju i niektórzy pracownicy Z!ostali
odsunięci od pracy dydaktycznej), to jednak studia ebnOlgrafi.ezne.ukończyło ok. 100 €!tnografów, p.owięiktszyły zmaC'zn1 eswe ~biiQTy,prężme pracujące muzea eltnograiiCtZne,dokumenta'cję 'z :za;k;resu fl()1ikloiI'umuzycznego i siZJtukilUldbiwejgromadz±ł Państwowy Instytut Sztuki, IHKM PAN
rozwinął, zarpQlc:zątkoiwane
'przez PTL, badania nad P,OI1sikim
M~asem Etnografic~nym ,i:td.
OhOk alIiy:kułów "krytycznych"
czy 'W1PT'owad'zającyohw pra1kJty'kę
zasady 'W'u1gaTlnegomaTklsi'ZIDU(-lub wcielających w naiwny spOlSób ~sady maTiksizrnu) na łamach WyldaJwni:otwetThCJlgrafi:cZIl}'lch(glównie
wydawanych przez Polski'e TowaTzystWiQLudoznalwc:ze) opub'li:kDłWaIThO
S1Zereg cielkalWyehstudiów i przyczyn1ków o ni:eprz.emijająoej waTltości dotkumenta'cyjnej. Uka'zalo się S2JeT·eg-odlkrywC'zychprac zzaikresu hilStorii
kultury mateT'ialinej.
Podkreśhć lna:leży, iż szer'eg studiów o oharalkWrz,e pT'Zeglądowym
z d:ziecłzimyhistJorii i teOT'iikultury, zwłaszcza w dOT01:)ku nauki anglosaskiej (1ll!p.prace oma1wiając€ 'kTytyeznie neoeiwOllucjonizm czy etnopsycholQgi'ZJm),opuhJi:kOlwailisocjologowie 'poZlbawi'eni w omawianym okresie możliwości S'zrelT'szej
działa1ności badaw1c'zej. ani też pT!zys:t~pih do
przygotowania tłurmaez,eń z 8!nglosa[gkiej literatury światowej, które zaczęto publilkować po 1956 r.
Przełom lat C'ztero2Jiestych j pięćdziesiątyoh korzystnie 'zapisał się
równi'eż w dzieldziJnie rozwoju S2'ieTooko
poję'tej fOl1IkJ.ory.sty1ci.
NielZibyt
fortunne dla rozwoju sztuki 'założenia socr'eali~u
przewidywaly szerokie 'nawiąza:nie do nurtów
"ku1tuxy narodowej"
identyfikowanych
w znacznym stopniu z wartościami rodzimego folkloru, stąd też w okresie
tym popieralllo !powstawanie zespołów folklorytstyc'Zinyoh, w tym także
l

8

JOZEF BURSZTA, BRONISŁAWA

KOPCZYŃSK,A-JA WORSKA

zaJWIOdowych,r.eprez;enta'Cyjlnych. Praca tych IZe'S\POłów
wymagała pO'SZiUkrwań i gr-omardizenia naigrań muzy1ki ludowej, qpil';óW archaic'Znych obrzędów czy dokwnenJtacji tradYC)ńj!negostroju.
W 1-949 r. Z)OO'galni'zdwail1D
C€'nt~aJę Prz'emyiSłu Ludowego i ATttySltycznego (CEPELIA). Imstylt'Ucja ta, ;poprzez pddtrzyirl1anie i J'iea.k,tywo!wanie
wielu zan~kających dziedz~n wy<tiwór:czościludowej oraz olrgarniwwanie
zbytu, odgrywa ido dziś lWieTkąrolę wzachowa'Iliiu umiejętności rękodziiedIlii.czychna wsi, a ponadto 'zatrudnia ,przy :pracach 'oTlgaJIlizacy";nych
i badawczych (od 1>9,67 r. posiada bowiem właiSny Zakład Bada\wczy) ISpOrąrzeszę e.tlnogirafów.
Zasadinicz,e ZllIliany, jalkie zaszły IWży.ciu spo1eC'zno.-,politycznym Maju
po roku 19i56, okI"eślO1IliO
,1aJpidamie jako ksz;tałitoIWani'e"po1slk.iej drogi
do oocjali'mlu". OId:biłY'siętOneszerdko w ŻYciuna:ukowym.
Dla zai'I1lt€Tesowań badaw:c·zych etnografii S'ZCZ-egó1mie
istotne było
odejście od klOnoe:pojiipOWlS'zechlDej
kolekiyiwizacji gospodarstiw ro:Jmych,
wzrost zainter~oiwa[lia auteIlltyc:zmJńffiifo.rnnami aktywności wi€jsikiej,
pmoesarmi integracyjnytrni ,na tzJw. Zi,emialCh OdzySkanych (Poilsika !pÓłnocno-wschodnia i zachodnia), gdzi!e spotkała się ludność au\tocht'Olnic:zma
z ludnością naJPłyiWlową!pmybyłą z irunych stron PolSki, czy obserwacja
narastających IWwYIIl,jjkiu
podnoszenia się stopy żyC!ilo!Wej
zmian w kulturze il:radYlcY'jne'j
\WIsi.
Całą ooukę poilislką, zwłaLSZ1C'za
human:ilsty'kę, cecholwało odejście od
ciasnego dogmaJty:mnu ora:z chęć twórczegozeSipdlenia
zasad maiberia'lizmu historycznego i dia1leiktyczn€'goz 'pTZ€myśl1eniamicwłowych, pracujących jeszc-ze lub zmarlych hurman:istbw polskich okresu m'iędzy:wojennego. Zrnamienny i ważki dlla środowmka etnograficznego był !'iN tych
lataah ogI'OOl1IIlY
rozkwit socjologii polsldej. W tym czasie cówroeż etn!O""
gr.afia zbliżała się bardzo zalkresem swych zainte'resowań do anglos~iej
antropolorgii ~oł;ec:znej.
W zbli:lJeln;i'll
eitnfOigrafiipdlsbej ,dlonauki ś;wia!towej w jej ang'losaSlkim
wydani!u pewną !rOlę odegrały slpecyficzne kOlIlitaiktypersonalne pdLsiki'ego środowiska .naukowego .z LondyńlSką Szkołą EJkonarniczmą i jej repr'ezentantem, Bolakiem z pochomerria, wychawa1n\kiem wlwe:rsytetu
krakowskiego, Bronisławem Malinowskim, twórcą kierunku funkcjonalnego, oraz z jego .nalS'tępcą,R. Firth'em.
W środowisku socjoilogicZinym dominowali iW !Omawiarnych latach wycholWalI1kawri.:e
uniw€lTlSybet'UpozmańSkiego, uC7JnL<JwieFloriana Znaniec'kiego, jednego z czoł,owych prOlpagJaltorówwykorzy.sta'nia w ,pracy badawczej ddk.umenJtÓ'WO'Sobistych. Młodsza generacja socjologów popularyzowała poglądy Ta[cotta Pa:rscmsa tOTa:zlicznych pa-alktykóiw i teoretyków
armery:kańsikiej so.cjoLogii, etnosocjologii i etnopsychologii.
iKOlIlltakty,personalne środowiSka etnografic:zmego z nauką światawą

