7852136ed84b2b90c4148a0ddfcd5c3b.pdf

Media

Part of Listy Marii Czaplickiej do Lwa Szternberga / Lud, 2015, t. 99

extracted text: Listy Marii Czaplickiej do Lwa Szternberga

Lud, t. 99, 321
2015

III. KOMUNIKATY

GRAŻYNA KUBICA
Instytut Socjologii
Uniwersytet Jagielloński
NATALIA JAKUBOVA
Instytut Wiedzy o Sztuce
Moskwa

LISTY MARII CZAPLICKIEJ DO LWA SZTERNBERGA

Dla antropologów zainteresowanych biograﬁcznym wymiarem badań naukowych, a szczególnie problemem kulturowego i intelektualnego kontekstu, z którego rodzą się idee i praktyki badawcze, ważnym źródłem jest korespondencja
między etnografami. Ujawnia ona często istotne okoliczności, a także motywacje
i inspiracje badaczy, których próżno by szukać w ich pracach naukowych. Listy etnografów ukazują ponadto ważność badań terenowych jako doświadczenia
i źródła twórczości naukowej, a także znaczenie osobistych kontaktów badaczy
jako czynnika rozwoju nauki. Prezentujemy tutaj zbiór listów młodej adeptki antropologii, zainteresowanej Syberią, do doświadczonego badacza terenowego.
Maria Czaplicka (1884-1921), polsko-brytyjska antropolożka, pochodziła
z Warszawy. Była uczennicą Wacława Nałkowskiego, który zachęcił ją do specjalizowania się w antropogeograﬁi. W 1910 roku jako stypendystka Kasy
Mianowskiego wyjechała na dalsze studia do Anglii. Najpierw pobierała nauki
u Charlesa Seligmana i Edwarda Westermarcka w London School of Economics,
razem ze swym polskim kolegą Bronisławem Malinowskim, a następnie w Oksfordzie, gdzie uzyskała Diploma in Anthropology. Z ośrodkiem tym związała się
na kilka następnych lat. Po powrocie z kierowanej przez siebie Ekspedycji Jenisejskiej (1914-1915), w której uczestniczył jeszcze Amerykanin, Henry Usher
Hall, oraz dwie Angielki: Maud Havilland i Dora Curtis, pracowała jako wy-

322

Grażyna Kubica, Natalia Jakubova

kładowczyni etnologii w oksfordzkiej School of Anthropology. Musiała
jednak ustąpić ze stanowiska, gdy
wrócił z wojny kolega, którego zastępowała. Po nieudanych próbach
znalezienia pozycji akademickiej
w Polsce i Stanach Zjednoczonych
(u boku Franza Boasa) osiadła w Bristolu, gdzie utworzono dla niej na
tamtejszym uniwersytecie stanowisko wykładowczyni antropologii.
Nieustabilizowana sytuacja życiowa
i problemy emocjonalne doprowadziły do jej samobójczej śmierci1.
Lew Szternberg2 (1861-1927) był
wybitnym rosyjsko-żydowskm antropologiem, którego zainteresowania
tą dziedziną wiedzy zapoczątkowane
zostały podczas pobytu na zesłaniu
na Sachalinie za działalność w organizacji Narodnaja Wola (1889-1897). Jego badania dotyczyły Gilaków (czyli Niwchów), których język
Fot. 1. M. Czaplicka – portret w My Siberian
Year (2016).
i kulturę poznał szczególnie dobrze,
a także Oroków i Ajnów. W 1910
roku udał się do Kraju Amurskiego i jeszcze raz na Sachalin. Był dyrektorem
Działu Antropologii w Muzeum Imperialnej Rosyjskiej Akademii Nauk imienia
Piotra Wielkiego (czyli Kunstkamerze), a od 1918 roku profesorem antropologii
na Uniwersytecie w Petersburgu3.
Czaplicka poznała Szternberga w Anglii w 1912 roku, podczas kongresu amerykanistów, który odbywał się w Londynie. Uczestniczyło w nim wiele ówczesnych sław antropologicznych, między innymi Franz Boas ze Stanów Zjednoczonych, a także dwóch Rosjan z Petersburga, byłych zesłańców politycznych
na Syberię. Jeden z nich, Waldemar Jochelson, przywiózł wielką liczbę przezroczy i ﬁlmów, by zilustrować nimi sprawozdanie z wyprawy Riabuszyńskiego na
1

Biograﬁa Czaplickiej została opracowana w następujących publikacjach: Kubica 2015 (wraz
z krytyczną analizą jej dzieła, omówieniem kontekstu kulturowo-instytucjonalnego oraz podstaw teoretyczno-metodologicznych badań biograﬁcznych), Kubica 2006, 2013; Skowron-Markowska 2012.
2
Nazwiska podajemy w trakskrypcji polskiej w tekście, a w bibliograﬁi – w transliteracji; niektóre
nazwiska pojawiają się w różnych formach ze względu na przyjęty w niektórych źródłach zangielszczony sposób zapisu.
3
Biograﬁa Lwa Szternberga została przedstawiona w doskonałym opracowaniu Sergeia Kana (Kan
2009).

