a6d40831fd88cc8a1bf510ff79842ea6.pdf
Media
Part of Gwara ślesińska / Lud, 1908, t. 14
- extracted text
-
Gwara ślesinska.
Napisał
Witold Pracki.
Przed kilku laty, przebywając pewien czas w okolicy mia
steczka Ślesina, spisałem nieco właściwości gwarowych, które
tu podaję. Spostrzeżenia te pochodzą z samego miasta Ślesina
i wiosek okolicznych: Półwieska starego, Półwieska nowego,
Pólwieska lubstowskiego, Kolebek, Przywłoki, Żółwina, Ostro
wów, Szyszyna, Wymyślina i Sarnowa.
Ślesin wraz ze wspomnianemi wioskami leży w Kujawach
borowych, o półtrzeciej mili na północ od Konina.
Mowa tej okolicy należy do gwary południowo - kujawskiej.
Kilka opowiadań z dalszych miejscowości tej okolicy po
dała Wisła w t. XVII., 71—85 i 445—449.
Sam lud tutejszy utrzymuje, że „u nos mówiom krótko“.
Oczywiście mają inne gwary w pogardzie.
Dźwięki tej gwary oddaje się z pewnemi modyfikacyami
pisownią zwyczajną, przez co niektóre drobne odcienia wyma
wiania lub indywidualne różnice w artykulacyi nie zostały na
leżycie uwidocznione. Artykulacya wogóle taka, jak w wymowie
warszawskiej, ale końcowe zgłoski wydatnie przeciągają, przy
— 91
tern, jak zwykle obecnie, o jednolitości gwary nawet w obrębie
jednej wsi i jednej rodziny nie może być mowy ’)•
Przytem miło mi podziękować Drowi Kazimierzowi Ni
tschowi za łaskawe przejrzenie rękopisu i zwrócenie mi na nie
jedną usterkę uwagi.
Fonetyka.
Transkrypcya.
§. 1. Pełnogłoski.
a: otwarte gardłowe.
a: a pochylone (ścieśnione) = o: choć, zależnie od indy
widualnej wymowy, skali głosu, tempa i wyrazistości artykulacyi; sporadycznie występuje a, jako długie i więcej otwarte o.
e: otwarte palatalne e; nosowe ę.
e\ e ścieśnione w pozycyach przed i po akcentowanych
przechodzi w y, a po palatalnych spółgłoskach w i.
Istniejącej w tutejszej wymowie odmiany ścieśnionego e,
reprezentującego dawniejsze y, i lub t> (te = ty, reba, renek,
rebak, sen i tak piszą stale mało w piśmie wyćwiczeni : ko
chany senu, albo nawet senu, bestry) osobnym znakiem ozna
czać się nie będzie.
Z: otwarte, palatalne Z: idzie, igła, imię (jimie), wiskać.
j: otwarte, palatalne, półsamogłoskowe Z.
o: otwarte, gardłowe o; nosowe ą.
ó: pochylone o, właściwie nie różniące się od u w kura:
skóra.
«: otwarte, gardłowe u.
') Z poglądem tym Redakcya z tą uwagą się godzi, że w każdej
gwarze, jak w każdym języku mogą być u różnych indywidyów pewne
odcienia w wymawianiu pewnych dźwięków, w używaniu pewnych form,
zwrotów mowy, mimo to wszakże tak każda gwara, jak i każdy język
nie przestaje być jednolitą indywidualnością, o ustalonych, sobie wła
ściwych, wybitnych znamionach.
— 92 —
Nosowe dźwięki, jak zwykle, zależne są od natury nastę
pujących spółgłosek i rzadko, aby występowały samodzielnie,
bo zawsze prawie w połączeniu z półgłoskami n lub m.
§. 2. Spółgłoski.
ł właściwie u niektórych osób tylko spirant wargowy, choć
nie tak wybitny, jak w gwarach małopolskich, południowych : na
uugach, póuzuotek, uódka (łódka).
§. 3. Niektóre znaki.
Akcent oznacza się przez " gdzie leży nie na przedosta
tniej zgłosce.
- oznacza przynależność fonetyczną dwóch lub więcej
słów.
n — spółgłoska nosowa.
Porównanie pełnogłosek ślesińskich
z ogólnopolskiemi.
§. 4. a.
aj = ej, ale nie w rzeczownikach: bodej, tutej, wczorej,
gádej, dej kupej, biegej, gwizdej, ale kaj — o miejscu: kaj
idziesz? taj ta ino i t. d.)
a: alternuje z (Z) ą w wyrazie przemiąmkać (przemakać).
W miejscown. Im. rzeczownika lato występuje e-. ociec
w letach beł. W innych przypadkach tego nie spotkałem *).
an = ęn : sęndacz.
a przechodzi w u w zaim. kużden*2),
an = on : Ján, pán, stán, zbán, barán, bocián ze słabym
odcieniem nosowym (epigraf. bociąnów).
‘) W letach, bo niegdyś mówiło się w leciech. Uwaga Redakcyi.
2) kużden = kóżden =*= kożden = każden. Podobnie w tej samej
gwarze zumek = zómek = zomek = zamek, Uwaga Redakcyi.
93 —
am
urn-. mum, ale mamy, gadum,
zumek, łumać — łumalim,
łumaliśta, łumej, ale mówią też zomek, zomczysko.
a zjawia się w wyrazie wuja (wuj).
§. 5. a.
a = o jak wyżej zanotowano, występując w poniżej wy
mienionych kategoryach:
1. z kontrakcyi:
1. eja w a: dziać (kaź-działa), siać, grzać, wiać, śmiać,
lać ; w formach pochodnych siał, siali, sianie, wiał, wiali, wi&nie.
2. oa i oja, np. w Jan i w mianowniku pojed. deki,
przym.: silna, chora, dobra, głodni, drobna, taka, druga,
czwarta, piąnta i podług nich w rzeczownikach pochodzenia
przymiotnikowego : wójtowa (żona wójta), bracina (bratowa),
mąndralina i również w nazwiskach żeńskich : Ciepła, Molęndżina, Kwarcina, Kańczużeska.
3. ija w mianowniku rzeczowników zbiorowych męskich
typu: bracia, kawalirza, sąnsiedzia, sołtysia, Szwedzia.
W mian, rzecz, żeńsk.: przęndza, wieża, wuodza, uola
(wola), burza, praca, kuźnia, stajnia i w przyswojonych na yja
i ija -. procesyja, bestyja, ale świca, dusza, zimia, drdza (rdza).
W dopeł. 1. pojed. rzecz, nij. na ije-. zbawinia, picia,
mycia, życi&, kazania, ziela, zboża, prania.
4. aje-. masz, mś,, mata, dasz, da, data, śpiwa, trzyma,
gada, zamiata, ślizga, kupa, (kupuje). Słowo ma, jak zwykle
w znaczeniu nieosobowem, ma a otwarte : nima pasi (paszy).
11. N i e z k o n t r a k c y i:
traw,
1. W tematach: para (przy ty parzy kuoni), straża, po
trawa, pacirz, biały, ptak, pal, cal, czarny, czwarty,
— 94 —
sar (saren — kozieł), dawno, pach (zgr. pas), gara (gardło),
apno (wapno), gwiazda, grad, kazać, prawda, karmić (ła
nia gu karmiła), szezaw, drzazgownik; w obcych: sala, uaga
(waga).
2. Przed sufiksami — ek, — ka, — ki: piasyszek, gar
czek, pijawka, nogawka (oba dźwięki fonetycznie równe), żagawka (pokrzywa), całki, całka, gapka, czapka, ławka, ale
babka, starek, dziadek.
3. W słowach częstotliwych: latać, pasać, zamiatać ’)
i pochodzących od nich rzeczow. słownych : latanie, pasanie,
zamiatanie.
4. W sufiksach : ak: dzirżak (u cepów), Kujawiak, chojak, szablak (fasola), śwyniak, chłopczak, bydlak, wisielak, źrybak, dziadak ;
— al: koal (kowal — oba dźwięki fonet. jednakowe)
fornal;
— an. kaftan, foczman, także foczmun, barchan; aj czubaj, rataj, kurzaj; —at: dukat; alek; chłopalek; — arz: chmi
larz, owczarz, smolarz, pikarz, balczarz, rymarz, stolarz, pisarz,
lamyntarz, smyntarz, gospodarz, zabobuniarz; z tych jedne
mają a przez całą odmianę, jak chmilarz, stolarz, inne, jak: pi
sarz, pikarz mają a tylko w 1 pp, Ip.
— aś: chłopaś.
5. W prefiksach na (no); naspa, naremnica, naród, n&ręncz, naczelstwo, naczelnik, napotkać 2), należeć, nańść (znaleść);
za: zabawa, zapowiedź, zadrość, zadatek, zapach, zapłotek, zagata, zanózka, (zanoza przy jarzmie).
6. W imiesł. dał, ale dała, brał, miał, jad.
7. W dopełń, rzecz. Im. cas.: ze starech cas.
’) W innych gwarach stale: zamiatać, zamiatanie, nie zamiatać, za
miatanie. Redak.
!) W innych gwarach stale: napotkać. Redak.
— 95 —
§• 6. ą.
Wyrazy, występujące w jęz. książkowym z ą mają zamiast ą
— ąm albo om lub ąn (on), ale nosowość tego ą jest
słaba, występując : 1) w narz. ż. : głowom, matkom, duszom,
czarnom krowom ; 2) w biern. rzecz, żeńsk. na — ja (a), — i:
kuźniom, pasiom, ładnom sukniom, paniom, 3) w 3 osob. Im
czasowników: jadom, wieżom, patrzom.
on lub ąn : wonży, ornońć, na bajonku.
Literack. ją odpowiada śles. ja-. jadro, jadrzyć.
W imiesł. na — ął, ęła i t. d. ginie ą: wzion, ścion,
wzieni, ścieni.
Ogól.-pol. ą odpowiada śleś. ę w wyrazie: skęmpiec
i w dopeł. rząd: podatki do rzęndu.
§■ 7 ę.
Ogólnopolskie ę w wyrazie szczęście odpowiada tutej
szemu e: szczęście, szczęśliwy, (j) e = in: dziewińć, dziesińć,
pińć.
Każde ę, kończące wyraz, przechodzi w e: matkę, krowę,
me cie, sie, byde, (bydziesz, bydzie) niese, wiede, plete, pude (u),
mażne, puyne, r-żne, pomne (pamiętam), suje (sypać), zebuje (zezuć), mylę, brunie (bronić) uumie. W imiesłowach słów na — ną
dźwięk e jakby poprzedzał nosowy y : popłynyeli, wymsknyeł.
§. 8. e.
1. Ogólnopol. je, odpowiada śleś.: a) ję (/z): jęnzioro
b) ja: jachać.
2. e literac. = a: pasturz, pasturka, pasturki.
