bc4710d42f7fcb196d5b427e1d477717.pdf
Media
Part of Wątek nierównych dzieci Ewy / Lud, 1910, t.16
- extracted text
-
OPISY I NOTATKI.
Wątek nierównych dzieci Ewy.
„Lament chłopski na pany“, niezwykle ciekawa broszurka
z pierwszej połowy XVII. wieku, wydana przez prof. Kallen
bacha1), przedstawia wielki interes nie tylko dla historyka
literatury, ale i dla ludoznawcy. Wskazał na to w piśmie naszem już p. St. Wasylewski 2), zwracając uwagę na ciekawy mo
tyw nierównych dzieci Ewy, zawarty w , Lamencie“, i podał też
przytem parę odnośnych wersyi humanistycznych i ludowych.
Wobec wielkiego zainteresowania, jaki „Lament“ wywołał,
sądzę, że nie będzie od rzeczy zaznaczyć, iż motyw nierównych
dzieci Ewy posiada już dzisiaj swoją monografię w postaci dyssertacyi J o h. W i n z e r a3), w której można znaleźć cenne wska
zówki do objaśnienia polskiego opracowania.
Ponieważ wspomnianej rozprawki nie udało mi się w bi
bliotekach naszych spotkać, więc sądzę, że pożądane będzie po
danie jej zawartości choćby możliwie ogólne.
') Lament chłopski na pany. Wydał Józef Kallenbach (Białe Kruki
t. I) Lwów 1910. Nadto uzupełnienie w „Białe Kruki. II. (Piotra Zbylitouskiego, Przygana wymyślnym strojom białogłowskim (160.) r.J wyd. Ka
rol Badecki). Lwów 1910. Str. 47—55.
2) Kwartalnik Etnograficzny „Lud“ XVI. (1910) Str. 109 i nast.
3i Johannes Winzer, Die ungleichen Kinder Evas in der Literatur
des 16. Jhs. Inauguraldissertation. Greifswald 1908.
— 358 —
Opisy i notatki_______________________
Motyw znany zarówno literaturze ludowej, jak uczo
nej; jest on zaś rozszerzeniem apokryficznem (Mignę, Ency
clopédie théologique 1856 Hl, 23, 332 i nast. nadto Roczniki
Eutychiusa 1. 15) ustępu Genesis IV.
W literaturze ludowej wątek ten spotyka się dość czę
sto. Znane są następujące odmianki: jedna z Walii (J. Rodenberg, Ein Herbst in Wales, Hannower 1858. S. 97), dwie z Islandyi (Isländische Yolkssagen. Aus der Sammlung von Jón Arnason ausgewählt und übers, v. M. Lehmann - Filhés. Beri. 1889.
Rittershaus Adeline, Die neuisländischen Volksmärchen. Halle,
1902) jedna z Norwegii (Haukenaes Th. S. Folkeliv og Folketro
i Hardanger belyst ved Folkelivsskildringer etc. Eidfjord. Hardanger. 1884 I. 118), jedna z Danii (Thiele J. M. Danmarks Folkesagn. Kiöbenhavn. 1843. II. 175) cztery niemieckie (Müllenhoff,
Sagen, Märchen und Lieder der Herzogtümer Schleswig-Holstein
Kiel. 1845, 279, Ztschr. d. V. f. Volkskunde, Berlin 1892 II. 409.
Menghin A Mythen, Sagen, Legenden und Schwänke. Meran
1884. Germania X. 429) dwie słowiańskie (Mignę, Enc. th. 1856
Les Apocryphes III. 335. S. Baring - Gould, Legends of Old
Testament characters. London 1871. 1. 55. Krauss Fr. S. Sagen
und Märchen der Südslaven. Leipzig 1884. II. 65) jedna fran
cuska (Badius J. Kommentar zu Baptista Mantuanus, Paris. 1501),
jedna z Hiszpanii (Caballero F. Spanische Dorfgeschichten. Pa
derborn. 1862, 163) dwie włoskie (Archivio per lo studio delle
tradizioni popolari II. (Palermo 1883) 544. Rivista delle tradi
zioni popolari italiane, VII. (Roma 1894) 510), jedna z Malty
Ulg. B Maltesische Märchen und Schwänke. Leipzig 1906 I.),
jedna z mahometańskiej tradycyi (Menzel W. Mythologische
Forschungen und Sammlungen. Stuttgart 1842 I. 40).
Wśród opracowań literackich mamy najpierw szereg
zasadniczych. Baptista Mantuanus formę tę tworzy (Bucolica. VI. Ecloga), Johannes Agricola przyswaja literaturze nie
mieckiej (Drey hundert gemeyner Sprichwörter. Hagenaw 1529,
160), przerabia następnie Johannes Stigelius (Poemata, Jenae
1566), a wreszcie Filip Melanchton stwarza formę, ważną ze
względu na późniejsze przeróbki w liście do hr. von Weida.
