90c5929265f61768493da602e20dfd43.pdf
Media
Part of Nowe przyczynki do drugiego wydania „Księgi przysłów“ S. Adalberga / Lud, 1907, t. 13
- extracted text
-
— 149 —
„Patrz w górę!“ Tedy zobaczył mąż zdradzony żonę z kochan
kiem i czynił jej wyrzuty: „To tak ci zaufałem? Ale ona od
parła: „Gdybym tak nie zrobiła, tybyś nie przewidział“. A lssa
powtórzył Polosowi: „Oto mówiłem ci, że kobieta zawsze się
wykręci“.
Kair, w grudniu 1906.
Tadeusz Smoleński.
Nowe przyczynki
do drugiego wydania „Księgi przysłów“
S. Adalberga.
Setka 1.
W rocznikach VI., Vil. i IX. „Ludu“ ogłosiłem pięć setek
„Przyczynków“ do Księgi przysłów Adalberga, w roku zaś 1903,
rozpocząłem na tyleż setek obliczoną drugą seryę przyczynków
w „Wiśle“ p. n. „Na marginesie Ks. prz. S. A.“ Zanim tę seryę
zdołałem ukończyć, nazbierało się przy czytaniu przygodnem
tyle materyału nowego, że widzę się zmuszonym do rozpoczęcia
trzeciej seryi przyczynków. Dla jednolitości zachowywam układ
dotychczasowy, dorzucam tylko spis dzieł, przejrzanych wyczer
pująco, i wykaz skróceń nowych, użytych dla oszczędzenia
miejsca. Przejrzałem tedy dokładnie z nowszych tomików „Bi
blioteki pisarzów polskich“, wydawanej przez Akademię umiejęt
ności: Baryki sztukę „Z chłopa król“, Paprockiego „Koło ry
cerskie“, M. Szarzyńskiego „Poezye“, oraz: Wł. Bełzy „Poezye“
(Lipsk u Brockhausa), Józefa hr. Dunina-Borkowskiego „Pisma“
t. 1., (Lw. 1856), Czesława Jankowskiego „Poezye“ (Warsz. 1884),
A. Langego „Poezye“ Cz. II. (Krak. 1898), Matuszewskiego
„Zbiór wierszy i bajek, przełożonych z różnych autorów obcych“
Cz. I. (Warsz. 1803), A. Niemojowskiego „Poezye“ (Krak. 1901),
Józ. Kalas. Pajgerta „Bajki i wiersze różne“ (2 serje Lwów 1834.
nn.), „Prace literackie“, wydane przez J. hr. Dunina-Borkowskiego
(w Wiedniu 1838), A. Stopki książeczkę o „Sabale“ (Krak.),
„Szopkę krakowską“, wyd. przez dra J. Krupskiego (Krak. 1904),
K. Tetmajera dramat „Zawiszę Czarnego“ i wydawnictwo „Po
ziarnie“ (Wilno 1861).
150 —
Skracam:
Bar. Baryka j. w., przytaczam wierszami;
Papr. R. Paprocki j. w., przytaczam utwory (1. rzym.)
i wiersze (1. arab.);
Pr. liter. Prace literackie j. w., przytaczam stronami;
Stopka. Stopki dziełko o Sabale, przytaczam rozdz. (I. rzym).
lub strony (1. arab.);
Szarz. Szarzyński j. w., przytaczam utwór (1. rzym.) i wiersz
(1. arab.);
Tetm. Zaw. Tetmajer j. w., przytaczam stronami;
Z R. Załuskiego „Zbiór rymopisów żyjących“ z poł. XVIII.
wieku przytaczam tomami i stronami
1. Androny. Prw. w wierszu J. K. Pajgerta p. n. Małpa:
„Plecie dalej swe androny“.
2. Ateny, (niema u A.) „Lecz ci wiersze posyłać, jest do
Aten sowy | Znosić lub do Prus jaki guzik bursztynowy“
pisze J. Załuski Z R. III. 500.
3. Baba. 12. Czel. (w brzmieniu pozanawiasowem) też w po
wiastce G. z Guntherów Puzyniny „Synu oberżysty“ (1840 r.)
— 48 Odmianka: „Jak widzi czart, że źle, babę na pole śle“ sta
nowi napis utworu, drukowanego w zesz. I. „Pisemek" J. K.
