448198abf9e72997480b5740146f0627.pdf
Media
Part of Z wierzeń i gwary ludu wodnego / Lud, 1911, t. 17
- extracted text
-
Opisy i notatk[
der Ueberschwemmung gesetztes Waldgebiet — lit. bangä Woge,
Welle, łot. buga steiniger mit Gestraüch bewachsener Platz im
Felde, sti. bhangas (Bruch, Welle) do sti. bhanäkti bricht; rus.
dyal. bużat, Lehm, Sand ausgraben iterat. do bąźiti.
Wobec tego, streszczając powyżej podane pomysły, nasz
Bugaj, zamiast domniemanego Bągaj, jak ług — łęg, może i daw
niej nic więcej nie oznaczał — z pewnym do prawdy podo
bieństwem — jak nizkie, porosłe lasem, porami zatapiane
miejscowości nadwodne bez słowiańskich świątyń i bożyszcz.
Międzyrzecze.
łF. Witowt.
Z wierzeń i gwary ludu wodnego.
I. Istoty mityczne u flisów.
W papierach, pozostałych po ś. p. prof. L. Malinowskim,
znalazł się między innemi rękopis nieznanego autora, prawdo
podobnie jednego ze słuchaczów nieboszczyka, zatytułowany:
„Zbiór słów i wyrażeń flisackich z okolicy Ulanowa"; rękopis
ten użyczony był mi łaskawie do przejrzenia przez prof. A.
Kryńskiego. Otóż mieści on krótką wzmiankę o istocie mity
cznej, która ma stanowić przedmiot zabobonnej wiary orylów
galicyjskich: jestto Lemuzyna, przeistoczona, oczywiście,
z Meluzyny. Owa czarodziejka z legend francuskich wystę
puje w pojęciu naszych flisaków, jako syrena, nimfa wodna,
a po swojsku — boginka, staje tedy obok goplany lub świte
zianki w rzędzie tych dziewic bajecznych, któremi fantazya lu
dowa usiłuje ożywić nasze wody. Czy wiarę w istnienie „meluzyn“ podzielają flisowie, zamieszkali w Kongresówce, stwierdzić
nie zdołałem. W każdym jednak razie stanowczo oświadczyć
mogę, iż wiara ta powszechną wśród nich nie jest.
II. Niektóre nazwy geograficzne w ustach
flisów.
1. Chołmno zam. Chełmno, nad Wisłą niem. Culm.
2. Dobrzeń zam. Dobrzyń, nad Wisłą.
3. Fordoń zam. Fordon, nad Wisłą niem. Fordan.
— 74
Opisy i notatki
4. Latarnia, dawn. Laternia, nad odnogą Wisły, zwaną
Leniwka (nm. Danziger Weichsel), którą oddziela dziś od Bał
tyku wydłużony ostrów Westerplatte. (P. Sł. Geogr.) Miejsco
wość ta zwie się u kaszubów Mindą albo Myndą, po niem.
Weichselmünde, co nasi geografowie przełożyli na „Wisłoujście".
5. To roń zam. Toruń, nad Wisłą, niem. Thorn.
6. Wrocławek zam. Włocławek, nad Wisłą1).
7. Wielebląg zam. Elbląg, nm. Elbing (u Klonowicza:
Olbiąg).
8. Zäjchost zam. Zawichost, nad Wisłą2).
9. Bydgoska rzeka zam. Brda, dopływ Wisły, nm.
Brahe. Nazwa to dawna. (Por. Wuttke’go Städtebuch des Lan
des Posen — Lipsk 1877 r., str. 114: fluvium Brda dictum, vulgari vero vocabulo Bydgoska rzeka nuncupatum, dokum. z r.
1637).
10. San, zam. San, dopływ Wisły. Stąd pochodne, n. p.
San owa woda, t. j. przybywająca na Wisłę z Sanu. Formę
tę znajdziemy w Volum. Legum3).
111. Przyczynek do Księgi Przysłów
S. A d a 1 be r ga.
1. Na pamięć Pana Boga chwalić.
2. Kłamać bez Boga Ojca.
3. Szyć dyabłu worek.
4. Droga nikogo nie piastuje.
5. Kto gardy, je chleb twardy.
6. Zrobić tyle, co kot napłakał.
7. Pocałunek nie uczynek.
8. Poczciwie a dobrze!
9. Tak samo pociągnie siwy, jak i kary.
’) Wszystkie powyższe nazwy słyszałem z ust szyprów, t. j. żegla
rzy zawodowych, jeżdżących na statkach spławnych; pochodzili oni bądź
z Polskich Prus, bądź z Kongresówki.
2) Szyprowie mówią poprawnie: Elbląg i Zawichost. Podane zaś
przezemnie nazwy używane są jedynie przez mniej oświeconych orylów
i zaczerpnięte zostały ze wzmiankowanego wyżej rękopisu nieznanego
autora.
3) Obie ostatnie nazwy są bardzo rozpowszechnione zarówno wśród
żeglarzy, jak i rybaków na środkowej Wiśle.
— 75 —
Opisy i notatki
10. Pieczone i warzone (t. j. obfitość wszystkiego).
11. Jak strzelać, to nabijać.
12. Wszystko w jednym worku.
13. Mieć życie i przykrycie.
14. Z poboru żołnierz — Z żołnierza swawola, a z swej woli —
niewola ').
15. Ost — rybacki trost *2).
16. Żyda — rybacka bieda2).
Bolesław Śląski.
Warszawa.
’) Historyczna ta przypowieść wyjęta jest z Pism Mikołaja Ligęzy,
kasztelana Sandomierskiego (ob. wyd. Turowskiego — Kraków 1859 r.
str. 10).
2) Oba te wyrażenia przysłowiowe zaczerpnięte są z gwary kaszubów nadmorskich. Pierwsze z nich (15) podaje w swym słowniku w for
mie dyalektycznej St. Rarnułt, drugie zaś zapisałem bezpośrednio z ust
rybaków helskich. Znaczenie: wiatr wschodni (ost) jest wielce pożądany,
gdyż napędza ryby, ciągnące gromadami, ku zatoce Gdańskiej (Danziger
Bucht); natomiast południowy wiatr (żyda), który dmie od strony lądu,
ryb przypędzić nie może i dlatego pomyślny nie jest
— 76 —