Polska

etThograj.fapo

II wojnie

9

mia,ły ll1i'estelty SlPolraidyc:zny ohaTalk.ter. Do rzaid~oślci naieża'ły prrzyja~dy
za'cho<ci(nioellWolPejsk'ioh
Ulczonych. Również rSlporadyczni1e zapraszano etnografów po1sikirch zagcr-anicę ito głÓ'Wll1riJe
do krajów słowiańsikich. Stosunkowo rui!eiJriJczne
i za:1Jwyczaj k,rótJkJotmvałe były stariJe zagTaniczne pracownilków naukotwych. Wyjeżdżano naj1dzęściJej dio iFra1ncji, mniej do RFN
i krajów aI11(gloSlasik.lch,
wyjątlk.owo do krajów skanrdynawskich czy śródziemnom<mslk'ich. Wlres:zJcie na'leży s1JwieTdzić, ile młodsi p!racownicy nauki my studenci miieli znikome możliwości wyjalzd6w zaigran~cznych.
Poznaniu nauki światowej w znacznie ,większym stoIpniu sprzyjało
ożywienie [plo 195\6 T. wymiany wyidawnictw i prenumeiI"alty czasopism
(ogmrniJc:zJonen.ieS1JetypOInowl'll'iie
wkońou lat 60-tych).
Po znllresireIliiuiI"óżmoralkilchograniic~eń zaczęto też pubMik.o'wać liczne
przekłady IpT'zyswaja'jące, choć pT'zecię1mie z QPóźniernieffi dochodzącym
do dziesięciu lat, kilasJ71C:zme
:pozycje z lit,eratury śiwiatolW'€ij. W 19,57 T.
wzno,wi'ono The Sexual Life of Savages B. Mailincxwskiego,w 1968 r. wydano pod wspólnym tyt:u:ł'em Szkice z teorii kultury sZ€iI"eg jego artykułów z lat 1£),26- 1,9.45, zaś w 1967 Argonauts of the Western Pacific (dopieTO ,Ord1e~0 T. zadzął ukazywać 'Się pel'llYZJbiór dzieł B. Ma[ilnowsikiego).
W 19B5 r. wydano t<łumaczenie R. Firtha Human Types. An Introduction
to Social Anthropology, mrS w 1'969 er. T. ParsonlSa Social Structure and
Personality i w 197\2 tegoż Essayin
Sociological Theory. W ralku 1966
ukalzało się też t'lumat'ZJenie R. Benedict Patterns of Culture oraz wybór
z prac E. Fu:omma. Rok 1960 IzapoczątJkOlwał pTiZ1eikłardyprac C. Levi-Straussa (Smutek tropików iClzyesej z wy1dawlnlctwa vbiOiI"olW€goRasa
i nauka). PireiI"WlSlzą
jego pralcą śeiśle nau;kową, która ulkaza,ła się w tłuma'iCl~erniu,był Le totemisme aujourd'hui (1969), zaś tłumac'zenie Anthropologie structurale o:publilkowano dopie~o w 1970 r.

D O'm i Inu j ą c e t e n d e 'n c j e b a d a w c z e i i c h z akr € 6.
Cechą r02'JWO'jurpollskiej etnogra.fii aid po'łowy lat pięćdziesiątych
i w latalcn s~eśćdiziesiąrtych b)"lo 'SZ!czlególne ipołączenó:e ni:elkltórych poiCllstalW'owych aspektów mart'eriai1i:zJmuhisitor)'lc'znergo i metody dia~erktYClznej z tendiencj,ami naiUlki śWialto:wrej, L'JwraszC'zafunlkcjonalliz'illu. Zgodnie z zało·żeniami teorri maerksistolwlstkiej, w ana1i:zie 'etnografiC'znej dużą wagę
przywią,z)'lwalTho do Toli ZI111iiennychC'zynników społelciZno-goSlpoidaTlczych
ksztalJtujących kUlrturę olk:reśl'OInyoh zhiorowo\'ŚiC'i.Jednrocześniie w baidaniarch dominowały mollliog:rafie ,wybranych śr'odowlilsk, których kultura
traktowana
była jako .system wza,jemnych
ws:półlzależnych
zjaiwisk.
W schremaoie anallizy szerdko s1JO'aowalnodycrekityrwy klasycznego fUll1ikcjonaEzmu.
Dodal1JkiOwąro[ę w sto:sulnikolwoSlzerokim upolWs:zec1miell1iu omalWia-

