4411c3e6231a29035e5863829dc6e97d.pdf
Media
Part of Nowe przyczynki do drugiego wydania "Księgi przysłów" S. Adalberta. Setka II / Lud, 1908, t. 14
- extracted text
-
MATERYAŁY I POSZUKIWANIA.
Nowe przyczynki
do drugiego wydania „Księgi przysłów“
S. Adalberga.
Setka II.
101. Marzec 26. Odm. w „Pismach rozmaitych“ Aug.
Żdżarskiego (Warsz. 1823. t. II., s. 222.): „Suchy marzec, mo
kry maj, | Będzie żytko, kieby gaj“.
102. Mieć. Dod. z Magnuszewskiego „Zemsty panny Ur
szuli“ (rozdz. V.) przysh, znane zresztą powszechnie: „mam
ich wszystkich za ba i bardzo“, czyli, jak wymawiają we Lwo
wie : za bajbardzo.
103. Mierzyć 3. Prw. Papr. K- XXIV., 25—6.: „Jakową
miarą mierzysz ty bliźniemu twemu, | Takową mierzyć będą
i tobie samemu“ i tamże LXXI., 31. : „A jak komu sam mie
rzysz, tak ci też odmierzą".
104. Miesiąc. Brak znanego powszechnie zwrotu, który
czytam w „Szkicach“ A. Szymańskiego (I., 68.: Maciej Mazur)
w zdaniu: „(Ano myślę sobie, gorzej będzie, bo na pewniaka
szykuje mi co takiego, że) ruski miesiąc popamiętam“. Podobnie
Sewer-Maciejowski w „Kobiecie" (Życie Krak. 1898.) pisze:
„(Spiorę cię, że) popamiętasz ruski miesiąc“.
— 237 —
105. Milczeć. Dod. z Noworocztiika litewsk. na r. 1831.,
s. 6. (wiersz D. Orlickiego): „Będę milczał, jak wryty .
Dod.
z Mickiewiczowego przekładu ustępu „Don Karlosa“ w. 272.:
„milczeć, jak skała“. - Dod. z „Pytań i odpowiedzi“ J. hr.
Borkowskiego: „milczeć, jak turecki święty“. — Dod. z wier
sza Cz. Jankowskiego „Za dni Cezarów 11.“ zwrot: „milczący,
jak noc“.
106. Mleko. Dod. z „Kapryśnej“ W. Bełzy zwrot: „(Pogro
ziła na mnie zlekka) A ptasiego czy dasz mleka? (1 rozśmiała
się)“.
.
.
107. Młyn 2. Prw. Tetm. Zaw. 70.: „(Nawet mi mc memówił Daniel Ryży, | Choć) on, jako młyn, co nasypią, miele“
t. zn. powtarza plotki.
108. Modlić się 5. tekst główny ==
VIII., 253.: „Op
matko, matko! modlicie się pod figurą, a macie djabła za skórą
(Zza
krakowskich rogatek).
109. Mruczeć 3. Odm. dawniejszą od podanych u A.a
zawiera Bar. 77.: „Jakci mruczy, by niedźwiedź, chodzący
po lesie“.
1(
110. Mucha 39. Prw. w wierszu „Zdradzie domowego
(Zab. przyj, i pożyt. 1775. XI., 171.): „Stawa mu (wydruk,
błędnie: snu) mucha, jak mówią, wielbłądem*.
111. Myśleć 6. Aleksander Chodźko w poemacie „Derarze“ II. (Poezje 1829., s. 149.) pisze: „1 o niebieskich marzyć
migdałach“. Prw. w „Julci“ J. Borkowskiego: „o niebieskich
migdałach myślała“, a w „Posłuszeństwie J. Korzeniowskiego
zwroty: „marzenie o niebieskich migdałach i: „myśleć o nie
bieskich migdałach“.
112. Nauka 20. Odm. w „Zającu i czajce“ J. K. Pajgerta:
„Niech nieidzie w las nauka!“
113. Nić 8. Odm.: „Po nitce do kłębka“ stanowi napis
powieści Kaź. Chłędowskiego, wydanej w Krak. 1872. r.
