8c4bb98a5374f9abb0cf923a706cf19b.pdf
Media
Part of Wprowadzenie / Lud, 2015, t. 99
- extracted text
-
Lud, t. 99, 2015
13
Wprowadzenie
I . D O Ś W I A D C Z E N I E I N E G O C J O WA N I E
PA Ń S T WA – P E R S P E K T Y WA
ANTROPOLOGICZNA
WPROWADZENIE
Część tematyczna tego rocznika „Ludu” poświęcona została antropologii politycznej. Składające się na nią artykuły zaprezentowano pierwotnie jako referaty na I Kongresie Antropologicznym w Warszawie, w ramach specjalistycznego
panelu skupiającego badaczy zajmujących się społeczno-kulturowym wymiarem
zjawisk politycznych. Ponieważ w publikowanym zespole artykułów znalazły
się zaledwie cztery teksty, trudno byłoby na tak ograniczonej podstawie wyrobić
sobie pogląd na temat głównych kierunków zainteresowań polskich antropologów politycznych. Dlatego też, dla choćby częściowego wypełnienia tej luki,
warto słów kilka poświęcić na omówienie reprezentowanych na owym spotkaniu
orientacji badawczych. Sądzimy, że takie podejście pozwoli, z jednej strony, na
lepsze osadzenie opublikowanych artykułów w szerszym kontekście poruszanej
wówczas problematyki, z drugiej zaś umożliwi dokonanie przeglądu antropologicznych prac badawczych podejmowanych ostatnio w obszarze antropologii
politycznej i jej pograniczy.
Wspomniany I Kongres Antropologiczny, zorganizowany przez Polski Instytut Antropologiczny i jego partnerów (przede wszystkim antropologiczne ośrodki uniwersyteckie), odbywał się w dniach 22 do 25 października 2013 roku na
Uniwersytecie Warszawskim. Był to pierwszy o tej skali przegląd osiągnięć i stanowisk reprezentowanych przez wszystkie polskie środowiska antropologiczne,
etnologiczne i tym naukom pokrewne. W tak szeroko zakrojonym spotkaniu nie
zabrało oczywiście miejsca na przedstawienie rezultatów badań z pogranicza
nauk o polityce i antropologii. Tym zagadnieniom poświęcony został jeden z kilkunastu tematycznych paneli. Jak się okazało, tematyka antropologii politycznej
spotkała się ze znacznym zainteresowaniem, bowiem do tego bloku referatów
zgłoszono aż 26 wystąpień, z których tylko część została wygłoszona w trakcie kongresowej sesji. Warto podkreślić, że zdecydowana większość referentów
owego panelu stanowili badacze relacjonujący wyniki swych etnograficznych
14
Anna Malewska-Szałygin, Aleksander Posern-Zieliński
badań terenowych. Poruszana tematyka obejmowała szeroki i bardzo zróżnicowany zakres, poczynając od relacji między obywatelem a państwem, poprzez
kwestie budowy tożsamości czy symboliczno-rytualnych manifestacji władzy, aż
po funkcjonowanie nowych ruchów społecznych.
Niewątpliwie ważnym polem refleksji były i są studia nad relacjami łączącymi obywatela i państwo. Relacje te manifestują się w różnoraki sposób, między
innymi przez negocjowanie, doświadczanie, unikanie, przechytrzanie czy też
omijanie dyscyplinujących obywateli zabiegów państwa. W tym nurcie znalazła
się charakterystyka konfliktu pomiędzy państwem tadżyckim a jego autonomiczną prowincją – Górnym Badachszanem, który ukazany został poprzez relacje
poddanych kontroli państwa obszarów „dolin” z relatywnie izolowanymi regionami „górskimi”, zamieszkanymi przez ludność zachowującą znaczny stopień
niezależności od władzy centralnej (Małgorzata Biczyk). Niewątpliwie tego typu
rozważania zainspirowane zostały po części koncepcjami Jamesa Scotta, które
widoczne były także w referacie ukazującym sposoby „przechytrzania” państwa
przez polskich rolników. Analizie poddane tam zostały metody biernego oporu zastosowane wobec nowych regulacji prawnych. Taka strategia umożliwiła
rolnikom zachowanie przestrzeni sprawczości w polu kontrolowanym przez dominujące siły administracji państwowej (Amanda Krzyworzeka). Inny trop, ale
należący także do omawianego tu nurtu, znaleźć można było w studium opartym
na badaniach przeprowadzonych w urzędach pracy. Ujawniły one, w jaki sposób procedury biurokratyczne konstruują ludzi jako bezrobotnych, standaryzując
ich kapitał edukacyjny i kulturowy. Wykorzystując inspiracje Michela Foucaulta
i Pierre’a Bourdieu, wskazano również trafnie na sposób, w jaki praktyki tego
rodzaju reprodukują struktury i relacje społeczne oraz sprawują kontrolę nad jednostkami (Karolina Sztandar-Sztanderska).