Turowskiego (Lwów 1835). U Stopki zaś w r. XXV. czytam:
„kadjascy ni mogom, to babę poślom“. — 97. Odm. lud. „Wspo
mniała baba dziewic (!) wieczór“ z Jezioros w gub. kowień
skiej, Wisła XVI. 672.
4. Baja. (1). „Baj baju!“ w Szopce krak. a I. sc. 1.
5. Bawełna. „W bawełnę obwija swe winy“ Załuski
Z. R. III. 445.
6. Bąk. 2. Parafrazę poetyczną tego przysł. podał Tetm.
Zaw. 43.: „(Dwina) Łapią się muchy w pajęcze koronki — (Zawi
sza) Ale je jak dym przelatują bąki“.
7. Bębennica. Dodaj: „(Panie Polaku, umiej dobrze gadkę
onę) Bębennicaś, staraj się u piszczka o żonę“ Papr. R. XVII.,
23—4. Jak wynika ze związku, myśl tej gadki: similis simili
gaudet, równy z równym powinien się łączyć. Prw. zresztą
przysł. czeskie: „Treffil pisztiec na bubenika“, kończące wAdama Rosacjusa dziele n. p. „Rathauz nowy w miestie Suszici" (z r.
1619) bajkę znaną o liszce bez ogona, a odpowiadające przy
słowiom, zapisanym u A. pod Frant 4, i Trafić 4. (Prw. A.
/— 151 —
Truhlárza wyd. J. Albina Ezopowych fabuł w Pradze 1901.,
s. XXXIII. uw. 3).
8. Bić 43. Odm. „(że) go zbije na winne jabłko“ w Jeża
powiastce „Orzeł swatem“, napisanej w r. 1859., a wydrukowa
nej w wydawnictwie „Po ziarnie" r. 1861., s. 94.
9. Biegać, (niema u A.) „Biegał... by wściekły“ Papr. KCV11., 8.
10. Blady. Dod. „zbladła jak ściana“ w pow. J. Korzeniow
skiego p. n. „Posłuszeństwo“. „Blada jak płótno“ we Wł. Bełzy
„Pieśni przy kaganku“ (1869 r.).
11. Borys. Dwa przysł. do tego hasła dorzucił ks. Siarkowski w Przeglądzie katol. 1893., nr. 49. w „Przyczynku do zwy
czajów i obrzędów relig.“ z kazań ks. Bieleckiego z r. 1712.
12. Bób. J. Borkowski w „Mowie kwiatów“ pisze pod wy
razem tym: „Znane jest przysł.: Dodać komu bobu — napę
dzić piotra“ (Pisma I., 431), a Tetmajer w podhal. noweli „Jak
się Michał Łojas powiesił“ w gwarze: „Dołby jo ci bobu!“
Przysłowie to znane powszechnie, a jednak niema go u A.
13. Bóg 42. Odm.: „Bóg dał, Bóg weźmie“ w dramacie
W. Bełzy „Karlińskim“ a. III. sc. 2—70. W śpiewce pod 1. 118,
podanej przez Matlakowskiego z Zakopanego w Wiśle VIII.,
218, znajduję odmiankę: „Wojaki strzelają, Pan Bóg kule nosi“.
— 112. Odm.: „Człowiek strzela Pan Bóg kulę (błąd druku ?) nosi“,
jako przysłowie łowieckie podał J. Borkowski w Pr. liter. 145.
Do 142. odm.: „I Panu Bogu świeczka i djabłu ofiara“ czytam
w dzienniku lwów. Wieku nowym, (z r. 1904)—245. odmiankę:
„Kto z Bogiem, Bóg z nim“ stanowi podtytuł książeczki Konst.
Wojciechowskiego o „Wawrzyńcu Kaszubskim“ (Pozn. 1873).
Inna znów: „Kto z Bogiem, to i Bóg z nim“ figuruje jako na
pis powieści Mich. Czajkowskiego w Tygodniku liter. (Pozn.t
r. 1840. t. III. — 318 i 319. Odm.: „Pan Bóg litościwy, ale
i sprawiedliwy“ w Nowelach W. Orkana, s. 88. 387. Odm.
podhal.: „W Pana Boga wierz, ale Mu nie wierz!“ u Stopki 53.
— Dod. „Przy kim Bóg, nikt na tego, — to tak święte godło Z ro
zumnie ufających nikogo nie zwiodło“ w wierszu F. Zabłockiego
p. n. Instynkt. — Dod.: „Na górach Bóg mieszka“, podane jako
motto, a „przysłowie góralskie“ naczele wiersza W. Bełzy
„W górach“ (pis. w Curychu 23. VIII. 1869).