3. e przechodzi w o: jutrzonka, połny, zapołniony (ta go
spodyni zapołniona wsim), uołnować, bomból.
4. Zamiast (/') e słyszy słę palatalne Z: iż, iżak.
5. Końcówce literackiej ej odpowiada y a po podniebiennych spółgłoskach Z: zielony, twardy, żądny, panny, jedny, sa
my, taki, jeji, moi, ty, kobity, wonży, bogaci, lepi, baży, namni.
96 —
6. Dawne e ścieśnione występuje po twardych, jak y, po
miękkich spółgłoskach, jak i: dyszcz — dyszczu, rzyka, brzyg—
brzegu, grzych — grzychu, pyrz — pyrzu, chlib—chleba, szczyniak, czyźnie, czyżynko, licki (lejce), syr, szyroki, sic (kosić?,
siczynie, wlic, ale siekli, wlekli, niść, niesom, wirzba, mirzwa
(mierzwa), dzir-żak, ślipie, siekira, kiesiń, zwirz, ślidź, dzici,
dziwcze, d-żywie, zacirka (zacierka), śpiwać, gazyta, zygarek,
sidem, mlyć, plić, podyma (u wozu), odym (odejm), pogrzyb pogrzebu.
7. en = po twardych wyn, po miękkich w z«: żyniaty
(z listu : Czy Ludwicha (Ludwika) jest żyniato?), żynić: Kaśka
sie ożyniła (wyszła za mąż); winiec, ruminiec, sierszyń, kamiń,
rzymiń, krzymiń, grzebiń, Cionżyń (wieś), dżyń.
8. e występuje jako a w przysł.: wcaśni.
§• 9. z.
z ginie w wyrazie skra; z zastępuje się przez y w wyrazie
śwynia i pochodnych.
§. 10. o.
1. o przechodzi w y w wyrazie pony (pony).
Zamiast o stale występuje e w konjugacyi 1. 1 osoba Ipoj.,
3 osoba Im, i w imiesłowie przeszłym czynnym na — ż i ni.:
plete, pietom, pletła-o, gniete, gnietom, gnietła, gnietło; wiede,
wiedom, więdła, więdło; biere bierom ; piere, pierom i t. d.
i w rzecz.: mietła, wiesło, piesnaczka, wiesna, zwiesny; w przy
miotniku : brzezowy.
2. Stale mówią: skarupa.
3. W deki, przymiotników zaimkowej w D. rodź, męskiem
i nij. i w B. m. licz, pojed. o w końcówce ego, zmienia sięnazz:
igu: dobrygu, chorygu, bogatygu, połnygu, tygu, moigu.
4. on = w ón równe zzzz: pogón (pogoń, z niezmiękczonem) uskrómić, pomóc — pómoge, — pómóg, japóniec, kóń,
bruń, brunić (żebym mogli sie ubrunić). Bronek, ón, óna,
ónygu, gonić, zwónić, tóń albo tónia, tunąńć, dó nich, dó mnie,
żona.
- 97 —
§. 11. u.
1. Wymawiają : syrowy, znowy, piaston i piastonka, jugo
(przednia poprzeczka u sanek).
2. u ginie w: namyśnie, póunie, przypo-unie.
3. un w przyswojonych, jak powszechnie w gwarach
= on: obrachonek, gatonek, frasonek i sprawonek.
§. 12. ó.
Stale
dwórza).
mówią podwyrze, podwyrzowy, podwyrzyce (po
§• 13- y.
1. Zamiast y słychać e. lub dźwięk zbliżony, choć nieco
ciemniejszy od e. zwyczajnego polskiego w wyrazach : sen, bestry, jak wyżej omówiono.
2. e istnieje w wyrazie szeja, ale mówią też i szyja.
Spółgłoski.
§. 14. Wargowe p, b, w, m.
Na początku wyrazów nie spotyka się w wyrazach :
stonżka, szak (wszak: Ociec umarł — szak ?)
2. W nagłosie i środosłowiu zastępują pierwotne o lub uo
mniej więcej długiem o lub uó poprzedzonem subtelną, cza
sem mniej lub więcej uchwytną wargowością: uóz — uoza,
uół — uoła, odka, uódeczka, uódz — odza, uojsko, uoda,
odzić, nie-uód — nie-uoda, kóal, poóz — po-oza, dzie-ucha, zaołał-a, nawet apno, uodarz. Bez (a nie przez) uódarzowy opowiedzy, uódarka. Po spółgłoskach w wyrazach: góźdź — goździa, chójka, ale dwór, dwójka, a już na północ od tej gwary
występuje forma wółdarz, wółdarczónka i t. d.
3. Mówią stale wiskać, obznajmić, obświadczyć, ale łyskać
i pochodne: łyskawica.
Lud. Rocznik XIV.
— 98 —
4. f zastępuje się przez ch : w nachta.
5. m niema w środosłowiu truna i w wygłosie
a także w ta, sa, zamiast tam, sam.
§. 15.
katechiz,
Zębowe t, d, s, z, n.
Na miejsce t występuje ć w zaćwirdzić; pozostało
t w: otłóg — otłogu, otmiana.
Opuszczają t w: słuc, słukła, rozpuśnik. t zjawia się
w: uont: uont my z pola!
Co do d: mówią la boga, przyizny, garło, cotku (co du
chu), gwiznońć, zradzić, ożywać sie, ozwanie, ozwał sie, a także
póunie, ale mglić, mglelim, mglał.
s zostaje zmiękczone w sionżyń, siong, sionga, śrybło.
Mówią rostfijać (rozwijać), ostwarty.
s nie występuje w następujących przymiotnikach z sufiksem
ogólnopol. — isty: krwity, fałdzity, pyrzaty, monczyty, roz
wiesiły, rozłożyły, krościaty, głowiaty, kraciaty, wpadzito, ale
ognisty. Dawne 5 istnieje w słozyć, smyśny, ślaz, słazić.
Mówią zadrosny, zadrość, ostać.
n występuje w wyrazach niedwab, niedwabny, skorno
(skorno świt ołać rabiate), a podwajająco spotyka się w skórzanny, rumianny, wiślanny.
n nie występuje w zatcimiać (zaciemniać), a w dopełniaczu
i innych przypadkach, oprócz mianownika, w: garku, garca.
§. 16. sz, ż, ś, ź, cz, dż.
Spółgłoski sz, ż, cz, dż wymawiają się, jak w języku ogólno-polskim, bez sakania, a więc: leszcz, pszenica, bonczywie,
szyba, kokoszka, szopa, czapa, kaczur, czyrznie, (czyźnie), szczur,
żywy, żebro i t. d. W postaci mazowieckiej ukazuje się cas
i pochodne od niego. Jak wogóle w gwarach mówią: zielazo,
zielazny, ślim, grzyśnik, różnica.
cz przeszło w ś w: śtyry, śterdzieści, ale jak powszechnie,
czwarty. Godna uwagi forma r-żniwa z r sonantycznem.
Mówią prek zamiast precz.
— 99 —
§. c, dz.
Czasownik lecić ma w czas, teraźn. formę letę i w pocho
dnych polete, zalete, dolete, letoncy.
Grupę dzw wymawiają, jak zw : zwón, zwónić, zban.
Mówią: ptastwo, bogastwo, łajdastwo.
§. 18. k, g, ch h.
Mówią : chto albo też i: fto (kto), dochtór, chłopot, nicht
i odwrotnie: pkła, pkać, kszón (chrzan).
Chanka (Anka — Anna).
W wygłosie dodają k: znowyk, pónyk (pono) jeszczyk,
dopiryk, wtedyk.
Mówią, jak zwykle, w gwarach: mięntki, letki.
ch ginie w: tórz (tchórz) — torza.
k zastępuje ogólno poi. ch w: koszczka (equisetum).
Dodaniem c/z otrzymują zgrubiałe formy: piach, wielchny,
pach, (poch, pas).
§. 19. Z, ł, r, rz.
W imiesł. przeszł. czyn. konj. 1. nie wymawiają:
-Z: niós, wiód, wióz, rzyk, szed, sik, cik, wzion, ścion,
wzieni, ścieni;
Z: niema w: abo; ł w: udawić;
r: ginie w przyimku roz, złożonym z czasownikami: ozgniwać, ozgrzać, ozbić i t. d.
rz-. zastępuje się przez r: rnońć i pochodne; zrucić;
trcina albo trzcina;
rz: wymawiają, jak ż lub sz: kucharz, stolarz, ślusarz,
wirzch, a grupy: rs, rsz, rz zlały się w jeden dźwięk’• waszta,
napasztek, mażnońć, zmaszsz, gasztka.
ł: zmieniło się na r : roskót.
— 100 —
§• 20. /.
y: nie występuje w mian, ociec; y zjawia się w nagłosie:
juźdeczka, jucho, lm. juszy, jaż, Jaguchna.
y: ginie w cel. zaim. mu, ale zjawia się w: sujnońć, zasujnyeł, pude, przyde, przyć, nańde, skryme, przynamni.
Zamiast y zjawia się ń w uńść (ujść), nańść, znańdziecie.
§•21.
N i e m i ę k cze n i e spółgłosek.
Niemiękczenie spółgłosek spotyka się w: odpowidz (od
powiedź), odpowiedzano, kładzono, kładzony (a nie kładziony)
piecony, przęndzony, kradzony, wiezony, najdzony.
§. 22. Fonetyka m i ę d zy wy r a zo w a.
Spółgłoski bezdźwięczne zamieniają na dźwięczne przed
samogłoską lub spółgłoską dźwięczną: pigem (piekłem), sigem
(siekłem, kosiłem), wligem, sługem, pazem (epigraficznie: Nie
muf, że ja zinymi przy (psy) pazym), jezdym, jezdeś, („jezdym
zdrów i żyw. Bo jezdeźmy daleko jeno drugiego“ — epigraf.)
naż rebak (nasz rybak) i w modlitwie „zanazrany“ (za nas rany).
§. 23. M e t a t e z a.
Grupa spółgłoskowa — /•&? odpowiada śleś. — stsz-.
piestszyń, piestrzónek;
grupie zż odpowiada zdż: zdżar, zdżarli.
c asymiluje do następnej zgłoski tszetszew (cietrzew);
ilś zastępuje się przez luś : pluśnia (pilśnią); zamiast
grupy spółgł. drg. używają grd-. ogrdób, ogrdóbiany, ogrdóbić
(książk. u Cygańskiego: „siatki podrgubne, jakim sposobem
mają być narządzone“); rdz — odpowiada d-ż-. d-żenny, d-żyń,
lub dż-dżyń.
— 101
§. 24. Skrócenia fonetyczne.
Oprócz już wyżej wspomnianych wyrazów upraszczają
następujące: trza, człek, podzieć, pada (powiada, podziałem,
światko, zara (zaraz).
§. 25. Akcent.
Akcent wogóle, jak w języku książkowym, na przedosta
tniej zgłosce : przecie my obrywamy. Wej ta siedzi (mieszka).
