91664ad7248168f2b9c3cc7067fefe1d.pdf

Media

Part of Współczesne elementarze gwary/języka regionalnego / Lud, 2014, t. 98

extracted text: Współczesne elementarze gwary/języka regionalnego

Lud, t. 98, 309
2014

IV. KOMUNIKATY

ANNA SZYFER
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

WSPÓŁCZESNE ELEMENTARZE GWARY/JĘZYKA
REGIONALNEGO

W ciągu ostatniego dziesięciolecia można zaobserwować ważne zjawisko kulturowe – jakby wtórne zainteresowanie gwarą, uważaną często za język regionalny. Znalazło to swoje odzwierciedlenie w druku elementarzy gwarą, słowników
i tekstów gwarowych. Ich odbiorcami – w założeniu inicjatorów – mają być dzieci
szkolne, ale też dorośli. Zjawisko to mieści się w obszarze ochrony dziedzictwa
kulturowego (np. ścieżki edukacji regionalnej w szkołach). Jego nasilenie w ostatnich latach (elementarze) budzi nie tylko zainteresowanie, ale i głęboką reﬂeksję.
Jest to bowiem z pewnością reakcja na ogarniającą większość dziedzin życia globalizację. W czasie późnej nowoczesności, według określenia Zygmunta Baumana,
wydaje się ona trendem naczelnym. A jednak… Jak określić realizowane coraz
częściej kulturowe działania oddolne czy różne inicjatywy społeczne na rzecz swojego miejsca zamieszkania, swojej społeczności, lokalności lub regionu? Jak przysłowiowe „grzyby po deszczu” w końcu lat 90. XX wieku zaczęły powstawać
stowarzyszenia „miłośników miejscowości” i „rodzimych tradycji”. Ich program
zawierał działania „dla siebie”. Tak też scharakteryzował to zjawisko wcześniej
Stanisław Ossowski (1967: 201-227) – jako potrzebę „małej ojczyzny”.
Niegdyś język (gwara) był jednym z determinantów, ale bardzo istotnym, wyodrębnienia terenu czy regionu. Dzisiaj – pomijając grupy starające się o poli-

310

Anna Szyfer

tyczną bądź gospodarczą autonomię (Ślązacy, Łemkowie) – wyróżnienie języka
ma na celu promocję regionu i mieści się w programach ruchów regionalistycznych. Warto więc przyjrzeć się bliżej temu zjawisku, jakim są elementarze gwary. Z pewnością wpisuje się ono w nurt poszukiwania tożsamości lokalnej jako
ważnej współcześnie wartości (Paleczny 2012).
Spróbuję pokazać problem na przykładzie zgromadzonych przeze mnie elementarzy (jest ich z pewnością więcej). Biorąc pod uwagę ich pochodzenie, inicjatorów-autorów oraz przyświecające im cele, można wyodrębnić cztery typy:
– elementarze z obszarów, których mieszkańcy podkreślają swoją odrębność
etniczną (lub narodową). Ich dążenie ku autonomiczności ma być wspierane odrębnością mowy/języka. Jego kultywowanie i nauczanie wzmacnia wydawanie
elementarzy, słowników i zbiorów tekstów (Ślązacy, Łemkowie);
– elementarze z terenów, których ludność podkreśla swoją odrębność poprzez
status mowy jako języka regionalnego, ale uważa się za Polaków; swoją odrębność łączy z tożsamością regionalną (Kaszubi);
– elementarze z obszarów będących historycznymi i etnograﬁcznymi regionami, których mieszkańcy podkreślają swoją kulturową odrębność w celu promocji
regionu (Kociewie, Kurpie);
– elementarze z terenów, które nie są już regionami, o ludności wymieszanej,
zlokalizowanych na ziemiach zachodnich i północnych Polski. Tu druk elementarza jednej z grup ma podkreślać jej historyczne znaczenie i podtrzymywać pamięć jej dziedzictwa kulturowego (Warmiacy).
W charakterystyce regionów, których mieszkańcy angażują się w publikację
elementarzy ważne są takie elementy, jak ich historia, cechy kulturowe, długość
trwania osadnictwa, działające instytucje oraz organizacje kulturalne i społeczne, dążność do wyróżnienia i podkreślania własnej odrębności. Ważny jest też
stan obecny: żywotność gwary/języka oraz jego sytuacja formalna (nauczanie
w szkołach).
Analizy elementarzy dokonuję według wydzielonych powyżej grup. Pokazuję
je na tle regionów, charakteryzując inicjatorów, organizatorów i autorów omawianych przedsięwzięć.