Reprezentantem tego nurtu zainteresowań w niniejszym wyborze artykułów
jest niewątpliwie szkic Iwony Kaliszewskiej pt. „Walka z terroryzmem”. Doświadczenie praktyk państwowych w Republice Dagestanu w latach 2005-2014.
W tym opracowaniu poznajemy sytuację mieszkańców Kaukazu, dla których
kontrola ze strony państwa raz jest zbyt wielka, to znów, w innych kontekstach,
za mała. Autorka pokazuje, jak dalece przemoc przenika życie codzienne, jak
zostaje ona oswojona, i wreszcie, jak kształtuje ona sposób postrzegania państwa,
które w ramach walki z terroryzmem samo staje się źródłem przemocy.
Ważnym problemem, wyraźnie obecnym w kongresowych debatach, były
kwestie związane z tożsamością. Interesującym przyczynkiem było doniesienie
o wyniku badań nad środowiskiem określanym pejoratywnie mianem „żydokomuny”. Okazało się, że osoby tak w Polsce identyfikowane, a także ich dzieci
i wnuki, wtłoczone zostały w społecznie funkcjonujący fantazmat o silnie stereotypizującym potencjale, z którego oddziaływaniem ludzie ci mierzą się często na co dzień. Przypisanie do tego środowiska okazuje się przede wszystkim
projektem tożsamościowym, o cechach wyraźnie hybrydycznych, ze względu na
Wprowadzenie
15
nierozerwalne połączenie elementów polskich i żydowskich (Maria Świetlik).
Problematyka żydowska pojawiła się także w kontekście rosyjskim i dotyczyła
Żydowskiego Okręgu Autonomicznego, znanego jako Birobidżan. Refleksje na
ten temat ujawniły występowanie dwóch zderzających się ze sobą dyskursów dotyczących tego obszaru. Z jednej strony była to perspektywa zewnętrzna – określająca ten region „Czerwonym Syjonem”, a z drugiej spojrzenie od wewnątrz,
opisujące go w kategoriach „małej ojczyzny” (Agata Maksimowska).
Niewątpliwie istotne miejsce w obszarze antropologii politycznej zajmują
rozważania na temat konstruowania i funkcjonowania współczesnych tożsamości
objawiających się na styku tego, co narodowe, z tym, co globalne. Dobrym przykładem, ewidentnie pokazującym tego rodzaju kwestie, były na wspomnianym
kongresie obserwacje dotyczące różnych prób samookreślenia się społeczeństwa
francuskiego (Robert Pyka). Inspirujące były także dociekania na temat powiązań
przynależności obywatelskiej z etnicznością, i to pojmowaną na sposób socjobiologizujący. Pokazały to rozważania odnoszące się do ukraińskiego dyskursu tożsamościowego i wynikających z niego sporów politycznych (Grzegorz Demel).
Problematyki ukraińskiej dotyczyły również badania podkreślające rolę „pamięci zbiorowej” zarówno w indywidualnych konstrukcjach tożsamościowych, jak
i w praktykach polityków wykorzystujących tego typu treści do legitymizacji
swoich roszczeń i pozycji (Jacek Nowak).
Obok podejść analizujących przede wszystkim dyskursywne aspekty obecne
w procesie konstruowania tożsamości, występowały również ujęcia koncentrujące się na jej performatywnych przejawach. Tę perspektywę prezentował szkic
nawiązujący do koncepcji „banalnego nacjonalizmu”, a poświęcony reprodukowaniu nacjonalistycznych wizji przez wielkie imprezy sportowe, takie jak
EURO 2012 (Piotr Małczyński). Kwestie tożsamościowe dotyczyć mogą także
stosunków międzynarodowych. Pokazuje to w interesujący sposób zamieszczony
w tym tomie „Ludu” artykuł Edyty Roszko – Terytorializując morze. O performatywności władzy i roli kartografii w rejonie Morza Południowochińskiego,
w którym autorka, z jednej strony, skoncentrowała się na bardzo aktualnym dziś
konflikcie chińsko-wietnamskim o granice strefy wpływów, z drugiej natomiast
pokazała znaczenie przypisywane przez obie strony przestrzeniom morskim
w procesie budowy tożsamości narodowo-państwowej.
