e24a6728803c48a8a753d6cb4bdc6d44.pdf
Media
Part of Mennonici w Galicyi / Lud, 1909, t. 15
- extracted text
-
Opisy i notatki
Menonici w Galicy!.
W niedalekiein sąsiedztwie Lwowa, w miejscowości Kiernicy (pow. Gródek Jagielloński), istnieje zorganizowana gmina
wyznaniowa menonicka. Menonici stanowią samoistny odłam
protestantyzmu i liczą około dwa miliony zwolenników, roz
prószonych po Europie i północnej Ameryce. Pokaźna ich
liczba mieszka w południowej Rosyi, przeważnie bardzo za
można, bo niektórzy są nawet milionerami. Ponadto tworzą
znaczne gminy w południowych Niemczech, Prusiech, Holandyi,
Belgii, Francyi, Kanadzie i w Stanach Zjednoczonych. W Galicyi mieszka Menonitów około 800 dusz, z czego według osta
tniego spisu rodzin 172, rozrzuconych głównie we wschodniej
części kraju, a przedewszystkiem niedaleko Lwowa. Menonici
galicyjscy cieszą się zamożnością, bo posiadają ogółem ponad
10 milionów koron majątku, zaczem na głowę wypada ponad
12.500 koron.
Założycielem menonityzmu był Simonis Menno, uro
dzony w 1492 r. w Witmarsum we Fryzlandyi, zmarły 13. sty
cznia r. 1559 w Fresenburg przy Oldesloe w Holsztyńskiem.
W miejscowości rodzinnej wzniesiono mu pomnik w r. 1879.
Główne zasady swojej nauki wyłożył w r. 1539. w książce p. n.
„Fundamentbuch von dem rechten christlichen Glauben“. Naj
zupełniejsze wydanie pism mistrza ogłosili zwolennicy w Am
sterdamie w r. 1681.
Wyznanie menonickie jest w głównych zasadach dosyć
zgodne z nauką protestancką, zwłaszcza z kalwinizmem. Najznamienniejszą właściwością nauki Menonitów jest chrzest do
rosłych. Kierują się bowiem rozumowaniem, że naprzód należy
poznać i zrozumieć zasady chrześcijanizmu, poczem dopiero
można być ochrzczonym. Chrzczą tedy młodzież, która przekro
czyła co najmniej lat 14, a więc może być uważana za dorosłą.
W świątyniach nie mają Menonici żadnych obrazów, na
wet krzyżów, opierając się w tym względzie na 2-em przyka
zaniu dekalogu i uważając wszelkie inne postępowanie za bał
wochwalstwo. Uważając się za posłusznych nauce Jezusa w ka:
zaniu na górze, Menonici nigdy nie przysięgają, a stwierdzają
prawdomówność podaniem prawicy słowami „tak“ lub „nie“.
— 224 —
Opisy i notatki
Prawo austryackie zostawiło im w tym kierunku wyraźną
swobodę.
Jako głosiciele predestynacyi nie uznają czyśćca. Nie uznają
również spowiedzi ustnej, gdyż — jak nauczają — nie potrze
bują pośrednika między Bogiem a sobą. Jeżeli poczuwają się
do grzechu, zwracają się do Boga w modlitwie bezpośredniej
i czynią pokutę, ale nie publicznie ani w sposób uderzający.
Wolno im jednakże szukać porady i pociechy u duchownego,
który.w takich razach powinien zachować rozsądne, a więc nie
bezwzględne milczenie. Nie znają także Menonici czci świętych,
bo według ich nauki tylko sam Bóg jest święty, a każdy czło
wiek jest grzesznikiem, którego zbawienie jest w ręku Boga
i tylko Bóg może o niem wiedzieć, lecz nigdy ludzie. Maryę
nazywają błogosławioną, jako matkę Jezusową, ale nie uważają
jej za matkę Bożą.
Wyznają jednego Boga, którego istota objawiła się i obja
wia się ludziom trzykrotnie — jako: Ojciec, Syn i Duch święty.
Zdają się jednak nie uznawać trzech osób Bożych. Jezusa na
zywają Menonici nie Bogiem, lecz synem Bożym, jak my
wszyscy jesteśmy także dziećmi Boga. Znaczenie męki Jezusa
polega nie na okrutnej śmierci ciała, lecz na mocy ducha, na
zwycięstwie nad sobą i światem. Duch święty według ich nauki
jest duchem prawdy, mądrości, bogobojności, porządku, kar
ności, wolności, miłości i pokoju. Tego ducha miał w sobie
Chrystus i mają ci, którzy do Chrystusa należą. On nakłania
do wszystkiego, co dobre, boskie i święte, oraz daje wierzącym
świadectwo, że są dziećmi Boga, przez co przynosi im pokój
i uszczęśliwienie.