114. Niedźwiedź 7. Odm. Pr. liter. 1838., 145.: „Kto jedzie
na niedźwiedzia, niech sobie łóżko gotuje, a kto na wieprza,
_ Dod. Tetm. Zaw. 99.: „Niedźwiedź jest niedźwie
dziem, | A kupie wilków nieda przecie rady“.
115. Ogar. Przedruk, też z Gospod. jezd. (1690). w Pr.
liter. 1838., 145. Zwracam uwagę, że wyr. zwajcza, należy po
prawić na zwajca, co powstało ze zwadźcy taksamo, jak rajca
z radżcy.
— 238 —
116. Ojciec 6. Odm.: „Jaki ociec, takie syćko“ w Orkana
Now. 85.
117. Oko. Dod. z „Ziemi i gwiazd“ J. K. Pajgerta zwrot,
znany powszechnie: „Choć oczy wykol, (nic widzieć niemo
żna)“. — Z Litwy znam ustnie wyrażenie : „oczy mak, jak
u słonego zająca“, używane o człowieku, któremu oczy kleją
się do snu.
118. Osiek 7. Prw. Bar. 389..: „Toć tam właśnie, jak
w Osieku, sprawa“.
119. Osieł. Dod. Papr. R. LXIX., 19 : „Osieł niesie, roz
umie : stanie Bóg za szkodę“.
120. Padać. Dod. z Orkana Now. 4L: „(A od czego przy
słowie :) Tak będzie, jak padnie ?“
121. Pan 28. (i 84.) Prw. Papr. R. XXXIL, 44. : „(Mający
na pamięci, co Chrystus powiedział :) Dwiema się pany bawić
źle, by każdy wiedział“. — 162. (bez źródła u A.) = Mick.
„Pani Twardowska“ w. 99. — 253. Odm. w wierszu „I my !“
Cz. Jankowskiego : „Hej, po cholewach pana znaj !“ — Dod.
Papr. K- LXIX., 39. : „Już pan, już ma i rozum, gdy ma skar
bów wiele“, co dziś wyrażają zwykle krótko : „Ma pan rozum !“
122. Paryż 1. Odm. w „Mowie kwiatów“ J. Borkowskiego
pod h. Hreczka: „I w Paryżu niezrobią z kaszy iyżu“ (Pisma
I., 413).
123. Pić 38. Prw. Bar. 154.: „Wyssę ja ją, jak gębką“.
124. Piec 4. Odm. w Załuskiego Z. R. III., 456. : „Kto
lega | W piecu, taki ożogiem drugich zwykle sięga“. — 11. tekst
gł. figuruje jako napis powieści Stan. Ch(rzanowskiego) w Tyg.
liter. Pozn. 1844—45. R. VII.
125. Piekarski. Brzmienie: „pleciesz waść, jak Piekarski
na mękach“ wraz z próbą wyjaśnienia powstania tego przysł.
mieści się w powieści D. Magnuszewskiego p. n. „Zemsta panny
Urszuli“.
126. Pieprz 6. W Szopce krak. 1., 7. odm.: „Bo ułanów
niebyło, aż kędy pieprz rośnie“.
127. Pies 100. W Ezopie łacińskim (nie greckim) jako
sens moralny bajki 2. De lupo et aguo (O wilku i jagnięciu)
czytamy: „Vêtus dictum est: Ut canem caedas, facile inveniri
baculum“, co jakiś Czech w średniowieczu przełożył tak: „Stare
przislowi jest : Aby (= abyś) psa bil, snadno se muż najiti
kaj (= kij)“. Prw. Truhlárza „Ezopowć fabule“ 1901., 373—4. —
— 239 —
184. Odm. „Z siwą głową do kobiety, jak do psa z jeżem“ czy
tam w art- „Granice młodości“ (Słowo polsk. 1905., nr. 221.,
str. 9., łam 3) — 290. Zwrot to znany też w Niemczech dol
nych, bo w poemacie Fr. Reutra p. n. „Hanne Nüte“ czytam
raz: „Doch der ist selber auf den Hund“, drugi: „Denn geiht sei
gänzlich vor de Hunn’,“ a w dziele jego „Ut mine Festungstid“
podobnie: „dat...wi alltausamen vor de Hunn’ gähn müssten“
t. zn. że my wszyscy razem musimy zejść na psy.
