c561a4d34f9819dcc62a18f485aeafec.pdf

Media

Part of In memoriam: Urszula Janicka-Krzywda (1949-2015) / Lud, 2015, t. 99

extracted text: Lud, t. 99, 455
2015

In memoriam

URSZULA JANICKA-KRZYWDA
(1949-2015)
A jak umrę, to mnie pochowajcie
w macierzance, cetynie, listowiu.
Niech mi grają góralskie tańce,
niech mi księżyc świeci na nowiu.
(U. Janicka-Krzywda, Testament, fragment)

W słoneczny dzień 31 stycznia 2015 roku na
cmentarzu paraﬁalnym w Zawoi pod Babią Górą,
dr Urszulę Janicką-Krzywdę – emerytowanego
kustosza Muzeum Etnograﬁcznego w Krakowie,
etnografkę, folklorystkę, dziennikarkę, zasłużoną dla Zawoi – żegnali liczni mieszkańcy, rodzina, przyjaciele, koledzy muzealni. Zaśpiewał zespół „Juzyna”. Zmarła po nieuleczalnej chorobie
25 stycznia 2015 roku w Krakowie.
Urodziła się 22 maja 1949 roku w Zawoi,
ale nie była góralką. Jej ojciec, podpułkownik
Zbigniew Janicki rodem z pow. radziechowskiego (dziś Ukraina), był dowódcą strażnicy
Wojsk Ochrony Pogranicza w Zawoi, założycielem Stowarzyszenia Miłośników Ziemi
Babiogórskiej. Dziadek, ojciec jej matki Zoﬁi,
Fot. J. Ceklarz
nadleśniczy Teodor Jäntschke, przybył wraz
z żoną do Zawoi w 1926 roku z Podola. Objął posadę zarządcy lasów należących
do PAU, a jako członek Komisji Klimatycznej miał swój udział w rozwoju letniska.
Po zdaniu matury w Liceum Ogólnokształcącym w Suchej Beskidzkiej w 1967
roku, Urszula Janicka rozpoczęła studia na etnograﬁi na Wydziale Filozoﬁczno-Historycznym UJ. Studia pochłonęły ją bez reszty, szczególnie badania terenowe. Już
wtedy, jako dziewczyna z gór, zainteresowania badawcze skierowała na kulturę ludową Karpat i Podkarpacia, szczególnie na kulturę duchową, folklor słowny i muzyczny. Najbliżsi byli jej Górale Babiogórscy, wśród których wzrastała. Pracę magisterską, „Magia handlowa na polskim Spiszu na przełomie XIX i XX wieku”, której
promotorem był prof. Mieczysław Gładysz, kierownik Katedry Etnograﬁi Słowian
UJ, obroniła w 1972 roku.

