Cyfrowa Etnografia

ed3ed70344f020734856a66d3be9500b.pdf

Media

Part of Materyały i poszukiwania, cz. 3 / Lud, 1909, t. 15

extracted text

J

BUKO,

MATERYAŁY I POSZUKIWANIA.
—ocr=x>—

Śpiewki z okolicy Andrychowa.
(Dokończenie).
X.

„Z wesela“.
„Jak sie parobek kce zonić, a upatrzuł se dzieucho, to prosi
abo swego uojca, abo jak mu uociec pomar, abo jes stary, to zna­
jomego gospodarza, albo krzesnouojca, coby ś nim sed do dziewki
na zaloty. Bierze se ze sobom paro flasek piwa, abo wina i idom.
Jak przydom, tak ton starosta rzeknie Boskie słowo i pomaluśku
zacona z uojcami dzieuchy, a parobek wyjmuje flaski z kieśnie i sta­
wia je na stole.
Tak ton starosta uradzi z uojcami, co uociec parobkowi daje:
abo spłat, abo mu puszco gront i za kiela, a i uojcowie dzieuchy
znouj mówiom, co dadzom za niom, ze abo sie parobek przyzoni,
abo je wysujom piniodze. I tak se uradzom, jak sie im sykuje. Dzie­
uchy też sie pytajom, cyby iś kciała, ale ta młodzi juz przodzi ma­
jom pomiarkonek, bo sie widzieli, jak śli do kościoła w niedzielo,
abo na jakiem weselu druzbowali, abo przy robocie mieli sie jedno
ku drugiemu. Jak starzy uradzom o majontku, to nastaje potom
— 340

Materyały i poszukiwania
zapis w mieście u notara abo zaraz, abo za który tydzień, ale zawdy
przed ślubem. Młody daje na zapowiedzi, po drugie zapowiedzi idom
na pacierze do ksiodza, a po trzecie zapowiedzi ślub i wesele. Młody
kupuje pieszconek la młody i la siebie.
Ślub bywa rano abo we wtorek, jak jes wesele wiokse, abo
we środo, jak mniéjse. Młody zarâz przy zńpowiedziak płaci za ślub,
a jagby sie wesele uozwińło, to idom té piéniodze na kościół. Casom sie trefi, ze dziewka jaka ślub zaprzécy, to znouj ks'odz sprawo
godzi, jak jes o co. Wolaścasom uozchodzi sie znouj jono o strato
parobka, jak sie zalecał do jakié dzieuchy, uojcowie mu jom uobieceli
I nie dali. No to uojcowie w takiom razie wracajom sami strato.
Potom sie umowiajom na ile par bydzie wesele, kiela bydzie
ze strony pana młodego, a kiela od młoduchy i cy bydzie wesele
gotowane, cy suche. Jak jes suche wesele, to napiekom chleba,
placku ze sérom i sprowadzom kiela ćwiertek piwa i tom traktujom
gości. Po Niwałdzie, som nowiocy wesela suche, ale w Targanicak,
Sulkowicak i po Wieprzu som wesela gotowane- Na takiom weselu
jes na śniadanie z rania kawa, a na odwiecérz som flaki, rosół
i mioso ze zasmażkom, jes i piwo, som placki ze sérom i chléb.
Som we wsi takie kobiety, co na wesela piékajom i warzom, ale
jak sie piecywo nie wydarzy, to w plackach i Chlebie jes zakalec
na palec.
Ale juz teraz jes i taka moda, co gospodarz, który sprawia
córce wesele, wiezie moko i ser do piekarza w mieście i tam nie
wiela zapłaci, upiekom mu a na plackak nié ma zakalcu.
Wesele gotowane kosztuje piéniodze, ale sie ta i strata wróci
z cepca.
Młody i młoducha uoglondajom sie za druzkami. Uod famielije, abo po znajomości som drużbami i druzkami, nieraz i chuopâki po śternaście, piętnaście roków i dzieuchy tez. A taka mała
zgracha, chuopaki i dzieuchy od famielije, to jak sie wydaje siostra,
cietka, to tez se różdżko przypinajom za kapelus i na kapocie i paradujom jako iśni drużbowie.
Młoducha namówi se druzki a młody drużbów. Drużbowie
ubiérajom sie pieknie w cńrno kapoto, kapelus carny, kupujom se
cygara i papierosy i schodzom sie u młoduchy.
Drużbowie juz przededniem idom pytać gości do młoduchy.
U młoduchy schodzom sie druzki, poubierane biało, we wiâneckak
na guowak. Druzki przypinajom drużbom na kapocie i za kapelusem
różdżki z kwiatów.
— 341