128. Piękny 3. Odm. w wierszu „Skała w ogrodzie“ J. K.
Pajgerta: „Jak róża 1 krew a mleko! hoża, samo zdrowie".
129. Pijany 30 Karol Sienkiewicz w wierszu p. n. „Podolanka“, napisanym w Paryżu 1836. r., a wydrukowanym w jego
„Pismach literackich“ (Paryż 1864., 345.) wyraża się: „Już jak
Bela sprawnik pian“. — Dod. Bar- 65.: „pijany, jak bączek“
(prw. Upić się 7.) — Dod. również z Bar. 44.: „Pijany, jak
dudy“ (prw. Upić się 12.).
130. Pilnować 8. Prw. w „Pieśni Mojżesza przed zejściem
jego“ J. K. Pajgerta : „pilnował, jak źrenicy w oku“.
131. Piotr. Znanego zwrotu „miała Pietra“ (= bała się,
Wisła VIII., 255.) niema u A.
132. Polak 35. W Tygodniku wileń z r. 1818. odm.:
„Mądry po szkodzie“.
132. Polska. Dod. z art. „O rządzie polskim“ (Goniec
krak. 1831., nr. 207., s. 796.): „Starodawne przysłowie: „Polska
nierządem stoi“.
134. Popiel 3. Odm.: „Polować, jak król Popiel“ Pr. liter.
1838., 145.
136. Poseł. Dod. z wiersza F. Zabłockiego p. n. „Kupido
więzień“ (Zab. przyj, i pożyt. XI. 1775., 287.): „(Zgoda nato —
krzyknie rada) Próżny poseł nic nienada“ t. zn. nic niewskóra,
nic niewart poseł z rękoma próżnymi.
136. Pościełać (!). Odm. w „Mowie kwiatów“ J. Borkow
skiego pod h. Śnitka (Pisma 1., 425.): „Jak kto sobie pościele,
tak się wyśpi“.
137. Powiedać. Dod. Papr. K- LXV1., 19—20.: „Takżeć
też, bracie miły, u nas powiedają: Niepowiedaj tym nowin, co
cię niesłuchają“.
138. Pójść 8. Odm. w „Zemście panny Urszuli“ Magnuszewskiego (rozdz. V.) : „wraca, jak zmyty“. .
— 240 139. Prawda 43. Gem. też jako napis dziełka Józefa Zale
skiego, wydanego we Lwowie 1848. r.
140. Prawo. Dod. ze Stopki XIII.: ,.Myśliwskie prawo
krótkie“, t. zn. niema co długo się namyślać.
141. Prosię. Dod.: „Od prosiątka do cielątka“ (Siero
szewski, Latorośle 63).
142. Prosty. Dod. z „Wyspy garbatych“ J. K. Pajgerta :
„(Smukłej postaci) prostego, jak jodła“ i niżej: „jak jodła
wysmukły“.
143. Przepaść 2. Odm. z pod Ciężkowic {Wisła VIII.,
105.): „Przepadł — kamień — woda i niema!“
144. Przeskoczyć 2. Now. 61. też jako napis art. Seweryny
Pruszakowej {Dzwon literacki 1847. Odz. 11. t. II.) Odm. ludowa
w Stopce XXVII.: „No, bo juści zwycajnie niebedzies grał
i gadał hop!, jaz przeskoczys“. Prw. w Pokłosia 1853. r. II.,
90.: „Starzy jednak nam mówili... Że ten haniebnie się myli, |
Kto, nim przeskoczy, hoc! krzyczy“.