Listy Marii Czaplickiej do Lwa Szternberga

323

Aleuty i Kamczatkę. Drugim był Lew Szternberg, który wygłosił referat o Niwchach i innych rdzennych ludach, i poparł koncepcję „turano-ganowańskiego”
typu organizacji społecznej Lewisa Henry’ego Morgana. Referat spotkał się z dużym zainteresowaniem. Szternberg został wtedy wybrany wiceprzewodniczącym
Towarzystwa Amerykanistów (Kan 2009: 171-172).
Na jeden dzień uczestnicy kongresu przyjechali do Oksfordu, gdzie oprócz
wizyt w Bodleian Library i Asmolean Museum byli zaproszeni na uroczysty
lunch, a wieczorem na garden party w Somerville College, którego członkinią
była wtedy Czaplicka. Po zakończeniu kongresu, korzystając z obecności wielu znanych uczonych z całego świata, zorganizowano w Royal Anthropological
Institute konferencję, mającą na celu przedyskutowanie propozycji przyszłego
międzynarodowego kongresu antropologicznego. Najwyraźniej właśnie podczas
tych spotkań oksfordzki mentor Czaplickiej Robert Marett powziął ideę wykorzystania zdolności językowych polskiej uczennicy, a przede wszystkim znajomości rosyjskiego, i postanowił zlecić jej opracowanie wyników dotychczasowych badań dotyczących Syberii. Tak powstała późniejsza najważniejsza książka
naukowa Czaplickiej, Aboriginal Siberia. A Study in Social Anthropology, opublikowana w 1914 roku przez Clarendon Press (Czaplicka 1914a).
Prezentowana tu korespondencja ujawnia, jak bliskie kontakty łączyły Czaplicką z rosyjskimi uczonymi, nie tylko Szternbergiem, ale także Waldemarem
Jochelsonem, Wierą Charuziną, Dmitrijem Anuczinem i Siergiejem Szirokogorowem. Prowadziła z nimi korespondencję, wysyłała im swoje książki i nadbitki
artykułów, prosiła o ich prace i prenumerowała rosyjskie pisma naukowe. Jednak to Szternberg był jej głównym korespondentem i ekspertem od spraw syberyjskich, z którym konsultowała wiele kwestii. Jemu zawdzięczała większość
zdjęć wykorzystanych w Aboriginal Siberia i z nim omawiała swój historyczno-geograﬁczny podział plemion syberyjskich (nie ustrzegło to jednak Czaplickiej
przed krytyką Jochelsona, który najwyraźniej nie podzielał jej poglądów w tym
względzie – patrz Iohel’son 1916). Ze Szternbergiem konsultowała też wybór
terenu przyszłej ekspedycji. Od początku chciała badać Ewenków, ale pytała go
o to, którymi konkretnymi ich grupami powinna się zająć. Z jej listów możemy się też dowiedzieć o przebiegu samej ekspedycji i różnych okolicznościach
z nią związanych: o tym, jak zamierzała się kontaktować ze światem, i że wojna
nie ograniczyła zakresu badań, ale negatywnie wpłynęła na sytuację ﬁnansową
uczestników. Pod koniec pobytu na Syberii pisała, że dużo wysiłku poświęcili
zgromadzeniu materiału lingwistycznego (zapisywanego w większości w językach rdzennych ludów), i że poznała trochę nienieckiego oraz ewenkijskiego,
którego uczył ją Michaił Michajłowicz Susłow, były katecheta. Donosiła Szternbergowi, że dopiero na wiosnę 1915 roku dotarła do niej jej książka i prosiła, by
on i Jochelson ją zrecenzowali, bo są ekspertami w tej dziedzinie (i – co należy
dodać – znają angielski). Informowała też o tym, że planuje napisać kolejny tom,
tym razem poświęcony antropologii ﬁzycznej, gdzie chciała przedstawić wyniki

324

Grażyna Kubica, Natalia Jakubova

Fot. 2. M. Czaplicka i H. Hall w strojach Ewenków.
W: My Siberian Year (2016).

własnych pomiarów, a także wykorzystać te opublikowane w opracowaniach rosyjskich. Zamiar ten nie został jednak zrealizowany.
Po powrocie do Anglii nadal interesowała się sprawami Syberii oraz postępami
antropologii w językach słowiańskich. W piśmie „Folklore” miała dwa razy w roku
zamieszczać raport na ten temat. Nic z tych planów jednak nie wyszło, zapewne
dlatego, że nie dostarczano jej materiałów. Informowała też Szternberga o swoich sukcesach i aktywnościach: opublikowaniu „popularnej książki” My Siberian
Year (Czaplicka 2016a); ﬁzycznej pracy na angielskiej farmie, której się oddawała
wraz ze swoimi uczennicami w zastępstwie mężczyzn służących w armii; o planach uczestnictwa w kolejnym zjeździe British Association for the Advancement
of Science; o prowadzeniu wykładów z etnologii w Human Anatomy Department
i intensywnej pracy pisarskiej, a także o pomysłach dalszych publikacji.
Mimo zabiegów Czaplickiej, by swoją pracą zainteresować rosyjskich uczonych, ukazały się jedynie trzy recenzje jej książek i kilka wzmianek. Jochelson

325

Listy Marii Czaplickiej do Lwa Szternberga

zrecenzował Aboriginal Siberia (Iohel’son 1916), a także odwoływał się do tej
książki (Jochelson 1928: 15). Szirokogorow tylko wspominał o wyprawie badaczki w swych głównych pracach na temat Ewenków (Shirokogoroff 1929,
1935). Do tej skromnej listy trzeba jeszcze dodać dwie recenzje Turks of Central
Asia (Zaharov 1924; Bartold 1925). I to właściwie wszystkie reakcje rosyjskich
uczonych na działalność Czaplickiej. Później jej dorobek uległ zapomnieniu4.
Postać antropolożki rosyjskim czytelnikom przypomniał dopiero Aleksiej Rieszetow w artykule poświęconym pracy Czaplickiej o Nikołaju N. Mikłucho-Makłaju (Rešetov 2010). Podał jej biogram, wyjaśnił relacje pomiędzy Czaplicką
i rosyjskimi etnografami. Nie relacjonował szczegółowo listów do Szternberga,
ponieważ zamierzał je wydać z komentarzami. Niestety, artykuł ukazał się już po
śmierci Rieszetowa, a plan publikacji listów nie został zrealizowany. Z artykułu
wynika też, że badacz poszukiwał korespondencji Czaplickiej z Jochelsonem, ale
jej nie znalazł. Nie znał najwyraźniej brytyjskich źródeł archiwalnych, odsłaniających kulisy planów ﬁnansowania jej ekspedycji przez rosyjskie instytucje
naukowe, z których niestety nic nie wyszło5.
Kolejnymi publikacjami w języku rosyjskim są artykuły Jurija Klicenki, zamieszczone w internetowym czasopiśmie poświęconym historii Syberii „Sibirskaâ zaimka” (Klicenko 2014a) i piśmie „Ilken”, wydawanym po rosyjsku oraz
w kilku rdzennych językach Syberii (Klicenko 2014b).
Listy Czaplickiej do Szternberga były pisane po rosyjsku (oprócz pierwszej
kartki), w poprawnej rusczyźnie, oprócz kilku błędów językowych. Zostały
przetłumaczone, a zapis ujednolicony graﬁcznie. W nawiasach kwadratowych
umieszczono informacje pochodzące od redaktorek. Tytuły rosyjskie zostały podane w polskiej transliteracji. Autografy listów znajdują się w petersburskiej ﬁlii
Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk (f. 282, o. 2, j.ch. 308).