Ślązacy
Śląsk jest geograﬁcznie i historycznie pojęciem szerokim – można bowiem
mówić o Śląsku Dolnym i Górnym, Opolskim i Cieszyńskim. Dyskusja narastająca od trzech dekad prowadzi do pytania, czy język, którym mówią na Górnym
Śląsku i Opolszczyźnie jest językiem etnicznym czy gwarą i wiąże się z procesami umacniania tożsamości i dążeniem do autonomii. Nie odnosi się to do Śląska
Cieszyńskiego, gdzie miejscowa gwara (a raczej już jej elementy) traktowana jest
jako gwara języka polskiego.

Współczesne elementarze gwary/języka regionalnego

311

Głównymi organizatorami i inicjatorami działań na rzecz „języka śląskiego”
jest Towarzystwo Piastowania Śląskiej Mowy „Daga” oraz Towarzystwo Kultywowania i Promowania Śląskiej Mowy. Wysuwają one żądanie, „aby o śląskiej mowie
pisać i gadać wyłącznie po noszymu”. Wygłoszono serię odczytów „O Śląsku po
śląsku, lekcyje slonski godki”. Podejmowano w nich problemy: relacji między gwarą a językiem, sposobu zapisu tekstów gwarowych, potrzeby dwujęzycznych nazw
miejscowości i ulic. Przyjęto też, że drogą do utrwalania znajomości języka jest
jego nauka w szkole. I odpowiednie podręczniki, w tym elementarze.
Elementarz śląski (Szołtysek 2001) został wydany w Rybniku. Jego autor jest
nauczycielem i redaktorem „Gazety Rybnickiej”, regionalistą. Elementarz ma
służyć dzieciom szkolnym, ale także dorosłym; autor przekazuje w 46 lekcjach
różnorodne treści kulturowe. We wstępie omówiono krótko potrzebę takiej nauki,
natomiast podstawowy tekst zaczyna dowcipny wierszyk o abecadle. Poszczególne litery „reprezentowane” są przez teksty w podziale na pory roku oraz cykle nauki szkolnej i ilustrowane materiałami gwarowymi: informacjami z historii
Śląska i wybranych miejscowości, życiorysami wybitnych Ślązaków i żywotami
świętych, bajkami, opisami obrzędów, piosenkami i przysłowiami. Wreszcie, co
ważne, na końcu owych reprezentacji każdej litery zamieszczony jest słowniczek.
Wiele barwnych ilustracji, jak i bardzo ładna okładka zachęcają czytelników do
korzystania z książki. Elementarz ten jest swego rodzaju kompendium wiedzy
o Śląsku, rodzi się jednak pytanie, czy nie jest on zbyt „poważny” dla dzieci.
Drugim elementarzem jest Gōrnoślōnski ślabikŏrz (Tambor, red., 2010), przeznaczony dla dzieci z klas I-III, oparty na inscenizowanych rozmowach dzieci
i odpowiednim zestawie słów gwarowych. Zawiera również, zgodnie z następstwem roku szkolnego, informacje o tradycjach śląskich, kulinariach, teksty bajek i piosenek. Na łamach prasy i Internetu zarzucono jednak redaktorce, że nie
pochodzi ze Śląska i elementarz zawiera zbyt wiele słów z poprawnej polszczyzny.