Materyały i poszukiwania
Druzki uostajom i ubiérajom młoducho, potom druzki idom
z muzykom po pana młodego. Drużba jak przydzie pytać gospoda­
rza na ślub, casem i z muzykom, to pieknie musi go i za nogi
obłapić, potraktować cygarem, bo to jego suzba.
Gospodarze z kobietami schodzom sie u młoduchy, siadajom
na ławak za stołom i śniadajom: jędzom kotóc, chléb i pijom piwo,
jak jes suche wesele, a jak jes gotowane, to pijom kawo. Jak sie
juz wszyjścy poschodzom, wybiérajom sie na ślub, wtedy jes zawdy
jedon gospodarz, co ma przemowo do młodego państwa. Jag jes
przemowa, młodzi kloncom przed uojcami, a po przemowie kropiom
ik uojcowie świoconom wodom, wszyjścy sie popłacom, jak ik uojcowie błogosławiom, muzyka zagra i idom, abo jadom na wozak
do kościoła. Drużbowie wiedom młoducho a druzki młodego. Młoda
niesie kołic do ksiodza.
W kościele młodzi idom do spowiedzi, przyjmom Panjezusa
i ksiodz dâ ślub. Po ślubie idom do panny młody na wesele, jag
jes wielgâ izba u młoduchy, to tam idzie muzyka i tam grajom
i hulajom. A jag jes małe wesele, albo u młoduchy nié ma takie
izby, to muzyka idzie do karćmy, abo do Kółka i tam hulatyka
i pijatyka do wiecora. Wiecór jest obiad jak jes gotowane wesele,
a jak suche, to pijom goście piwo i jędzom kołńca i chléb. Po
obiedzie som cepiny. Starościny uozbiérajom młoducho w komorze
z wianka, a obierajom je w chustko i wiedom do izby, ka siedzom
goście.
Jedna starościna niesie zbanek z piwom i śklanko, a druga
trzyma talerz, a na niem ma w papierku miałki cukier. Obie wie­
dom młoduche, skumoś ubecanom, ku gościom. Starościna leje piwo
do śklanki, suje do tego piwa cukru, a to sie burzy i daje gościom
pić siarę (tak sie u nas mówi) i przyśpiewuje.
Goście pijom siarę, aby sie młody dobrze krowy dojiły.
Wszyjścy pijom z ty jedny śklanki i potom kładom piniodze na ta­
lerz, zwycajnie para ryński. Młoducha dziokuje i idom dali. Jak sta­
rościnę obéjdom gości, oddadzom młoduse piniodze z cepin i przywiedom je do młodego. Muzyka gra, tańcujom i bawiom sie podwikcom. Na odchodnom każdy z gości bierze se w chustecko placku,
thleba, co go nie zjńd, bo placku i chleba dajom na weselu rzomnie
i idzie do chałpy. A małe próżniaki, jak ino uojcowie przydom
z weselâ, pytajom ik, coby im dali z wesela kołaca.
Na weselu przy muzyce jak se drużba abo parobek zapłaci za
âniec, weźnie se dzieucho, co mu sie uzdała, abo co sie ma ku
— 342 —

Materyały i poszukiwania
nie, zaśpiewa przed muzykom, muzyka zagra, a ón tańcuje śniom.
Jak przegra muzyka jedon strof, to parobek znouj staje i śpiewa
dali, abo i dzieucha zaśpiewa znouj parobkowi, i tak sie bawiom.
śpiewajom i hulajom. Na kuońcu wesela muzyka zagra jakom nabożnom pieś i idzie do domu“.
5.

1.
Jedziemy, jedziemy
Od młodćgo pana,
Naświotsza Panienko
Prowajdze nâs sama.

Nicego mi nié żal
Ino tego pola,
Co chodziła po niom
Matuleńka moja.

Naświotszo Panienko
W cudownom uobrazie
Ratujze nas sama
V kaździusienkim razie.

Nicego mi nie żal
Ino tyk dwok rzecy:
Wianecka, warkocka,
Co mi okrył plecy,
6.

2.
Chuopacy, chuopacy
Nic sie nie starajcie,
Niek sie ci starajom,
Co drużynki majom.

Panie Boże zapłać,
Ty moji matusi, —
Co mnie wychowała
I wydać mie musi.
7.

3.
Drużbowie, drużbowie
Komu druzbujecie?
Toli Jasinkowi,
Ożenić go kcecie.
4.
Stoji grusecka śród pola
Na tej gruszecce imioła,
Na ty imiole pąpecki,
Na tyk pąpeckak kwiatecki.

W mojom uogródecku
Zieleni sie proso,
Kup mi Jasiu butki,
Niek nie chodzo w bosu.
U matusim była
W bosum nie chodziła,
Jednem butki zdarła,
Drugie mi kupiła.
8.

Jak cie bydom cepić
Na tyk kwiateckak jagody,
Któż je bydzie rwał ? Pan młody. Spoźryj do powały,
Zęby twoje dzieci
Bydzie je rwała drużyna,
Carne uocka miały.
Co młody pani suzyła.
343

Materyały i poszukiwania

Jak cie bydom cepić
Przypatrz sie do nieba,
Zęby twoje dzieci
Nie pragnoły chleba.

A puściez ta, puście
Nie trzeja sie bawić,
Bo nas tu nie trzeja
Na polu uostawić.