Jeden z widocznych w trakcie kongresu PIA nurtów badań skupia się na symbolicznych aspektach życia politycznego. Wprawdzie badania symboliki politycznej nawiązują niekiedy do podejść semiotycznych czy semiologicznych, jednak w większości przypadków koncentrują się na dynamice gry znaczeń oraz na
kontekstowych usytuowaniach, zależnościach i zastosowaniach symboli. Przykładem tego rodzaju zainteresowań był opis „zaślubin Polski z morzem” przeprowadzanych w trzech odmiennych odsłonach historycznych, to jest w roku 1920,
1945 i 2010 (Monika Golonka-Czajkowska). Inne podejście, wykorzystujące inspiracje Turnerowskie związane z takimi kategoriami, jak „dramat społeczny”
16
Anna Malewska-Szałygin, Aleksander Posern-Zieliński
i „proces rytualny”, zostało zastosowane do analizy debaty społecznej toczącej
się wokół katastrofy smoleńskiej (Łukasz Michoń). Z kolei o powiązaniach między oficjalną symboliką polityczną a procesem formowania się tożsamości narodowych traktował referat dotyczący flagi Zjednoczonego Królestwa Brytanii
i Irlandii Północnej (Małgorzata Kułakowska).
Reprezentujący ten zespół zagadnień tekst, który znalazł się w „Ludzie”, jest
antropologicznym spojrzeniem na sposób postrzegania budowy nowej stolicy
Kazachstanu – Astany, jako miasta ucieleśniającego ambicje nowo powstałego,
suwerennego państwa. Jego autor – Mateusz Laszczkowski – w artykule pt. Budowanie państwa – stolica Kazachstanu i państwo jako konstrukt materialny,
zwrócił baczną uwagę na funkcję „uwodzicielskiej monumentalności” spektakularnych budynków stołecznego miasta, wskazując jednocześnie, jak w tym materialnym kształcie uwidacznia się funkcja państwa i jak istnienie takiego nowoczesnego centrum oddziałuje na świadomość i podmiotowość obywateli.
Niewątpliwie jednym z prężnie rozwijających się kierunków badań w ramach
antropologii politycznej są studia nad nowymi ruchami społecznymi. W referatach wygłoszonych na kongresie analizowano także działania i dyskursy ruchów
tego typu, zwykle będących alternatywą dla nurtów dominujących. Przykładem
tego podejścia był szkic ukazujący działania grupy artystyczno-performerskiej,
kontestującej Mistrzostwa Europy w piłce nożnej. Wskazywał on na wykorzystywanie „prowokacji kulturowej” po to, aby podważać lub przekształcać komunikaty wysyłane przez media „kultury dominującej” (Piotr Zańko).
Inny przypadek wykorzystania działań artystycznych do pobudzania refleksji
i wyrażania protestu wobec trudnych problemów społeczno-politycznych ukazano na przykładzie dzisiejszego Meksyku (Joanna Szczepanik). W zbliżonym
duchu potraktowany został temat zastosowania metod performatywnych do osiągnięcia celów politycznych, co przeanalizowano sięgając do happeningów „Femenu” – znanej kobiecej grupy protestu z Ukrainy (Justyna Szymańska). Jak
się okazuje, działania przejawiające się poprzez akty kontestatorskie nie zawsze
muszą mieć wyraźnie określony profil polityczny. Zdarza się bowiem i tak, że
analizowane zjawiska, choć pozornie odległe od sfery polityki, ukazują jednak
swe polityczne uwikłania. Przykładem tego rodzaju fenomenu może być ruch
lokatorów, którego analiza pokazała istotę fundamentalnych zmian społecznych
powiązanych z transformacją własności i hybrydyczną tożsamością miejsca zamieszkania.