Jężeli wyraz łączy się z następującym enklitycznie, wtedy
pierwszy ma przycisk na ostatniej zgłosce: Wziena-gu. Prosi-gu. Pokaż-my-gu. Zaczen) sie kłócić. Odwiózem-gu. Zagrej-nó-my. 1 nima-gu. Wzieno-sie. Przyini-gu. Napił sie. Dawajom - my. Przysłuchuje sie. Złapał-sie drzywięncia. Dejta-my.
Spotyka tu-sie. Przyrzy sie. Ogląnda-sie. Nie bierz ta-sie. Nie
bili-me. Nóżem-nań zdźino. A pomimo tego na pierwszej sy
labie w wyrazach trzy i więcej zgłoskowych spotykałem akcent :
palica (D. Ip. palie = palec), zumczysko, kócywie, niedziela,
korzynie, klepisko, dzieuszka, nómolny, nabożny i w czasowni
kach : skakajom, stójała, bójała. Na ostatniej sylabie zwykle
występuje akcent w wołaczu: ociec, Leon, Marynia, Joziek,
uju i wczas.: zachodź.
§.26. Przeciąganie wygłosu wyrazów.
Przeciąganie pełnogłosek, osobliwie ostatnich, w zdaniach
fonetycznych spotyka się u starszych ludzi i sąsiedzi Kujawiacy
północni jako szczególną właściwość tutejszej gwary podają
owo przeciąganie. Przykłady: Kaj pyrka leży. Pódź-sa-do nogi.
Słyszysz, dej-noża. Chodź - na - oziminę. Chto-my-koże-zbirać.
Mania chodź-ino-chodź. Dzie-ty-idziesz. Tak pomału wyrywasz.
Je-sa-mum (mam to tutaj). Tak, jes-ta. By-my-ta-nie-zapłacih.
Zde-nocy-szukać. Ody na-umycie przynieść.
102 —
Morfologia.
§.27. Rzeczownik.
Narzęd. Im. od liść — liścióma: ręnka, noga w N. 1. pod.
ręnkóma, nogóma, ale tylko w tych wyrazach słyszałem.
Nie spotyka się zmiękczenia w Narzęd. Im. rzecz, i przym.
z końcówkami — emi (ymi), — ami: z ojcamy, kuniamy, chłopamy, gościamy, jabkamy, zębamy, paniamy, dobrymy, tanimy.
Do Ip. pasza — pasi; ogier — ogra:
Czyżnie w mian. Im. (podwójnej) czyżnia.
Cel. od chłopol — chłopelowi, ale koalowi.
D. Im. sosna — sosien.
Miejscow. od para — parzy: przy ty parzy kuni.
Spotkałem dzici wcale nie odmieniane: a kaź dział? —
A tom dał dzici. — Więnc biegej z dzici.
Cel. Im. brat — bratom (Bo ja żem dość wykładał i pomogał siostrom i bratom).
Narz- deki. II. ma także końcówkę y przed świenty,
przed gody.
Mianownik lm. sicie (sieci).
B. lm. deki, żeńsk z końc. a ma zakończenie ów —
prosili sługów.
§. 28. Przymiotnik.
Zakończenie D. C. M. Ip. przymiotników i zaimków rodź,
ż, ej przechodzi w — y lub — z: dobry, dżewiany, tani, samy,
moi, naszy, ni, ty, óny.
Stale używają formy rzeczowej: te dobre chłopy, te do
bre ludzie.
Książk. y śleś. e w narzęd. Ip. m.: chorem, złem, (i z listu:
Boże, zmiłuj się nad demną bidnem człowiekiem). Pański — pa
nów, panowe, panowygu, panowymu, panowym.
y książ. w dopeł. Im. = e-. krewnech, znajomech, dobrech.
Stopień wyższy przym. jak wogóle w W. Polsce, tworzy
się, dodaiąc końcówkę — ejszy: gładciejszy, taniejszy, letciejszy,
— 103 —
mięntciejszy, liszejszy (lichy), ale od mały w lm. maniejsi: som
duzi, som i maniejsi.
Służąncy w lm. służąnći.
§. 29. Zaimek.
Zaimek osobowy ja w C. 1. p. my w B. me lub mie; Wołacz
od ty-te. W N. lm. niema zmiękczenia, a więc namy, wamy, temy, ónemy, niemy, mojemy. Zaim. wskaz: ji, je, ma w D. i B.
lp. jegu, albo gó (gu). To gu często w używaniu i kładzie się
na początku zdania: gu ta na ozie bili, gu ta me widzieli. D.
i C. dla ż. jeji w lm. jejich.
Nicht ma w D„ B. lp. nikóg (nikuk): nimam nikuk. Wsio
w N. wsim.
Powszechna forma za-sie: A wum za-sie (mc wam do tego).
§. 30. Liczebnik.
Dwa w C. N. dla trzech rodzajów: dwiema lub dwima:
wam dwima. Trzy: bo ma trzy dzieci; w C. trzóm: tym trzóm
ludziom.
Jedyn w znaczeniu pewien ma w lm. jedne: jedne ojce
(rodzice) mieli szuści sęnów. Pińć ma formę w D., C. i B.
piońci: z piońci zagonów dobre pińć miechów pyrek. W N.
(dual.) pieńcima. Mówią sidam w D., C. i B. siudmi. Dziesińć
w N. dziesińćmi. Śtyry, śterdzieści, ale czwarty. Dwanaście ma
w D. i B. dwanastu. C. dwanastum. Za dwanastu ludzi zrobi
Do dwanastu set. Mówią i dwasta i dwieście. Godna uwagi
forma: trzy razy dnia.
§. 31. Ko n j u gacy a.
Czas przeszły w lm. z końcówką - m ma jednako
we zakończenie dla wszystkich trzech rodzajów: ciąngle sie
kłócilim oba.
.
,
Konjugacya bezspójkowa: ja jezdym (i tak piszą), jezdes,
je (rzadziej jest). My jezdymy lub jezdym, óni som; w 1. podw.
— 104 —
jezdyma, jezdeśta (z listu: zdrowi są my wszyscy i są my wszyst
kie (mężczyźni i niewiasty) w dobry zgodzie.
Cz. przyszły byde, bydziesz, bydzie, bydziem, bydziema
(bydzima), bydzieta, bydom. Cz. prz. byłem lub bełem w lm.
dla wszystk. rodź, bylim. My kobity bylim. Aoryst. forma —
byk: tak-byk my pośli.
Jim, jisz, ji, jimy, jita, jędzom, jidzta, jadeś, jad: usiad
i pojad.
Dawej, data, dejta, dej, dalim: wam tam dalim sznur.
Wim, wiedz;ił a imiesł. przeszł. biern. wiedzany, powiedzany: Zęby powiedzano.
Wziońść, wzionem, wzina, weźnij.
§. 32. Konjugacya I.
1-a os. Im. kończy się na /zz: pleciem, gnieciem, jedziem,
idziem. Jako niewłaściwość końcówki — my sami przytaczają:
my-szyjemy, zamiast nie dopuszczającej dwuznaczników: my
szyje m.
Czas, przyjść — przyńde, zańde, uńde, uszła (uciekła),
odyńść, wyńdom; w rozkaz, przyńdzi, wyńdzi; nańde, nańdła:
jużeś gu nańdła, znajdzóny: szczezula nie kce zyńść.
Póść, pode, pódzie, pódóm, pódź, pódziem, pódźma, albo
pódzioma, pódźta.
Zaczońć, zaczyni. Niese — niesom: wiede — wiedom;
biere — bierze — bierom.
Ciekawsze formy czasu przeszłego: zrózem, niózem, nalazem, sigem, sigeś, urozem, zewligem, mógem, mógeś.
Imiesł. przeszł. czynnny z tematem, zakończonym na spół
głoskę, traci ł- niós, pas, gryz, kład.
Rozk. od wyjońć — wyjm; odjonć — odym, w czasie
przyszł. odyme.
Czas, gorzyć ma w 3 os. lp. góra; jest i pogorzyć.
§. 33. K o n j u g a c y a II.
Czas, z osnową, zakończoną w bezokol. przyrostkiem —
no (n), mają w imiesł. przeszłym czynnym — eł lub dokład-
— 105 —
niej yeł: namknyeł, plusnyeł, ornyeł. zablonknyeł, ciongnyeł,
kulnyeł, skaknyeł. Godna uwagi forma imiesł. przeszł. biern.
uśmichniony. Leży uśmichniona.
Mażnońć (mar-znąć) ma formy: mażne, mażniesz, mażniem,
mażli, mażnijta, smaśś (tu ś występuje silniej w wygłosie) zmaźła, zmaźło.
Czas, zaśmiargnońć — zaśmiarg, zaśmiargła; wymsknońć,
wymskła; wilgnońć — wilg: but-my zawilg. Wykrzyknońć wykrzykła.
I znika w imiesł. przeszł, czyn z przyr.-ną w bezokol.:
blad, krad, blad.
§. 34. Konjugac ya III.
Imiesł. przeszły bier od czasów, przywionzać - przywionzały w znaczeniu oddany (tak piszą też: przywionzały sen),
gdy przywionzały (czem do czego). Słowo piać tylko o pianiu
koguta lub brzydkiem śpiewie.
Słowa plić, mlić mają formy zachód, gwar.: mylę — mylesz, myłom, myl, imiesł. przeszł. czyn, myłł albo mełł, rzecz
słów, mylynie; pyle, pełł, pylynie, pylony.
§. 55. K o n j u g a c y a IV.
Czasów, stęmpić (stępić) w czas. ter. stęmpie, stęmpim,
stęmpita, w rozkaźń. stęmp, dual. stępma, stępta; imiesł. przeszł.
czyn, stęmpił — stęmpilim, stęmpiony.
Częstotliwe rabiać — robiał: czasownik świcić, świcieli.
słowo myślić — myślinie — myślęncy (pisem.: A jak nie,
to sie skupy rozeńdziem niewiela myślęncy).
§. 36. K o n j u g a c y a V.
Rozkaźń. biegej ma skróconą formę biega, ale tylko w na
woływaniu zwierząt.
Czasów, przyjmować ma w czasie terażń. w 3 os. Ip.
przyjma: Pani przyjma.
106 —
Kupać odmienia się kupam, kupasz, kupa, kupama, kupata, kupaj, (kupejmo) Imiesł, przeszły czynny kupał, — a, — o,
kupalim, im. przeszł. bierny: kupany. Uciekać —uciekajmo.
Słowo grawać czasuje się: grawam, grawasz, grawa,
cz. grawałem, grawałeś, grawał, grawalim, grawalista, grawali:
sukniom dałam na organ, żeby ładnie grawały. Pśń. im. prze
szły biern. grawany. Prać-pra: ozimina wyprą.