10

JOZEF BURSZTA,

BRONISŁAWA

KOPCZYŃSKiA-JAWORSKA

nej metody bai<lalWczej
odegrały z jednej s1Jr{)llly
przedwojenne trl3dycje
po'1sikie'j:s~oły monografii gospodaT:Czo-h'iSitDir~mejmałych społeczności
loikalnych (szkoła F. Bujarka) ,oraz txadycj'e szk!oły durlkheimowooej u:powszerchiniQll1.€
w pracach kultum[og.ic~ny:ch S. CzaTlno:wiSkiego,
wT'<:'Szcie
przede wszystkim, publikowane od 19,5:3 r. prace t:eor'etycz:rreK. Dobrow0 1S1kiego,
okre1ślające podohne znloż,e:niabadawcze mianem "metody integralnej". W pracach tyoh Dobrowolski pre1cylzowałrównież chard.kte~
rysty~c:zmecechyora1z regulmmości kształtowania się i plfiOoesuzmian
chłopslkiej kultury tradycyjnej.
Na wspomnianej już komerencji metodologicznej w 1966 r. K. Dobrowo1slk:iprzedstawił szerOlkozaikrojony ,progmm badań etnografii, którego zadaniem pOIWi<n:na
być z j-ed'I1:ejstronyr:eko'I1:s.hmkcja historyczna,
a z drug,iej p.OiZIlanieaktualnej rzeczywistości, słowem badanie całokształJtu k!ultury chłopskiej w jej his'borycznym TOI~oju. Szczególną
uwagę zwracał na to, że tego rodzaju bada·nia ;powinny obejmO'wać nie
tyłko ei1ementy r:eliktowe, na kitóre dę.'wni'ej'2'Jwracanosz'e':aegó~nąuwagę, lecz talkże .głęb:okie przeahra'Żenia jakim ulega kultura wspóŁczesnej
wsi pod wpłYIWemill;owego układu sltosunkóws\polec'2'Jnych i go'Spocia;rczych. POll1.adto,etnografowie n1e powi'nni ograni'c'zać ba/dań do kultury
ludności wi'ejskile'j, lecz podjąć także ohse'I'Iwac'jękultury kłasy robotniczej w jej różnych środowiskowych odmianach. Dobrowolski po~;;tulował talkże zajęcie się dziejami kultury ludu pracującego w .poprzednich fo:rrrnacjach ora:z dalszy, obok vnnych dyscyplin, udział etnografó·w
w badaniu społeoz'l1O'ści
etni:cznych.
Pomimo ogJ:'0!ffi:nego
roz;woju badań w następnych lartach, tak s'ZJeroiki program ll1ie został w peł.ni zrealiZQIwa'ny,ZJwłaS'zczajeśli chodzi
obadainie }{ułtury lI'oboimic:zJej.
Na wie'lką skailę ro:awinięto natomiast
n.ajróżnoI'odniejs:2leg.orodzaju badatni,a te;renowe dotyczące tradycyjnej
kultury wybranych regionów, wsilU'b zjawisk. Bada,nia te prowadziły
zaró'wno ośrodki 'll'lliweT'sytecikie,jak ;pracowlIlie etnogra:tiiCl:aneIHKM
P AN, jak w["€'sz;óe muzea regionalne i central1ne. W ~niiki ·opracO'w~wane w formie artykułÓIW,prac dYlplorrnO'WY'ch
(magisterski.ch), doktorskich
czy hahiJli~acyj.nych, puhliJ~OIW<:lIne
były w coraz liczniej wychodzących
periodylkach i w~da'w!I1iictwachseryj'!1Ych, ta:bch jak "Etnografia Polska", "Bihliowka Etnografii Pal:skiej" (wydaWInidwa IHKM PAN), czy
w rocznikach .prac mUZJealnY'ch.Jest crzeezą roamienną, ż,e na ok.. 300
prac dyplolITlowychprzygotowywanych w lata:ch 1956 - 1970, w~ększość
(241) . ba'w:w.ała na ma,teriałach w,s,pólcześnie zehra!nych przez autorów,
a z.aledwlie kiTka pOT'U'szaŁo
p'I'toolemy ogólnometodO'lo.gicz;ne,zaś głównym :prrzedm:ioiemz'ailDteresowań był problem regiomlhzmu kulturowego. Znamienne, że były to zazwyczaj bad1łJniadługO!trwałe, :pJ'owadz'one
metO!dycznie, bogato dokumentowane i uwzględniające różm'OfoidJny
ma1

Polska

etnograjjfa

,po II wojnie

11

teriał źródłowy (arlChi:wa1i~,mate!l'iały statysty'C':zme,ohserwa:cj:e, IW)'iwiady itp.). COlrarzczęściej centralnym prohlemem ibaida1wlc'zym
stawały się
nLe tylko skutki proceisu, ale i Saim mechaniZlill zmiany ku1tur'Owej.
W badall1iach tychetnJOigrafowie Ispotykali się często z coT!azaktywniej
pracującymi socjologami wsi, przy czym graniJce międizy tymi dwoma
dyscY'phnami niej.erclinoklrotnieza'cierały się. Baidania s'Olcjologire~necechowała większa tendencja dJOujęć maikrostruktUrraiLnyrch,wylkorzystywall1ia
masowych darnych anali:z.OIwanyahprzy pomocy prarwideł statystycznych,
etnografowie zaś przedkładali mikroanalizy oparte o badania 1;?Jw."metodą antropolD!giczną". Ponadto we iwnioskowaniJu częściej odwoływali
się do tłumaczreń genetycznrO-'przyczynowych, a nie· jak to czynili
socjologorwie - pralwie wyłąeznie strukturalno-funkcj,onalnych.
Oba typy badań uzupeŁniały się haI1monijnie po'Zwailają!cna ,wzajemną weryfikację wniosków z tym jednak zastrzeżeniem, że IW badaniaeh etnograficznych do końoa nie został rozwiązany pr ob1em pełnego prlz'eidBtawłenia
Sllwmphkowarnej rzeczywistoś,ci kulturolwej "s;połeczeń,stwa złożonego"
(complex
society).
Uwaga badarwlcm zatrzylmylwa'ła się za:Ziwylczajna badaniu przyczyn tI1wania lub zanikania elementów archaicznych, ze szkodą
dla śledzenia dróg powstawania i upowsz'e1chniania się innowacji kulturo'wych. NajC'zęściej stosorwarnąmetodą pokazania procesu pa:-zemianbyła
ciągle metoda re:kornsbru~cji modelu "kUl1trury tradycyjnej"
z oikresu
nasycenia jej ar:chailzmami i nasrtępnie śrledzenie Zm!iHIll
jakie w stosunku
do niego zaszły w obsmwowanej społec:zllloŚICi.
Szczególne miejslce wśród badań przeolbra~eń wlsi zajęły badania nad
integracją kulturową mieszkańców ziem oci'zyskalllychorrarz stiwiimdzolllle
tam regularności.
Towarzys:ząoe badaniom etnog:rafic:onym dąŻleniredo budolwania ogólnej teorii zmiany kulturowej ora/z otwarcie się nowych moŻiliiwOlści
poprzez zacieśnienie współpracy naukowej krajów sOlcjallistyeznych sipOrwodalwało podjęcie analogicznych badarl w spOrlec:z.nościa:cho ipodohnym
ustroju lecz odmienrnej przeszłości (badarniia prlzemialll kuHuTlowYlch
w Mong!Qliii Bułgarii). We współpracy międzyrnaroidorwej wa:-rgani:z.owano
też badania porównawcze nad kulturą ziem górlsk'ich w Ka'rpa,tach. Jeśli
chodzi o badania porÓrwlllaeze,to w dalszym ciągu, choć w mniej3'zym
zespole badawC'zym, prlOlWadzonobadania nad Po!lskim A!tlas'em Etnograficzmym olI'az dokumentacyjne badania 'nad slztluką ludową i wytwórczością artysrtycz:ną.
Znaezącym poeiąglllięciem orrganiza'cyjnym było utwo!l'zenie w IHKM
PAN w 1962 r. Zakładu Etnografii Powszechnej z dW01;napmoOlWniami: warszawską zajmują,cą się kulturą Mongolii li poznańską podejmującą prace ame['ylkalllistyc::zme.J ednoczeŚinie z:1ikwidOlwanoosoibny Dział
Etnogrrafi'i w IHKM, co os'łabiło pozycję tej naulk<i.w strukturlZie Aika1