Wyniki badań skoncentrowanych na tym ruchu doprowadziły do wniosków
o charakterze zdecydowanie politycznym, ujawniając kształtowanie się horyzontalnej „demokracji głębokiej” jako formy kontestującej wzorce neoliberalne (Monika Szynel). Warto zauważyć, że współczesne badania nowych ruchów
społecznych dotyczących wielu różnych dziedzin życia ujawniają zazwyczaj
w tych zjawiskach znaczny stopień politycznych uwikłań, pokazując, iż aktywność polityczna może być obecna w przestrzeniach odległych od tradycyjnych
Wprowadzenie
17
instytucji politycznych, takich jak partie czy parlamenty. Dobrym przykładem
ilustrującym ten proces była praca analizująca tak zwane ruchy ojcowskie (Katarzyna Suwada). Kolejną dobrą ilustracją pojawienia się nowych aktorów na
scenie dotychczas zarezerwowanej głównie dla władzy państwowej był szkic poświęcony konfliktowej sytuacji w polsko-czeskiej strefie granicznej, ukazujący,
w jaki sposób lokalna społeczność czeska artykułuje swoje roszczenia, stając się
nowym uczestnikiem debaty na temat funkcjonowania granicy międzypaństwowej (Paweł Ładykowski).
Charakteryzowany nurt badań reprezentuje wybrany do umieszczenia w „Ludzie” artykuł Piotra Załęskiego pt. Władza polityczna w dyskursie nacjonalistów
kirgiskich. Studium to pokazuje główne tezy polityczno-historiozoficzne rozwijane w dzisiejszym Kirgistanie przez tworzący się tam patriotyczny ruch społeczny,
poszukujący nowej tożsamości w ideach nawiązujących do zmitologizowanych
dziejów narodu, doświadczeń wyniesionych z czasów komunistycznych, marzeń
o władzy idealnej i krytyki współczesnej sytuacji społeczno-politycznej.
W trakcie panelu kongresowego poświęconego antropologii politycznej zaprezentowane zostały także wyniki niektórych badań politologicznych zahaczających o kwestie bliskie naszej dyscyplinie. Ich antropologiczność polegała
głównie na dostrzeżeniu tego, że teorie polityczne i wynikające z nich prawne
uwarunkowania, po wdrożeniu w tkankę społeczną splatają się nierozerwalnie
z konkretnymi sprawami ludzkimi, których dynamika i wielowymiarowość zaburza spójność teoretycznych konstrukcji. Potwierdzały to rozważania o statutowych uwarunkowaniach i rzeczywistym, wewnętrznym życiu partii politycznej
w jej lokalnych strukturach, ukazujące w istocie dwie odmienne rzeczywistości
(Aleksandra Dudzińska). Podobne ujęcia znalazły się w relacji dotyczącej opinii
społecznych na temat przebiegu procesów demokratyzacji państwa tureckiego,
w której prezentowano ścieranie się konkurujących ze sobą poglądów, z jednej
strony preferujących model „demokracji islamskiej”, z drugiej – sprzyjających
koncepcji „demokracji islamistycznej” (Karol Paweł Kaczorowski).
Polem tematycznie związanym z antropologią polityczną są także zagadnienia
sytuujące się w obszarze zwanym antropologią wojny. Niestety, ta problematyka reprezentowana była na Kongresie w ograniczonym zakresie. Wspomnieć tu
można tylko referat poświęcony rosyjskiej „antropologii wojennej” jako specjalności zajmującej się „kulturą wojenną” (Elżbieta Olzacka). Należy jednak nadmienić, iż problematyka ta pojawiła się także w trakcie sesji plenarnej kończącej
Kongres, poświęconej antropologii publicznej. Wówczas to zajmowano się między innymi antropologią wojska i wojny oraz dyskutowano kwestie uwikłania
antropologów w działania zbrojne (Hanna Schreiber, Michał Kowalski).
Spoglądając nieco refleksyjnie na profil polskiej antropologii politycznej zaprezentowanej na I Kongresie Antropologicznym w 2013 roku, można stwierdzić, że była ona skoncentrowana wokół oddolnego, zarówno indywidualnego,
jak i grupowego sposobu doświadczania i postrzegania państwa. Uwagę badaczy
18
Anna Malewska-Szałygin, Aleksander Posern-Zieliński
przyciągały formy negocjowania z państwem, strategie przechytrzania jego ograniczeń i metody kontestowania władzy centralnej. Takie spojrzenie pozwalało
dostrzec proces poszerzania się obszarów aktywności politycznej i ich ekspansji wykraczającej poza terytorium tradycyjnie rozumianego pola politycznych
spraw. Kierując spojrzenie w przyszłość, sądzić można, że właśnie ta tendencja
będzie coraz bardziej zyskiwała na znaczeniu, a antropolodzy polityczni w większym stopniu zajmą się nowymi przestrzeniami aktywności, usytuowanymi poza
strukturami państwa i instytucji politycznych, w których to nowi aktorzy społeczni, wykorzystując nowe technologie i strategie, starają się realizować swe cele.
Anna Malewska-Szałygin, Aleksander Posern-Zieliński