9.
A wy starościny
Coście porobiły,
Zeście miodom paniom
Krzywo zacepiły.
Niek ta bydzie krzywo,
Niek bydzie pochyło,
Zęby ino było
Jasinkowi miło.
10.
Rośnie oset w uogródecku
Razu nie tykamy.
-Eozmajeron w uogródecku,
Różom orzetykamy.
11.
Chodźcie chuopcy tańcować,
Dejcie capki pochować,
Do komory, do skrzynie,
Żadna wam ta niezginie.

14.
A puście ta, puście ta,
Zapomniałek sobie ta,
Pistoletka i sable,
Mozę mi ta przepadnie.
15.
Posedek se na wesele,
Za przedniego drużbę,
Kazali mi krowy doić
1 zamiatać izbę.
Posedek se krowy dojić,
Trafiułek na byka,
Byk mi zezar kosyk trawy,
A nie dał mi mleka.
(A cóz to za besterdyjo
Co nie kce dać mleka.)
16.

12.

Drużba ja se, drużba
Całemu weselu,
Pilnujze mie druzko,
Byk sie nie ocieluł.

Tańcowałby drużba,
Ale ciasna izba,
Zęby piec wyjeni,
Byłoby przestrzeni.

A jak sie ocielo.
Kaz podziejo cielo ?
Wrażo go pod łuzko;
Pilnujze mie druzko.

13.
A puściez ta, puście,
Niekze sie nie burze,
Niekże ja se u was
Fajecke zakurzę.

17.
Siostro, moja siostro
Okuj kuónia ostro,
Na śtyry podkowy,
Bo jado do gdowy.
— 344

Materyały i poszukiwania

18.
Swagierecku ostry
Nie bijze mi siostry,
Bo ja mam na ciebie
Toporecek ostry.
19
Moja baba nie karana,
Kupie ja se korbac na nio;
Jag jom zacno korbacować,
To az bydzie podskakować.
20.
Bratowa, bratowa
Ja ci brata dała,

A tyś mi za niego
Nie podziokowała.
?1
O moja rodzina
Marnie wyginoła,
Brata mi zabili,
Siostra otonyła.
Brata mi zabili
W karcmie przy muzyce
Siostra utonyła
Na szeroki rzyce.

XI.

„Śpiewki przy pasieniu bydła“.
1.

Pioto jałowico
Sobie na spódnico.

Kiedyk pasał bydło,
Widziałek strasydło
W carnom kapelusie
Wołało: Nie bój sie!

4.
Danaś, moja danaś,
Sprzedał portki Banaś,
Banaśka spódnico,
Parobek górnico.

2.
Krowy, moje krowy
Nie jadajcie trawy,
Jadajcie chojino,
Bo trawa na zimo.

5.
Kamiński, Kamiński
Sprzedał portki za ryjski.
Kamińska sie dowiedziała,
Po portecki poleciała.

3.
A moja bratowa
Śtery krowy chowa,
A piotego bysia
Chowa go Marysia.

6.
Jag ja se urosno,
Wylazo na buka,
Bydo Boga prosiuł
O jakiego tuka,

A moja bratowa
Śtery krowy chowa,
345 —

Materyały i poszukiwania
Jag ja se urosno
Wylazo na jódko,
Utno se bicysko
Na stare babisko.

12.
Lipecko, lipecko
Lipecko zielena,
Na wieprzoskie pola
Całkiem przechylena

7.
U nasy Marysi
Jes dzisiaj wesele,
A bydzie i moje
Za stery niedziele.

13.
Siwego konia mam,
Na siwego siadam,
A tego gniadego
Podarujo dziadom.

8.
Z tamty strony Wisły
Kompała sie wrona,
Pan kapitan myślał,
Ze to jego zona.

14. *
Przyjechał Jasiu
Na siwom kuóniu,
Zońze dziewcono
Wołki do domu.

Panie kapitanie,
To nie twoja zona,
Jono ptasek polny
Nazywa sie: wrona.
9.
Chuopiec, ci ja chuopiec,
Wychował mie uojciec,
Wychowała matka,
Ludzie do ostatka.
10.
Chuopiec ci ja, chuopiec
Z Sandomierza rodom;
Za pasterzam sużył,
Póki byłek mody.

Zońze ik miedzom,
Niek sie najedzom,
Zoń ik ulicom,
Niek ci nie rycom.
Dzićwcona gnała
Bez kalenico,
Zwalała sobie
Biało spódnico.
Ociec je bije,
Matka je bije,
Ze je spódnica
We wodzie gnije.

11.
Siedzi chuopiec w stodole,
Wyglonda se na pole:
Żytko mu sie zieleni,
Co se zasiał w jesieni.
- 346

Pamiotaj matko
Na swojo duso,
Ze ja na gaju
Spódnico suso.

Materyały i poszukiwania
15.
Jedoń ja se jedon
Lachendrzocek mody,
Nie dam ja se, nie dam,
Znać po sobie skody.
16.
Gronisiu, gronisiu
Coś taki wysoki,
Ja ido do ciebie,
Podpieram se boki.

Zachojdze suónecko
Za wysoko wieżo,
Bo moja matusia
Gotujom wiecerzo.
20.
Obiecał mi zajonc,
Kómórecko najoć,
Zajoncka pedziała,
Ka bydzie siedziała.
21.
W Kalinowym lesie
Ptasek jajka niesie,
Przyleciała sojka,
Zabrała mu jajka.