Łemkowie
Badania Łemków, prowadzone od lat 30. XX wieku (R. Reinfuss), skupiały
się na problematyce pochodzenia grupy, jej historii i kultury. Szczególnie dużo
kontrowersji budziło pochodzenie Łemków, a poszczególne teorie wskazywały
na różne drogi ich wędrówki. Bezsporna jest natomiast sprawa odrębności języka łemkowskiego (choć niektóre teorie zbliżają go bądź do języka ukraińskiego
bądź polskiego, co ma odzwierciedlenie w używanym alfabecie).
Dążenie Łemków do uzyskania statusu narodu i traktowania ich mowy jako
języka narodowego znalazło odbicie w potrzebie szkolnictwa w języku łemkowskim. Już w latach 30. XX wieku podejmowano takie próby i w 1933 roku wprowadzono do programów szkolnych elementarz przygotowany przez Metodego

312

Anna Szyfer

Trochanowskiego, oparty o układ elementarza polskiego (Trochanowski 1933).
Wprowadzenie języka łemkowskiego nie powiodło się i już kilka lat później
(1937/1938) został on usunięty z programów szkolnych. Towarzyszyła temu dyskusja dotycząca jego statusu i przeważające przekonanie, że jest to gwara. Mylono przy tym pojęcia „grupy etnograﬁcznej”, „etnicznej” i „narodowej”.
Dyskusja ta przeniosła się na lata po II wojnie światowej i po zmianach ustrojowych w 1989 roku zaowocowała uznaniem odrębności etnicznej Łemków. Uregulowała to ustawa sejmowa z 6 stycznia 2005 roku (Ustawa o mniejszościach...
2005). Realizację nauczania w języku łemkowskim utrudniała sprawa alfabetu.
Część więc elementarzy, tekstów i słowników wydawanych na Ukrainie ukazywała się cyrylicą, a część posługiwała się alfabetem polskim. Obie organizacje
społeczne zrzeszające Łemków – Stowarzyszenie Łemków (założone w 1989 r.)
oraz Zjednoczenie Łemków uczestniczą w działaniach na rzecz nauczania swojego języka.
Powstała cała seria podręczników (od r. 2002) obejmujących poziomy od
szkoły podstawowej przez gimnazjum, liceum, a także szkoły zawodowe. Ich autorką jest Mirosława Chomiak, często ze współautorami1. Ciekawostką jest podręcznik oparty o pracę z komputerem skierowany do samouków (M. Chomiak
z B. Matelą) oraz słowniki polsko-łemkowsko-angielskie.

Kaszubi
Kaszubi są przykładem zbiorowości wyróżniającej się językiem i kulturą, podkreślającej (w większości) równocześnie narodowość polską. Wspomniana ustawa o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym z 2005
roku uznała kaszubski za język regionalny (jedyny o takim statusie w Polsce).
Podobnie jak w przypadku języków uznanych mniejszości narodowych i etnicznych, ustawa dała Kaszubom prawo do używania kaszubskiego jako oﬁcjalnego
języka pomocniczego w gminach, w których liczba mieszkańców należących do
mniejszości jest nie mniejsza niż 20% ogólnej liczby ludności, a także stosowania dodatkowych, tradycyjnych nazw miejscowości, obiektów ﬁzjograﬁcznych
i ulic w języku mniejszości. W oparciu o rezultaty spisu powszechnego z 2002
roku, z tego uprawnienia skorzystało 10 gmin kaszubskich. Ustawa daje także
prawo do nauki języka mniejszości i nauczania w języku mniejszości. Wcześniejsze starania pozwoliły wprowadzić język kaszubski do pierwszej takiej szkoły we
wsi Głodnica w roku 1991. W miejscowości Brusy odbyła się pierwsza matura
w tym języku. W wielu szkołach powstały też klasy językowe z poszerzonym
programem „kulturowym”.

1

Język łemkowski, http://beskid-niski.pl/forum/viewtopic.php?t=1220 (15.12.2013).