Menonici uznają tylko dwa sakramenty, to jest święte czyn
ności : chrzest, jako znak zewnętrzny wstąpienia do gminy chrze
ścijańskiej, oraz wieczerzę pańską, jako pamiątkę męki Jezusa
Chrystusa i znak braterstwa. Małżeństwo uważają za czynność
świętą, lecz nie za związek nierozerwalny. Może być bowiem
rozerwany przez wiarołomstwo lub grzeszne życie jednej ze
stron, dalej przez nieprzezwyciężony ale usprawiedliwiony wstręt,
obawę, odrazę lub trwogęJak z tego widać, możnaby Menonitów uważać za spad
kobierców Anabaptystów czyli Nowochrzczeńców, którzy znani
byli w Polsce w w. XVI., z którymi polemizował na tylu miej
scach nasz Piotr Skarga, a między innemi w swoich Kazaniach
— 225 —
Opisy i notatki
sejmowych. Mają więc Menonici dawne w Polsce tradycye, choć
dzisiejsi członkowie tego wyznania na naszej ziemi wywodzą
się z pnia nowszego, całkowicie cudzoziemskiego, przyczem za
uważyć należy, że do niedawna tę swoją odrębność cudzoziem
ską usiłowali jak najpilniej zachować. Dzisiaj, jak tego słusznie
spodziewać się należało, stosunki zaczynają się zmieniać i Me
nonici czują się coraz bardziej dobrymi synami tej ziemi, na
której od kilku pokoleń rodzą się, pracują i umierają. Przyta
czam w tej sprawie słowa listu pewnego bardzo poważnego Menonity:
„Ze względu, że tutejsi Menonici są na punkcie religijnym
bardzo tolerantni i nie narzucają nikomu swoich religijnych prze
konań i religii, a odznaczają się (do tego czasu) prawością cha
rakteru, doznają przez to tak ze strony Polaków jak też i Ru
sinów wielkiego szacunku i poważania, tern bardziej, że w po
litykę się nie mieszali i jeszcze teraz z bardzo małymi wyjątkami
się nie mieszają. Żaden z Menonitów nie należy do szowinisty
cznego niemieckiego bundu (Deutscher Bund), chociaż całą du
szą wszyscy czują się Niemcami, ale z powodu braku szkół
niemieckich (średnich) z czasem muszą stracić cechy niemieckości. Nie można się temu dziwić, bo obcując ciągle z Polakami
z czasem człowiek musi przesiąknąć tym polonizmem, ale w ta
kim wypadku staje się może większym patryotą, aniżeli inny jaki
z prapradziada urodzony Polak. Małżeństwa tutejszych Menonitów
skojarzone zostały przeważnie między sobą, ale w ostatnich
czasach Menonitki wychodzą za Polaków, a w małych wyjątkach
za Rusinów — i naodwrót. W takich wypadkach obie strony
zatrzymują swoją religię i żyją ze sobą nader szczęśliwie“.
Dzisiejsi Menonici galicyjscy zaczynają swój rodowód pol
ski od r. 1780, w którym cesarz Józef II. sprowadził około 16
rodzin niemieckich z prowincyi nadreńskiej Hessen Darmstadt
do Galicyi i osiedlił je w gminie Serdyce, (z niemiecką nazwą
„Einsiedel“) koło Szczerca pod Lwowem. Z tego gniazda wy
wodzą się wszyscy Menonici galicyjscy. Tutaj, aczkolwiek na
małym obszarze (po 20 morgów na rodzinę), oszczędnie i do
brze gospodarując, przyszli do dostatku i kupowali albo brali
w dzierżawę większe majątki, przez co „własną pracą“ stali się
względnie zamożnymi. I dzisiaj jeszcze oddają się z zamiłowa
niem zawodowemu gospodarstwu, dlatego też poszukiwani są
jako dzierżawcy ze strony polskich panów, zakonów i kapituł.
- 226
Opisy i notatk
Z ogólnej liczby 172 rodzin 138 zajmowało się uprawą roli
w charakterze właścicieli albo dzierżawców. Do służby państwo
wej wstępują w małej tylko ilości, gdyż kochają niezależność
i chcą być wolni od wszelkich szykan i t. p.