17.
Boże nas, Boże nas,
Z wysokiego nieba,
Trzeja sie narobić
Na kawałek chleba.

22.
Leci ptasek leci,
Jedon, drugi, trzeci;
Pobłogosław Boże
Słabikowe dzieci!

Boże nas, Beże nas,
Nie opuszcajze nas,
Bo jak nas opuścis
To juz bedzie po nas.

23.
Boże nas, Boże nas,
I jeszce raz Boże,
Cóz mi sie juz teraz
Frasować pomoże?

Jak ja sobie ciosno
Siekiereckom sosno,
Pocakaj dziewcono,
Jak ja se podrosno.

18.

24.

Pasterecka pasła bydło,
Zgubiła se wodziwędło,
Żebyś mi go Jasiu nalaz,
Dałabyk ci grajcar zaraz.

Siostry moje, siostry
Wszystkie za moz posły,
Jono ja nie posła,
Bom se nie urosła.

19.

25.
Józosku, Józosku
Marne twoje życie,
Kieby nie matusia
Porombaliby cio.

Zachojdze suónecko,
Jak juz mas zachodzić,
Bo mnie za bydełkiem
Bolom noki chodzić.
- 347

Materyaly i poszukiwania

26.
Jak ci ja pojado
Cerwónom lubrykom,
Wyjedzie matusia
Przede mnie z muzykom.
27.
Cieście sie, wy ludzie,
W Studlikowy budzie,
Jak sie buda zwali,
To pójdziecie dali.

Bo jak cio chycoma,
To cio zabijoma.
32.
Boże daj, Boże daj
Na jutro pogody,
By mi oźrajała
Pszonicka u wody.
Pszonicka u wody,
uOwiesek u góry;
Boże daj, Boże daj
Pogody z ty chmury.

28.
Kuokuotku, kuokuotku
Nie siadaj na płotku,
Bo zdepces lelijo,
Panny cio zabijo.

33.
Nie staraj sie babuś
Ma piniodze Wawrzuś,
Sprzedał korzec maku
Wcora na jermaku.

Niek mio ta zabijo,
To mio pochowajo
Na tom smontarzycku
Ka panny klokajo.

34.
Siwy kuóń, siwy kuóń,
Malowana huzda;
U tego biedaka
Opłakana suzba.

29.
Mój tata, mój tata
Pojechał do świata,
Nie przyjedzie kiedy
Aze ze trzy lata.

35.
Nieszcośliwom była
Kiedyk sie rodziła,
Z piotku na soboto
Na wielgo roboto.

30.
Świeci sie ta świeci
Na kościele pałka;
Marysia z Józoskiem
To jest piękna parka

36.
Powiadajom na mnio,
Ze nie umio robić;
Cy to nie robota,
Za bydełkiem chodzić?

31.
Jagnesiu, Jagnesiu
Nie lejdze do lasu,
- 348 —

Materyały i poszukiwania

37.
Matusiu, matusiu
Cy ja to nie wasa?
Co mnie wyganiacie
Z bydełkiem do łasa

Pozganiajom z poła
1 pozawierajom
Nie lej dćszcu, nie lej,
Az cio zawołajom.

O, moja matusiu
Sprzedejcie to krowo,
Niek ja juz nie chodzo
Do łasa na trawo.

39.
Nie bedo ja pasła
Za pół łyżki masua,
Ani za pó serka,
Bo ja nie pasterka.

38.
Nie lćj deszcu, nie lej,
Pocakaj wiecora,
Aze pasterecki
Pozganiajom z poła.

Nie lej dćszcu, nie lćj,
Nie moc mi kosule,
Bo matusia bije,
Ze kosula gnije.

XII.

„Śpiewki uostomajte“.

X) Sierota.
1.

2.
Kukuecka kuka
W lesie na jaworze ;
A ja juz sierotaMój ty mocny Boże!

Muzycy, muzycy
Powstańcie na nogi,
Zagrajcie, zagrajcie
Sierotce ubogi.
3.
Matusiu, matusiu
Kaście sie podzieli,
Cyście sie na wieki
Trawnickiem odziali?

Tatusiu, tatusiu,
Wy w grobie leżycie,
Ja sie poniewieram,
Wy o tom nie wiecie.

Ja sie poniewieram,
Jak ptasek po polu,
Ni mogo zapłakać
Od wielgigo bólu.
— 349 —

Materyały i poszukiwania

Leć ptasku do lasku
Nie śpiewaj nade mnom,
Bo ja sieroteńka,
Ojca, matki nie mam-

Bo ja sieroteńka
W carnyk pacioreckak;
Wyście uojcowicki,
Macie koralicki.

B) uObmówisko.
1.

2.

O, da da, o, da da,
Bije na mnie gromada,
Bije na mnie cała wieś,
Kcom mie Niwołdzanie zjeś!

Niema w stawie wody,
Wypiły jom żaby;
Juz nas omówiły
Te niwałdzkie baby.