Dod.: „Pan
mój daleko, Pan Bóg mój wysoko“ z wiersza A. Chodźki p. n.
Wasilek. Przypomina to znane przysł., również nie zapisane
Lud. Rocznik XIII.
"
— 152 —
u A.: „Król daleko, Pan Bóg wysoko“. —Stopka w r. XXVI.
podaje jako przysł. Sabały: „Z Panem Bogiem nie bedzies
w karty grał“.
14. Brać. Dod: „Biorąc dają (to Walka zdradziło przysło
wie, Przedał ciołka, a grosze wzięto na Grzybowie)“ w sielance
F. Zabłockiego p. n. Chloe i Likas {Zab. przyj, i pożyt. t. XI.
1775. r., s. 236).
15. But 3. Prw.: „(Ej, strzeż ty się, Mirtylu, takie bałamuty
Niedorzeczne) dziewczętom młodym szyją buty“ w sielance, wy
mienionej pod liczbą poprzednią, i: „Każdy jak umie, buty nie
bożętom szyje“ w wierszu J. Borkowskiego p. n. Rumianek.
16. Bywać 2. Ryś. = Wójcicki w Pr. liter. 192.
17. Chart 4. (bez źródła) jako przysł. łowieckie podał
J. Borkowski Pr. liter. 145.
18. Chata 3. Wójcicki w art. o gościnności {Pr. liter. 194),
w którem zestawia odpowiednie przysłowia, pisze: „Przyjmo
wano zawsze szczerze, nie żałowano niczego, bo czem chata
bogata, tern była i rada“, a Tetm. Zaw. 81.:
„Czem bogata Chata, tern dusza rada do przebrania“.
19. Chęć. Dod.: „(Choć wiedzą), łakoma chęć (że) ka
żdego zdradzi“ Papr. K. CVIII., 20.
20. Chleb 21. (bez źródła) = napis kom. jednoaktowej
J. Blizińskiego, wyd. we Lwowie 1879. — Dod. „Dorwiesz li
się też chleba, nie wybieraj ości!“ Bar. w, 420. (prw. przysł.,
zapisane pod 1. 168. tegoż hasła).
21. Chłop 91. odm., najbliższa Haur. rp. (który pochodzi
dopiero z r. 1697, a więc prawdopodobnie polega właśnie na
niej): „Smaruj chłopa balsamem, przecię śmierdzi dziegciem!“
Bar. w. 838.
22. Chwiać się 2. Prw.: „A ty się tylko chwiejesz właśnie,
jako trzcina“ Papr. K. XXXV., 41.
23. Chybić 1. Odm.: „na chybił trafił“ Jeż w pow., wymie
nionej wyżej pod 1. 8.
24. Cicho 5. Pr. czeskie: „tisze, tichounce jako kdyż mak
seje“ (Jan Flora w noweli „Jez“, Zlata Praha r XXI., 3).
25. Ciekawość 2. Odm. w Jeża „Orzeł swatem“ {Po ziar
nie 1861., 102.): „Ciekawość, powiada przysłowie, jest pierw
szym gradusem do piekła“.
26. Ciemię. Prw. w bajce J. K. Pajgerta „Wilki lis“ zwrot:
„lis, nie w ciernie bity“; podobnie A. Niemojewski w wierszu
— 153 —
„Kiedy kłamią“: „Ten... bity w ciemię“, Tętni. Zaw. 9.: „Chebaby mię od maleńka Bez ciemię bito, (Zęby jo se nie doł
rady Z kazdom kobietą“), i ludowe (Wisła VIII., 230): „(Chłop
zrozumiał wszystko odrazu) bo był nie w ciemię bity“. Dodam,
że to przysłowie i u Czechów od wieków znane, bo n. p.
w ułamku t. zw. strachowskim (z XV. wieku) przekładu Ezopa
czytamy: „nenie wtimie vrażen“ t. zn. nie jest w ciemię wrażon
(bit) cz. nie jest głupim, jak objaśnia A. Truchlárz w swem
wzorowem wydaniu „Ezopowych fabuł“ fs. 365., w. 23. i sło
wnik).
27. Ciepło. Dod.: „Tak mi tam ciepło... jak w łaźni“
Bar. w. 625.