145. Rak 17. Dygasiński w „Godach życia“ s. 29. pisze:
„(byłto jeden z takich, co się o nim mawia): Słyszy, jak trawa
rośnie, i wie, gdzie raki zimują“ (prw. Słyszeć 11.).
146. Rok 15. Odm.: „Nie tak szkodzą lata, jak szarapata“
podał mi dr. St. Eljasz-Radzikowski, jako znaną na Podhalu
w wieku XVIII.
147. Rosa. Prw. w wierszu Z. Przesmyckiego „Szumi
drzewo“: „Precz żal, że oczy nam, | Nim dojdziem szczęścia
bram, | Już rosa powyjada“.
148. Rozum 54. Odm.: „dmie, jakgdyby wszystkie pozjadał
rozumy“ w „Liście do E. B.“ J. K. Pajgerta. — 90. Tekst, po
dany z Modrzewskiego, jest przekładem niepełnym wiersza
Terentjusowego w „Formjonie“ (II. 4., 14.): ,,Quot homines,
tot sententiae, suus cuique mos“, co w „Ezopowych fabułach
J. Albin przełożył po czesku: „Kolik hlaw, tolik rozumu
(Truhlárz j. w. s. 318.).
149. Równy 2. Odm. Papr. K- XLV., 19. : „(mieć onę
przypowieść uczciwą na pieczy, | Iże) równy z równego weseli
się zawżdy“. Jestto przekład łać.: „Similis simili gaudet“.
150. Ryba 40. i 34. (prw. Sieć 3.) W „Napomnieniu pol
skiemu ku zgodzie“ Stan. Łaskiego z r. 1545. (prw. Pamiętnik
liter. 1904. 111., 410.) czytamy: „Jedno mie odwodzi nasze przy
słowie polskie, by kto rzekł, iż przed siecią ryby łowię“.
— 241 151. Samotny. Dod. z „Klarnetu“ J. Borkowskiego:
,,(w domu siedzę) samotna, jak sowa“.
152. Sas 1. Sienkiewicz w odcinku Gazety polskiej (Warsz.)
z r. 1875. pisze: „jedni chcemy iść do łasa, drudzy do Sasa“.
Jak tu błędnie pojęto „Sasa“, taksamo Adalberg, znający wła
ściwe znaczenie wyrazu tego, który należy pisać przez małe s,
fałszywie umieścił to przysłowie pod imieniem własnym Sas.—
7. Brak źródła u A.a; otóż M. Witanowski (ZWAR XVII.,
15.) przytacza to przysł.— z domyślnym podmiotem: chłop —
jako powtarzane dziś jeszcze przez lud wsi Stradomia pod Czę
stochową.
153- Sądzić 6 Odmiankę, dawniejszą i źródłem i brzmie
niem od podanych u A.a, czytam Papr. R. LIX., 26.: „Chceszli,
byś sądzon niebył, niesądź sam drugiego 1“
154. Sąsiad 27. Odm. w „Instynkcie“ F. Zabłockiego (Zab.
przyj, i poż. 1775. XL, 388.): „(niech świadczą) sąsiedzi, | Co
według dawnej gadki widzą, jak kto siedzi“.
155 Sen 10. Odm. Bar. 469—70.: „(Dawno mówią a do
brze, że) każdy sen mara, | A Pan Bóg zaś sam sobie nalepsza
ofiara“. Prw. też w „Orłach z Herburtów“ Leszka hr. Bor
kowskiego (Pr. liter. 1838.) wiersz: „Sen nie wiara, pusta
mara“. Już Rzymianin nazywał somnia — nugula od nugae,
bzdury (prw. uwagi G. Landgrafa w ALL IX., 398. i X., 278.,
oraz W. Heraeusa tamże X., 514.) Niemiec powiada: „Träume
sind Schäume“.