Współczesne elementarze gwary/języka regionalnego

313

Problem języka Kaszubów podejmowali wielokrotnie regionaliści. Budzący
się oddolny ruch regionalistyczny upomniał się o status języka już w XIX wieku.
Pierwszym był Florian Cejnowa (1817-1881) – działacz społeczny, badacz języka i folkloru kaszubskiego, następnym Hieronim Derdowski (1852-1902), poeta
kaszubski, autor znanej poetyckiej deklaracji: Nie ma Kaszub bez Polonii, a bez
Kaszub Polski. Ich śladem poszli piszący „po kaszubsku” poeci i pisarze (Obracht-Prondzyński 2002), Kaszubszczyzną zajęli się też naukowcy. Kazimierz
Nitsch, omawiając gwary, uwzględnił język kaszubski, choć nie ustalił jeszcze
jego statusu. Zdzisław Stieber, redagując wielotomowy Atlas językowy Kaszubszczyzny, pokazał jego zróżnicowanie (Stieber, red., 1964-1978).
Walkę o status języka podejmuje współcześnie Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie założone w 1956 roku (Obracht-Prondzyński 2006). Ważnym elementem
działania były dyskusje i polemiki w trakcie odbywających się systematycznie
od 1999 roku Zjazdów Kaszubów. W ich efekcie powstawały programy edukacji
regionalnej, językowej i kulturowej. Zrzeszenie przygotowywało też konkursy
ortograﬁi kaszubskiej (dyktanda od 2002 r.), liczne konkursy recytatorskie poezji
i prozy kaszubskiej „Rodnô mòwo”. Wiązało się to także z ustalaniem pisowni
(1996 r.).
Podstawowym problemem w realizacji nauczania języka kaszubskiego był
brak podręczników i wykwaliﬁkowanych nauczycieli. Tu pomocny okazał się
Uniwersytet Gdański, wprowadzając lektoraty i kursy podyplomowe języka kaszubskiego. Była też próba (rok 2013/2014) uruchomienia kierunku etnoﬁlologia
kaszubska na poziomie licencjatu. Nie udało się to z powodu zbyt małej liczby
kandydatów, a szkoda, bo w programie było nie tylko przygotowanie językowe,
ale również szeroki zakres wiedzy o regionie.
Jednym z podręczników do nauki języka kaszubskiego jest Twój pierszi
słowôrz (Kwiatkòwskô, Bòbrowsczi 2003)2. Jego inicjatorem było Zrzeszenie
Kaszubsko-Pomorskie, współﬁnansowane przez Fundację Współpracy Polsko-Niemieckiej. Pozycja jest wydana bardzo atrakcyjnie, wielobarwnie. Wewnętrzna strona okładki to obrazki przedmiotów z ich nazwami kaszubskimi.
Strona tylna zawiera takie same obrazki z nazwami w języku polskim. Na początku zamieszczone są instrukcje użytkowania oraz alfabet kaszubski wraz
z wymową. Tekst podstawowy stanowią ułożone alfabetycznie nazwy rzeczy
i czynności, najczęściej z dającymi kontekst ich użycia zdaniami i ilustracjami.
Często też wzbogacone są przysłowiem lub wierszem. Układ alfabetyczny kończy opowiadanie w dwóch wersjach językowych. Na zakończenie podana jest
bogata bibliograﬁa oraz alfabetyczny wykaz polskich odpowiedników słów kaszubskich.

2

Wydano także elementarz kaszubski (Bòbrowsczi, Kwiatkòwskô 2000).

314

Anna Szyfer

Kurpie
Ukazał się niedawno Elemëntårz Kurpśosky (Łukaszewski 2010). Pojęcie
gwara kurpiowska budzi jednak podstawowe zastrzeżenie swym niedoprecyzowaniem. W rozumieniu regionu etnograﬁcznego, ale też zróżnicowania gwarowego możemy mówić o co najmniej dwu obszarach: Zielonej Puszczy Kurpiowskiej i Białej Puszczy Kurpiowskiej. Powołanie się autora elementarza na pracę
językoznawcy Jerzego Rubacha (2009) oraz Muzeum Kultury Kurpiowskiej
w Ostrołęce i Związek Kurpiów wskazuje na obszar Puszczy Zielonej (również
siedziba wydawcy mieści się na tym terenie). Szkoda, że nie zostało to doprecyzowane. W elementarzu zastosowano zapis fonetyczny (uproszczony). Jego
autor jest regionalistą, kieruje Gminnym Zespołem Kultury i Sportu w Jednorożcu. Elementarz składa się z dwu części: tekstu w układzie alfabetycznym, wzorowanego na elementarzu Mariana Falskiego, i zbioru wierszy znanych poetów
„przetłumaczonych” na gwarę. Zawiera też wiele ilustracji. Na uwagę zasługuje
wprowadzenie do wielu tekstów uwspółcześnionego słownictwa. Wydaje się jednak, że zastosowanie znaków diakrytycznych w zapisie gwarowym tego elementarza może utrudnić odbiór, a nawet zniechęcić adresata elementarza – dzieci.
Elementarz ten należy do grupy opracowań regionalnych, podkreślających
specyﬁkę językową regionu.