456

In memoriam

1 lutego 1973 roku podjęła pracę w Muzeum Żup Krakowskich w Wieliczce,
gdzie pracowała w Dziale Kultury Górniczej do 21 lutego 1982 roku. Zainteresowała
ją szczególnie sfera duchowego i religijnego życia górników salinarnych, co zaowocowało publikacjami w „Studiach i Materiałach do Dziejów Żup Solnych w Polsce”.
Mając na uwadze realizację swych dalszych planów naukowych, przeniosła się
do Muzeum Etnograﬁcznego w Krakowie i tu 22 lutego 1982 roku rozpoczęła pracę
jako kierownik archiwum (obecnie Dział Dokumentacji Kontekstów Kulturowych).
Powierzone jej zadanie kierowania archiwum naukowym wymagało gruntownego
uporządkowania archiwaliów – pracy rozpoczętej przez jej poprzedników. Wraz ze
współpracowniczkami usystematyzowała zbiory, a właściwie zorganizowała archiwum na nowo. Praca żmudna i z pozoru nudna dla osoby obdarzonej żywym temperamentem, stwarzała jednak wspaniałą okazję do przejrzenia zawartości tych bardzo
cennych i bogatych zbiorów. Urszula Janicka-Krzywda wchodziła w skład komitetu
redakcyjnego „Rocznika Muzeum Etnograﬁcznego w Krakowie” (w latach 1994-1998: t. 11-14), w którym również publikowała; tom 15 (2009), pomyślany jako swego rodzaju przewodnik po obﬁtych i „starożytnych” zbiorach huculskich muzeum,
współredagowała z Katarzyną Barańską. W 1991 roku przygotowała w krakowskim
Muzeum Etnograﬁcznym dużą wystawę czasową zatytułowaną „Huculszczyzna”, ze
zbiorów muzeum, do której wraz z Katarzyną Słabosz-Palacz opracowała kolorowy
folder. Według jej scenariuszy powstało kilka wystaw czasowych w krakowskim muzeum, na przykład „Haft – rzemiosło czy sztuka”, „Orawski pielgrzym Ignacy Dziurczak-Brzezowicki”. Kreowała także wystawy w innych instytucjach kulturalnych.
Była członkiem PTL od 1983 roku, w oddziale krakowskim. Nie sprawowała
wprawdzie funkcji, ale chętnie wygłaszała odczyty i referaty. Z jej inicjatywy zarząd
oddziału PTL powołał w 1992 roku Warsztaty Hafciarskie, przekształcone w Klub
Hafciarski, z którego w 2005 roku wyłoniło się nadal czynne Stowarzyszenie Miłośników Tradycyjnego Rękodzieła Ludowego i Artystycznego „Lud-Art” z siedzibą
w Muzeum Etnograﬁcznym. Była również krótko prezesem tego stowarzyszenia.
Urszula prowadziła kursy i instruktaż haftu, wygłaszała prelekcje, co sprawiało jej
wiele satysfakcji i radości. Pracę w muzeum łączyła (1988-1992) z zatrudnieniem
w Spółdzielni Pracy Rękodzieła Ludowego i Artystycznego „Makowianka” w Makowie Podhalańskim, w nadzorze etnograﬁcznym. W muzeum pracowała do 31 marca
2005 roku, odeszła na wcześniejszą emeryturę z tytułem kustosza dyplomowanego.
Na emeryturze, od 2008 do 2010 roku, prowadziła wykłady w Instytucie Humanistycznym Państwowej Podhalańskiej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nowym Targu w dwóch specjalnościach: ﬁlologia polska i euroregionalistyka, w kilku blokach
tematycznych.
Religijność ludowa, w tym przede wszystkim kult Matki Bożej, była jednym
z głównych tematów jej pracy naukowej. Pracę doktorską, „Postać Matki Bożej
w folklorze słownym polskiego Podkarpacia”, napisaną pod kierunkiem prof. Jacka
Kolbuszewskiego, obroniła w 1997 roku na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu
Wrocławskiego. Wcześniej opublikowała, pod tym samym tytułem, obszerny artykuł
w „Naszej Przeszłości” (1993b), a w innych czasopismach liczne teksty, również na
podstawie badań na terenie polskiego Podkarpacia, między innymi o legendach apo-