3.
N bydo ejo zona
Żyta na dolinie,
Nockaby mie zasła
Omówiliby mnie.

Świeci miesioc, świeci,
Gwiazdy pomogajom,
Nieszcośliwi ludzie,
Co o mnie gadajom.

Płaćcie uocka, płaćcie
1 łzy wylewajcie
Za to obmówisko,
Co u ludzi macie.

Gadajom, gadajom,
Mogliby nie gadać,
Bo ja im ta długo
Nie bćdo zawadzać.

Pódo do Morawy,
Bydo Morawiankom,
Nie bedo zawodzać
Nasom Niwołdzankom

C) O śpiewie.

Śpiewam ja se, śpiewom,
A łzy mi sie lejom,
Nieszcośliwi ludzie,
Co sie se mnie Śmiejom.

Nie ton ptasek śpiewa,
Co w rozkoszy bywa,
Ale ton zaśpiewa,
Co biedy używa.

— 350 —

Materyaty j poszukiwania
2.
Nie na to ja śpiewam,
Zebyście słyseli,
Ale na to śpiewam,
Niek sie świat weseli.

Śpiewałby ja pieśni,
Ale nié mâm nuty,
Ukradli mi sewcy,
Posyli ś ni buty.

Posyli ś ni buty,
Drogo posprzedali,
Za mojom nucicke
Pieniodze zabrali.

Rolnik.
2.

1.

Rolniku, rolniku
Co ci po kuóniku,
Kiej nie mas uzdecki,
Ani stajenecki.

Rola moja, rola
Kto cie bedzie orał,
Kiedyk ja se jeszce
Wołków nie uchował.

E) Gdów lec.
1.*
Ej, sieje sie, sieje sie,
Tatarecke po Iesie,
A któż mi je bedzie zon ?
Kie mi Pan Bóg żonko wzion.

F) Na opak.
1.
Nie bedo sie nic turbował,
Kiem już zasiał, zaorał,
Dwa zagony pszonice
Podle samy granice.
— 351 —

Materyały i poszukiwania

Na górecce wywiało,
Bo sie kiepsko zasiało,
Na dolince wymokło.
Bo sie kiepsko zawlekło.
Siałek żytko zbyt płytko,
Zjadły wróble, aż brzydko.
Zasiałek se owiesek,
Ale ze mi nie zesed.
Zasiałek se tatarki:
Zjadły wróble dwie miarki.
Zasadziłek karpiele,
Ale ś nik ta nie wiele.
2*
Na moje łonce powiendły kwiaty,
Grad z deszcem wybiuł mi zboże,
Pieron uderzył do moje chaty:
Biedny ja, biedny, moj Boże!
Miałek konika, któru mie nosiuł,
Przez góry, lasy i morze,
Lecz i ten kuónik pad mi od głodu,
Biedny ja, biódny, mój Boże!
Miałek dziewcono jedynom w świecie,
Którom kochałek nad życie,
Lecz i ta szelma zwiędła mie przecie,
Biedny ja, biedny, mój Boże!
(Inwałd, 1895. Wojtek Stuglik).

G) Przezdrada.

1.*
Stała sie nam nowina:
Pana pani zabiła;
Zabiła go drewienkiem
W komorze pod okienkiem.
— 352

W ogrodzie go schowała,
Rutki na nim nasiała.
— Rójże rutko wysoko,
Jak pan leży głęboko!

Materyały i poszukiwania

Rutka rosła bujała,
Do okienka pukała.
Wyjrzej dziewko w carny las,
Cy nie jedzie kto do nds.

Tyś nam brata zabiła,
Trzewiczek ześ skrwawiła«.
— Dziewka kuro zabiła,
Trzewiczek mi skrwawiła. —

Jadom ci ta panowie,
Pani męża bratowie.
Po czem ich żeś poznała,
Żeś ik braćmi nazwała.

»Siadaj z nami bratowa,
Nieboszcyka katował»
Jak ja s wami siadać mam,
Kie ja drobne dziatki mam? —

Po capeckak cerwónyk,
Po kuónikak bułanyk.
»Witaj nasa bratowa,
Kaś podziała brata ?

»My dziatki ozbierzemy,
Ciebie ścinać każemy».
Zajechali w carny las,
Upuściła złoty pas.

— Siadnył na kuónisia,
Pojechał do świata. —
»Na wojenceśmy byli,
Brataśmy nie widzieli.

Ja na kuónika wsiado,
A ze sobie pas wezno. »Ty go nie bedzies brała,
Boś ty go nie sprawiała».

Zajechali na lasy,
Potargali ś ni pasy.
(Inwałd, 1898. Franciszek Lipowski od Wawrzyńca).