*
[kartka pisana po angielsku z nadrukiem „Somerville College, Oxford”]
5 VI 1912
Czwartkowe zebranie antropologiczne jest otwarte i nie są potrzebne żadne bilety.
Odbędzie się w Muzeum Uniwersyteckim o 20.306. Proszę łaskawie poinformować o tym
swojego towarzysza7. Mam nadzieję Pana tam spotkać.
M.A. Czaplicka

4

Na temat recepcji prac Czaplickiej w etnograﬁi rosyjskiej: patrz Kubica 2015.
Szerzej na ten temat: Kubica 2015.
6
Wzmiankowane przez Czaplicką spotkanie miało mieć miejsce w Oksfordzie w Pitt Rivers Museum 6 czerwca, po kongresie amerykanistycznym, ale nie wiadomo, czego miało dotyczyć.
7
Chodzi o Waldemara Jochelsona.
5

326

Grażyna Kubica, Natalia Jakubova

*
[list pisany na papierze z nadrukiem „58 Torrington Square, London, W.C.”]
26 VIII 1913
Szanowny Panie,
Byłabym Panu bardzo wdzięczna, gdyby mógł mi Pan przesłać nadbitkę Pana artykułu o Gilakach [Niwchach] z „Ètnograﬁčeskogo obozreniâ”8. Bardzo interesuje mnie układ
rodzinny Gilaków, który znam jedynie ze Schrenka9. Chciałabym również spytać Pana,
czy opinia o migracji Gilaków z północy na południe (na Sachalinie) jest uzasadniona?
Mam nadzieję pojechać z Oksfordu na Syberię przyszłą wiosną, jednak nie mam przygotowanego jeszcze planu podróży. Dobrze zna Pan Syberię, czy zatem mógłby mi Pan
podpowiedzieć, jakie tereny będą najlepsze dla moich badań? Czy ktoś nie wybiera się
obecnie na Syberię? Bardziej interesują mnie stosunki Paleoazjatów z Mongoło-Turkami
niż z Amerykanami10. Zatem obszar między Jenisejem a Leną pociąga mnie najbardziej.
Piszę o tym także Panu Jochelsonowi.
Mam nadzieję, że mój list nie przysporzy Panu kłopotu.
Z wyrazami szacunku
M.A. Czaplicka

*
[list pisany na papierze z nadrukiem „Somerville College, Oxford”]
12 XI 1913
Szanowny Panie,
Nie mogłam wcześniej odpisać na Pański uprzejmy list, ponieważ czekałam na rozwiązanie kwestii mojego wyjazdu na Syberię. Teraz jestem już mniej więcej przekonana
o pomocy ze strony Oksfordu, a także być może Moskwy (Prof. Winogradow11 stara
się o to). Szczególnie interesują mnie Tunguzi [Ewenkowie], czytam i zaznajamiam się
z pracami o nich na tyle, na ile pozwalają mi na to moje obowiązki, [bo] chciałabym
skończyć książkę o Syberii (Preliminary Survey)12, zanim wyjadę z Anglii, t.j. w styczniu-lutym, a poza tym mam różne zajęcia.
Najpierw będę w Petersburgu i mam nadzieję spotkać się z Panem, a także odwiedzić
muzea. (Zdaje się, iż będę musiała napisać dla Oksfordu o rosyjskich muzeach odnośnie do Syberii). Cel mojej wyprawy na Syberię jest dwojaki: a) przywiezienie kolekcji
8

Chodzi o artykuł: Šternberg 1894.
Leopold von Schrenck (1826-1894), niemiecko-bałtycko-rosyjski zoolog, geograf i etnograf.
10
Nie chciała zatem powielać badań prowadzonych przez Jesup North Paciﬁc Expedition, którą
właśnie najbardziej interesowały relacje między najstarszymi ludami Syberii i Ameryki Północnej.
11
Paweł Winogradow (Paul Vinogradoff, 1854-1925) – wybitny rosyjsko-brytyjski historyk prawa
i mediewista. Do 1902 r. pracował na Uniwersytecie Moskiewskim, a po konﬂikcie z władzami wyemigrował do Anglii i wykładał w Oksfordzie.
12
Chodzi o książkę Aboriginal Siberia (Czaplicka 1914a).
9