In memoriam

457

kryﬁcznych o Najświętszej Maryi Pannie, o cudownych wizerunkach Matki Bożej,
o Płaczącej Madonnie w folklorze słownym.
Innym tematem, któremu niemal od początku poświęciła uwagę, było zbójnictwo
w Karpatach, a właściwie jego mit nawiązujący do indoeuropejskich mitów bohaterskich. Kilka publikacji dotyczyło tematyki huculskiej. Między innymi w obszernym
artykule Huculi jako grupa etnograﬁczna. Dzieje i charakterystyka badań (2009)
zasygnalizowała zmiany, jakie zaszły w ostatnim półwieczu na Huculszczyźnie, korzystając tu również ze swych obserwacji poczynionych podczas kilku wypraw badawczych.
Zawoja była jej małą ojczyzną, swobodnie posługiwała się gwarą. Zainteresowanie „życiem ludu” wyniosła z domu rodzinnego, a pogłębiła w liceum. Zrekonstruowała strój Górali Babiogórskich na podstawie własnych badań i kwerend archiwalnych, przy współpracy kustosza Zdzisława Szewczyka z Muzeum Etnograﬁcznego
w Krakowie i pomocy organizacyjnej lokalnych pasjonatów. Zespół regionalny „Juzyna” w Zawoi, przez nią współtworzony w 1992 roku, w którym nieraz zaśpiewała
i zatańczyła, spowodował żywsze zainteresowanie góralskim strojem wśród miejscowych, a nawet rodzącą się nań modę. Sprawowała również opiekę merytoryczną
i artystyczną nad innymi zespołami regionalnymi prezentującymi folklor babiogórski. Opracowała w 1984 roku, we współpracy z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków w Bielsku-Białej, wstępną koncepcję niewielkiego skansenu budownictwa
ludowego w Zawoi i była autorką projektu jego aranżacji; skansen został zrealizowany. W 1995 roku przygotowała stałą ekspozycję etnograﬁczną Babiogórskiego Parku
Narodowego w Zawoi, „Kultura ludowa Górali Babiogórskich”. W 1996 roku opublikowała katalog zbiorów etnograﬁcznych Parku.
W pierwszej, obszernej Monograﬁi Zawoi, opracowanej pod jej redakcją, a wydanej staraniem Urzędu Gminy z okazji obchodów 350-lecia wsi, po raz pierwszy
opublikowała tekst Górale Babiogórscy jako grupa etnograﬁczna (1996b), a także
artykuły o stroju Babiogórców, miejscowej kulturze społecznej i duchowej. Redagowała również w latach 2004-2010 wydawany przez Stowarzyszenie Gmin Babiogórskich „Rocznik Babiogórski” (t. 6-7, 9-12), któremu zapewniła wysoki poziom
merytoryczny. Opracowała dwa biogramy zawojan do słownika biograﬁcznego
Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograﬁczne (Franciszek Gazda,
t. 3, 2010; Alojzy Cybulski, t. 4, 2014).
Podjęła inicjatywę dyrektora Centralnego Ośrodka Turystyki Górskiej PTTK
w Krakowie, Jerzego Kapłona, redagowania w ramach serii wydawniczej „Biblioteka Górska” cyklu monograﬁi grup etnograﬁcznych górali polskich. Dwóch monograﬁi: Kultura ludowa Górali Babiogórskich (t. 12, 2010) i Kultura ludowa Górali
Orawskich (t. 15, 2011) była również współautorką. Pod jej redakcją ukazały się dalsze tomy dotyczące kultury ludowej: Górali Spiskich (t. 19, 2012), Górali Zagórzańskich (t. 23, 2013) i wspólnie z Katarzyną Ceklarz, Górali Pienińskich (t. 24, 2014).
Dr Urszula Janicka-Krzywda pozostawiła ogromny dorobek piśmienniczy. Pracowała niemal do końca swych dni. Pełny wykaz publikacji nie jest jeszcze opracowany; obejmuje ponad 40 tytułów pozycji zwartych. Warto tu wymienić Patron
– atrybut – symbol (1993a); Zwyczaje, tradycje, obrzędy (2013); leksykon, napisany

458

In memoriam

wspólnie z Katarzyną Ceklarz, Czary góralskie (2014), zawierający blisko 250 haseł.
Niektóre publikacje to materiały szkoleniowe dla przewodników górskich, inne to
przewodniki dla pielgrzymów do miejsc kultu. Opublikowała ponad 1200 artykułów
naukowych, popularnonaukowych, w tym wiele rozmaitych tekstów dziennikarskich
o charakterze krajoznawczym. Współpracowała z czasopismami krajoznawczymi
(m.in. „Wierchy”, „Tatry”, „Hale i Dziedziny”, „Gazeta Górska”). Pisywała do gazet
i czasopism katolickich. Uzdolniona literacko, wykorzystywała w swych zbeletryzowanych utworach pisanych prozą i wierszem (dwa zbiory wierszy: 1983, i pośmiertnie, 2015) wątki zaczerpnięte z karpackiego folkloru słownego.
Dr Urszula Janicka-Krzywda była członkiem Krajowej Komisji Artystycznej i Etnograﬁcznej Fundacji CEPELIA Polska Sztuka i Rękodzieło, członkiem i przewodniczącą jury wielu przeglądów i konkursów folklorystycznych, w tym Międzynarodowego Festiwalu Ziem Górskich w Zakopanem, Festiwalu Górali Polskich w Żywcu,
Karpackiego Festiwalu Dziecięcych Zespołów Regionalnych w Rabce. Pracowała na
rzecz regionalnych stowarzyszeń i ośrodków kultury, przede wszystkim dla Stowarzyszenia Gmin Babiogórskich, Towarzystwa Miłośników Ziemi Suskiej, współpracowała także z Muzeum – Orawskim Parkiem Etnograﬁcznym w Zubrzycy Górnej.
Nawiązała współpracę z Parkami Narodowymi – ze wspomnianym Babiogórskim,
następnie Gorczańskim, Ojcowskim i Tatrzańskim. Była członkiem PTTK, a od 1981
roku przewodnikiem beskidzkim.
Wygłaszała liczne odczyty i prelekcje w kołach i klubach turystyczno-krajoznawczych, w domach kultury i podczas regionalnych imprez (np. Jesień Babiogórska)
oraz pogadanki radiowe. Prowadziła zajęcia dla nauczycieli w ramach tak zwanej
ścieżki regionalnej, a na kursach dla przewodników – do 2013 roku – wykłady z zakresu etnograﬁi Karpat. Jakże barwnie opowiadała o swych badaniach terenowych
w kraju i za granicą, na przykład o wielokrotnych wyprawach na Huculszczyznę, na
Słowację, w góry Rumunii, czy o podróżach do różnych krajów Europy, z których
przywoziła ciekawe, nie pozbawione humoru, spostrzeżenia i obserwacje. Posiadła
sztukę klarownego, a przy tym barwnego wykładu. Z łatwością i przyjemnością
opracowywała publikacje popularyzatorskie, rzetelne merytorycznie, wykorzystując
materiały pozyskane w czasie wieloletnich i rozległych badań terenowych. Pracę popularyzatorską w dziedzinie etnograﬁi, pozornie tylko łatwą i nie zawsze docenianą,
traktowała jako swego rodzaju misję. Obdarzona urodą i urokiem osobistym, łatwością nawiązywania kontaktów i kreatywnością (to jej: „mam pomysł”!), konsekwentnie dążyła do realizacji swych zamierzeń. Praca zawodowa, naukowa, pisarska stała
się jej hobby.
Za swą wybitną działalność otrzymała w 2013 roku: Nagrodę im. Oskara Kolberga, Nagrodę Województwa Małopolskiego im. Romana Reinfussa i odznakę honorową „Zasłużony dla Kultury Polskiej”. W 2001 roku otrzymała Złoty Krzyż Zasługi.
W 1995 roku nadano jej odznakę „Zasłużony Działacz Kultury”. Obdarzona godnością honorowego obywatela Zawoi, została także wyróżniona przez Stowarzyszenie
Gmin Babiogórskich „Laurem Babiogórskim” stopnia podstawowego (2000), a następnie „Laurem Babiogórskim za szczególne zasługi” (2002). W 2007 roku otrzy-