2*
Na Podolu biały kamień,
Podolanka siedzi na niem ;
Siedzi, siedzi lamentuje
Białe roncki załymuje.
Przysed ku ni cudzoziemiec,
— Podolanko, dej mi wieniec!
»Radabym ci wieniec dała,
Kiebyk sie moża nie bała«.
— Otruj, otruj moża swego,
Bedzies miała mnie samego.
»Bym wiedziała com go otruć,
Panie Boże, grzechy odpuś«.
— 353

— Idź do sadu wiśniowego,
Najdziesz woza zjadliwego;
Posiekaj go drobniuteńko,
I ugotuj mienkuteńko.
1 wylej to do śklanice,
1 wynieś to do piwnice,
Przyjedzie moz utrudzony,
Bedzie żodał śklanki wody.
W tom jedzie móz od Śle[mienia (?)
— Żono moja, dej mi wina!
»Naści mozu takie wino,
Nie piułeś go jako żywo».

Materyały i poszukiwania
A moz pije z kuónia leci:
— Zono moja, dbaj na dzieci! —
»Żebym na twe dzieci dbała,
Pewnobym ci pić nie dała».

A w tom pisę do miłego,
Ze otruła moza swego.
A ton miły odpisuje,
Białe listy piecotuje:

— Otrułaś ty moza swégo,
Otrułabyś mnie samego. —

H) O złodziejak*
W lesie na dolinie
Karcma murowana,
A jes ci ta kacmarecka
Bardzo upłakana.

Właz Kuba na góro,
Florek do komory
I bierze se sery
Az dwajścia i śtery.

Przyśli sześci chuopów,
Stanoli pod uoknom,
A ta nasa kacmarecka
Patrzy na nik bokiem.

A widzis ty, Florku
Kiołbasy na kołku,
Sukmana na grzendzie,
Wszystko nase bedzie.

— Kacmarecko nasa
Nie gniéwáj sie na nás,
Wypijemy, zapłacemy
1 pódziemy zaraz. —

Nie leź ze ta za piec,
Bo ci capko widać,
Jak cio uźry kacmarecka,
To sie bedzie gniewać.

Wstompili do karćmy,
Kazali grać z końca:
— A ty nasa kacmarecko
Ryktuj sie do tańca.

Idźcie do stajonki,
Kuónie osiodłajcie;
A jono mi simelecka
Na kraju osławcie.

Fajki zapalili,
Ogień założyli
A to naso kacmarecke
W taniec zaprosili.

Nie jedźcie drogami
Tyko manowcami,
A ja na swom simelecku
Pojado za wami.

Kacmarecko nasa,
Som kluce u pasa,
Oj i kury na grzendzie,
Wszystko nase bćdzie.

Tańcuj sobie, tańcuj,
Kacmarecko tusta;
Stajenecka, kómorecka
1 Skrzynecka pusta!
— 354

Materyały i poszukiwania

Óna do komory
Klucyki na ziomi;
— A bodejze takik gości
Wszyjścy djebli wzioni!

Kacmarecka wysła,
Roncki załymała;
— Bodejby ja takik gości
Nigdy nie zaznała!
(Inwałd, 1895. Jan Rusinek).
Szymon Gonet.

1908.

Olsza czy Olza?
W X. tomie „Mitteilungen der schlesischen Ge­
sellschaft für Volkskunde“ na str. 78—86 zeszytu XIX.
i XX. znajdujemy ciekawy artykuł o śląskich nazwach miejsco­
wych, a wśród nich objaśnienie nazwy wsi Langen öls, po­
łożonej w obwodzie wrocławskim nad rzeczką Olsebach.
Na podstawie źródeł historycznych okazuje się, że miejscowość
jest pierwotnie osadą i nazwą polską, która roku 1305 brzmi
Olsz na (Olsna) ==■ Oleszna, a pochodzi od wyrazu olsza,
jak również i potok, nad którym leży. 1 dziś jeszcze, jak przed
wiekami, widać mnóstwo olch wzdłuż potoku Olszy. Później
nazwano wieś „długą" Olszą (Ols), gdyż rozciąga się wzdłuż
potoku na przestrzeni jednej mili! Nasze wywody, zawarte
w artykule „Olsza czy Olza?“ znajdują tedy stwierdzenie
i ze strony uczonych niemieckich.
S. Matusiak.

Pieśń o żołnierzu tułaczu
W poprzednim zeszycie „Ludu“ (1909 str. 247 i nast.)
poruszyłem zagadnienie pochodzenia naszej pieśni o żołnierzu
tułaczu, zwróciłem też uwagę na rozmaite w tym względzie po­
glądy, z których jedne przypuszczają jej powstanie samorodne
w wieku szesnastym, drugie zaś przybycie z obczyzny na prze­
łomie XVIII. i XIX. wieku Już po napisaniu tych roztrząsali
zwrócono mi uwagę na artykuł Tretiaka J.: „Dawna pieśń żoł­
nierska“. (Ateneum 1889,1.1.str. 317 i n. przedrukowany w „Szki— 355 —

Materyały i poszukiwania
cach literackich. Serya II., Kraków 1901 . Str. 251—266). Tretiak przy
sposobności omawiania ciekawej dawnej pieśni żołnierskiej, zna­
lezionej w jednym z rękopisów Bibl. ks. Czartoryskich, zwraca
też uwagę na pieśń o żołnierzu tułaczu i wskazuje trafnie, że
w pieśni tej należy wyróżnić część pierwszą, początkowych ośm
wierszy, gdzie mowa o głodnym i pieszym żołnierzu, część
drugą, dalszych dwadzieścia kilka wierszy, gdzie znów mowa
o żołnierzu konnym, a wreszcie zakończenie, obejmujące osta­
tnich kilkanaście wierszy (od słów „Lepsza w domu groch, ka­
pusta“). Jak to już pierwej zaznaczyłem, nie znane mi są argu­
menty Zdziarskiego, ale w każdym razie wobec wywodów Tretiaka możliwe byłoby przypuszczenie, że część pierwsza jest
obcym nabytkiem, a części następne są wytworem rodzimym,
które złączone razem dały pieśni postać dzisiejszą.
A. Fischer.