327

Listy Marii Czaplickiej do Lwa Szternberga

muzealnej, b) badania nad społeczną (kulturową) sferą życia Tunguzów. Jeśli będzie to
możliwe, wykonanie pomiarów antropometrycznych: ja – kobiet, a Anglik, który będzie
ze mną – mężczyzn, być może zrobimy to w drugiej kolejności. Nie mogę bez Pana rady
zdecydować, którymi dokładnie Tunguzami chciałabym się zająć. Bo będę musiała nauczyć się jednego dialektu lepiej niż innych. Dlatego chciałabym Pana spytać, czy zostały opublikowane wzory tunguskich dialektów, które zostały przekazane przez Centr[alny] Kom[itet] Statystyczny do Muzeum Azjatyckiego Cesarskiej Akademii? Patkanow
w Opyte geograﬁi i statistiki tungusskih plemen Sibiri z 1906 roku pisze o tym13. Co do
Jenisejskich Ostiaków [Ketów], to interesuje mnie jedna rzecz: Czy można nazwać ich
najstarszymi mieszkańcami Syberii? Wydaje mi się, że tak?
Mój podział (Paleo-Siberians & Neo-Siberians14) będzie historyczno-geograﬁczny,
wydaje mi się, że to jak na razie jedyna możliwość, ponieważ klasyﬁkacja lingwistyczna
i rasowa jest póki co nieprzydatna. Bardzo Panu dziękuję za prace o Gilakach. Jedna
z nich (Gilâki) szczególnie przydała mi się do mojego odczytu w British Association
[for the Advancement of Science] we wrześniu, który prześlę Panu, jak tylko zostanie
wydrukowany (The Inﬂuence of Environment upon the Religious Ideas and Practices of
Aborigines of Northern Asia15).
Ponieważ w mojej książce będzie niewielka bibliograﬁa autorytetów, na które najczęściej
się powołuję, czy nie byłby Pan uprzejmy odpowiedzieć na moje pytania, które załączam16.
Proszę wybaczyć mi tak długi list.
Ze szczerym szacunkiem
M.A. Czaplicka

*
[kartka pisana z Londynu]
19 V 1914
Ostatecznie przyjadę do Petersburga. Postaram się złapać w Warszawie wieczorny pociąg,
aby nie tracić czasu. Mój warszawski adres to Aleje Ujazdowskie 17, będę tam tylko przez
2 dni. Wyjeżdżam stąd pojutrze. Z Petersburga pojadę prosto do Moskwy. Poślę Panu
Jochelsonowi telegram, kiedy dokładnie będę, na wypadek gdyby któryś z Panów mógł
być na stacji. Najprawdpopodobniej zatrzymam się w hotelu Europejskim. Dziękuję za
fotograﬁe17.
M.A. Czaplicka
Serdecznie dziękuję za Pański czarująco rzeczowy list.
13

Patrz Patkanov1906.
Chodzi o jej podział na ludy, które osiedliły się na Syberii wcześniej, czyli paleosyberyjskie (np.
Czukcze, Jukagirzy, Koriacy) oraz te, który przybyły tam później, czyli neosyberyjskie (np. Jakuci,
Ewenkowie).
15
Chodzi o artykuł: Czaplicka 1914b.
16
Na końcu Aboriginal Siberia Czaplicka zamieściła kilka biogramów badaczy Syberii, z których
wynikało, że prawie wszyscy byli zesłańcami politycznymi z długoletnim stażem pobytu w tym kraju.
Co ciekawe, akurat biogram Szternberga nie zawiera tej informacji. Najprawdopodobniej Czaplicka
opierała się na tym, co jej przysłał Szternberg, który widocznie wolał o tym nie pisać.
17
Chodzi o zdjęcia, które Czaplicka wykorzystała w Aboriginal Siberia.
14

328

Grażyna Kubica, Natalia Jakubova

Mój adres w Warszawie (od 22 do 24): Aleje Ujazdowskie 17. W Moskwie (24-2?)
dla W.W. Bogdanowowa, aby mi przekazał, w Krasnojarsku – poste-restante. Dziękuję
także za obiecane zdjęcia.
Ze szczerym szacunkiem
M.A. Czaplicka
58, Torrington Square, London W.C. 15 V 1914.

*
Jenisejsk, 27 V 1914.
Szanowny Dr Szternberg,
Przepraszam Pana, że wysyłam Panu ten list tak późno i na brudno. Napisałam do
Pana Paszkowskiego i zorganizowałam z naszym zaprzyjaźnionym angielskim agentem18
z Krasnojarska, aby pomógł mu znaleźć nas w Tolcziku. Jest z nami bardzo dobry pomocnik19, który wiele wie na temat życia tubylców (inorodcov)20, tak więc nasza podróż
może być udana.
Chciałabym podziękować Panu i Pańskim ludziom w Petersburgu za serdeczny stosunek do mnie w czasie mojej wizyty. Po pobycie w Petersburgu Moskwa wydała mi
się martwa, choć tu również są dobrzy ludzie, jak chociażby prof. Anuczin21, wspaniały
człowiek. Mój obecny adres to Konsulat Norweski w Krasnojarsku, skąd przesyłane będą
do nas listy i przesyłki parowcami handlowymi. Póki co nie myślę o zimie, być może uda
mi się pojechać nad jezioro Jessej22.
Ze szczerymi podziękowaniami
M.A. Czaplicka

*
Wieś Monastyrskoje na Jeniseju, 3 IV 1915 starego stylu23.
Szanowny Doktorze Szternberg,
Szykujemy się do drogi powrotnej po prawie rocznych badaniach nad tubylcami
zamieszkującymi ten kraj. Wieści o wojnie, choć ograniczyły nas materialnie, jednak
18
Chodzi prawdopodobnie o Gunnara Christensena, sekretarza norweskiego konsulatu i jednocześnie przedstawiciela Syberyjskiej Kompanii Handlowej.
19
Chodzi o Wasilija Korobiennikowa, który, mimo iż nie znał żadnego języka rdzennej ludności,
uważał się za przewodnika i tłumacza ekspedycji.
20
Słowo inorodcy oznacza rdzennych mieszkańców Syberii. Był to termin według rosyjskiego prawa formalnie stosowany do przedstawicieli większości narodowości niesłowiańskich w całym kraju,
używali go także etnografowie do oznaczenia przedmiotu swoich badań.
21
Dmitrij Anuczin (1843-1923), rosyjski antropolog i geograf, który objął pierwszą katedrę antropologii ﬁzycznej na Uniwersytecie Moskiewskim, później przemianowaną na Katedrę Geograﬁi i Etnologii; kierował nią do 1917 r. Założył moskiewskie Muzeum Antropologiczne, Etnograﬁczne i Geograﬁczne.
22
Udało się tam dotrzeć Czaplickiej i Hallowi w lutym 1915 r.
23
Czyli 16 kwietnia 1914 r. nowego stylu.