459

In memoriam

mała Nagrodę Starosty Suskiego „Za osiągnięcia w dziedzinie twórczości artystycznej, upowszechniania kultury i ochrony dziedzictwa kulturowego”.
Wraz z poślubionym w 1973 roku Piotrem Krzywdą, archeologiem, z zawodu pedagogiem, przewodnikiem beskidzkim, autorem przewodników turystycznych i urokliwych fotograﬁi o tematyce górskiej, tworzyli znakomicie współpracującą parę,
połączoną wspólną pasją krajoznawczą i umiłowaniem gór.
Anna Spiss

WYBRANE PRACE URSZULI JANICKIEJ-KRZYWDY
1981
1993a
1993b

1995

1996a

1996b
2009

2013
2014

Postać błogosławionej Kingi w legendzie ludowej, „Studia i Materiały do
Dziejów Żup Solnych w Polsce” 10, s. 153-178.
Patron – atrybut – symbol, Poznań: Pallotinum.
Postać Matki Bożej w folklorze słownym polskiego Podkarpacia, „Nasza
Przeszłość. Studia z dziejów Kościoła i kultury katolickiej w Polsce” 79,
s. 5-49.
Przejawy i przemiany religijności ludowej we współczesnej kulturze wsi
podkarpackiej, w: R. Kantor, W. Kołodziej (red.), Ogród spustoszony. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej. Materiały I Konferencji Naukowej zorganizowanej w dniach 20-21 kwietnia 1995 roku
w Krakowie i Zubrzycy Górnej, Kraków: Instytut Etnologii Uniwersytetu
Jagiellońskiego w Krakowie, Zakład Filozoﬁi Przyrody i Kultury Wsi Akademii Rolniczej w Krakowie, Zakład Socjologii i Rozwoju Wsi Akademii
Rolniczej w Krakowie i in., s. 73-83.
Elementy bohaterskie w karpackim micie zbójnickim, w: J. Kolbuszewski
(red.), Góry – literatura – kultura 2, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 63-69.
Górale Babiogórscy jako grupa etnograﬁczna, w: U. Janicka-Krzywda
(red.), Monograﬁa Zawoi, Kraków, Zawoja: Forma, s. 167-171.
Huculi jako grupa etnograﬁczna. Dzieje i charakterystyka badań, „Rocznik Muzeum Etnograﬁcznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie” 15,
s. 9-54.
Zwyczaje, tradycje, obrzędy, Kraków: Wydawnictwo WAM Księża Jezuici.
(wspólnie z Katarzyną Ceklarz), Czary góralskie. Magia Podtatrza i Beskidów Zachodnich, Zakopane: Tatrzański Park Narodowy.

c561a4d34f9819dcc62a18f485aeafec.pdf

Media

New Tags