Czas, płakać ma w 3. os. czas, teraźń. płakajom; od stru
gać — strugajom albo strugom; od ssać — ssajom.
Słowo bojić się, ma stale formy: bojał, bojałem, bojała;
od stoić — stojał: stojała w komotry.
§. 37. Spójnik, przysłówek.
Forma jeżeli w skróconej formie brzmi: żeli, żelić, żęliśmy.
Żeli my tygu nie dasz. Bo żeli mu nie dum, to mu nie wezne.
Przed każdym słowem czy zwrotem używaja ino, odpowiada
jące grasującemu w piśmiennictwie jeno. Ino sie wzion i poszed. Również często używa się ady: ady my gadał.
Sa = tu. Sa tu! Sa je (tu jest). Wej sa gu, (widzisz go,
jaki mądry).
W przysłówku pochodzenia przymiotnikowego przewa
żają, jak w staropolskim, z zakończeniem na — o: spokojno,
podło, pogodno, sładno, zbyteczno.
II.
SŁOWNIK.
Uwaga: Wyrazy porównano do końca lit. P. ze słowni
kiem Karłowicza, Kryńskiego i Niedźwieckiego, a dalsze ze sło
wnikiem wileńskim.
A
A b y k, ab -j— k. — Abyk my
pośli.
A l a m e n t n i c a, dożywotniczka.
A leć, — Kaj jom podzieje,
aleć ola boska.
A n i l u c h a, ż., Im.y, jemioła,
Viscum album L.
Aś, aś ty mesie jena. Pśń.
107
B
Ba bak (babak), snopek tar
ganej słomy do poszywa
nia dachu służący.
Badurać sie (badurać się),
guzdrać się.
Badu ranie, czynność ba
durać się.
B a j o n k, bałyk. — Chodzi
na bajonku.
Balcarz, belczarz, robiący
belki, cieśla leśny.
Baraniak, a, lm. i (baraniak), roślina wodna, Hippuris vulgaris L.
Bęmbczuch, bębenek ry
backi, mały węcierz. Ryb.
Biczycho, a, zgr., biczy
sko.
Blaczyty, czysty, niezarosły. — Blaczyte brzegi.
B 1 a k, czyste niezarośnięte
miejsce na wodzie.
B 1 a k o t a ć, szczekać, uja
dać. — Pies blakoce.
B lak o tanie,
szczekanie
(psa).
Blu źny, a, e, — Umim we
sołe pieśni i bluźne. S. war.
ma jako wyraz +.
Błonawa, lm. y, łąka roz
legła, torfowa błoń.
Błyskawka (błyskawka),
rybka blaszana, świecąca,
służąca na zanętę na ryby
u wędek.
Bochyniarka, robotnica
wędrowna.
Bochyniarz, bocheniarz.
Boi ech a, pog. pastuch.
Bolnońć, balnąć, palnąć, uderzyć. — Jak bolnie sie
w te babe u nieoda.
Bombek, bąmbek (bębek),
jagoda kartofli.
B on i a r, a, m., lm. y, ro
ślina Nymphaea alba L.,
częste nazwisko rodowe na
Kujawach.
Bo rowie, borówki, zbio
rowisko roślinne borówek,
accinium vitis idaea L.
Bombnońć, bąmbnąńć, uderzyć, palnąć.—Jakbombnie kijem w okno.
Bom ból, bombal, bąbel. —
Życie, to je bomból na uodzie.
Bó 1 e-o czy, rośl. Caltha papalustris L. — E. Majewski
ma taraxacum za Cieszyń
skim.
Bramuchna, brama, zdrob.
Braźny, a, e, wywarowy
z brahy.
Braźne płótno, zdatne do
cedzenia, fasowania cieczy.
Sit.
Brwią (brwią), lm. brwie
brew.
Brzóst, kora cienka na
brzozie, używana do wy
robu dziegciu lub na lekar
stwo. Por. brzosta, brzóstwo.
B u r t n i k, snopek z targanej
słomy do poszywania da
chu nad okapem.
108 —
Buszka, zdr. bucha, długa
sukmana.
Bystry, a, e, jasny, czysty.
uOda bystra. Niebo bystre.
Bzdrężny, bzdręgowy, przy
miotnik od nazwy ryby
b z d r ę g i.
C
Ceregło, cyrograf.
Ch li w n i k, pog. chlew.
C h m i n, m. huragan, burza.
Taki chmin.
Choj, okrzyk: aj.
Chojaszek, chojaszek, chojaczek, mała sosenka.
Chojnowy, choinowy.—
Drzewo chojnowe.
C h o p e m, pusto, — Chopem stojał kościół stary.
Chorchon, Im. y, plwo
cina.
C h o t j, wołanie poganiające
na konie. — Chotj, chotj
siwe 1
Chójeczka zdr. sosenka,
sadzonka sosnowa.
C h t ó r n y, który. — Chtórnyby me chciał?
C hu daj, a, Im. e, chudaj
kapiszon od burki lub odzienia.
Chyży, Jerzy, imię.
1
wloz i tygó Chyżygó poperkotał śmietanom.
Ciułanie, czynność ciułać.
Cło ta. zdrowie. — Jak moja
cłota.
Cotku, prz. co tchu, co
duchu.
Czł ecyca, człowieczyca. —
O, to nie człowiek, ino
człowieczyca. Z bajki.
C z o r g a ć sie, czołgać się. —
Czorganie, cz. czorgać. —
Słyszy jakieś czorganie.
C z u b a j (czubaj), kołtuniarz,
człowiek z rozczochranymi,
dużymi włosami.
C zy r n i a w y, czarniawy —
czyrznie sie, czernić —
W czapce baży się człek
czyrzni w nocy.
Czy r z n i n i e, cz.czy rz ni ć.
Czyrniowy, cierniowy.
Czyrzynko, mały krza
czek cierniowy. — Wloz
pies w czyrzynko.
D
Dłótuszko, dłóteczko.
Do kur c zy ć, dokuczyć. —
Głód gó dokurczył. S.
war. ma jako +•
Dolinie, miejsce nizinne,
po dolinie.
Dorna, darna, darnina.
Drewuszko, zdrob. dre
wienko.
D r - za, rdza.
Drzazga, zob. drzazgownica.
Drzazgownica, cienka
deseczka 'l2 1 m. długa,
4—6 cm. szeroka i
cm.
gruba, przywiązywana do
potaki przy klepach i in-
— 109 —
nych sieciach ruchomych
dla straszenia ryb.
Drzazgownik, 1) zob.
drzazgownica. Ryb. 2) z
drzazgownicami.
D r z y ń (d-żyń), m. twardziel
drzewa w przeciwstawieniu
do bilu.
Drzywie, d-żywie, drzewią, drzewo nieduże, ro
snące. — Więnc zaśli pod
jedno d-żywie.
Drzywięncie, zdrob. od
dzywię, drzeweczko. — Złapał-sie, drzywięncia.
Dudka, ż. rulra.
D - ży n, m. rdzeń.
Dz i ci, 3 p. p., dziecię.
Dziedziniec, dwór, pa
łac. — A miał w boru ta
ki dziedziniec.
D z i e r b o 1 i ć, męczyć, gryźć.
— Jak me coś dzierboli.
S. War. ma dzierbolić się.
Dzionka, 1) dniówka. —
Chodziłam całe lato na
dzionke. 2) Roboła podzienna.
Dziudziu, dziec., groch.
F
F ał d z i ty, fałdzisty.
Fi ran a, firanka. — Bogacz,
wej! — Firany ma w oknach.
Flaszuszka, zdr. flaszka.
F o 1 o wa ć, wyginać — Folować łuby na kozłach. Sit.
F t o, kto.
G
Gajany, e, zamknięty, za
powiedziany,
zapuszczo
ny. Oda gajona (woda za
rybiana).
Gaik, płotek na brzegu
jeziora, składający się z
kilku kołków, wbitych pół
kolem w ziemię i wyple
cionych choiną, uszczelnia
nych perzem, wrzosem dla
łapania mrzoszczących się
małych rybek.
Gaj no a, n, blm. zagrodze
nie, sztuczna kępa na dnie
jeziora, gajno — Wycina
sie grusze i zatopia w takiem miejscu, gdzie siciom
ciongnąć nimożna, uwada
je jako i na to chojny ku
pę, a w jesini mrzywki
wirzchujom i objiżdża sie
wontonamy i wjedzie sie
w środek i wystraszy sie
kijem i zbiro-sie. Por. rusk.
gajno, łożysko zwierza (so
bola).
Gapiór ćz, Im. y (gapior)
drobna gałązka, którą (ga
py) ptaki noszą na gnia
zda. — Takie gapiory zbirali po boru.
G a p k a, zdr. gapa.
Gara, gara, gardziel. — Drze
sie, mało mu gara nie pęnknie.
Gon siak, gąsiak, młode
gąsie.
— 110 —
Gonska, kwiat u bóniara,
Nymphaea alba L.
Gęstka, sieć z bardzo drobnemi okami na małe ry
bki.
G > d y j a, gidya, kobieta, męż
czyzna wysoki a niezgra
bny.
G i rk a, nóżka.
Głuch, a, lm. y, ryba sto
jąca pod lodem, ogłuszona
przez
uderzenie
kijem
w lód.
(Na) głuchy,
chodzić
na głuchy, ogłuszanie upa
trzonych a stojących pod
wodą ryb przez bicie pał
kami w lód. Ryb.
G ł u ż y n i e, głużenie, ciche
grakanie, mruczenie. — Sły
szy kruków głużynie. S. war.
ma służyć.
G o 1 a t y, c, e, goły. — Golaty wąnton, składający się
tylko z jadra
Gołaźnia (gołaźnia), duża
przestrzeń odkryta, halizna.
— Po tych gołaźniach pa
zerni bydło.
G o m u 1 e c, 2. pp. gomulca,
kij na końcu skrzydła sieci,
do którego przymocowują
się sznury, potaki lub żymki. Inaczej chomulec, komólec, byczek. Ryb.
G o m u I a k, a, lm. i gomulak, rodzaj sieci, składają
cej się tylko z matni, ale
bez skrzydeł. Ryb.
G o m u ł, zob. gomulec.
G o m u ł e k, zdr. gomuł.
Gorzkówka, ryba, olszó
wka.
Górować, płynąć pod wo
dę. — Reba góruje.
Grabki, 1) pozostałe po
sprzęcie zboża ostatki zgra
bione, 2) ściernisko zgra
bione.
Graka, 2 p. Z, zgr. graczka.
G r d y 1 a, grdyka.
G rechot, jabłko „zora“.
Grechotać,
trzeszczyć
grzechotać.
G r ę n z i d k o, n., lm. a, gręzidłko, żelazko okrągłe lub
kamyczek okrągły, nawle
kane na podwy sieciowe
spodnie, aby ciągnęły sieć
do gruntu. Ryb.
Grochowacz, potamoge
tón, roślina.