Jajko w trumnie.
W sierpniu 1908 r. doniesiono sądowi w Baligrodzie (w po­
wiecie liskim), że w Maniowie, wiosce ruskiej nad granicą wę­
gierską w tymże powiecie, jakaś matka zabiła swoje dziecko.
Zjechała komisya sądowa; wydobyto trumnę z ziemi, a po
otwarciu tejże zobaczyli obecni w trumience obok zwłok dzie­
cka jajko. Na zapytanie sędziego, w jakim celu je tam wło­
żono, odpowiedział wójt: „żeby się dziecina miała
c z e m bawi ć“.
W. Kosiński.

Przyczynek do czarów.
(Z aktów sądowych).
W „Czasie“ z dnia 5. marca 1909 r., nr. 52, na str. 2.
czytamy:
„Wczoraj przyprowadzono na inspekcyę policyi cygana, Jó
zefa Pawłowskiego i Emilię Herbstową, wieśniaczkę z Woli Bo­
gackiej. Cygan od dłuższego czasu straszył Herbstową, że naj356 —

______ ______________ Materyały i poszukiwania

________

później za dwa lata umrze, jeżeli nie podda się kosztownej kuracyi i sprzedawał jej cudowne lekarstwa. Wziął nawet do po­
mocy w leczeniu cygankę z tej samej bandy. Herbstowa, która
od czasu kuracyi zapada często na bóle głowy i doznaje czę­
stych zawrotów, udała się wczoraj do szpitala po poradę. Tu
jednak znów cygan za nią przywędrował i wyłudził dwie korony.
Podczas przesłuchania cygan, znany dobrze policyi z podobnych
oszustw, sam śmiał się ze swych czarów. Herbstowa nie żali
się na czarownika, lecz jedynie zarzuca mu, że skradł jej koronę
podczas wypłaty za leczenie“.
F. Gawełek.

Bocian.
Lato roku 1908 było — jak wiadomo — nadzwyczaj mo­
kre; ciągłe deszcze utrudniały zbiór zboża, które gniło w polu.
Otóż w Wojniczu (pow. Brzesko) i okolicy rozeszła się wieść,
że te ciągłe deszcze to kara na ludzi za to, że w Więckowicach
(wiosce sąsiedniej) jakiś chłop zabił bociana. Wśród po­
wszechnego ubolewania nad tern, śniło się komuś, że trzeba
sprawić trumienkę i w niej bociana na cmentarzu pochować,
a niechybnie nastąpi pogoda. O ile mi wiadomo, nie przyszło
do wykonania tej dobrej rady.

W. K.

„Gdzie dyabeł nie może, tam babę pośle“.
Wszyscy prawie znają to przysłowie, ale nie wielu zna jego
genezę. Otóż miało to być tak:
W pewnej wiosce żyło sobie stadło bardzo szczęśliwie, bo
mąż kochał żonę, a żona męża. Wszyscy im tej zgody zazdro­
ścili, a ksiądz pleban stawiał ich za wzór, ile razy przyszło mu
godzić niesnaski domowe między małżonkami. Nie podobało
się to naturalnie dyabłu, dlatego różne sposoby wymyślał, aby
tę bezprzykładną prawie zgodę domową zakłócić. Tak trudził
się biedaczysko już przez siedm lat, a wszystko było bezskute— 357

Materyały i poszukiwania

czne, bo małżonkowie dalej w zgodzie żyli. W końcu wpadł na
pomysł posłania tam baby. Spotkawszy stare babsko, boso idące,
mówi tak: „Idź do tego domu, powiedz gospodyni, że mąż ją
będzie jeszcze bardziej kochał, jeśli mu w nocy brzytwą trochę
włosów utnie, — brzytwę tę jednak musi trzymać pod podu­
szką, — potem zaś powiesz jej mężowi, że żona mu tą brzy­
twą chce w nocy poderżnąć gardło; jeśli to wszystko dobrze
sprawisz, dam ci nowe buty i nie będziesz tak boso chodziła“.
Baba się zgodziła. Przyszła do chaty, widzi, że gospodarza niema
w domu, więc mówi gospodyni, co ma uczynić, jeśli chce, aby
ją mąż jeszcze więcej miłował. Gospodyni zgadza się na to
i kładzie brzytwę pod poduszkę. Sprawiwszy to, wychodzi, idzie
w pole, gdzie chłop orał i mówi mu, że żona go nibyto kocha,
ale ona już myśli o innym i chce mu w nocy gardło brzytwą
poderżnąć. Chłop zaczął najpierw kląć na starą babę, ale ona
najspokojniej rzekła: „Jeśli nie wierzycie, to idźcież i teraz i po­
patrzcie pod poduszkę“. Chłop porzuca orkę i biegnie do cha­
łupy: patrzy pod poduszkę i rzeczywiście znajduje brzytwę.
W domu powstała taka wojna, że aż biedny ksiądz pleban musiał się w tę sprawę wdać, aby jakoś małżonków pogodzić.
Ucieszył się dyabeł, dokazawszy swego; wziął potem buty
na widły, zaniósł je babie i trzymając się zdała od niej, kazał
jej wziąć je sobie z wideł, mówiąc: „Bierz buty, ale blisko nie
przystępuj, bo ja się ciebie boję, ty więcej potrafisz dokonać
niż ja“.
Jarosław w maju 1909.
B. Jurkowski.