Do r. 1867 byli Menonici wolni od służby wojskowej. Od
tego czasu służą przeważnie przy sanitetach jako samaryci, gdyż
nie wolno im przelewać krwi ludzkiej. Prawo służby przy sani
tetach jako prerogatywa, jest im zawarowane ustawą. Minister
stwo wyznań reskryptem z dnia 24. listopada 1908 1. 38.127
zatwierdziło statut galicyjskiej gminy menonickiej w KiernicyLwowie, do której wszyscy tutejsi Menonici należą, przez co
wyznanie menonickie zostało niejako uznane za prawnopaństwowe. Zarząd gminy wyznaniowej sprawuje t. zw. Vorstand,
składający się z 5-ciu przez gminę wybranych członków. Na
czele zarządu stoi t. zw. kurator, którym jest obecnie p. Jan
Müller, właściciel dóbr w Błyszczywodach ad Żółkiew. Ducho
wnych (Prediger, Aeltester) wybiera również gmina. Są nimi
obecnie panowie: Jan Klein, proboszcz w Kiernicy i Henryk
Pauls, teolog, kaznodzieja i katecheta we Lwowie. Ustrój gminny
oparty jest na bezwzględnem równouprawnieniu członków peł
noletnich. Hierarchii duchownej nie znają.
Nazwiska rodzin menonickich w Galicyi są następujące:
Albert, Bachman (18 rodzin), Brabacher (4 rodź.), Bechtel, Bisanz (2 rodź.), Christ, Ewy (14 rodź.), Forrer, Grenik, Hubin,
Huber (2 rodź.), Hampel, Jotter, Kintzi (9 rodź.), Krämer, Klip
pel, Kulczycka, Klein (5 rodź.), Laise (5 rodź.), Linscheid (10
rodź.), Müller (27 rodź.), Merk, Nerstheimer, Orth (2 rodź.),
Pauls, Piaszczyńska, Rupp (27 rodź.), Reichert, Schmidt (12 rodź.),
Stauffer (9 rodź.), Schofłer, Santrućkowa, Schweitzer, Schreier
(9 rodź.), Schott, Senger, Warywoda, Medyńska — razem na
zwisk 38.
Według §. 8. statutu Gmina wyznaniowa menonicka daje
członkom swoim dostęp do łask kościelnych, możność ubiega
nia się o urząd duchownego, uczestnictwo w instytucyach i pra
wach gminy. Żąda zaś od wszystkich członków bez względu na
płeć i stan, uczciwego życia chrześcijańskiego, zwłaszcza ucze
stnictwa w nabożeństwie publicznem i przy święceniu wieczerzy
pańskiej, pokoju wzajemnego, zgody z innowiercami, posłuszeń
stwa prawom państwowym, poddawania się zaiządzeniom ko
ścielnym, poszanowania duchownych i świeckich przedstawicieli
— 227
Opisy i notatki
gminy i ich postanowień, przyjmowania powierzonych urzędów
gminnych i sumiennego spełniania przyjętych w tej mierze po
winności, nareszcie stwierdzania w rodzinnem życiu zasad wiary
chrześcijańsko-menonickiej i usilnej troski o dobro gminy.
Na opłatę potrzeb kościelnych i wynagrodzenia dla ducho
wnych w r. 1909 złożyła gmina wyznaniowa kiernicka 5.400 K.
Ponadto rozporządza gmina trzema funduszami, a to funduszem
na duchownego, złożonym przez ś. p. Piotra i Magdalenę Kintzi i dwoma funduszami szkolnymi. Jeden złożyli ciż sami ś. p.
małżonkowie, drugi zaś Jan Müller senior. Fundusze te należą
do majątku gminy i podobnie, jak reszta majątku nie mogą być
rozdzielone między członków gminy. Na wypadek rozwiązania
gminy według §. 70 statutu, majątek ma przejść na najbliższą
gminę menonicką, a gdyby takiej w Galicyi nie było, na jedną
z najbliższych gmin ewangelicko-augsburskich lub helweckich,
z tern wszakże zastrzeżeniem, że majątek ma być zwrócony, je
żeliby gmina menonicką na miejsce dawnej w prawny sposób
na nowo została zawiązaną.
Wiadomości o Menonitach galicyjskich zaezerpnąłem z wy
dawnictwa p. n. „Glaubensbekenntniss für Taufgesinnte der galizischen Mennoniten (Lwów 1904)“. Nadto cennych uwag i wska
zówek dostarczył mi p. Jan Müller, kurator gminy menonickiej
i właściciel dóbr w Błyszczy wodach, któremu za to na tern
miejscu uprzejme składam podziękowanie.
Lwów.
Dr. Michał Janik.
228 —