12

JOZEF

BURSZTA,

BRONISł,AWA

KOPCZYŃSK!A-JAWORSKA

demiJi. NastątpiŁo też 2)nac~e roz1uźni:eni€ więzi placówek IHKM i uniw'eI"SyIteckich.
Już na począ1J~u ,()Iffiawianego olkTesu (w roiku 1956/W'5rT) przeprowad:wno kioi1eljną!['IOOlrgamtiJzację
studiów etnog;rafic'2)nych. Tym razem zmierzała l()II1a
do (pełnego wyodrębniiffi1ia i usamodziteJ.ni,enia dyscypliny. Uetalono sz.cZJergół<Jłwy
program na'Uc:zaIf1li.'a,
który obQlwiązywał w identycznym ks'Ztałici'e na trzech, a następnile c:ztetrech uniiwer'Sytert;ach, na których prowadWIl'D studia €bnograr£iczne. Program !ten miał k":mtałlCić,,'UJIliwersainego" ,eronograia mogąoego zajmować się zacrówno ,etno;gtrafią PolJ
Siki, jak Europy ozy krajów pozaeulropejskich, mia'ł przygOltOlwywać zarÓiWinodo iPfl'acy badatWICzejw i1nsty;tucjach nalUkQIWych,jak do pracy
w mu'Zeacth, placówkach ochmny zahy:tków, czy instytuc jach !popierania
wyttIwÓTCzościllUldiowej.Stąd 'Zalw'ilerał,obok wykładów i Ćiwic:zeńo charaktlerze €ncykJ.opedycmym, 'Zajęcia z teorii kUiltUry i histociietil1Olgrafii,
s€IDinaTlium meto'dolO'giczne ora'z diużą ilość prakJty\k. badalWt'Zych, zajęć
i pTaikity'kmu~ooilmych, ponadto wylkłaidy na temat sz:tuki ludowej, e'1eme'llJtów :fiollikOOrystylki,
QlchrOiIlyzalbyltkówczy poliity\k.iIkultu!I'a[nejkraju.
Tak ws:ae<cihl9tronmie
ustalony program ,kształrenia mie mógł być z wielu obi.ekltywtnych !przyczyn z roWiIlym pawrozerui:em reahz:OIwany we
ws'zYSltkich om'Qld!kalch.W połdWite lat 7.0-ch pirzyjęła się praktyka realirowalIlia cZęlŚci,programu wedllU!gwłalSIlych usta[eń danego ośrodka uniwe!fisytiec'kli'ego.Dało to możliwość n:iiektórym ośrodlk.om (Wa:rszawa, Poznań, Łódź) poldż'enia więk:s'zego nalCiBlmna zRlznajamianie studentów
?Je wspókwsnymi
kierunkami ;w hiuma;rlli:tyce i a:trop()logi~ ŚiWiatowej
oraz na samą teorię k'l.l'1tury. Nada'I kształci się "uniwersa[nego" abooilwenta etilografii. W tych ramach jednak isitnieje d[a zidolmych studentów
moi1ilWIOlŚć
~!jali:zac<ji IW obranym kieI'IUnku - teorii czy pralktyki.
SpraiWa z a t r u ciilli € IIIi a a b s o l wen t ó w etmograIT1ii ciągle
była kłOlpQthJWaz raoji m. in. periQldycznY'ch wahań poł1tyik:i naukowej
i kulturr'a~I1Jej.Brzy dektla['()Iwanym przez cały c'zas istnieruia PRL pozytytwinym stosurnikIudo ochrony dJzj'edzictwa k:u.HmJTlaWnego,
mvłaszcza kuJtUiry ludJolWiejornz cenłtrallnie stemwanej gospodaiI'lki pla'now:ej, występowały stałemnilany
w ilości przyljmQIWanych na kierunek etnograficzny
studentów (od 5 do 20 osób rocznie na jed€iIl U'niwel'sytelt), uruchamianie
i zalW'ieszanie siui<liów etiIlO!graficmych na pOlS'zczelgólnychuni.Jwersyteltach
(od sZ€ślCiu w okrr-esie największego ro~woju, do trzech w ciągu długich
oIkIresólwczasu). Stąid t€lŻ w jednym roku w skali kraju końozyło et1:nograf:ię 5 osób, w inJnyimponad 7,Q(iSób.
ZasadniJooo prr-ę:lm:ierozwijające się muz.ealnic,tlW/oetn!O!gu-aficznezgłaszało zapOltrzebwaniie na różne iJlości abso1wentów, przy czym w końcu
1.9:5;7
r. nastą!piła zmiana w sytuacji muzeów, gdyż ich większość, w ZlWiiązku z rozszelr'Zeniem UpM',WiIlieńterenowych ogn1w adminisxiracji, prze-

PoLska etnograji'a

po II wojnie

.