Grochowiec, roślina po
tamogetón bez rozróżniania
gatunków i odmian.
G ro n z e k, ciężarek przymo
cowany do sieci dla jej
obciążenia.
G u czá, 2. pp. y, lm. e, gucza, zdrob. guczka, Blicca
bjórkna Art., podleszczyk,
rus. gustjera. Określił WP.
Sinicyn, prof. uniw. warsz.
— Jak jedyn łapał reby i
krzyknyeł: —O, wej, jako,
guczá! i zara przezwali gu
Guczá.
— Ill —
Gzubnąńć sie, wpaść
stoczyć.
Gzubła sie do
jęziora.
I
I d z i e n i e, chodzenie.
Igła r z, średni szczupak od
20 do 40 ctm. długości,
(złapałem tych iglarzów).
Iglica, 1) szpilka czyli liść
u drzew iglastych. 2) ściół
ka leśna. — Chodzom do
boru iglice grabić.
1 ż a k, jeżak, snopek słomy
do pokrywania strzechy.
In h, wołanie na konie.
J
J a d r z y ć, fałdować sieć,
ściągać, żeby była wyższą
i głębszą toń brała. Ryb.
Jadrzynie cz. jadrzyć.
Jałowa, zg. jałówka.
J a ra ć, — a, oł, drzeć, kopać,
grzebać. — Po co tak jarzesz pantówki.
Jaranie, czyn, jarać.
Jarzęczka, wełna wiosen
na z młodych owiec.
Jata, remiza z gałęzi na dnie
wody dla ściągania ryb,
gajno.
Jarzgier, jaskier, ranuncu
lus.
Jajuchno, lm. j, deminut.
jajko.
J utrzonka, jutrzenka.
K
Kaczuszka, kwiat u Nuphar luteum L.
Kaflak kaflak, piec kaflo
wy- — Ja napalę w tym
kaflaku.
Kałafut, płat (śniegu)
Kapeluśnica, chodząca w
kapeluszu. — Jegu siostry
tygó przeróbki, to pirsze
kapeluśnice.
Kapeluśnik, pog. chodzą
cy w kapeluszu.
Ka s i o r, kacerz. Ryb.
K 4 s i o r e k, zdr. kacerz. Ryb.
K astra, sadz, skrzynia wię
ksza na ryby. Por. łać. ca
stra, castrum.
Kęśniekęś, gdzieniegdzie.
Kęśniekęś poostawiali nasienniaki.
K1 a p a t y n y, trepy, choda
ki drewniane.
Klep,
a, lm. y, klepa,
powróz konopny, z przy
wiązanymi kamieniami pol
nymi co parę łokci, w któ
ry wkręcają powrósła sło
miane, zwisające po obu
jego stronach.
Klepy idą przed skrzydłami
niewodu lub sieci i służą
do wystraszania ryb, po
zwalając zająć większą prze
strzeń łowiska siecią.
Klepa, powróz ciągnący
sieć.
Klepią, a lm. i (klepniak),
powróz z powkręcanymi
112 —
warkoczami słomy, idący
przed siecią dla zaganiania
ryb. „Napui klepniak“. To
samo co sklep.
K 1 i c h ta, klechda.
K 1 i s z c z a (kleszcza), kliszczka (kleszczka). Niemie
ckie gwarowe formy kleische, kliesche, z polskiego.
Kła mieć, a, lm. e, kłamca
Te kłamcu!
Kłoda, pierwsza z otworem
część więcierza (żaka).
Kłom k a, zdr. kłomka. Ryb.
Kłych, złom, pień po od
łamanym wierzchole.
K ł y s z e k, utrętek, kawałek,
złom drzewny, stręp. Jeden
kłyszek leżał i wziena-gó.
S. war. ma formę mazur
ską, kłyse k, w tern sa
mem znaczeniu.
K o c y w i e, a (z akcentem
na pierwszej zgłosce), ro
ślina, Myriophyllum spicatum L., wywłócznik kłoso
wy. S. war. ma kocewie
w znaczeniu „mamuł, perz,
chwasty“.
K a c z u r (koczur), kaczor,
duże płótno nad matnią.
Koal, kowal. — I byde sie
bojał koala.
Kolec, drąg do wieszania
sieci. — Sić wisi na kolcach.
Koryto, czołno wydrążone
z jednej kłody drzewnej. —
Zaliwne koryto
Krata (krata), podgrób 10
do 15 cm. X 10 do 15
cm. urobiony ze sznurka
grubego na duże ryby.
K r ę c i n a, pojedyńcza gru
bsza lub cieńsza nić do
plecienia powrozów.
—
Kręcina mocno składana a
luźno skręcona.
Krosno, drewniana oprawa
z rączką do kacerka.
Krucha, grusza. — Taki
rozwiesita krucha.
K r w i t y, a e, krwisty.
K r z o w y, krzaczysty, krzakowaty.
Krzu n, chrzan.
Kuropaciec, kuropaciec,
samiec kuropatwy. Żart. —
A mój ociec kuropiciec.
Pśń.
Kurzaj (kurżaj), handlarz
kurami i drobiem.
L
L e 1 e j s a ć, helokać, wykrzy
kiwać pasterskie pieśni.
L i p i n a, las,
drzewostan
lipowy.
Lubownica, amatorka. —
Moja żona do tygu drobiu
lubownica.
Luzgarek, torebka lub kie
szonka sieciana, służąca do
przechowania pojedyńczych
ryb w wodzie, przytwiertwierdzana do kolców lub
soch i trzciny. (Nm. Los —
garn).
— 113 —
Ł
Ł a p i s i e k i r k a, pog. le
śniczy.
Łącznik, połowy stróż od
łąk.
Łygwas, kłamca.
M
Majak, a, lm. Z, majak, so
sna, nasiennik, średniej gru
bości, ale wyniosła. — Ma
jaki nie były takie chójki,
ale były średnie, takie ma
jaki.
Maniejszy, lm. —
sz,
mniejszy. — Som duzi, som
i maniejsi.
M a n o ś ć, małość.
Matenka, zdr. matynka,
matka.
M e ł a k, mełak, mion, drążek
Żarnowy.
Mętlić, mącić. — Takmy
sie metli.
Miał, lm. y, mielizna.
Mieszek, lm. mieszoki, odzienie workowate, odzie
nie z wyprawionej skóry.
— 1 tylko sie odziewali w
mieszoki.
Mi k o r s k i, należący do Mikorzyna. — Mikorskie jęnzioro, (nie mikorzyńskie).
Mi s t ra to r, a,administrator.
Mion, u, drób, drobnica,
małe rybki przy połowie,
sprzedawane na garnce al
bo wrzucane nazad do wo
Lud Rocznik XIV.
dy. To samo co mlatika.
Swar. ma mlankę tylko pod
wyrazem mrzewka. „Nała
pało sie tygu mionu“.
M 1 o n i k, zdr. mion.
M ł o t y s z ek, zdr. młot. S.
warsz. ma jako +.
M n ie j s z a w y, a, e, mniej
szy, — Rebki mniejszawe.
Modrucha, spódnica mo
dra, farbowana domowej
roboty, dziś już wyszła
z użycia.
Molenda, płaczek, skamłacz. Por. nazwisko rodowe.
Mołczy ć, milczeć.
Mołczynie
(mołczanie),
milczenie.
Morska gapa, mewa. Larus. Waga, Sylwan XVII.,
292 zna „pospólstwa“ na
zwę „wrony morskie“,
Morszczak,
morszczak,
morska gapa, mewa. Larus.
M o r z y n i e c, pastwisko ja
łowe.
Mrzościć, trzeć (o rybach),
tarlić, odbywać tarło. —
Naspozimku raki sie nabaży
mrzoszczom. Por. mrzost,
białorus. nerest. Właśnie
w tych okolicach na tarło
mówią
mrzost:
„Reby
idom na mrzost“. Dotąd
wyraz ten znany był tylko
z Kaszubszczyzny.
Mrzystwo, a, zarybek dro
bny, drobnica. Ryb.
Mrzywka, ź,: 1) wogóle
zarybek po odpuszeniu pę8
114
cherzyka żółtkowego, po
jawiający się w pewnym
czasie po mrzóście gromamadnie na wodach, 2) ka
żda mała rybka, płotka,
guczka, olszówka. Swar.
ma+mrzewka.
m u śty k, munsztuk.
N i e w o r t n y (niewartny), nie
mający wartości.
Nojzdrze, a, nozdrze.
Nurem, nurkiem. — Nurem
wydra chodzi.
N y d k a , z, lm. z, świnka,
zdrob. Por. nawoływanie
świń.
N.
O.
Naciećkać sie, nacieckać
się.
n a c i e ć k a n i e, nacackanie,
napieszczenie.
najadrzyć (najadrzeć), roz
piąć jadro, gdy idzie na
wodę, gdy sieć się pachuje.
Ryb.
najadrzynie (najadrzenie),
zob. najadrzyć.
N a m y ś n i e , naumyślnie.
Naramnica, naramnica,
część koszuli na barkach,
na ramieniu ; kawał płótna,
łączący gors z plecami.
Napadzina, zaczepnik —
Japoniec to nic wielgigó,
to taki sobie napadzina.
Naparnąńć, pokazać się,
nastąpić. — Nie dali naparnonć kobitąm.
Na parni ęcie, cz. naparnąć.
Nicpoty, 2pp. nicpotygu,
gałgan.
Niesteć, niedbaluch, gał
gan. — O, niestecie, niedbaluchu!
O bał, drzewo okrągłe, ka
wał okrągłego drzewa gru
bego, kłoda.
Obelgnońć, obledz. —
Zginiemy, bo nas nieprzy
jaciele obelgli.
O bj achać, objachał, 1)
objechać, 2) uwieść dziew
czynę.
Objachanie, objechanie,
zob. objachać.
Objazd, wielki stęp 10—12
łokci wysokości do obje
żdżania, obstawiania kęp lub
burt. Ryb.
Obłud nońć,
obłudnąć,
sfałszywieć, zdradzić. —Żeli
my bracia obłudli?
Obmanońć (obmanąć), omamić, oszukać. — Zydy
gó obmanyeły.
O b r o ż y j a , obroża.
Odelknońć, odkląć.
O dz i ć , wodzić.
O f 1 a g a ć sie (oflagać się)
powalać zababrać. — Oflaga sie przy kopaniu pyrek.
lis O f I a g a n i e s i e , cz. oflagać się:
Ogarle, serce u żaka albo
więcierza. Ryb.
O g i d I a, z, łodyga wydłu
żona u rośln wodnych, pły
wających lub korzeń wo
dnych roślin. — Oset wo
dny stoi na ogidli.
Ograjdać, owalać. — Óz
ograjdany.
O g r aj d a n i e , cz. ograjdać.
Ogrdób, a, lm. y, boczna
sieć, przednia albo tylna
czyli płótno przy sieciach
potrójnych, stępach i wątonach, okrywająca jadro, o
Okach dużych 3“+3“ lub
4“4-4“.