28. Cnota 92. = Wójcicki Pr. liter. 1838, 193.
29. Cudze 21. Odm.: „Cudze widzimy za lasem, a swego
nie widzimy pod nosem“ jest napisem artykułu J. Ch. w Ty
godniku wileńskim z r. 1818.
30. Cygan 2. Czechowic w „Wujku“ z r. 1590. pisze: „Staw
cie więc świadków, ale tak, żeby cygan dziećmi swemi nie
świadczył!“ Odmiankęzaś: „Żona i dziatki to cygańskie świadki“
znam z ust Litwinki.
31 • Czapka 5. Odm.:
„Czapką, papką a solą,
Ludzie sobie ludzi niewolą“,
podaje Wójcicki jako przysł. panów polskich Pr. liter. 199.
32. Czas 69. = Celestyn Aureli Prawdzie, Pamiętnik sta
rego wiarusa (Żytomierz 1866) w przedmowie.
33. Czekać 7. Odm.: „Dawnom ci jej też czekał, jako de
szczu kania“ Bar. w. 156.
34. Człowiek 60. Matuszewski w „Zbiorze wierszy i bajek“
(Warsz. 1803., s. 85.) ułożył sześciowiersz na przysłowie: „Góra
z górą się nie zejdzie, a człowiek z człowiekiem zawsze“, które
wypisał w nagłówku.
35. Czuć. Dod.: „Nic nie czuje, jak drewno“ Bar. w. 91.
36. Czynić 9. Odm.: „Nie czyń tego drugiemu, co tobie nie
miło“!“ Papr. K- XXI., 44., a: „Nie czyń tego drugiemu, co nie
miło tobie!“ tamże XXIII., 24. Natomiast w Wiarusie polskim
z r. 1897 czytam: „Co tobie niemiło, drugiemu nie czyń też!“
Przysł. to jako „promythion“ do bajki Fedrusa (I. 26.) o liszce
i bocianie czytam już w „Ezopowych fabułach (czeskich)“, wy-
154 —
danych w Prościejowie 1557. r. (ks. II., baj. 13.): „Cżeho sobie
nechcess, ne cziń toho jinemu!“ (prw. wydanie Truhlarza z r.
1901., s. 81., w. 1.).
37. Dbać. Dod. Tetm. Zaw. 43.: „(Ja o babskie gniewy)
Co o pajęcze właśnie dbam przędziwa“.
38. Deszcz 2. Odm.: „Deszcz leje, jakby z cebra“ w wier
szu W. Bełzy z r. 1865. p. n. Burza (z Niekrasowa).
39. Dyabeł. 88. Adalberg nie podał żadnego źródła, widocznie
zgubił zapiskę. Mogę wskazać, że przysł. to w tern brzmieniu
mieści się w wierszu Zabłockiego p. n. Instynkt.
40. Dobrze. 19. Odm.: „Ha, tam szczęście, gdzie nas nie
ma“ w wierszu A. Niemojewskiego „Kiedy kłamią“. — Dod.
pospolite przysł.: „Im gorzej, tern lepiej“, którego odm.: „Tern
lepiej, tern gorzej“ stanowi napis art. M. Balińskiego w Tygodn.
wil. z r. 1819., a inną: „(Iże dla duszy) tern lepiej, im gorzej“
czytam w wierszu T. Lenartowicza „Z lirą powrót do kraju“
(datow. w Rzymie 8. IV. 1860., a ogłosz. w Po ziarnie. 1861., 64.)
41. Dół. 8. W Matuszewskiego „Zbiorze wierszy“ 1803.,
65. odm.:
„Kto pod kim dołki kopie,
Naostatek sam w nie wpada“.
42. Droga. 12. tekst główny = Sieroszewski, Pustelnia
w górach. — Dod.: „(Jest przysłowie:) długa do mądrości
droga przez przykazy i nauki, krótka jest przez przykłady“ Zab.
przyj, i pożyt. 1775. t. XI., 340.
43. Duby. 2. Prw.: „(Dziewczyna) duby smalone bredzi“
w Mickiewiczowskiej „Romantyczności“ w. 60. Podobnie w wier
szu „Małpie“ J. K. Paigert: „(Zaczyna) bredzić duby smalone“,
a Niemojewski w „Brance“: „smalone plecie duby“.
44. Ducha św. (Zesłanie). 1. Odm.:
„Do świętego Ducha
Nie zrzucaj kożucha,
A po świętym Duchu
Chodź jeszcze w kożuchu!“
w stałej korespondencyi paryskiej Bluszczu 1887. t. XXIII., 219.