Listy Marii Czaplickiej do Lwa Szternberga

329

nie przerwały naszej pracy, tyle że zostało nas tylko dwoje, Amerykanin Mr. Hall24, ja
i przewodnik, którym ostatnio była tunguzka kobieta25. Właśnie wróciliśmy z tundry od
limpijskich, pankagirskich i turyjskich Tunguzów. Prawie nie widzieliśmy Czapogirów26.
Moglibyśmy zorganizować wyjazd do nich i pobyć tam jakiś czas, jednak w tym momencie brakuje nam pieniędzy i, prawdę mówiąc, chcemy już niebawem przystąpić do
pracy związanej z obecnym czasem wojennym, nie zaś pracować nad antropologią do
końca wojny. Jednak zostało jeszcze sporo do zrobienia, aby zakończyć pracę zwiazaną
z wyprawą. Jeszcze robimy prace związane z językiem i inne z tubylcami, którzy [tu] są
w przejeździe. Pracujemy nad kolekcją i porządkujemy nasze materiały, ponieważ w Moskwie lub Piotrogrodzie rozjedziemy się z moim towarzyszem. Stąd tanim sposobem udamy się na południe, a więc pierwszym parowcem za około 5-6 dni. Kolekcje wieziemy
do Oksfordu i Filadelﬁi27. Moskwa obiecała do mnie napisać, zamiast tego nadeszło zamówienie z muzeum monachijskiego, które teraz oczywiście zostało odrzucone. Bardzo
chciałabym porozmawiać z Pana specjalistą od języka tunguzkiego, z którym nie zdążyłam zobaczyć się wcześniej28. Trochę zapoznałam się z tym językiem, a także w pewnym
stopniu z samojedzkim (jurackim) [nienieckim]. Niektóre historie zapisywałam w tych
językach. À propos tunguzkiego. Zanim pojechaliśmy do tundry, brałam lekcje tunguzkiego u jednego pana, Susłowa, który był misjonarzem wśród Tunguzów, a teraz został
kupcem29. Jako nauczyciel nie był zbyt dobry, bo chciał uczyć wszystkiego w ramach
rosyjskiej gramatyki, której tak naprawdę nie znał. Ale język mówiony zna dobrze, i nawet opracował słownik30, który chce Panu zaoferować. Ja tego słownika nie widziałam,
bo on chce za niego 500 rubli, których nie mogłabym mu dać. Jeżeli Państwo dogadacie
się à propos ceny, a też jeżeli Pan zechce podjąć ryzyko kupowania rzeczy niewidzianej,
to jestem pewna, że tam (w tym słowniku) jest wiele materiału. Ja mu proponowałam,
że wezmę jego pracę i będę się starała, żeby ktoś ją wydrukował, ale pan Susłow chce
otrzymać za nią pieniądze. Więc podałam mu Pana adres.
Kilka dni temu dostałam moją książkę (Aboriginal Siberia, Oxford Univ. Press). Przed
wojną, jeszcze w Anglii, poleciłam, żeby Panu i Panu Jochelsonowi posłano po jednym
egzemplarzu. Czy otrzymał [ją] Pan, czytał i czy może Pan napisać o niej w rosyjskich
czasopismach? Wy dwaj lepiej od innych (czyli Anglików) możecie zrecenzować taką
rzecz. Książka wyszła nie w porę, a tyle kosztowała trudu. Oprócz raportu z naszych
rocznych badań chciałabym także przygotować kolejny tom mojej Aboriginal Siberia –
A Study in Physical Antropology. Z tych rejonów (Samojedzi, Dołganie, Tunguzi) mamy
także pomiary, a poza tym chcę wykorzystać rosyjskie prace na ten temat. Wszystko to
24
Henry Usher Hall (1876-1944) był amerykańskim nauczycielem, który kontynuwał w Anglii studia w London School of Economics, gdzie poznał Czaplicką. Towarzyszył jej później w wyprawie na
Syberię jako wysłannik University of Pennsylvania Museum, a po powrocie do Ameryki pracował tam
kilkanaście lat.
25
Tą towarzyszką Czaplickiej była Miczycha, czyli Pielagieja Chukoczar; jej mężem był zesłaniec
Aleksandr Mickij, a dziadem – szaman Langa (patrz Kubica 2015).
26
Chodzi o cztery najważniejsze klany ewenkijskie na tamym terenie.
27
Kolekcję syberyjską badacze rozdzielili między dwie instytucje, które reprezentowali: Pitt Rivers
Museum w Oksfordzie i Pennsylvania University Museum w Filadelﬁi.
28
Mogło chodzić o Siergieja Szirokogorowa.
29
Chodzi o Michaiła Michajłowicza Susłowa (1869-1929), syna misjonarza, który sam był katechetą i znał język ewenkijski tak dobrze jak rosyjski.
30
Słownik Susłowa znajduje się w Krasnojarskim Muzeum (sygn. KKM 8119-1/PI 319, ACMK).

330

Grażyna Kubica, Natalia Jakubova

jednak prawdpodobnie po wojnie. Z Krasnojarska, jeśli będzie możliwość, pojadę na kilka dni do Minusińska. Mój kolejny adres to: Konsulat Norwegii w Krasnojarsku, potem
na ręce Pani Charuziny (Wiery)31 w Moskwie.
Z najlepszymi życzeniami i pozdrowieniami
M.A. Czaplicka
[przypis na pierwszej stronie:] W tym roku mróz był niebywały, choć byliśmy wtedy
już nie przy samym ujściu Jeniseju, to jednak za kołem polarnym.