List Melanchtona przełożyli Stephan Vigilius (De rebus memorandis. Augsburg 1541), Caspar Brusch (Von Heva und jren
Kindern. Leipzig 1544). Nathan Chytraeus (Hundert Fabeln,
mehrteils aus Esopo 1568). Opowiadanie znajduje też zastoso— 359 —
Opisy i notatki
wąnie katechetyczne; używa go tak Lucas Lossius (Catechismus. Franc. 1558), Johann Baumgarten (Pomarius) (Catechis-mus Magdeburg 1559), Johannes Matthesius (Eine feine und gute
Narration ok. 1597).
Motyw doznawał wreszcie częstych opracowań drama
tycznych a mianowicie przez następujących autorów: Hein
rich Knaust (1539) Sixt Birck (1547), Hans Sachs (1553) Arnold
Quiting (1587) Nicolaus Selneccer (1560) Balth. Schnurr (1596)
Joh. Stricker (1570) Wolfgang Ketzel (1613).
Z tego suchego wyliczenia bibliograficznego możemy już
widzieć, jak niezwykle rozszerzony i popularny był w XVI. w.
motyw nierównych dzieci Ewy. A w jakim stosunku pozostaje
do wyżej przytoczonego materyału ustęp polski w „Lamencie
chłopskim? Mojem zdaniem łatwo dać na to odpowiedź. Opra
cowanie polskie jest niczem innem jak przeróbką
Baptysty Mantuana. Zestawienie tekstów może o tern
przekonać.
Lament chłopski na pany.
Jeszcze z początku świata, Jewa siła
Wyszedszy z raju synów narodziła.
Nawiedził ją Bóg po piętnastym lecie,
Chcąc wiedzieć, jako rządzą się na świecie.
Baptista Mantuanus. Bucólica. Aecloga sexta
quae die i tur cornix de disceptatione rusticorum
e t c i v i u m 1)
Principio rerum primaeque ab origine mundi
Cum midiere marem sociali foedere iungens
Coeli opifex (sic namque deum appellabat Amyntas.
Nomen adhuc teneo) natos producere iussit
Atque modum docuit fieri quo pignora possent.
') Tekst łaciński cytuję na podstawie egzemplarza Bibl. Z. N. 1.
Ossolińskich (1. inw. 22 073) pt. Egloge Vergilij Neoterici: hoc est: Baptiste Mantuani Carmette. Impressum Liptzck perJacobum Thanner Herbipolitanum. 1512. Wiersze tekstu łacińskiego zgodne z tekstem polskim
podaję drukiem rozstrzelonym.
— 360 —
Opisy i notatki
Jewa na ten czas była w domu sama.
Bo za owcami posłała Jadama.
A dzieci, których gromada stojała,
Uboga matka na łonie czosała.
Wstyd ją pokazać było synów ciżbę,
Tak iż się ledwa mogli zmieścić w izbę.
Żeby Pan jako nie strofował Jewy,
Niektóre skryła w siano, drugie w plewy.
A w tym Bóg przyszedł, i kazał Jewiny
Przed się postawić do jednego syny.
Co starszym tedy kazała przyść matka,
Patrząc, co będzie z nimi do ostatka.
Accinxere operi, mandata fideliter implent,
Sicque utinam de pomi esu servata fuissent!
Femina fit mater, puerum parit atque puellam;
Atque puerpereo simili fecunda quotannis
Auxit in immensum generis primordia nostri.
Post tria lustra deus rediit, dum pignora pectit
Femina, prospiciens venientem a limine vidit.
Adam aberat, securus oves pascebat, — adulter
Nullus adhuc suspectus erat, sed multiplicatis
Connubiis fraudata fides, sine cornibus hirci
Facti et Zelotipo coniunx suspecta marito,
Nam quae quisque facit, fieri sibi furta veretur.
Erubuit mater nimiaeque libidinis ingens
Indicium rata tot natos abscondere quosdam
Accélérât, feno sepelit paleisque recondit.
lamque lares deus ingressus, salvere penates
Iussit et hue, dixit, mulier tua pignora profer.
Femina maiores natu procederé mandat.
His deus arrisit, velut arridere solemus
361 “
Opisy i notatki
Bóg, obaczywszy ono piękne koło,
Tak do pierwszego jął mówić wesoło:
Ty na stolicy królewskiej usiądziesz,
Ty sekretarzem, ty hetmanem będziesz!
Ty bądź marszałkiem, ty bądź senatorem.
Inne zaś także podzielił tym wzorem:
Na kasztelany, kanclerze, starosty,
Tylko co jeszcze lud zostawał prosty.
Matka radosna, gdy tego postrzegła,
Tudzież po drugich do gumna pobiegła,
1 rzekła: cóż dasz tej kupie, co stoi,
Panie, boć też to są synowie moi.
Pan widząc wszystkie zarosłe jak sowy,
Bo im plewami bielały się głowy,
Po plecach była z mierzwą pajęczyna...