Ogrdóbiany, a, e, mają
cy ogrdóby. — Ogrdóbiany
wąntón.
O g r z y w k a (ogrzewka), roz
grzanie. — Na ogrzywce
ody.
Okładnica,
pręt przy
łubie, przytrzymujący sito.
— Przysądzić okładnice.
Okoń burtny, okoń o łu
sce jaśniejszej.
Okoń g ł ę b n y, okoń o łu
sce ciemniejszej. Ryb,
Okraczka, żelazne okucie
haczykowate na końcu su
charka. Ryb.
O k r o n t k a , nożyk sitarski.
Olczak, wolczak.
Olić, wolić. — Olał, wołał.
Ołocha, wołocha, długa
sukmana z samodziału. —
(Dawno wyszła z użycia).
Zdrob. ołoszka.
O ł o s z k a, zdr. ołocha, wołochaOłnować sie, burzyć, fa
lować. — Oda sie ołnuje.
Ołnowanie, czyn, ołnować.
O p n o , wapno. — Opnem
bielim.
O p r ó t k a, powróz dolny lub
górny u wątonów, do któ
rego się śtolcuje sieć.
O p r ó w k a , zob. oprótka.
Ordynki, spód stoga ze
starej słomy lub gałęzi.
Orek, worek, mało używa
ny wyraz więcej nierównie
w tern znaczeniu miech.
O r k a r z (workarz), robiący
worki. Zaołała orkarza.
Ornońć sie, ornąć, rzucić,
drapnąć.
O t b r ó n i ć, odbronić. — Ja
go tyż otbrónie.
O t m i a n a, odmiana.
O z e b r a ć, rozebrać.
O z g r z a ć, ozgrzać, rozgrzać.
O z i ć, wozić.
O zj e c h ać, rozjechać.
O z n i e ś ć, roznieść.
O z o w n i a, wozownia.
Ó
Ód z, wódz, dowódca.
Ój t, wójt. — Z ójtem cięngim pił, działki w boru
kopał.
Ó ta, wódka.
— 116
P.
Pach, a, lrn.y, pach, zgrub,
pas. — Dostaniesz pachy.
Pachować (pachować),
rozpychać. — „Sić sie na
odzie pachuje jak ogrdobem
ciongnom“.
P a 1 ty s z k o, zob, palto.
Paniczuchnek, zdrob —
O paniczuchnu 1
Parnik, 1) przędza zawie
rająca „20 pasmów po 40
nitek z motowidła łokcio
wego. 6 parników idzie na
18 łokci płótna czyli po
staw (postaw)“. 2. półtorej
sieci.
Patołęnga (patołęga),
źdźbło, badyl, zielsko.
Peca, glina z wodą i sie
czką zmieszana. — Dóm
z pecy.
P e ł z g n o n ć, pełzgnąć, peł
zać.
Piasyszek, piaseczek,
zdrob. — Wej gó, piosyszek taki.
P i e r w u, pierwej.
Pik acz (piekacz), maleńka
rybka, ciernik,
P i u - p i u , naśladowanie gło
su picia. — Baba piu-piu
z flasuszki.
P k ać, pchać.
Pkiełka. zdr. pchła.
Pkła, pchła, zob. pkiełka.
Piechy, zgr. plecy.
Plotka, wstążka pleciona
ze słomy na kapelusz „Plot
ka w zombki (z trzech sło
mek), w osiem (z ośmiu
słomek), w sześnaście“.
PI u ś n id, pilśnią. Ryb.
Pluty — gó, luty, pog.
P 1 u ż y ć, ciec, kapać. — Krew
mu pluży.
Płat, składowa część płótna
sieci. — Klepa składa się
z pojedyńczych płatów.
P ł a w i d k o , kawałek okrą
głej kory sosnowej lub
wierzbowej, przeciągnięty na
sznur wierzchni od sieci dla
znaczenia ruchów podwo
dnych sieci.
P ł a w ó w k a , sieć z matnią
i skrzydłami.
Płotecznik, gęsty stęp.
Płós, chorobliwe opuchnię
cie wymion u krów, które
kadzą płosem od pługa
i stąd nazwa.
Płos, a, lm. y, spodnia beleczka u pługa, do której
dalsze części pługa są przy
mocowane.
Płot, a, lm. a, krążek z ko
ry sosnowej lub topolowej,
nawlekany nn górne podwory dla znaczenia ruchów
sieci.
Płotko, p. płóto.
Płot o, zob. płót.
P ł ó t o w a ć, „wysadzić płóta na wodę“, nawiązać płóta na powrozy. Ryb.—Po
wróz płótowany.
P ł ó t o w a n i e, czynność
płótować. Ryb.
117 —
P o b i r a ć, łowić,
Pobirny rok, łowny rok.
Ryb.
Pobrać sie, wziąć się za
co. — Pobrali sie z tym
samym.
Podgarłek, spodnia rama
jarzmowa przy pługu lub
wozie.
Pod grób, ogrdób. Ryb.
Poduszuszka, zdr. podu
szka.
P o d w o r a, ż., j, powróz
półcalowej grubości, idący
po brzegach wątonów lub
stępów. Zdrob. podwórka,
Bywa podwora spodnia i
podwora górna. Ryb.
Podwyrzeczko, zdrob.
podwórze.
Pogón, m. pogoń. — Pu
ścił sie za nim w pogón.
Pojazd, jazda łódką na
piórach. Ryb.
Po kazka, pokazka, poka
zanie. — „Na pokażke“.
Pokryjam u, pokryjomu.
Pole, koło, o, przyi. —
Pole kościoła. — Pole dy
szla. — Pole mnie. — Godalim pole wos.
Polica, warstwa ziemi, wy
kopanej przy regulówce;
wogóle regulówka.
P ó ł n i e , południe. — Do
półnia.
P o ł n y, c, e, pełny. — Połna stodoła.
P o ó z, powóz.
Poperkotać, pomazać,
powalać.
Popielarz, piecuch, kop
ciuszek.
P o p i e 1 s t w o, 1) popielarstwo, kopciuszkowanie, pró
żnowanie; 2) potasznictwo.
Poprzyczniak, poprzeczniak, powróz u wątonów.
zastępujący gomóły. Ryb.
Poroztargiwać, poroztargać.
Poroztargiwanie, cz.
cz.
Porowa (parowa), 1) nazwa
toni na mikorskim jeziorze.
2) Wogóle głęboki dół, wy
żłobiony wodami.
Porty, zgr. portki. Białne
porty mieli na sobie.
Posięgnąć się, przekro
czyć, zasięgnąć, odważyć
się. — Żebyś się nie posięgnyeł przegoniać (bydła).
P o s k rzy b ki, zgrabki, śmie
cie.
Po tak, zob. potaka. Ryb.
Potaka, linka do ciągnie
nia sieci (klepy). Ryb.
Potoczek, naczynie do
wody o dwóch uchach, ceberek.
Pot orać (poturać), potarzać, powalać.
P o t r y b e 1, m. rodzaj dłótka do pobijania obręczy.
Bed. Z niem.
Powyćpać, powyrzucać. —
Kaśka sie tyż ozgniwała,
118- —
dzieci oknem powyćpała.
Pośń.
Pozawdziwać, pozawdziewać, 1) ponadziewać, ponatykać, 2) pozadziewać,
zapodzieć, zgubić.
Pozbyć, ponieść. Wiela my
trudu pozbyli.
Pozywać, nazywać.
Jakun sie pozywa ?
Pozywanie, cz. pozywać.
Poży wionek , pożywie
nie.
Pó, ku. — Pó Kleczewu, pó
Kuninu.
Pókwarcie, półk warcie.
P ó 1 i k , a, lm. z, policzek. _
Ruminiec ma po pólikach.
Półka, spółka.
Pomiana, lm. y, ż., dzi
wactwo, cud, przewrót. —
Pomiana by sie robiła.
P ó m n o n ć, pomnieć, pa
miętać. Nie pomne — nie
pamiętam.
Pomoc, pomoc.
Pony, pono.
P ó n y k , to samo,
porty, portki.
Poszwa, poszew.
Pówiertlik, miara równa
jednej ćwierci korca.
Prask, pociąg, wab’. —
Dziwcze ma prask.
Prek, precz, dalej, przys.
Prost, prosto. — Na prost.
Prósz czak, lm. z, proszczak, prosiak.
Prószę, n., próchno. —
Nasyp tygu prószą.
P r ó ż a t k a , mała ręczna
siatka o dwóch kijach. Por.
Cygańskiego Myślistwo pta
szę, wyd. warszawskie z r.
1841, str. 275. - „Mło
dych (gogołów) dostaniesz
wątonem abo stoprożą“.
(Sto — proża — tka). Łu
życkie preżeno, sieć w ogól
ności.
Prom, prom.
Przegon i ca (przegonica),
duży przegon.
Przejem ka, zastępstwo,
zamiana, zmiana. — Cho
dziła na przejemke. — Go
dziła me na przyjemke.
(Przejąć.)
Przemiąnkać, przemakać.
— Panowe buty przemiąnkajom.
Przepómoc (przepomóc),
zmóc, poradzić. — O bo
my ta z tym przepómożesz. — O jak ja nie przepómoge, to nicht nie przepómoże:
Pr ze rok, lm. z, urok. —
Odczyń my przerok,.
Przeróbka, chłop spanoszony.
Przestaw a, długa sieć sto
jąca, składająca się z dwóch,
trzech więcierzy obrączko
wych i jadra 4—5 metrów
wysokiego i długiego, jak
wyłowić się mająca woda;
służy do przestawiania wód
a robi się czyli nagania ry
by z przeciwnej strony zwy-
119
czajnym niewodem, wło
kiem lub siatką. Spodnie
podwory leżą na dnie, gór
ne zaś na wodzie wypłótowane. Ryb.
P r z e t m i a n a, zmiana, przetmianka, zdrob.—Na przetmiankę, na zmianę.
Przetmijać sie, mijać
się, ścigać się.
Prze tm i nić, przemienić.
Przód, przody.
Przybliżać, ubliżać. —
1 wszystkim sługom óna
przybliżała.
Przypatrywisko, oglę
dziny, przedstawienie.
Przyrada, polewa na garn
kach. Zdn.
Przystęmpa, przystępa,
przystań wodna.
Przywtórzyć, dać znak
zgody.
Przywtórzenie, cz. przy
wtórzyć.
P s t r u c h a, płachta w krat
ki, kilimek, dawniej używa
na. — Położyli pstruchy
i płachty.
Purchada (purchada), Lycoperdon bovista L.
Pu z i a, kwiatostan u paraxacum lub mlecza, nasiona
z puchem roślin złożonych,
compositae.
pyra, lm. y, duży kartofel.
P y r z a t y (perzasty), posia
dający dużo perzu. — Pyrzate pole.