*
Somerville Coll. Oxford, 17 X 1915
Czy byłby Pan uprzejmy powiadomić mnie, czy otrzymał Pan moją książkę, którą
wysłałam z Londynu dwa miesiące temu? Będę Panu bardzo wdzięczna, jeśli przyśle mi
pan jej reviews, jeśli ma Pan jakieś. Mam potwornie dużo pracy na głowie.
Z serdecznym pozdrowieniem
M.A. Cz

*
Somerville College Oxford, 14 I 1916
Szanowny Doktorze Szternberg,
Ogromne dzięki za książkę Anuczina na temat Jenisejskich Ostiaków32. Pozwolę
sobie wysłać Panu dziś telegraﬁcznie 25 rubli i pozwolę sobie prosić Pana o wysłanie
dwóch tomów, przygotowanych przez Kolonialny Komitet ds. Syberii, zdaje się w 1914
lub 1915 roku. Niestety nie mogę zamówić tutaj, bo nie znam tytułu ani wydawcy. Moja
książka (popularna) wkrótce będzie ukończona33. Przepraszam, że Pana kłopoczę.
Z pozdrowieniami
M.A. Czaplicka

*
25 II 1916
Szanowny Doktorze Szternberg,
Niech będzie Pan łaskaw napisać kilka słów, jak tylko otrzyma Pan ten list. Czy
otrzymał Pan poprzedni list, w kt[órym] dziękuję Panu za Anuczina (Enisejskie ostâki)
31

Chodzi o Wierę Charuzinę (1866-1931), wybitną rosyjską etnografkę, pierwszą kobietę profesora
tej dyscypliny.
32
Chodzi o pracę kolejnego Anuczina, Wasilija (Anučin 1911).
33
Chodzi o trawelog My Siberian Year (Czaplicka 1916).

331

Listy Marii Czaplickiej do Lwa Szternberga

i proszę o wysłanie publikacji Komitetu Kolonialnego, chyba z 1914, chyba 2 tomy?
I jeśli są jakieś nowe wydawnictwa tego komitetu, jak również mapy Syberii.
Nie wiem, czy drukowaliście w Akademii coś nowego o Syberii34. Kilka tygodni temu
wysłałam telegraﬁcznie przez Bank Rosyjski Handlu Zagranicznego na Pana konto 25
rubli na pokrycie kosztów, jednak nie wiem, czy to wystarczy i czy Pan je otrzymał?
Bardzo przepraszam Pana za kłopot, jednak będąc specjalistką od Syberii muszę śledzić
wszystkie nowe prace. Zakończyłam popularną książkę o wyprawie My Siberian Year,
jak tylko będzie wydrukowana prześlę ją Panu. Obecnie pracuję nad materiałami z wyprawy, jednak inne zajęcia trochę mi w tym przeszkadzają.
Ze szczerymi pozdrowieniami
M.A. Czaplicka

*
Dr Leo Sternberg
Imp[erial] Academy of Science
Petrograd
Russia
Bardzo dziekuję za Potanina35. Jak tylko moja popularna książka My Siberian Year
ukaże się w sprzedaży, prześlę ją Panu. Proszę napisać o Pańskiej pracy; bardzo mi się
ona podoba. Wczoraj wysłałam więcej pieniędzy na inne książki Komitetu Kolonialnego.
Raz jeszcze dziekuję
M.A. Czaplicka
Oxford 17 VII 1916.

*
22 VI 1916
Szanowny Doktorze Szternberg,
Dostałam własnie Pański list z 13 maja i dwa rachunki na 27,5 rubla. Rachunki te nie
zawierają opłat pocztowych, mam nadzieję, że podliczy Pan te opłaty i weźmie z kolejnych przesłanych pieniędzy.
34
Szternberg był redaktorem wydawanego w Sankt-Peterburgu czasopisma „Izvestiâ russkogo komiteta dlâ izučeniâ Srednej i Vostočnoj Azii v istoričeskom, arheologičeskom, lingvističeskom
i ètnograﬁčeskom otnošeniâh”.
35
Prawdopodobnie Czaplickiej chodziło o tom jubileuszowy dla uczczenia Grigorego Potanina (Potanin 1915), bo sam Potanin już wtedy raczej większych prac nie publikował.

332

Grażyna Kubica, Natalia Jakubova

Mówi Pan w swoim liście, że książki o antropologii Syberii są zbyt ciężkie i poczta
nie chce ich przyjąć, ale mam nadzieję, że po jednej książce będzie można przesłać.
Proszę jednak się nie trudzić i posłużyć księgarnią. Podczas opracowywania moich materiałów książki te (Komitetu Kolonialnego, dwie książki Iwanowskiego, Czеpurkowskiego
i T. Grincewicza36), potrzebne mi są tak szybko, jak to tylko możliwe. Jeśli zostaną Panu
jeszcze pieniądze, proszę opłacić dla mnie prenumeratę [czasopism] „Antropologičeskij
Žurnal” i „Živaâ starina”37 (włącznie z ostatnim numerem, w którym jest artykuł Jochelsona o mojej książce). Przepraszam za ciągłe kłopotanie Pana. Przechodzę do kolejnych
spraw.
Dwa razy do roku będę pisać przeglądy prac antropologicznych i etnologicznych powstających w językach słowiańskich. Tak się składa, że znam te słowiańskie języki (rosyjski, czeski, polski i bułgarski), w których drukuje się literaturę etnologiczną, jednak
bez pomocy słowiańskich antropologów pracę trudno byłoby wykonać. Robię to oczywiście z miłości do tematu i myślę, że ludzie Zachodu powinni w końcu poznać uczonych
słowiańskich. Przeglądy te będą drukowane w londyńskim „Folklore”. Być może uda się
także coś publikować w rosyjskim dodatku do „Timesa”, z którym współpracuję38. Teraz
na temat pracy Pana o kulcie bliźniaków39; tak jak Panu pisałam sprawozdanie z niej
będzie w przyszłym kwartale, jeśli chce Pan ją przetłumaczyć, mogę znaleźć gorliwą
tłumaczkę na miejscu; ale do końca wojny wydawca raczej się nie znajdzie.
Oferowano mi bardzo dobre zajęcia w Ameryce, ale później nasz lektor antropologii
etnologicznej poszedł na wojnę i zajęłam jego miejsce, poza tym jestem tutorką w kolegium Lady Margaret Hall. Dużo drobnych spraw, poza wyżej wymienionymi, przeszkadza mi w opracowaniu materiałów naukowych z wyprawy, więc raczej nie będą gotowe
wcześniej niż za 6-8 miesięcy. Szkoda, że antropologiczne pomiary Szirokogorowa40 ani
Pańskie Goldów [Nanajów] nie zostały opublikowane. Mało jest materiałów do porównania. Moja popularna książka na temat Syberii nareszcie będzie wydrukowana w połowie
lipca, od razu prześlę ją Panu i Jochelsonowi.
Część wakacji będę pracować na farmie, razem z moimi uczennicami, zastępując
mężczyzn, kobiety są obecnie bardzo ważnymi pracownikami. We wrześniu odbędzie się
kongres British Association [for the Advancement of Science] z Marettem jako prezydentem sekcji antropologicznej, zapewne będzie bardzo ciekawie.
Proszę zrobić wszystko, co możliwe w sprawie książek i wybaczyć mi, że ciągle Pana
niepokoję.
Pozdrawiam
M.A. Czaplicka
[dopisek:] Ma Pan jakieś wiadomości od Szirokogorowych?