45. Dudkować. Dod.: „By miał kozieł pieniądze, to mu
dudkujemy“ Papr. K. LXIX., 38.
46. Dwór. 17. (bez źródła!) = D. Magnuszewski, Zemsta
panny Urszuli, rozdz. V. (druk. Pr. liter. 1838.)
155 —
47. Dziad. 22. Znam ze Lwowa odm.: „Przemówił dziad
do obrazu, a obraz do niego ani razu“. Prw. Tetrn. Zaw. 71.
„Cóż tam patrzycie, panno, do księżyca,
A księżyc do was, jako to do dziada,
Gdy się doń ozwał, tyło odpowiada?“
Dod.: „Dziadowi nie daj konia, ba (= tylko) torbę i kij!“
u Stopki w r. XXVI.
48. Figa. Dod.: (za tę prawdę) naż ci, Mahomecie, figę“
z rpsu Bibl. Ossol. 1. 196. (około r. 1650.) podane w Wiśle
VIII., 80.
49. Fortuna. 8. Odm.: „(doczesna) fortuna i szczęście ko
łem się toczy“ w ks. H. Piskowskiego „Żywotach świętych
i błogosławionych zakonu dominik.“ (Wilno, 1760.)
50. Frant. 5. Tadeusz Wasilewski pisze w liście z 11. XII.
1843. do J. Dobrzańskiego: „z głupia frant“ (prw. Pamiętnik
liter. 1904. III., 126.)
51. Garnek. 18. (bez źródła). Odm.: „Czyż garnki lepią
święci?“ w wierszu „Młynareczce“ A. Langego.
52. Ginąć. 8. (prw. Zniknąć. 1.) J. K. Pajgert w „Liście do
Karola“ pisze: „Jak bańki pękły me nadzieje“. Zwykle słyszeć
można zwrot: „prysło, jak bańka“.
53. Głodno. W Zab. przyj, i poż. XI., 187. w wierszu p. n.
„Sen“ czytam: „Że mu głodno i chłodno“, a nastr. 21.: „(Mój
duch) czy głodny czy chłodny...“
54. Głowa. 3. (prw. Klepka.) Odm.: „Dwa wróble, którym
w głowie nie stawało klepki“ w bajce J. K. Pajgerta p. n. Wró
bel i kotka. — Tenże pisarz używa częściej przysł., zapisanego
pod 1. 101. tegoż hasła, n. p.: „Mam ja przecie olej w głowie“
(Zając i czajka), — „Mam ja olej w głowie“ (Skała w ogro
dzie),
„Oleju więcej miała w głowie“ (Małpy). — 119. Druga
połowa: „Dość dwie słowie“ stanowi napis broszury, wydanej
bezimiennie w Poznaniu 1879. r. (prw. Estreichera Bibliografię
VI., 169.), a pochodzącą od Leszka hr. Dunina Borkowskiego.—
156. Knap. Najbliższą tej wersyi jest odm. Sabały: „Muru gło
wom nie ozbijes, tozto daj pokój lepiej!“ (Stopka 54).
55. Głuchy. 6. Prw. w „Żywocie uczciwego człowieka“
(z rossyjskiego) Wł. Bełzy: „Głuchy byłem, jako pień“.
56. Głupi. 79. tekst główny = Załuski ZR III., 436.
- 156 —
57. Gospodarz. 12. z opuszczeniem wyr. „jego“ podał Wój
cicki też Pr. liter. 192. — Do 13. odmianka tamże: „Gospoda
rza w domu trzeba słuchać“. — 19. z Rysińskiego tamże po
wtórzone. — 26. tekst główny (poza nawiasem) w tymże arty
kule na s. 191. — Dod. stamtąd s. 192.: „Kto do cudzego domu
wnijdzie, gospodarskiej woli dogadzać musi“.