13

szła spod opireki MinJi.sterstwa Ku1tUJrY i Sm.uki. !pod :za,rząd ogniw l"'egionalny,ch tej alC1Jmi:nil'>tra cji.
SpowoldiQwałoto z jeldnej strony :Mac:zJIlyrozwój muzea1niotiwa, gdyż poszcoogólJne regiony zaczęły d~żyć do S1lWOrZ€nia własnych muzeów regionalnych.
Z drugiej
jednak strony akcja
gr<JmardZienia i OipTaCiOlWywaniaolffielktów ginąeej lmilJtu!l'Y ludowej nie
sprzy jałapoglę'bianiu
indy:wi:diua1nych zam tetl'eoowań nau:kOlwycll. Stąd
też praca w mU'ZiealC'h
straciła na a'traikcyjności.
~eJplmwaidzana
alIlahza zatI1U1dJnieniawyika:zała, iż na oJwło 700 ahso1wentów etnografii z lat 19,45- 1'9175,zaledwie polowa pracuje w swoim zClJW'OIdzie,
w większości w mU'ZJeachora'z w iJrrStyrtJuc'jachkulturalno""OO:Wialtowycih.
WłJaŚlnie po 1'9,5\6r. zaczyna r()7lW~'jaćsię bUjnie społec2)ny ruch foJk1orysty.c:zmy. LicZJba imprez fdJ.lkllorysty.c'Z'I1ychw postaci fe:,"1;!i.IWaili,
"D.ni
foillk1oru", "Jarmall"ków foillclorystyc2'lnych" i róiJoogo roidlzau ikOlIlJku:rsów
wyrtiwólJ.'c:z,oŚ!C,i
'LudOlwej didbiega IW la,taoh 70-'ch 400 .irrnJpr1ezrocmiJe! Prace organizacyjne wyrrnagały doradztwa fachOlwelgO i absiO'r1bOlWały
7IDaczne
ilości etnogiI'afów. JedrnQlO.Z.eŚ:nie
jednak na'leży stwieirdzić, że faikJtyczne
ulCzesilmicmJwoetnograifów w kształl1;Qlwaniu poEtyki kulitu:ralnej k!fa!ju było
skromne i ZiI1a!C'ZJThi'e
częściej decydenoi korzysta:li zdocad7Jbwa socjologów, zwł:aszcza prę2mie ro7JW'ijaJjąaej się od połowy lat sZ€Ś&llziesiątych
soc.jorlog,iikuilitulI"Y.
StOSUinkOWOnie7Jnac'ZJny był rówrue1ż udzi'ał etnogralfÓiW w pubiliiJkacjach POIPWa:rrn:o-ma,UJkowych.Zmsa!drnik:zylPl'Zclom zarÓWlIlO w prnkJtyce
s;połeczej jak i w zaiJnit'eiI"esdwalniach metoidologi'C'mlych miały przynieść
dopiero lata si,ooemdlliesiąte.
1

LaJta 7()...,te w poilSkiJej etnografii wy!ka:zały z oałą O'S1:lrościąistotny
problem prlled jakim stanęła ta dyscyplina wde:dzy - właooe samoorkreślenie się w oblrilCzu dolmnujących się pT'WillialIl SjpOłeczno-ikul1:Juralnych POllSki OTaz s:tOSUlnek etnogra!fii lill-ajowej do nauki europ.ejsikiej
i świartowej. Wpra1wid:zie o sytuacji kryzysIowej w 'e't.nolgraiii dyslkutowano już od końca lat 50~tych, kiiedy to pI1zyś:pies:z:one przeobra0ooie
się
krajobrazu kiu'1tUlrowego !p()!1s1dejwsi "uśmi&lC'ito" wyod!rę!blIliający definicyjnie tę dys:cyphnę przedmiot badań - tradycyjną kulturę chłOlpską
('ozęiStoidemtyfiko'waną z kiulturę ludową); I~ZJez długi czas sybuaoja była
jedm.alkże .pa{I'·addksalna: w teol"'eitycZJnyoh r:oZJwa1żalI1iachpisamo i mówWno o potr:zJeibii,eokreślenia na nowo ipcr"ZJedmiOltu
baidań e'tnolgrafJ.i, wska.,..
zywano ma niemo'żność kOlntynuowania dotychczasowego pro!fill:u baidań iW.
- W Ipraktyo€ badawczej ;niewiele się jednakzrnienialo,
mimo iIż rozs:zerw.no badCłJnia o zjClIWislimkultury robotmiczej oraz wS'półc'ZJes.nej kultury arrt}'1styc:7Jnejo ludiOlw.o-.chłopsk~ejp.rIOlwenilE:mcji(np. folkloryzm).
J,oonOcrLeŚI1iewyrr-aźnie OdeZllWClJDO
brak kontarrciJu z pOMewtIlym:i dy-