Kociewiacy
Elementarz gwary kociewskiej (Möller, Oller, red., 2008) reprezentuje historyczny region etniczno-kulturowy Kociewia. Jest on położony we wschodniej
części Borów Tucholskich, ze stolicą w Starogardzie Gdańskim. Teren deﬁniowany jest według kryteriów etnograﬁcznych i językowych. Ludność dzieli się
jednak na grupy według fal osadniczych: Borowiaków i Kociewiaków, co ma
odbicie w obrazie gwar, obecnie już wymieszanych z sąsiednimi gwarami kaszubskimi. Jeśli dodamy współczesne słownictwo, daje to obraz bardzo zuniﬁkowany; tym bardziej cenny jest trud zachowania ocalałej w pamięci gwary.
Rolniczo-leśny region Kociewia charakteryzuje się obecnie dużą aktywnością kulturalną i wyraźnym patriotyzmem mieszkańców tej „małej ojczyzny”.
Ma swój herb i hymn zapisany przez Kaszubę – księdza Bernarda Sychtę, językoznawcę i regionalistę. Od połowy lat 90. XX wieku, co pięć lat, odbywają się
Kongresy Kociewskie poświęcone sprawom regionu.
Elementarz wydano dzięki Kociewskiemu Stowarzyszeniu Edukacji i Kultury
„Ognisko”, doﬁnansowało go Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Udział w jego przygotowaniu brali nauczyciele, regionaliści i uczniowie szkół
z całego terenu (zbieranie materiałów). Jest wydany w formie bardzo atrakcyjnej,

Współczesne elementarze gwary/języka regionalnego

315

z bogatymi, barwnymi ilustracjami. Dołączona jest również płyta CD z tekstami
gwarowymi i piosenkami w wykonaniu Kapeli Kociewskiej ze Starogardu. Nagrana, a więc „słyszana” gwara jest bardzo dobrą formą jej przekazu i ułatwia
przyswajanie.
Elementarz jest ułożony według pór roku, ale również różnych aspektów
codziennego życia. Są tu więc zestawy słownictwa z życia codziennego, zajęć
i prac domowych, szkoły, zwyczajów i obrzędów. Każdy dział kończy słowniczek gwarowy. Stanowi to łącznie dość spory zasób leksykograﬁczny gwary, czy
może gwar kociewskich. Obok ilustracji do poszczególnych słów i pojęć, jest też
sporo większych tekstów gwarowych, a na końcu zamieszczono hymn kociewski
(też na płycie) i wiersz patriotyczny Jestem Kociewiakiem. Można jedynie żałować, że zabrakło w tym elementarzu wstępu mówiącego o samym regionie, jak
i o pracy nad tekstem elementarza i zbieraniem materiału gwarowego w terenie.

Mieszkańcy ziemi ryjewskiej
Knaﬂe, szneki, topki..., czyli mały słownik ziemi ryjewskiej (Koguciuk, red.,
2011), choć zawiera zasób słów „gwarowych”, nie jest elementarzem sensu stricto.
Wydaje mi się jednak, że powinien znaleźć się w tym opracowaniu ze względu na
inicjatywę i cel mieszkańców chcących popularyzować własny obszar zamieszkania. Bo gmina Ryjewo nie jest regionem w rozumieniu historycznym i etnograﬁcznym. Nie można też tak powiedzieć o obecnym terenie historycznego Powiśla,
na którym się znajduje. A czy można mówić o ich „długim trwaniu”? Najlepiej
odpowiada na to demograﬁa, historyczny i obecny skład ludnościowy tego terenu.
Gmina Ryjewo leży w powiecie kwidzyńskim województwa pomorskiego,
jest więc to typowy teren pogranicza językowego i kulturowego, po II wojnie
światowej lokowany na ziemiach zachodnich i północnych Polski.
Najstarsze wzmianki o Ryjewie sięgają XIV wieku, kiedy to wymieniono je
jako folwark krzyżacki. Ale rzeczywista historia zaczyna się od osadzenia tam
w roku 1742 menonitów. W archiwum w Malborku znajduje się wiele materiałów
historycznych i szczegółowe kalendaria informujące o ciekawych wydarzeniach
(np. budowie kościołów katolickiego i protestanckiego). Są też informacje, że jest
to wieś typowo rolnicza, sytuowana jako ulicówka, od XIX wieku z koloniami.
Obecnie wieś (siedziba gminy) wykazuje się dużą aktywnością, jak choćby
inicjatywa przygotowania prezentowanego słownika, opracowanego siłami nauczycieli i uczniów miejscowej szkoły, Gminnego Ośrodka Kultury oraz Pracowni Regionalnej przy Kwidzyńskim Centrum Kultury i Aktywności Lokalnej „Zaułek Benowo”. Projekt słownika był współﬁnansowany przez Fundację
Wspomagania Wsi i Gminy Ryjewo.
Dla scharakteryzowania słownika ważne jest pokazanie sytuacji demograﬁcznej według regionów pochodzenia ludności. Podobnie jak na innych terenach