156. Serce 8. Prw. w Słowackiego „Balladynie“ II. 1.,
8. : „(Wiesz mi, że cię szacuję), co w sercu, to w gębie I“ —
Dod.: „Serce i praca człeka zbogaca“, które stanowi drugi
tytuł książki Stan. Kowalskiego „Wędrówek studenta“, wyd.
w Samborze 1853. (Prw. Praca 43.) — Dod. z „Marylki“
(1849.) G. z G. Puzyniny: (zadecydowała, jako się to wszystko
zakończy) w sercu, na kobiercu“ (prw. Miłość 4.).
157. Siedzieć 33. A. podał jako tekst gł. brzmienie: „Sie
dzi, jak kozieł w kapuście“ bez źródła; do tego jako odm.
przytoczył z Reja Źw. II., IV. : „Siedzi, jako kozieł z zawieszoną
brodą, ani o czym dobrym nie myśli, jedno tylko jako kozieł
o kapuście“. W tekście tym należy rozróżnić dwa przysł., jedno:
„siedzi, jako kozieł z zawieszoną brodą“, grugie : „myśli tylko,
jak kozieł, o kapuście“, czego A. nieuczynił. — 35. Odm. Rej.
Zw. II., III.: „siedząc tak, jak jakie malowane drzewo, a we-
— 242 wnątrz spróchniała“. — 46. Prw. w Słowackiego „Beniowskim“
1„ 639. : „Jak na kazaniu siedziała sanskryckim (A potym dała
mi w sam łeb Witwickim)“. — 69. Odm. pełniejsza w Zab.
przyj, i poż. 1775. XI., 192.: „(Musi tedy człek) siedzieć, jak
sęp zachmurzony“. — Dod. z „Ambarasu“ J. Borkowskiego:
„Siedzi (przy niemej pannie), jak piec malowany“. — Dod.
Rej. Zw. II. proem. : „(Boć lepiej, kto cudzemi przypadki się
karze, | Niźliby tak sam) siedział, jako gil na wsparze“.
158. Siwy 4. W Monitorze nrze 9. z roku 1772. pisze
Krasicki: „tandem pojąłem siwiuteńką, jak goląbeczka“. Zdanie
to we francuskim piśmie Le Spectateur, z którego przełożono
ten ustęp, brzmi : „qu’elle est devenue aussi grise, qu un chat
(prw. Pamiętnik liter. 1904. 111., 284.).
159. Skakać 11. Już w starym wierszu czeskim o Nikim
(ang. Nobody, łać. Nemo) czytamy w w. 86. : „w tanci jako
koza skacze“ (Boite w Arch. si. Phil. XVIII., 129.).
160. Skoki (niema u A. = nogi zajęcze). Tu należy zwrot
łowiecki : „skoki przypiekać“ t. zn. nieznać myślistwa {Pr. liter.
1838., 145.).
161. Skorupa 2. Odm. pod h. Tykwa w „Mowie kwiatów“
J. Borkowskiego (Pisma 1„ 428.): „Czym się skorupka za młodu
napoi, tym na starość trąci“.
162. Słodki. Dod. z balady „Darów“ J. K. Pajgerta: „Jak
letnia rosa, słodki w pokoju“.
163. Słuchać 5. Odm. ludową ze Sromowiec wyżnich
(w Nowotarskim) podaje Janczyw MPKJ (= Materjały i prace
komisji językowej Akad. Um) I., 70 — 1. pod h. gany: „fto
swuho pode śćany, tęn vyswuho sfoje gany“.
164. Służyć. Dod. Rej. Źw. 1., IX. : „(Bo to stara przypo
wieść : Satis petit, qui bene servit, t. j.) mało mu trzeba prosić,
kto pilnie służy“.
165. Smarować 1. 1 w wydaniu „Facecji“ z r. 1717. znaj
duje się to przysł. w brzmieniu „Żartów“, a nie w odm. „Fa
cecji“ z r. 1650. (prw. Arch. Slav. Phil. V., 431.).
166. Smorgonie. Dod. z „Niedźwiadka“ Fr. Morawskiego :
„(Żaden) smorgoński niedźwiadek | (Ani się umył do niego)“.