14

JOZEF BURSZ~A, BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA

scyplinami .nllnmnilSltyki .zaifówno !kraljowej, jak j .ohcej. Na!stępujące po sobie ,,,prrełiOmy" toore,tyczme hurmallli:stylki eumpejsikiej
i ś.wia1towej strotkrturnilfrstyclMy, he:rnnellleutyezmy, s€ffililOtyo:zmyodbijały się początkowo słaibym echem w krajOWejetnografiJi,
ciągle sikupionej na 10ka1Jnej prol1>rrema,tyce, brak było ikiryitycznych. analiz dokonań współczesnej antn)(PQllogh kui1turowej i społecznej. Z c'zasem nastąpiła reOTientacja.
Zanim jednak pa-zejdziemy dio scha.raiktelIyZlOtwa:nlianowych tendencji
teore.tyczno-metoldiQ,lOl~c7lnych, na:leży {zarysować ogólLnte tło i UlwaruiIl··
'lroiwania krajowe.
W latach 70-4ych nastąpiło - mimo s:zJerelgu trudJności - wzmożenie poŚT€idtrri.chi be'z:poś.Tedinich kOlllltaktów z OII"ga'l1'i.'zacją
i osiągnięciami
'7JaTÓWTI(:>
€lUifIOIPej:Sk!iej
jak i śWlialtowej etnografii, €'tnolOlgii, antbropologii
społ,ec7llI1€:jtikuJ:tUlrO'wej, a to Wieloma @ogami. W kQlI1taktacn 1ndytwiduaJinych ,i itnJSty:tucjOiIl'aillnychdociera1ją do .kJraju ZairÓIWiIlOważniejsze
pozyej1e liiltemtruTy śiwiaiWwej i >informacje o nliej w takich periOldykach,
jak np. "Current Anthropology",
"Annual Review of Antmopo1ogy" Ii in.
IIIlSipiro.jąciOdzia'ła :udział - aC71ko1Jwi.€Ik
osób nielicznych - rw międzynarodlQiWY'ch i śwlial1Jowych k.QlI1lgreśach i sylmpoojac!h etill{)lgJraficznych
i anltropiOil()lg'iczmych,z kongregelm łnter'll'aitionai UniOlll olf Athrwpoiloglcal
and Ethnol'ogical Sciences na czele. O takich symipozJach ikongiresach
iinfoJrmują kraJowe peTlio:dyik:i"Lud" i "Etnografia Połslka", tak jak o polslkiioh baidall'l:iaoh :i:nfOlI"IllUjeizagrr-alIlicę,wydaJWany od 191715 r. po angie1skiu roczl1lilk "Ethin()l!OIgia Pd1ona". Lic;zniejszy, choć zalpewne mniej in~iII'ujący rltO'WaitOirsiko,
był i jest udzvał pol!skitch e1Jnograi'ów IW eUT'opejskich akcjach rbadawczych i wydawniczych
("Ethnologia Europaea", ,,!Demots", "Eltiłmoll.lOlgi'a
Slav,iea", e'UTiOlpejskiat'las e1molgrafic:z.ny, mięctzY1narodlowe badania kultury
l!udmvej Ka:rpat, etnOlg'rafia Słdwffin, prOlblemy
I01'k!loryziffiIUilbd.). Na uwa'gę zasługują natomiast - w poprzednich oikr,esach ralClZej nile wyt5tępujące - !poza€!UlI"!opej:skJie
e'1<S1peidycjeba:dalwcze
praoownikÓiW niektórych ka1Jedr e1Jnngrafii i s:bUldenltówtZJw!łaszcza z Poznamńa) ma;z nliekJtórych muzeologów do tak'ich krajów jak: Azja Śr~owa (U~beikiiMatll), ŚT:o!dik.dwyWsC'hód (Afgal11iStan, Irak, Pakistan), Indie,
Małaz:ja, Afryka rówtnlilkoiwa O'l"a:zAmecr-yka Poluidniowa {<Beru i Wenezuela). W ostatnich laltrach występują .dość lieZille1ndyiwiJdualne, dłJuższe
luJb krótsze, Wytjazdy zaJgrallli'CZThestudentów
i aibSlo1lwJeiI1tólw
,etno!grat~i.
- Wszystkie tle faikty wywarły ni'ewątplrWlie swój beqJpOOredmii pOŚTOOI11i WlpłY1wlIla naszą lIla!Ukę. Całość zaś SlptraJWeinografiC'ZJnyc'h usiłuje
korelo'wać pawl9tia'ły w 191715 lir. KJorrnitelt NalUk Etnol1ogic7lllY'ChPAN skupiający 30 przreid!stalWlilCicli
·tej nalUk,ii niektóryoh pokJr€Winydh.
Na tak uikształfuwanym
gtmlJncie narodziły się piraby orclmienm.ego
OkJreśl€lllia zaJimJter€'SiOlwańi pola po:zmawczegl() etnograru. SpOira grupa.