316

Anna Szyfer

ziem zachodnich i północnych po roku 1945 i wysiedleniu Niemców, do grupy
ludności rodzimej dołączyli nowi osadnicy: repatrianci z terenów wschodnich
i osadnicy z centralnej Polski. Zachowana w archiwum, bardzo ciekawa informacja podaje, że w latach 1945-1950 w samym Ryjewie największą grupę stanowili
osadnicy, liczną grupę autochtoni i najmniejszą repatrianci (tu z Wileńszczyzny).
Ta „mieszanka” przetrwała do czasów obecnych, jak i przyniesione przez nich
elementy tradycyjnej kultury i gwary.
Znalazło to odzwierciedlenie w prezentowanym słowniku, poczynając od
tytułu zaczynającego się od trzech nazw o różnym regionalnym pochodzeniu.
Jak pisze we wstępie koordynatorka projektu, Agnieszka Koguciuk, „ideą było
stworzenie więzi między dziećmi a najstarszymi mieszkańcami, poszukiwanie
tożsamości i ocalenie od zapomnienia zastanego i przyniesionego dziedzictwa
i gwary”. Rzeczywiście, w słowniku jest spory zasób (kilkaset) słów gwarowych
ułożonych alfabetycznie i dotyczących różnych dziedzin życia. Szkoda jednak,
że nie opatrzono ich informacją o ich proweniencji – z której gwary, której grupy pochodzą! Czy można przyjąć, że są one w użyciu wszystkich mieszkańców? O tym jest tylko wzmianka w przedmowie (J. Liguz) i nocie od wydawcy
(A. Biskupska).

Warmiacy
Celem Elementarza gwary warmińskiej (Lewandowska, Cyfus 2012) ma być,
jak i pozostałych, ocalenie od zapomnienia istotnego elementu dziedzictwa, jaki
stanowi mowa. Jest on jednak swoistym fenomenem, bowiem jego autorami są
wspólnie: naukowiec i rodowity Warmiak.
Edward Cyfus, urodzony na południowej Warmii, jest właściwie trójjęzyczny.
Mówi po polsku, po niemiecku i bardzo dobrze gwarą warmińską, określając ją
jako „język domowy”. Ma do niej ogromny sentyment, a w celu jej ocalenia publikuje i wygłasza w Radiu Olsztyńskim gawędy obyczajowe w gwarze. Wydał też
trzy tomy pamiętników i bardzo osobistą, lecz o charakterze monograﬁi, książkę
Moja Warmia (Cyfus 2012). Cyfus wyjechał w latach 80. ubiegłego wieku do
Niemiec, ale po jedenastu latach wrócił na stałe na Warmię. Sam siebie określa
jako regionalistę, gawędziarza, pisarza i działacza kulturalnego. Wszystkie jego
działania, jak twierdzi, mają na celu „ocalenie pamięci jego małej ojczyzny”3.
Współautorka, Izabela Lewandowska, pracuje na Uniwersytecie Warmii i Mazur. Jej wkład to tekst wprowadzający o gwarze warmińskiej i jej badaniach oraz
instrukcje metodyczne o formach pracy z elementarzem. Jest autorką szeregu
prac z historii i kultury regionu. Wydawcą elementarza, co też ciekawe, jest Lokalna Grupa Działania Stowarzyszenie „Południowa Warmia” współﬁnansowana
3

Wywiad autorki z 2013 r.