Gniotek.
Kobiety wiejskie, chcąc zmusić dzieci do odmówienia pa­
cierza, nim spać się położą, straszą je w najrozmaitszy sposób,
głównie zaś strachami, co też i skutkuje po największej części.
Strachami tymi są: dziad z torbą, cygany, czarownice, komi­
niarz, sowy, wreszcie smutek Anioła Stróża, który się smuci,
gdy dziecko nie chce zmówić pacierza; powiadają również, że
gdy dziecko nie słucha matki lub gniewa się, to Anioł Stróż
ucieka, a natomiast przychodzi kusy panek przez katanek, t. j.
— 358 —

Materyały i poszukiwania

dyabeł. Z tych wszystkich strachów najbardziej się dzieci boją
gniotka, o którym wierzą, że nietylko dzieci, ale i dorosłego
może dusić w nocy. Według wyobraźni ludu gniotek jest to mały,
gruby chłopiec, ma brzuch wielki, w nim bardzo ciężkie kiszki,
chodzi zawsze w czerwonej czapeczce na bakier, nosi wiele pie­
niędzy przy sobie. Dusi on tylko w nocy we śnie śpiących, le­
zie im na ręce i nogi, następnie całego śpiącego dusi tak mo­
cno, że ten ani patrzeć, ani sapać nie może, leży jak martwy
i ruszyć się nie może: trwa to dość długo. Zanim gniotek zacznie kogo gnieść, musi sobie nasamprzód z brzucha kiszki wy­
jąć, boby w przeciwnym razie zgniótł na śmierć człowieka.
Raz gdy gniotek tak dusił ludzi i dzieci i nikt nie mógł
się obronić, wydarzył się we wsi chłop mądrala, zwany Opisany
i Oczytany, który wyśmiewał się z ludzi, że boją się gniotka,
mówiąc im, że żadnych gniotków niema na świecie. Ludzie je­
dnak ze strachem gadali, żeby się nie śmiał z gniotka, bo może
źle wyjść na tern. 1 rzeczywiście zaraz tej samej nocy przyszedł
gniotek do tego chłopa. Gdy go zobaczył, udał śpiącego i przy­
glądał się jednem okiem, co też to ten gniotek robić będzie.
Gniotek zdjął czapkę, wyjął pieniądze z kieszeni, włożył je do
czapki i wreszcie zaczął kiszki sobie z brzucha wyjmować i wkła­
dać do ducy w żarnach, tj. do wydrążenia na ziarno w żarnach.
Gdy już kiszki wyłożył, poszedł do chłopa, wszedł na łóżko
i zgniótł chłopa porządnie za to, że się śmiał z niego. Chłop
zapamiętał sobie dobrze to wszystko, a szczególniej to, że gnio­
tek kiszki sobie wyjmuje i postanowił go odstraszyć. Na drugi
dzień przed spaniem nasypał do ducy ostrych plew jęczmien­
nych z owierzchowanego jęczmienia i jeno się uśmiechał, jak
gniotka wyładuje.
W nocy przyszedł znów gniotek i wlazł na chłopa; gdy
go już przestał dusić, wtenczas idzie po kiszki wkładać do brzu­
cha, a tu kiszki oblepione plewami. Co robić? Gniotek obiera
kiszki, a w tern chłop wstaje, wezwał Pana Boga i Anioła Stróża
na pomoc, jak nie krzyknie, jak nie weźmie cepów, co wisiały
u belki, jak nie lunie gniotka w łeb, a ten łap za kiszki z ple­
wami, buch we drzwi i w nogi, aż psy uciekały, wyjąć. Chłop
tedy do czapki i do pieniędzy, były tam same złote dukaty, po­
zabierane od tych, co się wykupywali od gniecenia gniotkowi.
Chłop został bogaty, a gniotek nigdy do tej okolicy nie przy—- 359 -

Materyały i poszukiwania

szedł. Nie dał się gniotkowi, a może nawet uśmiercił go przez
plewy z jęczmienia. Jeśli teraz trafi się czasem, że gniotek kogo
dusi, to musi chyba być syn tamtego.
(Opowiadała J. Mikuszewska z Żywca).
Br. Gustawicz.

— 3ó0 —