58. Gość, 35. Również w art. Wójcickiego Pr. liter. 191.
powtórzone, a na s. 201. przytoczono z Rysińskiego (1619 r.)
przysł. łacińskie: „Hospes venit, Christus venit“. Tekst polski
pospolity też w „Marylce“ G. z G. Puzyniny (1849. r.) Prw.
w „Bajce“ Cz. Jankowskiego: „(A matula powiada, że) gość
w domu to znaczy Bóg w domu“. — 42. i 56. Za Rysińskim
powtórzył Wójcicki Pr. liter. 192. — 61. Odm: „Sześć rzeczy
(mówi z XV. wieku przysłowie) powinien mieć szlachcic dla
gościa: kapłon tłusty, piwo dobre, chleb chędogi, ocet mocny
i gorzałkę przednią“ Pr. liter. 192. Ale tu widocznie zaszły
opuszczenia tylko w druku, bo brak rzeczy piątej („świece ja
sne“) i wyrazu „w domu“ po „szlachcicu“. — 63. Odm.:
„W dom przed gościem, w domu za gościem“ jako obowiązek
gospodarza wymienia Wójcicki Pr. liter. 192. Wygląda to na
błąd druku wobec tekstu Rysińskiego („z domu“), ale takie
przypuszczenie osłabia ta okoliczność, że odmianka ludowa
(z Kolberga) dowodzi istnienia wersyi o obowiązku gospodarza
chodzenia za gościem także w domu.
59. Góra. 3. Odm.: „Niebotyczne góry rodzą nędzne myszy“
umieszcza A. Lange w wierszu „zamiast prologu“ na czele
swych „Poezyi“ z r. 1898.
60. Grabski. A. podał jako źródło dopiero Darowskiego.
Tymczasem już dziennik Goniec krakowski w nrze 23. z 29. 1.
1831. r. (str. 100.) pisze: „W miejsce starego przysłowia: spisał
się, jak Grabski w tańcu — zaczyna wchodzić nowe: spisał się,
jak Chłopicki na dyktaturze. Pan Wójcicki nie odmówi zapewne
temu nowemu przysłowiu miejsca w drugiem wydaniu swego
szacownego dzieła (o przysłowiach)“.
61. Grom (niema u A.) Tu należy zwrot pospolity: „jak
grom z jasnego nieba“, znany zresztą także Anglikom, a nawet
już Rygwedzie hinduskiej I., 186., 9. (prw. Pischla i Geldnera
„Vedische Studien“ t. 11.. 1897., 225.) Adalberg zapisał tylko
pod h. Pogoda. 4: „I w pogodę piorun uderzy“.
— 157 —
62. Iskra. 2. Prw. Tetm. Zaw. 52: „Wielkie pożary tkwią
w małej iskierce“.
63. Iść. 28. Odm.: „(Wszystko mi także wtenczas) idzie,
jak z opoki“ w F. Zabłockiego „Instynkcie“.
64. Jabłko 4. Odm.: „że się jabłko nie odkociło od jabłoni“
podaje J. Korzeniowski w „Panu stolnikowiczu“ (Dzieła t. V„ 52.)
65. Jagiełło (niema u A., ani Krupa). Korespondent wie
deński (A.) t. j. Adam Nowicki umieścił w Słowie polskiem
(1904., nr. 197. s. 2.) artykuł p. n.: „Krupa jagłą być nie może“,
zakończony zdaniem: „Gdyby Tisza znał przysłowia polskie,
przypomniałby sobie: Król Jagiełło bił Krzyżaki i pan Krupa
chciał być taki“.
66. Jakub 13. Odm.: „Bo śmierzć nie żartuje, ino przydzie
i: „Pódź Kuba do wójta!“ (Orkan, Nowele 156.)
67. Jasny. Dod.: „(o moich jak dzień jasnych) poetyckich
talentach“ w J. K. Pajgerta „Liście do K. R.“ Zwrot ten: „jasny,
jak dzień“ jest zresztą powszechny.
68. Jerzy św. 7. Odm.: „(Jak mówią w Polsce) na święty
Jury, kiedy w niebie będą dziury“, podał (A) (patrz wyżej pod
Jagiełło.) w korespondencji wiedeńskiej Słowa polskiego (1904.,
nr. 455., s. 1., łam 3.)
69. Jeż. Dod. z Załuskiego Z. R. III. Additamentu s. 17.:
„I jeż i pies (z mazowiecka)“ — napis epigramu.
70. Judasz. Dod. z Szopki krak. I. 1.: „Marzą ci się Judasi (i przeszkody stroją)“.
71. Kąpany. Prw. Tetm. Zaw. 50.: „(Powoli, powoli!) Gorącą-eście ukąpani wodą!“
72. Klamka. Nie rozumiem, dlaczego u A. brak zwrotu
przysłowiowego „trzymać się klamki pańskiej“, do którego
odm.: „dworskiej“ podaje Wójcicki Pr. liter. 199.