36
Czaplicka prosiła o następujące książki: Ivanovskij 1911; Čepurkovskij 1912 oraz o jakąś pracę
J. Talko-Hryncewicza.
37
Były to dwa najstarsze rosyjskie pisma etnograﬁczne.
38
Czaplicka opublikowała tam kilka artykułów o swojej ekspedycji i rosyjskim folklorze.
39
Chodzi o pracę: Šternberg 1916.
40
Siergiej Szirokogorow (1887-1939) – rosyjski antropolog, wybitny badacz Ewenków; po rewolucji wyemigrował do Chin.

333

Listy Marii Czaplickiej do Lwa Szternberga

*
25 X 1916
Szanowny Doktorze Szternberg,
Jestem Panu serdecznie zobowiązana za wszystkie starania i kłopoty zwiazane z wysyłaniem książek. Do tej pory otrzymałam wszystko, o czym wspominał Pan w swoich
listach, włącznie z katalogiem o studiach geograﬁi, poza książkami Komitetu Migracyjnego, które mam nadzieję dotrą wkrótce, jeśli tylko rosyjska i angielska poczta pomogą
nam tak, jak obiecały.
Odnośnie do Oriental School41, to natychmiast napisałam im, aby poinformowali
mnie o swoich nowych planach, choć wiem, że do zakończenia wojny nic deﬁnitywnego
się nie wydarzy poza programami itp. Mimo to wszystkie tego typu rzeczy, które tylko
będą drukowane wyślę Panu do Akademii.
Odnośnie do mojej książki; wysłałam jeden egzemplarz przedstawicielowi „Times”,
a w Piotrogradzie jednak do tej pory go nie otrzymał. Dlatego nie wysyłałam Panu; mimo
tego jeszcze raz spróbuję szczęścia i napiszę do mojego wydawcy, aby jak najszybciej
wysłał Panu My Siberian Year. Proszę powiadomić mnie, kiedy ją Pan otrzyma. Poza
tym za 3 dni prześlę Panu książkę, do której także napisałam artykuł, chodzi o Soul
of Russia42. Świetna książka.Jeśli zobaczy Pan cokolwiek w rosyjskiej prasie na temat
moich prac (powiedział Pan, że czytał o mojej książce); niech będzie [Pan] uprzejmy
wysłać mi wycinek z nazwą i datą gazety. Załączam wycinki z recenzjami z mojej książki
w gazetach angielskich. Prowadzę tu zajęcia z etnologii w Human Anatomy Departament
i także dość dużo piszę. Jeśli będzie Pan miał artykuł dla „Folk-Lore Journal”, przegląd
etnologicznych prac moskiewskich i piotrogradzkich lub coś w tym stylu, niech Pan przyśle mi je, proszę. Poprawię język angielski (w tym roku na tłumaczenia nie mam czasu)
i zamieszczę je w „Folk-Lore”, gdzie poprosili mnie o śledzenie słowiańskich spraw.
Mam też napisać wprowadzający artykuł o Słowianach w „Encycl[opaedia] of Religion
& Ethics” Dr. Hastingsa43. Czy jest Pan w jej posiadaniu? Jeszcze raz proszę przyjąć moje
serdeczne podziękowania. Będę Panu przesyłać wszystko, co może Pana zainteresować
z angielskiej literatury, a Pana proszę o zachowanie mnie au courant z Pana pracami.
M.A. Czaplicka
[dopisek:] Tak, to ja wysłałam Maretta, i przyślę jeszcze mój odczyt dla British Association, kiedy będzie drukowany.

41
Chodzi o School of Oriental Studies, powstałą w 1916 r. publiczną uczelnię badawczą (od 1938 r.
nosi nazwę School of Oriental and African Studies, SOAS).
42
Chodzi o artykuł: Czaplicka 1916b.
43
Chodzi o encyklopedię: Hastings, ed., 1908-1927. Czaplicka opublikowała tam kilka artykułów
o ludach syberyjskich i Słowianach.