Polska

etnografia

po II

wojnie

15

zwłasze:za młodych adeptów tej nalUlki, s'kJUipiłaSlwoją Uiwagę na dwóch
generalnych k}westiach: 1) przergilądzie dotyC'hc'zal'3lo~egodorobku te!oretycmego etnografiIi. krajowej oraz 2) wyJka'zaniu możliwości nOrwleg~jakościowo podej'ścia do zjaW'ilSkkUilttNy. Jeśli chodzi o ikIWe5tię1), to do
dzisiaj nie osiąg!I1ięto zaidmva1a,jącychrezultatów - brok jeSit systemowego pr~ergłądrui kryityczmej anau.izy .dotychc:zal'i<~ych założeń tooll":eitycznych ·etnografiili..Wyka1zano jed)'lnie nieadekwatność dmnrinującego w praktyce, tlradycyjlnelglo sposobu alna'lizy kultury, kitóry nie móg1ł dorprowadzić do całośc'iolwego spojrzenia na 'zjalwiska kułturrolwe. w ich wzajemnym po~li.ązaniu d€'term:iJnacyjnytm (i{,wtura w tym ujęciu sprorwadza się do zJbiorruifóimych elementów 'n~'e powri.ą1zanyohze wbą, tll"aik:t.owa'Ilych w seusi'e ;wy.tworów już poMrtałych i "wbiektyw.i'WiWHnyc'h").
Zanegorwano również .zasadność podziału 'ca:ŁokształtlUkurlt'UJTyna jej sfery: roolteri'a1Jną,slPoł'eezmą,i duchową. Na kOlIriec wreszcie podikJreŚillOno
ni€lprz)'ldartmolść
dotychezasorwy,ch założeń ,oanośnue kultury do badań nad
kultmą symiboil:ilcziną.
Jeśli chodm o kwestię 2) - pozytyrwny prQlgram badań nad ikJu1'turą
- tutaj zrobiono nieco więoej. Na początku lat 'i)O-tych "od!kr)'l1o" dla
krajowej et,nografii C. 'Levi-Straussa i cały nmt strukturalistycznej
re_
fleksji nad. kulturą. Mlorlzli adhere.ncistruktuTalizmu
w po.}slkiej etnQgrafii zajmują się nie tyle fi[ozoficznymi impihkacjami struJMura:1iJZJmu
(teza o wrodzoności Sltru!ktur, naltura strukturalliJstytc::;mi1ede:liillliowa1nego
"śwata kuiltury"), ile możhwościami tej orientacji badawczej jaklo dogodnej i płOidJnej,po'ZJnawC'zoanali'zy poszczegó1nych dziedzin :ku~tury
symrbolioonej. W OIparruiuo pro!pO!Il<OWaII1e
na g:runc1e tej teorii schematy
metooo'l ogti.crmemłodzi adepci opracowah przy kłaidOWIenilejalk:o analizy
dotyczące zjalWtiskmalgii, sym:boElki obrzędowej i mi!tol1ogiiludowej.
W o~tartnich ,lai1:achUiwl~da'Ozn:iają
się tendencje wią'zania k[asyczneg'o
stirnkJtuTalli'zmuw e1Jnologii (start)'l9tycznego, jalk nazwałby go J. Piaget)
z dokonaniami francUSkiej szktoły historycznej, t'Z1W."La nouveli1!e histoire" (p. Aries, M. Bloch, B. Braude1, J. Le Gaff, Guy Bois i ·n.).
To połąoZ€lni'ema w przeikonaniu 'Wyz;n~ców tłumaczyć "st:ru:kitUJrydłiug\iiegotrwania" ,w perspektywie histmYClZJnQ~s!Jruikltu<railinelj
i dO\Prnwad:zić
w efeikcie do porwstania antrOipolo'gii historyczmej, krt:óra za!wierać będzie
w sobie ddtychtlzasolWy strulkt'UlralLzrrn
i efektywnie połączy w sobie dwie
perspektywy badarwcze - synchroniczną i diachronicz:ną. Na razi!e powstaje to jednak w sfe~e .deMamtylw:nej i nie podjęto jeszcze empiryc'Zn)'iCh!badań na tym gruncie.
W ściSłym Zlwiązku ze strulk1JUralistyc:zmym odłamem tzw. "l1J()Iwej
etnologii" IW Polsce są wyzna~cy 'ZalO'ż,eńt€O'T€ltyc'ZJnych
w)'lpracowanych w ramach rad:ziec~iej s2'Jko~ysemiotycznej z TaTtu. lcł1zJdalniem,
potraktowi3.rruiekultury j'ako zbioru
t e k s t ów
je.'>t szczegóftni:e liŻyt

16

JÓZEF BURSZTA, BRO ISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA

teczne w badanriach przekazów kultury symbolicznej - miJtó'W, baśni,
bajek, pTZYJPOiWi,eśCli.
Analiza serrui.dtyczna zawa.era w sobie aspekt syntaiktyazmy, semantyc:m1Y oraz pra:grrnat)'ICzny. Z wYll1ilkówprz€ipTOIwadlZ'onych amali'z na piertWs:ZYlChdwóC'hpozioma'ch wnioSikruje się o a~pekcie
pragiIWłity,c:zmymzjawiska, który odnosi się do stosunku naidalWców i 00bio~cÓ'Wznaków do ,tekstu (Inp. oikTteskmegoobrzędu).
Nie!któ!rzy ZlWolelI1lIllilcy
s<emi~ltycZlnejteoirii. zjaiWilSlkkJulltu!rdW)'IChpostulwją odrębność alIla,lrilzypra'grrnaltycznej i Sikwpi'ają się na tz:w. spolecznej sytuacji !komurniwwaiI1ia, tj. wychodzą pooa sam teikst (poza powiązarnia w€lwnątir'zteikst'owe znaków) i badają zac'hoiWania społeczne jednoobek w ~oc.esie S€'miotY'c~ego pT'zeka1zJ'lwalIlJia
kOiffiuniJkaitówZIllaikowych. Równteż j€idnak. i too nurt badań etnogTa!ficzn)'ICh pooosta,je, jaJk
dotąd, na wstępnym etarpi.le;precyziQIwania me1Jod i zalkreślwl1'iapłaszczyzny badaJWczej. Mając jednalk na u.iWa,clzeSlpoxe osiągnięcia semliotyików
literatury 'IN Polsce, mO'żma spQidzielWaćsię ,w p'IiZJ'IS:z!łości
eIf€\ktywnJ'ICh
analiz iJlllllych d1.ied~n kultury dokonywany oh już prnez samych €ltnogirad:ó'IN.
PojaiW'ia1jąsię już pi'eŁI'wSIZ€
tego typu prace.
TI"Z1ocrian
odłamem Iwreszcie młodej generacji pollS/kochetlllogTafów j€St
odłam ZlWoll€1I11nilkÓIW
fenomenOllogiozmego cha'ra!ktte:ryrowarnIiaśw:iaft.ak.ulturr-y. Braee te są na ra~e na etalPie pTzysiWajarnia polskiej etnogracfii trra- .
dycj,i myśilowej E. Husserla, R. I:ngaroiena, R. otto" M. E1iade. Ambicją
zaś jest zalSltOOOJWarn;ie
metOIdy f€lIllQlIl1ernolog'icznej
(niezbyt zresztą jasno
preZlentQW'anej) do antiropolO1gIiJC':zmych
badań nad "istotą sYrrnibOllu,
~eligiri
i kultury". Na ef,e;k1y,'Podobnie jak. w rPTzJ'lpadkiusemioty1ki, tI"Zeba jednak jeszcze poczekać.
DosłoiWIniew osta,tmich 2 - 3 latach pojawiła się najmłodsza generacja
etnQgrafó1w poJis'k:ich,których amb:i:cją jest chal1'aiktery:zx)lwanieteoretyczno-rnetodologi'0Z1I1yc'hpodstaw etnografii jarko nalUikti.bez ściśle zakreślonych glrank i pT'Oiblema.tyki haidaiwczej. Talk cha<ra.kterYZ'O'lNanaetnogra;f,ja m'iała!by zbliżać się do ideału kulturologii - a więc badać kultwrę we wszy$tkJich jej przejawach i iW)TIDi:airach.
Miałaby pr'zy tym wypracować model alnaJ:izy, który by~by w stanie uchwycić .ty!poW()antropolQ1giClZlne
cechy kultury i wyikazać rchspecyfiilkę. Zamiel1'ZI€llIi,em
tej
gru;py etnografów j'est także (jUlŻ reaJizowaina) analiza p.O\S~zególnyC'h
temiri antI"(~poJOig;fu
świat~ej
- głównie amerykańSkiej.
Gdyby chciJeć pOid:sJUIIllolwać
w kiJ.iku punktach ,pod!sitalwOiWe
zamie!rzenia programowe wymi'OOiOlllychkilllm girup młodych po'lskicn etmogl1'afÓ'w,
olka'Z'lijesię, że W\SIpómeim lWiSzy;S1lkim
jest: 1) .dą'Żeni,e do :krytycznego
przeZlwyoięż,ernlia dotylchicza'solwego stadi:umetlnOlgra£icZIllych badań nad
kulturą; 2) skupienie się na symbolicznej sferze kultury, która 'Została
wylI'aŹirliew prreszlo.ścli zalIli,edbana lub nie osiągnięto w niej waczących
efektÓIW ba:da:wlc'zych.Stąd nacisk na takie dziedziny kultury, jak magia,