73. Koło 3. Znane widocznie i w Niemczech dolnych,
skoro Fryderyk Reuter, głośny dziś pisarz dólnoniemiecki narzeczowy, w opowieści swej „Z czasów odsiadywania więzienia“
(Ut miner Festungstid 18.) pisze: „un ick satt dor as ’t fóft
Rad an ’n Wagen“ (a ja siedziałem tam, jak piąte koło u wozu).
74. Koń 17. Przysłowie to jest przekładem obcego. Ślady
wędrówki jego wskazują „Ezopowe fabuły“ J. Albina, wyd. w r.
1557., w których czytamy jako napis jednej (53.) z przypowieści,
przerobionych z Branta (łacińskich) za pośrednictwem niemieckiem (Steinhówla): „Nemame ohledowati zubuo koni, kterehoż
— 158
nám darem dali“ — Steinh. „Nit sol man ansehen die zene
eines geschenckten pferdts“ — Br. „Donati equi non esse respiciendos dentes“. Zresztą na s. 310, nr. 3—4, tych fabuł w wy
daniu krytycznem Truhlárza (z r. 1901.), wymieniono wyraźnie
jako przysłowie zdanie: „Koni, kteryżt’ jest darem dan, na
zuby nehled’ aniż mu jich ohlednoj!“
75. Kopa. Dod. wymienione w Tygodti. petersb. 1833. r.
IV. części VII., s. 250. jako stare gospodarskie przysłowie:
„Snopek do snopka
Zbierze się kopka“.
76. Kosa 5. Czesi mówią: „Prziszla kosa na kamen“ (prw.
w L. Andrejewa „Powidkach“ w przekł. B. Prusika 1904., s. 242.)
77. Kozak 10. (bez źródła) Odm.: „Złapałeś Tatarzyna“
stanowi napis epigramu Załuskiego Z. R. III. Addit. 17.
78. Kożuch 14. Prw. w „Sienkiewiczjanach“ W. Nałkowskiego
na s. 69.: „(Zaraz potym) niby bukiet do kożucha, p. Laskow
ski przypina do S. taką shelleyowską cechę“.
79. Kół 6. (i 1.) Prw. w Załuskiego ZR III. 483: „(Izfarużami żyjem, choć) nam ciosą koły“.
80. Kpić 1. Prw. Tetm. Zaw. 80.: „Kpisz, figle stroisz czy
pytasz o drogę?“.
81. Krew 2. W. Bełza w „Burzy“ (z Niekrasowa przełóż,
w r. 1865.) powiada: „Krew młoda nie woda!“.
82. Kręcić 7. Prw. z ust ludu krakowskiego odm.: „Krę
cicie tak mną, jak świec butem“ Wisła VIII., 249).
83. Kubek 1. Taksamo w Noworoczniku litew. 1831., 243.:
„Kubek w kubek (komisarz)“.
84. Kupić. Dod.: „Drożej kupił, jak żydzi Poniezusa“ (Or
kan, Nowele 130).
85. Kuty (niema u A.) Tu należy zwrot, znany powszechnie:
„kuty na cztery nogi“, który czytam już w Załuskiego Z. R.
III. 428. w postaci: „przyfrant, na cztery kowany, Nogi“, a 472.
w bajce, z francuskiego przełożonej w r. 1748., jako: „Ta była
kowana, Na cztery nogi“.
86. Las. Dod. z Tetm. Zaw. 30.: „(Za wolom boskom
z dziada i pradziada, Na Radolinie siedzom Radolanie, Jako to
mówiom), kiedy drzewo pada, Na jednych lasach rosnom dru
gie lasy“.
— 159
87. Latać. Dod. ze „Szkiców“ A. Szymańskiego (s. 33.
Pan Jędrzej Krawczykowski): „Lata, jakby się lubczyku objadł“.
88. Lato 9. Prw. w „Igraszce“, ogłoszonej bezimiennie
w Pokłosiu poznańskiem (1852, 209): „Leczymy na to, jak
na lato“.
89. Leżeć. Dod.: „Lezys jako kłoda, (zimnaś jako woda)“
z Zakopanego (IL/s/a VIII., 222.) — Dod. z Bar. 69.: „(Wej,
jakci sobie) leży, jak basza turecki“.
90. Lipowiec (niema u A.) Załuski Z. R. III. 440. pisze:
„Do Lipowca brać ku wszystkim, bisum Każę“.