167. Smutek. Dod. ze Stopki 54. : „Cłekowi ze smutke
wnuku (= we wnętrzu) to tak nijak zyć, jako niedźwiedziowi
z kulkom w brzuku“.
243 —
168. Sobótka. Taksamo, jak do Sasa 7., źródłem A. a był
widocznie Witanowski (ZWAK XVII. 3., 41., gdzie z okolicy
Częstochowy podano to przysł, tylko pisownią nieco odmienną,
bo—om zam.—ą). Nieinaczej Jakób św. 13. i Agnieszka
św. 15.
169. Sowa. Dod. z „Wyprawy po żonę“ J. Korzeniowskiego
(Dzieła V., 262.): „Jak poprosisz sowę w taniec, nienastępuj
jej na palec 1“
170. Spać 21., 29. i 30. Prw. niem.: „Du hast geschlafen,
wie ’n Maulwurf“ (Frenssen, Jörn Uhl r. XXIV.). — Do 30. prw.
w „Ut mine Festungstid“ F. Reutra: „(dor legen drei Boots
knecht up un) slepen as de Rotten“ t. zn. spali, jak szczury
Podobnie mówi Tyrolczyk: „Schlała, wi ’a Ratz“ (ZW VIL,
202.) Prw. też nazwy romańskie szczura: hiszp. lirón „Schlaf
ratte“, portug. leirao „Siebenschläfer“, o których rozprawia
Q. Gröber w ALL II., 439. — Dod. z Orkana Now. 24.;
„Śpi, jak Poniezus po wiecerzy“.
171. Sparzyć się. Prw. w „Biesiedzie i uroczystości“ (180.)
G. Puzyniny: „Bolesław, sparzony mlekiem, i na wodę dmu
chał“. Odm. Knap. 396. podaje J. Borkowski w „Mowie kwia
tów“ (Pisma I„ 422.) pod hasłem : Pokrzywa głucha. Uwagi
godny odpowiednik znajduję w zwrotce sanskryckiej, którą
O. Bóhtlingk podał pod 1. 2855. wyd. II. swego zbioru „Indische
Sprüche“ (t. II., s. 132 ) z Hitopadeśi : „Bälah päjasadagdho
dadhjapi phütkrtja bhakszajati“ t. zn. dziecko, sparzywszy się
mlekiem gotowanym, i na kwaśne dmucha, zanim je jeść
pocznie. Dzisiejsi zaś mieszkańcy Malty powiadają: „Yl kelb yl
mysmüt koli ylmae jydannäh maskhün“ t. zn. pies, który się
sparzył, uważa każdą wodę za gorącą (prw. Sandreczkiego
w WZDMG t. XXXIII, 241.).
172. Spółka 3. Odm. pierwsza główna (bez nawiasu) sta
nowi napis art. Piotra z Sosnowej Wólki w Kronice rodź.
1883., 257—60.
173. Stać 17. Prw. w „Tryumfie miłości“ tłum, z franc.
przez A. Piaseckiego (Zab. przyj, i poż. 1775. XI., 94 ): „sta
nęła, jak wryta“. Wtymźe piśmie i tomie s. 228. J. Szyma
nowski w „Sielance“ pisze: „Stanąłem, jak wryty“. Odyniec
w legiendzie p. n. „Jałmużna“ (Wanda 1825., 206.) mówi: „Jak
wryta, na miejscu stała“. Matuszewski w „Zbiorze wierszy“
1803., 116. w wierszu p. n. „Derwisze i kaczka“ pisze: „stoi,
— 244 —
jak wryta* , Kraszewski w „Biografji sokalskiego organisty*,
{Noworocznik litew. 1831., 191.): „stał, jak wryty“, a Magnuszewski w „Zemście panny Urszuli“ r. V. podobnież: „stanął...
jak wryty“.
174. Starość 15. Taksamo mówią na Rusi węgierskiej:
„Starist’ ne radist’“ {EZb 11. 11., 37).
175. Stodoła 13. Odm. w Załuskiego ZR III., 456: „Z pu
stej stodoły nocne wylatują sowy“ (o głupcu).