R.
R a b i a t a , y, blp. 3pp. rabiacie, czeladź, robotnicy
połdzienni, młodsi. Rus.rab.
— Przyszło osim rabiaty.
R a b i a t k a, zdr: rabiata. —
Rabiatka nie chce jechać do
kopania pyrek, bo plusk.
R abia tn i k, a, Im. ki, ro
botnik dzienny, najęty. —
Rabiatniki już póśli.
Radlina, redlina. - Tako
wej drobna pyrka w radli
nach.
Re n e k , rynek.
Re za (ryza?), ż., y, mały
pęczek cienkich gałązek choi
nowych, powczepiany w pe
wnych odstępach w powro
zy sieciowe, aby się przy
ciągnieniu sieci nie zakopy
wały w muł, a osobliwie
gomuły. Ryb.
Ręnczniak (ręczniak), pa
robek do ręcznej roboty a
nie do sprzężaju.
Rnąć, rżnąć, rzucić. — Jak
gu r-nie o zimie. — Rnyeł,
ornyeł.
Rogal, skrajny płot u stę
pa lub wątona. Ryb.
Rogarz (rogarz), wyrabiacz
trąbek, albo rogów do trą
bienia.
Rogoż, ż., rogoża, sito
wia.
Rop, ryba (nm. Raap), poi.
rap.
120
R o p ó w n a , nazwa toni na
jeziorze ślesińskim od na
zwy ryby rop.
Rowyszek, zdrob rów.
Roz baczyć, zapomnieć.
Rozkiecać sie, rozlecieć.
R o s t f i j a ć, rozwijać.
Równik, rówieśnik.
R ó w n y k , równo.
Ru d a s z , lm. e, kijek, prę
cik, utrzymujący trąbkę sit.
Sit.
R u m i o n n y, rumiany.
Rupotać, bębnić, rumotać.
Rybaczyk, zdr. rybak. —
Sześci rybaczyków sadzajom rybę do jednygó sa
dza.
Rzemyszek,
rzemyczek,
zdr. rzemień,
R zę n c h , rzęch, a, Im. y,
łach, strzęp, szmata zdarta
łachman. — A dy na nim
same ino rzęchy.
R z y m i ś n i k , rzemieślnik.
Ry d om , przyśpiew, okrzyk.
Aj rydom — rydom, bo
bo kumoszki przydom.
R - ż n i w a , żniwa. — Rrótko
r-żniw (przed samemi żni
wami). Przede r-żniwy.
S.
S i ci a n ny, sieciowy.
Siczonka (sieczonka), koś
ba, sianokosy. — Był u siczonki. — Siczonka, siczynie i sic w znaczeniu kosić
używa się tylko na Kuja
wach i dalej na zachód,
gdzie brzmi polska mowa
— gdy na Mazowszu używa
się tylko kosić.
S i e m i n i e, siemię (lniane).
Si e r s z y ń, szerszeń.
S i k w a, lm. y, pewna mała
rybka, służąca za przynętę
na węgorze. — Trza bro
dzić za sikwamy, ale tera
oda twarda (zimna). Ryb.
S i r z k u ł a (wymawiają siszkuła), szerść bydlęca.
Skołuda, zbieracz, ciułacz,
skąpiec. Por. skoładzać,
uskołudzać.
S k o r n o, skoro. - Skorno
świt rebiate ołać.
Skowronyszek, zdrob.
skowronek.
Skowróżyć, gderać, mru
czeć, gadać. - Skowróżyli
na niego.
Skómo, rzekomo. — Jak
złapi skómo do gęmby.
S k ó rza k i, spodnie skórza
ne, baranie.
Skręcina, p. kręcina.
S k r z e 1, ż., płetwa.
Skrzesz, skrzysz, pewien
rodzaj zbitej twardziel i smol
nej w drewnie iglastym. —
Drzywie jak wisi (jest na
chylone), to ma skrzysz,
taki jarki dżdżyń.
Skrzesowatość, cecha
czerwonej smolnej gardzieli
u iglastych.
S krzesowaty,
smolny,
— 121
czerwony twardziel u drze
wa.
Skrzysz, skrzesz.
Słęmp, słęp, sieć stojąca,
prostokątna, od 0.5 do 3
m. wysoka i od 2 do 30
m. długa, składająca się
z trzech płócien równole
głych.
Słęmpek, zdr. słęp.
Słęmpiany, stępowy. —
Na stęmpiane reby w taki
skwar.
Stęmpić, robić stępami,
łapać ryby stępami. Ryb.
Stęmpik, zdr. stęmp.
Stęmpny a, e, przym., nale
żący do stępa. — Stępna
sić.
Słomianka, beczułka z
plecionej słomy z wikliną,
to samo, co bodnia, bańka.
Słonyszko, zdr. słońce.
Słu piecki, przym., nale
żący do miasta Słupcy
(Słupca). Słupiecka kumora.
Smycz, 1) 6 łokci długa
nić lub 2) 6 łokci długie
płótno.
Sob i raj, toń na jez. ślesińskim.
Socha, drąg wbity w zie
mię, często rosochaty, na
którym się sieć wiesza.
Sompoliński, przym. od
m. Sompolno.
S p a d z i t o, spadzisto. Przys.
S p a ś n y, tłusty opasły.
Spinać sie, wspinać się.
— Lew sie spina i zoba
czę! przód (naprzód, odrazu), wilka.
Splaza, płazowina. — Ta
ka splaza zesiczona (sko
szona). Por. spłaza.
S pławę k, popławek u
wędkki.
Spłaza, duża przestrzeń
odkryta. — Tako spłaza
kartofli.
Spach, a, lm. J, odpadki
od wiania zboża, plewy,
puste kłosy.
Sp achać, zczyniać plewy
ze zboża przy wianiu, spachać.
Spachanie, czyn, spachać.
Spachnońć (spachnąć),
zczynić plewy czyli oddzie
lić plewy i puste kłosy
przy wianiu od zboża.
Spokojno, spokojnie.
S p o n a, rzemień, na którym
wisi bijak u cepów.
S p o r n i k (wspornik), ka
wałek łączący przynogi lub
rozpierający je u pługa.
Spostrudna, strudzona.
Spódniczek, zdr. spó
dnica.
Spódnik, m. a, lm. Z,
spódnica. — Trzymałem sie
spódnika. — Zdr. spódni
czek.
Spółek, szufelka do wyle
wania wody z łódki.
Spółeczek, zdr. spółek.
Sryczyń, pog. styczeń.
122 —
S s a t r z y ć, zbadać, podej
do rozprowadzania chochli
rzeć, oglądnąć.
pod lodem. Ryb. Prawdo
Starek, a, Im. z, starzec.
podobnie socharek t. j. kij
Starowina, starucha, sta
rozwidlony.
ra kobieta.
sum i t o w a ć , tłumaczyć,
Stawka (wymawiają stawka,
prosić.
stówka), miejsce upatrzone
Suwać, tańczyć. — Tak su
na wodzie dla zarzucenia
wa, tak suwa.
stępa. Ryb.
S z a k , wszak — Pódziem
Stelmasiczka, zdr. żo
do miasta-szak? — Ociec
na stelmacha.
gu odumar, szak?
S t o I c o w a ć, przymocowy
S c z e ś c i ć , szczęścić. —
wać i urządzać sieć do
Szczęść Boże !
aprótek.
Szczęście,
szczęście.
S t o 1 c o w a n i e, cz. stolcoS z c z e ś 1 iwie, szczęśliwie.
wać.
Szczeżu
1, ż., 2pp. z, łuska
Stłumić, uspokoić, odpo
szczeżula.
— Gucza szczecząć.
żul
ma
drobnóm.
Stłumienie, wypoczynek,
Szczeżula, obacz szczeschronienie. — To niepra
żul.
wdopodobne, żeby nfe by
Szczapie,
złapać, chwycićło gdzie stłumienia głowy.
Szczapił gu, szczapił
Stołyszek, zdr. stół.
za palie.
S t o ż y s k o, zgr. stóg.
Strachnąć (strąchnąć), zeSzczubeł, szczupak.
straszyć się. — A konie jak
Szczuble, w Im szczusie strachnom.
blęnta. P. szczubeł.
Strofować, śpiewać w takt
Szczupłe, szczupło.
instrumentu muzycznego lub
Szczyrk, piasek o podglebiu
tańca.
z urodzajnej gliny.
Stróża, stróża, stróżowa
Szeja, szyja. — Na szeji
nie. — Przyszed na stró
mielim takie paciorki.
żem- Por. Bruckner. Kaza
Szkól nic a, pog. zwolen
nia średniowieczne. I. 55.
niczka szkoły, szkolnica.
Struchwić, struchleć. —
S z m y r a ć, czmerać, gmeStruchwiała ze strachu.
rać, grżebać. — Szmyrze
Stryk, stryczek. - I kazał
sie ino we łbie.
ich na stryki prowadzić.
S z a r z a ć (szarzać), walać,
Sucharek, kij na końcu
tarzać się, kulać.
z żelazną okraczką, służący
Szokel, koniec matni u
123
niewodo lub sieci. Z niem.
Das Schock, Schocken.
Sztorcować, ogładzać
kant u łubu. Sit.
Szwatoł, a, im. y, płatek
śniegu, papieru. — Ino lecom szwatoły.
Szwyngrzyć, szwęgrzeć,
szeptać, gwarzyć. — W no
cy szwyngrzom ludzie, a w
dziń gaworzom.
Ś.
Ściong, przeciągnięcie je
dnorazowe siecią pewnej
przestrzeni wód.
Ślakować, śledzić, tropić,
szlakować.
Ślip, ślepię. — Na jedyn
ślip była ślepa.
Śmiałoszek, śmiałek.
Ś p e k u 1 a t, spekulant.
Ino udał śpekulata.
Ś w i o n t k o , zdr. święto.
Świat ko (światko), świa
tełko.
Ś w i g 1 i n a , świdwa, Cornus
sanąuinea L.
Ś w i g ó n i ć (świegonić), umazać tłuszczem.
Śwyniaty (piec), świniaty
piec, podłużny. Zdń.
Śwyniareczka, zdrob.
świniarka, pasąca lub oprzątająca świnie.
Ś w y n i a r z (świniarz), han
dlarz świń. — Zalicał my
sie z Kalisza śwyniarz, co
niedziułeczka, to dó mnie
przylaz... Pśń.
T.
T a t u s i o , tatuś, pieszcz.
ojciec.
T e r e ś n i a, czereśnia.
Tęga, przys. tęskno.
Tęngo, dużo, dobrze.
Tę n ten, tętęt, tentent. —
A tu słyszy tęnten.
Tło, a, lm. a, podłoga ogni
ska, podeszwa pieca, pod
stawa pieca, na czem się
drzewo tli (dno budowli,
pomost, pokład).
Tobołka, nazwa toni na
jeziorze ślesińskim.