91. Lód 3. (lub Zamek 2.) Odm.: „pałace buduje na lodzie“
w J. K. Pajgerta „Pszczołach“.
92. Łakomy. Dod. z Papr. R. LXVIII., 32.: „Sam djabeł
nie nasyci nigdy łakomego“.
93. Łaźnia 6. Adalberg nie zna przykładu dawniejszego nad
wiek XIX. Tymczasem dr. L. Bernacki podał w Pamiętniku li
tewskim (1903. r. II., s. 405) z historyi o cesarzu Jowinjanie
w rpsie Litwina Szoluchy, pochodzącym z ostatniej świerci XVII.
wieku, przykład: „każęć i ja tobie niegorszą łaźnię sprawić“.
Józef Borkowski w wierszu p. n. Ukaranie pisze: „Już ja ci
łaźnię sprawię“.
94. Łgać 23. = Tetm. Zaw. 86. i Szopka krak. I., 3.
95. Łowić. Dod. zwrot pospolity: „W mętnej wodzie ryby
łowić“, którego odmiankę czytam w wierszu p. n. Zdrada do
mowego (Zab. przyj, i pożyt. 1775. t. XI., 174): „(Sam zaś)
w takowym chcąc łowić odmęcie“, a dalszą u A. pod hasłem
Woda 55.
96. Łyko 3. Odm. w Bar: 207—8.: „Póki się drą łyka,
Drzymyż je, jako możem!“.
97. Macocha 1. (bez źródła) Odm. Tętni. Zaw. 30.: „(Bo,
jako my som z ojców Radolanie), Tako i one (t. j. dziewuchy)
1 som nie od macochy, Lec ojcowicki godne“.
98. Mahomet (bez źródła). Książę jenerał ziem podolskich
Czartoryski pisze w liście do Jana Śniadeckiego 28. II. 1810.:
„Nieraz bawiłem się miłem marzeniem poskoczenia do Wilna,
pour faire le miracle de Mahomet, który nie mogąc góry spro
wadzić do siebie, sam do niej pojechał“ (Noworocznik litew.
1831., 271).
— 160 —
99. Mało. Dod. z (Papr. K- XXIV. przypowieść: „Mało
złemu dobrodziejstwa pomogą“.
100. Małpa. Dod. z przemowy J. K. Pajgerta do jego „Ba
jek i wierszy różnych“, wydanych we Lwowie w r. 1834.: „To
mu z tern tak nie do twarzy, jak małpie w todze“.
Dr. Franciszek KFek.
Rozmaitości.
1 Zwyczaj przedwielkanocny w Krakowskiem. W no
tatce niniejszej zwracam uwagę na- jedną rzecz, którą świeżo
opowiadał mi znajomy z Krakowskiego. Według tego opowia
dania w całej okolicy Krakowskiego, a więc i w powiecie wa
dowickim, podgórskim i t. d., przed niedzielą palmową tak
zwaną kwietnią, czyli w przedostatni tydzień Wielkiego Postu,
chodzą po domach, po wsiach i miasteczkach chłopcy obcy,
nieraz z bardzo odległych wsi, ubrawszy nakrycia głowy wstę
gami papieru różnokolorowego, z takiemi także szarfami i pa
sami; wchodząc do domu, śpiewają lub tylko deklamują roz
maite piosenki czy wiersze, z których jeden mi znany podaję :
Po tomy tu przyśli, Zebyście wiedzieli,
Gdy wom opowimy, o kwietni niedzieli.
Jedzie Jezus, jedzie, Zabierze wom śledzie,
Kołoce złostawi, I pobłogosławi.
Dyks! Dwa jojka do koszyka.
Przytaczam tak, jak w gwarze tej okolicy, skąd mój nar
rator, to wyrażają. Dyks — będzie łacińskie —dixi. Przymówka
o „jojka“ do koszyka nie pozostaje bez skutku, bo chociaż nie
zawsze 2, ale przynajmniej jedno (czasem znowu więcej) do ko
szyka pójdzie. Lud bardzo lubi i oczekuje przybycia tych chłop
ców, których nazywa zoczkami, zackami, żackami i żaczkami.
Lud sam utrzymuje, że to tradycya po żaczkach krakowskich,
często kolędowaniem na chleb pracujących.
Często takie gromadki żaczków na granicach wsi, ze wzglę
dów konkurencyjnych, staczają zacięte walki — we wsi, gdzie
tak kolenduja, są nietykalni.
X. Dr. Wł. Mysor.