176. Stół 5. i 11. My siadamy na dwu stołkach, Rusin
węgierski na dwu koniach: „Ne moż razom na dwóch konioch
sydity“ {EZb 11. II., 37). — Do 11. prw. Zab. przyj, i pożyt.
XI., 27.: „(I co, jak żyją,) na dwu stołkach siedzą“.
177. Strach. Niema u A.a pod tym hasłem znanego
zwrotu o brzydkiej kobiecie: „strach na wróble“. Odnajduję
go też w poemacie „Hannę Nüte“ F. Reutra: ,,so ’n olles
Schátzchen..., de 'n in de Arwten setten kann“ t. zn. taką starą
łubkę, którą można postawić między grochem, jak objaśnia
komentarz: jako strach na wróble (przysłowiowe).
178. Strzec 2. Prw. w „Julci“ J. Borkowskiego: „Jak oka
w głowie strzegę“. I Fr. Morawski w „Dworcu swojego dziadka“
pisze: „Jak gdyby oka w głowie, strzeże dziewcząt cnoty“.
Odpowiednik czeski tego zwrotu znajduję w noweli Świętopełka
Czecha p. n. „Hul P. K. Swieteckého“ (Laska p. K. Świateckiego):
„ja ji budu opatrowati, jak oko w hlawie“, tamże dalej : „Chci
ji opatrowati, jako swou zrzitelnici“.
179. Strzeżony. Odm. Flor, też w F. Morawskiego bajce
p. n. „Kot i szczur stary“.
180. Studnia. Dod. z „Sekretu“ F. Morawskiego : „Mnie
co powiedzieć, jakby w studnię wrzucić“.
181. Suknia 17. Odm. w „Janie z Tęczyna“ (r. XIX.)
Niemcewicza: „Strój nieczyni człowieka“.
182. Swój 37. i 45. łączy odmianka u Stopki VIII.: „Ciągnie
ta wej swój do swego i rad go widzi“.
183. Syty 3. Prw. węg.-ruskie: „Sytyj hołodnomu newiryt’“
{E Zb II. II., 37).
184. Szkoła 2. Prw. w „Prawach szkolnych“ czeskich z r.
1638., ogłoszonych przez dra J. Karaska w czp. Wieslmk
czeskych profesora X., 10.: „O to, co se we szkole dieje a dielá,
wen nikda k jinszím toho at’ newynászejí (rozum, żacy)“.
X
— 245 —
185. Szlachcic 22. Skrup. Taksamo Wójcicki Pr. liter.
1838., 199.
186. Szymona i Judy św. 2. i 7. Prw. czeskie horzyckie
przysł.: „Szimona a Judy wyhani hlidacze z budy“, a z nrami
3—4., 6. i 8.: „Szimona a Judy zima leże z pudy“ i „Szimona
a Judy budę zima wszudy“ (NSOH 205). — Do 6. odm.:
„Na świętych Szymona i Judy trza się spodziewać śniegu
i grudy“ ks. Sarna Pow. krośń. 120. Odm. stradomska : „Na
świntego Szymona i Judy trzeba sie spodziewać śniegu i grudy“
(ZWAK XVII. 3., 44.).
187. Ślepy 10. Prw. chorwackie: „Med’u ćoravijem tko
ima jedno oko, meću ga za cara“ i łać.: „Inter vaccas bos est
abbas“ (RJA XXXI., 129.).
188. Śmierdzieć 3. Słowieniec Erjawec, który w Senożeciach zapisał wyraźnie przysł.: „smrdi, kot cap“ (LMSl 1879.,
135.), niebyłby powiedział, że niezna znaczenia wyr. cap, gdyby
był znał przysł. nasze.
189. Światło. Odm.: „Kto pod korcem niekrył świecy“
w wierszu A. Niemojowskiego „Kiedy kłamią“.
190. Święty. Dod. Rej Źw. II., II.: „to już tam vix iustus
salvabitur, ledwo się święty wybiega“.