334

Grażyna Kubica, Natalia Jakubova

*
23 XI 1916
Szanowny Doktorze Szternberg,
W końcu przyszły książki o Syberii wysłane przez Pańską [---]44. Ogólnie [---] wygląd dzięki bardzo starannemu opakowaniu. Przesyłam Panu moje ogromne, serdeczne podziękowania za Wasze prace. Niech będzie Pan uprzejmy napisać, czy otrzymał
Pan moją książkę My Siberian Year, a kiedy dowiem się, że Pan ją otrzymał, prześlę
także Jochelsonowi. Jeśli zostały Panu jeszcze jakieś pieniądze [---] chciałabym dostać
„Zemleved[enie]” i „Antr[opologičeskij] Žur[nal]”. Niebawem prześlę Panu broszurę
o Ostiakach itp.45
Jeszcze raz bardzo Panu dziękuję.
Wiele błędów w tych książkach Komitetu Kol[onialnego].
Przyjacielskie pozdrowienia
M.A. Czaplicka

* * *
Bardzo serdecznie dziękujemy pracownikom petersburskiej ﬁlii Archiwum
Rosyjskiej Akademii Nauk za pomoc w odszukaniu tej korespondencji. Dziękujemy także za współpracę Zbigniewowi Jasiewiczowi, Janowi Kotarbie i Jurijowi
Klicence.

LITERATURA
Anučin V.
1911
Enisejskie ostâki, Moskva: Tipo-litograﬁâ tovariŝestva I.N. Kušnerova.
Bartold W.W.
1925
(rec. z:) M.A. Czaplicka, The Turks of Central Asia in History and at the
Present Day (1918), „Zapiski Kollegii vostokovedov pri Aziâtskom muzee
AN SSSR” 1, s. 506-511.
Čepurkovskij E.M.
1912
O klassiﬁkaciâh čelovečeskih ras i nekotoryh zadačah antropologii v Rossii:
(Po povodu rabot A.A. Ivanovskogo), Moskva: Tipografìâ Imperatorskogo
Moskovskogo Universiteta.
44
45

Brak fragmentu kartki.
Chodzi zapewne o nadbitkę jej artykułu w encyklopedii pod red. Hastingsa.

Listy Marii Czaplickiej do Lwa Szternberga

335

Czaplicka M.
1914a
Aboriginal Siberia. A Study in Social Anthropology, Oxford: Clarendon
Press.
1914b
The Inﬂuence of Environment upon the Religious Ideas and Practices of
Aborigines of Northern Asia, „Folklore” 25, s. 34-54.
1916a
My Siberian Year, London: Mills & Boon.
1916b
The Siberian Colonist or Sibiriaks, w: W. Stephens (ed.), The Soul of Russia, London: Macmillan, s. 123-131.
Hastings J. (ed.)
1908-1927 Encyclopaedia of Religion and Ethics, Edinburgh: T & T Clark.
Ivanovskij A.A.
1911
Ob antropologičeskih klassiﬁkaciâh, Moskva: Tipografìâ P.P. Râbušinskogo.
Iohel’son V.I.
1916
Inorodčeskaâ Sibir’, issledovaniâ v oblasti social’noj antropologii (rec.
z: M.A. Czaplicka, Aboriginal Siberia, a Study in Social Anthropology), „Živaâ starina. Periodičeskoe izdanie Imperatorskogo Russkogo
geograﬁčeskogo Obŝestva” 24: 3, s. 317-321.
Jochelson W.
1928
Peoples of Asiatic Russia, New York: American Museum of Natural History.
Kan S.
2009
Lev Shternberg: Anthropologist, Russian Socialist, Jewish Activist, Lincoln: University of Nebraska Press.
Klicenko J.
2014a
Odin god v Sibiri: k stoletiû enisejskoj èkspedicii Marii Čaplickoj, http://
zaimka.ru/klitsenko-czaplicka/ (20.06.2015).
2014b
Odin god v Sibiri: k stoletiû enisejskoj èkspedicii Marii Čaplickoj, „Ilken”
4 (177), s. 16-21.
Kubica G.
2006
Siostry Malinowskiego, czyli kobiety nowoczesne na początku XX wieku,
Kraków: Wydawnictwo Literackie.
2013
Maria Czaplicka i jej syberyjska wyprawa, w: M. Czaplicka, Mój rok na
Syberii, przeł. H. Kossak-Nowocień, Toruń: Muzeum Etnograﬁczne w Toruniu, s. 7-41.
2015
Maria Czaplicka, płeć, szamanizm, rasa. Biograﬁa antropologiczna, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Patkanov S.
1906
Opyt geograﬁi i statistiki tungusskih plemen Sibiri: na osnovanii dannyh
perepisi naseleniâ 1897 g. i drugih istočnikov, Sankt-Peterburg: Slovo.
Potanin G.
1915
Sbornik k 80-letiû so dnâ roždeniâ Grigoriâ Ivanoviča Potanina, Tomsk:
Tipo-litograﬁâ Sibirskogo tovariŝestva pečatnogo dela.
Rešetov A.M.
2010
M.A. Čaplickaâ i ee stat’â ”Žizn’ i deâtel’nost’ N.N. Mikluho-Maklaâ”,
w: E.V.Revunenkova (red.), Avstraliâ, Okeaniâ i Indoneziâ v prostranstve vremeni i istorii: Stat’i po materialam Maklaevskih čtenij 2007-2009, Sankt-Peterburg: Rossijskaâ akademiâ nauk, Muzej antropologii
i ètnograﬁi im. Petra Velikogo (Kunstkamera), s. 22-31.

336

Grażyna Kubica, Natalia Jakubova

Shirokogoroff S.M.
1929
Social Organization of the Northern Tungus, Shanghai: The Commercial
Press.
1935
Psychomental Complex of the Tungus, London: K. Paul.
Skowron-Markowska S.
2012
Z Oksfordu na Syberię. Dziedzictwo naukowe Marii Antoniny Czaplickiej,
Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Šternberg L.
1894
Gilâki, „Ètnograﬁčeskoe obozrenie” 1, s. 1-42; 2, s. 19-55.
1916
Antičnyj kul’t bliznecov pri svete ètnograﬁi, „Sbornik Muzeâ antropologii
i ètnograﬁi” 3, s. 13-189.
Zaharov А.
1924
(rec. z:) M.A. Czaplicka, The Turks of Central Asia in History and at the
Present Day (1918), „Novyj Vostok ” 5, s. 428-429.

7852136ed84b2b90c4148a0ddfcd5c3b.pdf

Media

New Tags