T ó ń , toń, część większej
wody do obrobienia nie
wodem.
T ó n i a, toń.
Torz, 2pp. torza, lm. e,
tchórz.
Tąnż, a, lm. e, tęcza. —Ten
tonż pije ode.
T ą n ż a ć , sparzać gorącą
wodą.
T ąnżowy, a, e, tęczowy.
T ą n ż y ć, pogrążać co w ukrop, sparzyć gorącą wo
dą: mięso, bieliznę.
T ą n ż y n i e, czynność tążyć.
T r ę p, lm, y, kij 4—5 sążni
długi, służący do wystra
szania ryb z sitowiu w za
stawione stępy. Ryb.
Trępek, zdrob. trępel, kij
124 —
do wystraszania ryb z sitowin do stępów. Ryb.
T r ę p i ć, z, z7, wystraszać
trępami ryby z sitowin do
stępów. Ryb.
Trupizna, zapach trupów.
- Trupizna nie ogarnyeła.
T r u -1 r u ! okrzyk, naślado
wane głosu trąbki.
Trzetrzew, cietrzew. Wy
mawiają: tszetszef.
T r z m i 1 owy,
czmilowy,
trzmielowyfz drzewa trzmieliny).
Trzmil, (czmil), trzmiel,
trzmielina krzew.
Trzósełka, blp. trzósła.
— W trzósełkach gó boli.
Trzósła, międzykrocze,
lędźwie. Zdr. trzósełka.
tytnik, powrózek do za
wiązywania końca żaka.
Ryb.
Tyr-tyr, 1) naśladowanie
odgłosu jadącego wozu; 2)
mała drożyna leśna. — Zo
baczy pan takie tyr-tyr w lesie i pojedzie.
U.
U b i d z, uciec. - Świenty
Chyży wam ubig.
ubirać, ryb. składać, po
rządkować (sieci). — Ubi
rać sicie czyli szykować je
na ode.
Ubiranie, szykowanie, po
rządkowanie sieci na wodę.
Ryb.
Udobność, przystojność, układność. — Zliciła mu
całkom udobność.
Udobny, nadobny.
U kusić, skusić. — Ady
no idź, to cie zara co
ukusi.
Ulęnżała (ulężała), gruszka
ulęgałka. Zdrob. ulęnżałka.
Uńć, uciec, zniknąć. — Zaś
te piniondze uszły w jęnzioro. — Matka Boska uszła z kościoła.
Uskołudzać, uzbierać, do
być. — Może trochę gałąnzek uskołudzam.
Uskróminie, uskromienie,
uspokojenie.
Uskrómić, uskromić, uspo
koić.
Uwada, zawada, przeszkoda.
— Uwada je jako na odzie.
Uwidować, widować. —
Bebaki pod odom uwidowali, że beła wieża.
U widzie, zobaczyć. — Ogląnda sie i uwidział tygu.
U wrócić, nawrócić.
Uznać, poznać. — Ociec gu
zara uznał i za sena przyjon.
W.
Wała w a ć, falować, bałwa
nić. — Oda sie wałuje.
Wąsie, toń na jeziorze ślesińskim. Wąsie małe, Wąsie
duże. Por. Wacho, Wasio,
Zdr. imiona.
125
W d o w u s i a, zdr. wdowa.
Wełnować sie,burzyć, bał
wanić, falować (o wodzie).
W ę m b ó r, kubeł. — Chej
tam chłopcy za borem, pijom piwo węmborem. Pśń.
Węndrych, gruba lina do
niewodu.
Węnchnońć, śmierdzieć,
czuć nieprzyjemnie. - Jaż
gospodyni sie zaczyna węchnońć.
Wędzka, ź, potrawa z wę
dzonej marchwi.
(Nie) w i ad u, nie wiadomo.
Wiateruszek, zdr. wiatr.
(Nie) w i ed a, nie wiadomo.
Przysł. - Nie wieda kiej.
W i e I c h n y, a, e, wielki. —
Wielchna studnia.
W i e sło, wiosło.
Więnzin, więzień, więzie
nie. — Ksiondz kazał bo
gacza do więźnia oddać.
Wireż, wiersza. Ryb.
Wirzchować, wierzchować, górować, wypływać
pod wierzch wody.
Reby
wirzchujom. Ryb.
W i rz ko ł, wierzchoł.
Wisz, wiszar.
W i ś l a n n y, wiślany.
W ą n r, brzeg włosiany sita.
Sit
W ą n t o n, wąton, sieć.
Wąntonik, zdr. wątón. Ryb.
W o n to wy, a, e, należący
do wątonu. Oko wontonowe. Ryb.
Wąntonik, zdr.
wąton
Ryb.
W p a d z i t y, wpadzisty.
Wrótnia,
Im.
wrótnie,
drzwi u stodoły, połowa
wierzeji. Wrótnia sie wywaliła.
W ró t uc h n y, drób, wrota.
Wsio, wszystko. — Ze wsim.
Wszą, wesz.
W s z ä k (wszak), trzmielina
brodawkowata, Eronymus
verrucosa Scop.
W t o n, rytm.
Wuja, wuj.
Wółdarczak, pochodzący
od włodarza.
Wółdarczanka, pocho
dząca od włodarza.
Wółdarka, 1) włodarstwo,
służba i zajęcie włodarza.
2) żona włodarza.
Wółdarz, włodarz, karbo
wy.
Wycacniały, chudy, cho
ry, wybladły.
Wychodnia, pierwszy otwór (przerębel), w który
niewód zapuszczają. Ryb.
Wyć pić, wyrzucić. — Ka
zał gu wyćpić z*kościoła
(obroz).
Wygrawać,
przenośnie
kłosić. — Żyto sie wygräwä. — Porównać słowiń
skie wegroc, coire.
Wygrywanie, kwitnięcie
(tylko o zbożu). Wygrywa
nie żyta.
126
Wyjazd, 1) przestrzeń za
jęta skrzydłami sieci, 2)
miara sieci.
Wykopnisko, pole po ro
ślinach okopowych.
W y 1 i w k a, szufelka do wy
lewania wody z łódki.
Wymemłać sie, wyguzdrać
się.
Wymsknońć, wymknąć.
Wypłótować,
opatrzyć
płotami. — „Podwórka wyplótowan^“.
Wy róż, a, Im. e, ob. wyró
ża. — Sam wyróż tygó okopa.
Wyróż a, 2 pp. y, Im. e,
wyróża, ob. wyróż, cypel
ziemi wrzynający się w wo
dę, półwysep, właściwie
rożek ziemi. — Z ty tu
strony wyróży.
Wysochny, b. wysoki.
Wyskwarno ńć się, wy
skoczyć. — A ón sie im
wyskwar.
Wysmuknońć, wywinąć.
W y s m i e w i t y, wyśmiewca.
— Znowyk druga była wyśmiewita.
Y
Y c h y-c h y, okrzyk zadowo
lenia, radości.
Y c h y, wyraz, oznaczający
potwierdzenie : tak, dobrze,
doskonale lub śmiech.
Z
Zabłonkno ńć, zabłąkać
się.
Zabryzgować,
zabrzasnąć. — Potym dziń mioł
sie zabryzgować.
Zachochylić, przygarnąć.
— Nimo sie kaj zachochy
lić.
Z a ć w i r d z i ć, zatwierdzić.
Z a j a d 1 i w y, zjadliwy. — ZajadliwA żmija.
Zajechać, przejechać. —
Wjechoł na psa i zajechoł
psa, wróbel leci, już pies
zajechany.
Z a k ł a d n i a, dziura w lo
dzie, którą niewód wpu
szczają pod lód.
Zamanąwszy, za nieja
kim czasem, niespodzianie.
Z a p oł n i ć, zapełnić.
Zatcimiać, zasłaniać. —
Nie zatcimiej.
Z a w i w a, zawieja. — skąciś
w takąm zawiwe szed.
Z a b r z y g, zabrzeg, występ
w wodę brzegów lądowych.
Zn a nde k (znańdek), znajdek dziecko.
Z ag a t a, (zagata),
ściana
z chróstu upleciona. 2)
Podszewka przy ścianie od
mrozu i wiatru z kołków,
chróstu i wyścielona mchem,
perzem lub wrzosem.
Zajda, (zńjda), tył czółna.
Zali w ny, zalany, zatopio
ny. Mieli pinundze w ta-
127
kimzoliwnem korycie (łódce).
Zanozka (zanozka), zdr.
od z: i noża (zanoza), snoza, zanoza, zatyczka w ja
rzmie.
Zbłęndnić. ogłupieć. Óni zbłęndnieli.
Zbryszyć, złego coś zro
bić, przeskrobać.
Zeb uć, zezuć (obówie).
Zebuwać, zezuwać.
Nie
chce my sie butów zebu
wać. Zebuwanie, cz. zebu
wać.
Z g r z ę z i ć, zbronować. Jak
sie dobrze bronom zgrzęzi,
gboju nawiezie, to pole obrodzi.
Z i el i n i a k, a, lm. Z, Elodea canadensis Richard et
Micheaux. Roślina wodna.
Z i e w a, y, jama skrzelowa
u ryb. — Bo óna ryba nimy ziwa, tymy ziwamy.
Zjadrzyć (zjadrzeć), skrę
cić, powikłać. — Reba sić
zjadrzy i pódzie.
Zjadek, zjedzenie. — Nie
widziałeś tu co do zjadku.
Złaszcza, zwłaszcza.
Zmiana,
wspomnienie,
wzmianka. — A o córce
nie było zmiany.
Z m i 1 gn ońć, zniknąć. Zmilgmy z domu.
Z o 1 b a, y, kupa (śniegu, zie
mi i t. p.)
Z o Iowy, popielny. Zolowe koryto, od ługu lub
popiołu.
Z o ws ze m, owszem.
Z r ad z i c, zdradzić.
Zrodzić, urodzić. — Zrodzieł im sie sen.
Zwónyszek, zdr. zwoń
(dzwon).
Zwón, a, lm. y, dzwon.
Z w ó n i e n i e, dzwonienie.
Ź
Ź b i e g, zbieg. — Ja byde
za źbiega.
Źrybiarnia (źrebiarnia),
budynek dla źrebaków; 2)
stadnina źrebaków.
Ź r y b i a k (źrybiak), źrebię.
Ż
Ż a b i n i e c, część
miasta
Ślesina.
Żgajka, rybka, jazgier.
Ż ó g a w k a, żagawka, po
krzywa zwyczajna.
Żor u w, żóraw. — Letom
żórowie.
Żymek, powróz przy wątonie spodni lub górny.
Ryb.
Żymka, powróz u sieci do
którego dla straszenia ryb
przywiązują „wiszki“ lub
„drzazgi“. Por. ros. sżimatjb. — Żymka idzie z ogodobiamy, żymka przyrżła do iłu.
Ż y w k i e m, żywcem.