191. Taniec. Dod. Rej. Źw. 1-, IX.: „trudno tego, powiedają, do tańca ciągnąć, kto nierad skacze“.
192. Tonący. Odm. Gem. też w „Odpowiedzi na list
szlachcica do Metternicha“ (1846.) F. Morawskiego (Pisma IV.,
183.). Duić podaje w ZJSl I., 287. odpowiednik chorwacki:
„Utopljenik sa i za slamku vata (= chwata, chwyta)“.
193. Trafić 10. Ks. Poczobutt w liście z 4. VII. 1792.
(Kwart, histor. XVII, 35.) pisze: „(wizytator... udał się do
Mińska i) trafił z deszczu pod rynnę“.
194. Trzymać 17. Przytoczone z Reja Źw. II., II. brzmienie
należy poprawić: „Dzierż się tego mocno, jak pijany płota“.—
Dod. z odcinka Sienkiewicza w Gaz. poi. (Hósick, S. jako fejletonista s. 179.): „(Prawdziwy to motyl): tu ją trzymasz, tu
jej niemasz“.
195. Twardy. Dod. z „Radziwiłła Sierotki“ Fr. Moraw
skiego : „Z niego (t. j. R. Sierotki) to stare poszło przysłowie:
Jakgdyby kalwin, tak twardy“.
196. Tykwa (niema u A.) P. Chmielowski w „Dziejach
krytyki liter, w Polsce“ s. 60. podaje ze Stan. Herakljusa ks.
Lud. Rocznik XIII.
17
— 246 —
Lubomirskiego „Rozmów Artaksesa i Ewandra“ (1694.) ustęp :
„Tylko tego czekać, żeby litery, wziąwszy duszę, albo skakały
jeszcze po arkuszu, albo z tym w tykwy poszły, co je czyta“
i w uw. 4. objaśnia : „w tykwy pójść = zacząć bójkę“. Wi
docznie to humorystyczny zwrot przysł., oparty na przystoso
waniu słowa tykać do tykwy.
197. Uciekać. Dod. z Załuskiego Z R 111. Addit. 2.: „ucie
kała chyża, | Jako pokusa, gdy się zlęknie krzyża“.
198. Umarły 4. (i 2.) Prw. Appendix gnotnicam, wyd. przez
L. Sternbacha (RAU XX., 44. pod 1. 110.): „'hyapicrrov
evepyéreiv Kai veKpov pvpi^eiv e’v íau) Keirai“. Tosamo podają
Excerpta Parisina (tamże s. 69. pod 1. 2.) jako zdanie Plutarchosa, któremu też pod 1. 23. przypisano tu odmiankę: „ Oirre
trapa verpov ópi\íav oirre Trapa (f>i\apyvpov §eT yápiv éiriQtjreiv“.
199. Umrzeć 11. (prw. Młody 27. i 33.). Taksamo Tyrol
czyk mówi: „Di Alta müassan und die Junga kónda stearba"
(ZUU Vil., 201). — Dod. z Wisły VIII., 264.: „Kto dla kogo
stworzony, to dla tego umrze“.
200. Umykać. Dod. z „Wieczoru cz. przypadków peruki“
J. I. Kraszewskiego (Noworocznik litew. 1831., 294.): „Zmykał,
jak najęty“, zwrot znany powszechnie. — Dod. z Szopki krak.
1. 5.: „Umyka... jak zmyty“.
Dr. Franciszek Rrcek.
Muszyna w powiecie Nowo-Sądeckim.
Napisał
Fr. J. Tryszczyła.
1. Położenie miasteczka.
Jadąc do Krynicy, perły naszych zdrojowisk polskich, prze
jeżdża się przez małe miasteczko Muszynę. Leży Muszyna w ko
tlince, będącej przedłużeniem doliny „Spiskiej“, w miejscu, gdzie
Poprad robi przełom wśród Karpat. Miasteczko otoczone wzgó
rzami, a z dwóch stron wyższemi pasemkami Karpat, jak „Malnikiem“ i „Kodziejówką“ (nazwy miejscowe).