A zatym taka potka ich nowina:
Exiguis avium pullis parvisve catellis,
Et primo laetatus ait: cape regia sceptra,
Rex eris, ac ferrum et belli dedit arma secundo,
Et dux, inquit, eris; fasces populique secures
Protulit et vites et pila insignia Romae.
Iamque magistratus celebres partitus in omnem
Progeniem humanos tacitus volvebat honores.
Interea mater, rebus gavisa secundis,
Evolat ad caulas, et quos absconderat ultro
Protulit; haec dicens nostri quoque pignora ventris:
Hos aliquo pater omnipotens dignabere dono.
Setosum albebat paleis caput, haeserat armis
Sti amen, et antiquis quae pendet aranea tectis.
Non arrisit eis, sed tristi turbidus ore:
Vos fenum, terram et stipulas, deus inquit, oletis,
V ester erit stimulus, vester ligo, p as tina vest r a,
Vester erit vomer, iuga vestra, agrestia vestra
- 362
Opisy i notatki
Wasza rzecz będzie brony, rad|a, pługi,
Będziecie orać tak jeden jak drugi,
Drudzy będziecie koniarze, wołowcy,
Inni pilnować na ugorze owcy.
Kosarze, flisi, żeńcy i tak kmieci
Was chcę mieć wiecznie, także wasze dzieci,
A wy zaś drudzy te dary odnieście,
Rzemiosła macie pilnować przy mieście.
Z was kołodzieje, smolarze i krawcy,
Kopcidymowie, garbarze, plugawcy.
Próżno się tedy frasujem na pany,
Onym od Boga rząd na nas podany.
Omnia, aratores eritis peco rumque magistri,
Fenisecae, solifossores, nautae atque bubulci.
Sed tamen e x vobis quosdam donabimus urbe,
Qui sint łartores, lani i, lixae artocopique,
Et genus hoc alii: soliti sordescere semper,
S u d a t e et toto servite prioribus aevo.
Taliter omnipotens fatus repetivit Olympum.
Sic factum est servile genus: sic ruris et urbis
Inductum discrimen ait Mantous Amyntas.
Że Baptysta Mantuańczyk był wzorem, na którym opierał
się autor „Lamentu“, jest to zupełnie zrozumiałe, bo na nim to
przecie uczono poprawnego stylu polskich scholarów, o „Eclo
gae“ wykłada w uniwersytecie krakowskim r. 1520. Jakób ze
Sieradza '), a wogóle Eclogae musiały być bardzo pilnie czy
tane i komentowane; dowodzą tego choćby np. obficie glossowane egzemplarze Bibl. Ossolińskich.
*
*
*
Warto może zauważyć też będzie, że kto wie, czy za po
średnictwem opracowania motywu nierównych dzieci Ewy przez
») Wilhelm Bruchnalski. Z dziejów walki z pornografią w Polsce.
(Baptysta Mantuańczyk i jego „Contra poetas impúdica scribentes car
men“) Lwów 1909. (Odbitka z jednodniówki „Pornografia“) Str. 16.
363 —
Opisy i notatki
Jana Agricolę nie dostało się do nas epigramatyczne
dzenie:
powie
Gdy pierwszy Adam z Ewą glinę kopał,
Proszę, kto komu na on czas chłopał?
Agricola mówi *2):
Do Adam reutte und Eva span,
Wer was do ein edelman?
Wiadomo zaś,
Bali3);
że autorem tego zagadnienia
był John
When Adam delved, and Eve span,
Who was then the gentleman?
Adam Fischer.
Chaty włościańskie okolic Dubiecka
w pow. przemyskim.
Miasteczko Dubiecko w pow. przemyskim leży już na
Podkarpaciu, otoczone dokoła pasmami niewysokich wzgórz.
Na stokach ich, albo u podnóża rozciągają się rozprószone
tu i ówdzie wsie, jedne zamieszkałe przez ludność polską, inne
przez ruską. Zwiedzając kilkanaście z nich, starałem się wyśle
dzić, czy zachodzi jaka różnica w budownictwie między jednemi,
a drugiemi — wybitniejszej jednak zauważyć nie mogłem tak,
że mówiąc o ludowem budownictwie okolic Dubiecka, nie można
czynić różnicy między osadami ruskiemi a polskiemi. Jedne jak
drugie rozciągają się zawsze wzdłuż drogi długim szeregiem,
tworzącym czasem wraz z nią niewielkie zakręty; od głównej
drogi, ciągnącej się przez środek wsi rozchodzą się boczne
*) Co nowego. Zbiór anekdot polskich z r. 1650. Wydał Aleksan
der Brückner. Kraków 1903. (Bibl. pis. polsk. Wydawnictwo Akademii
umiej, w Krakowie, nr. 48) Str. 36. nr. LIII.
2) Johann Agricola, Drey hundert Gemeyner Sprichwörter. Hagenaw. Setzarius 1529. 160.
3) Dyboski R. Dr. Literatura i język średniowieczny Anglii. Kra
ków 1910. Str. 218.
364