Polska

etnografia

17

.po II wojnie

religia,

k05mologia, ('również IW wyrrnii'a!I"'Ze
'parówlIlawczyrrn), symbcillka
(tutaj meco o:pracowań szamanizmu w MlQIJl:go'lii);
3) precyzja
metod badaiWICzychw opalliCiu o ~espól spójnych 'za~O'ŻJeń
metodologicznych (s1Jro!k'turahzan);4) wyznaczenie nowego pola badalW'Czego'dla etnografii, rezyiglIla1cjaz dotychczasowego pr:wdmli!otowego coo'raIMeryZOiWalIlia zasięgu rprawomocmości badań e1nograHcznych ora'z 5) SZN!S'zeko~zystanie z dOlro'1)kunallillti światowej i 1lwÓTiC ze jego pr:ue!klS'ztalłcalnie
lIla potrzeby rodzimej ,etnograrfii.
Nie od rzeczy będzie jedina!k wspomnieć, że iWiękl9zośćtych ambitnych zamierzeń pozJoistaje ciągIIe 'jeszcze tylko zamierzJerniami i dopiero
najbliższe laJta 'Pokażą, co właścilwie "za1ofenuje" po1s1dej etnografii mŁode grono jej adeptów.
obrzędów

JOZEF BURSZTA,
POLISH

ETNOGRAPHY

BRONISŁAWA
(ETNOLOGY)

KOPczYNSKA-JAWORSKA

AFTER

THE SECOND

WORLD

WAR

(Summary)
This is a Polish version of an article whlich was written for the Swedish magazine "Ethnos" published by Prof. Prof, U. Hannerz and T. Gerholm. The article
will be published in a special issue of the "Ethnos" magazine devoted to characterization
of ethnography
(ethnology, social or cultural
anthropology)
in several
countries throughout
the world under the title "The Shaping 01' Nationa,l Anthropologies", Fm cO'mpaJrat'ive pUI'pOlses a fo.rma1l and suhstantial
ffi()del a.ppOlinJted
by the publishers was followed.
Re-'organiza1'ion of ethno.graphic
resear'ch in PO'lamd aUer 19'45: depa,rtment.s
uf ethnogira,phy, thei,r staff,
C,olll,ullluaUOInof va,r.ious met.holC!·olO1gi;ccl'1
aJp,pr,()I:.l;che'S,
flcldwOłrk, allJd l'esealrch units. The per:iod of 1948 - 10950: a new resealrich trend uniiiic!at'i·on am cemltraHzarticm of s'Cientifi.c and didaiCti<: coctiviteis. The period nf
-1951 - 1956: O1r'gu'n'ization of the Ins.t'iitute of the History (lf Ma.terial Culture,
crudal mcthCldo,I'ogk:al c'OInierences and nm\' metho.d'Ololglical trends, new wo.r'ks on hiSltmy of maltcrial culture and theOlry ot culture, recoI'ds of musk folklore and
fOl1kart,
Essential Cha!Digc:swhich Clccuned after 1956: withdr,a,wal fmm a relSltrie:ted
dtogma!ti3m, ju:ndion
o,f M~rxism principles
with the pl'e-rwail' aJC1h'iev·ements of
Polish schohurs, d1:rect and indirect contacts with the worLd 9cienloe, tr.ansl'atioms
of f[)rcign wlorkis, a proj.ect of !wide ethnogJ'aphic
resea.l"Ch and '~t's (inc.omplete)
reaJi.zatiOln, s'erial publi.cati1aD's, cloose rela.t'iOll1!Swith 901cioa'ogy a!nd a tendency
to
elabo'I'ate a theo,ry (lf cul:tural c:h<llll'ge,f'ieildworrk outsdide Pol:a;n'd (M.ongobia, Bulgaria), re-OIrga,nizalt'io,n of ethnogra'ph~,c cUI'1'Lculum, ethrJ!0'gralphic mu's,eology <lind
f101:~J.ou·islt.ic
movement.
The period after 1970: increaJs.ed cuJtt:a,C:ts with worLd :sci'ence, co·-operation
2

"Lud"

-

tom 66

18

JOZEF BURSZTA,

BRONISŁAWA

KOPCZYŃSKA-JAWORSKA

wi,th foreign departments,
sc.ientific expediŁionsoutside
Eu,rope. On such basis
originated attempts to define interests and cognitive scope of ethnography. Quite
a !)iig group of yQUJJg eit.hnQgra:phers have· focused ,their arttention on two general
px1oblems: l) c.rirt,ical aI11Ia1ys.iJs
od' h:ithe'l1t.o existJing theol'eti'ca1 aJchieve:nents of
PQdish ethTho~aphy, 2) possibilities of new a'pp.roaiches towa.rds cultuooi pheno-

mena.

Kolekcja

Cytat

Burszta,Józef ; Kopczyńska-Jaworska, Bronisława, “Polska etnografia (etnologia) po II wojnie / LUD 1982 t.66,” Cyfrowa Etnografia, Dostęp 6 października 2022, https://cyfrowaetnografia.pl/items/show/11462.

Formaty wyjściowe