Współczesne elementarze gwary/języka regionalnego

317

przez Program Rozwoju Obszarów Wiejskich. To społeczne stowarzyszenie ma
w swoim programie również „ocalenie” gwary. Należy do niego pięć gmin warmińskich (Stawiguda, Purda, Barczewo, Biskupiec, Kolno) i dwie gminy mazurskie (Olsztynek i Sorkwity).
O Warmii, szczególnie południowej, trzeba mówić jako o specyﬁcznym regionie. Obecnie, choć ma swą specyﬁkę, jest właściwie neoregionem, podobnie jak
wiele „regionów” na ziemiach zachodnich i północnych Polski. Spowodowała to
sytuacja demograﬁczna – napływ ludności z różnych regionów, ze swoim „bagażem kulturowym” – kulturą i gwarą. W efekcie zderzenia i wymieszania wytworzyli swoisty konglomerat. Działania autorów elementarza dążą do ocalenia
gwary jednej z obecnych grup zamieszkujących obszar Warmii. Grupy bardzo
ważnej, bo rdzennej ludności – Warmiaków.
Teren południowej Warmii, do którego odnosi się elementarz, był zamieszkany (w czasach biskupstwa warmińskiego – 1466-1772) w ogromnej większości
przez dosiedloną do Prusów ludność polską mówiącą gwarą mazowiecką i chełmińsko-dobrzyńską. Wymieszały się tu jednak elementy języka Prusów, polskiego i (w niewielkim stopniu) niemieckiego. Przewaga ludności polskiej spowodowała, że również Niemcy używali od XIX wieku określenia „polska Warmia”
(Jasiński 1993).
Od XIX wieku pojawiały się opracowania kultury i gwary, także autorstwa rodzimych Warmiaków, na przykład księdza Walentego Barczewskiego, Augustyna
Steffena i Wiktora Steffena (1984). Po II wojnie światowej prace nad gwarą prowadził Witold Doroszewski oraz jego uczniowie. Materiał folklorystyczny jest
gromadzony przez Instytut Sztuki PAN. Na Warmii materiały zbierali w terenie
między innymi Warmiacy: Alojzy Śliwa, Michał Lengowski – poeci ludowi. Wiele cennych nagrań znalazło się w Archiwum Radia Olsztyn. Warto przypomnieć
o gawędziarzach warmińskich piszących uproszczoną gwarą, a także o przedwojennych felietonach Seweryna Pieniężnego i powojennych Śliwy w „Gazecie
Olsztyńskiej”. Wydają się one wzorem dla pisarstwa Cyfusa.
Charakteryzując sam elementarz należy podkreślić bardzo staranną formę
edytorską. Książka, poza bogatymi ilustracjami, zawiera również płytę CD z nagraniami tekstów gwarowych. Obejmuje słownictwo z zakresu kultury materialnej i częściowo społecznej (dom, zagroda, rodzina). Dalsze zapowiadane tomy
mają prezentować obrzędy i folklor. W części wstępnej znajdują się informacje
o gwarze warmińskiej i jej dotychczasowych popularyzatorach (Lewandowska),
o specyﬁce wymowy i zapisu gwary (Cyfus). Metodykę pracy z elementarzem
opracowali oboje autorzy. Sam układ elementarza jest tematyczny, przy czym
każdy temat zawiera całe zdania z użyciem danego słowa i słowniczek. Pomoc
stanowią ćwiczenia po każdej grupie tematycznej, utrwalające materiał w postaci
krzyżówek, układania zdań z rozsypanych słów lub opisu w gwarze wybranych
rysunków. Na końcu elementarza zamieszczony jest dodatkowy słowniczek i bibliograﬁa.

318

Anna Szyfer

* * *
Podsumowując przegląd dostępnych mi elementarzy i pełniących taką funkcję słowników języka „miejscowego”, chcę podkreślić raz jeszcze wagę tego
zjawiska. Inicjatorzy ich pojawienia się, zbiorowi bądź indywidualni, mieli na
celu ocalenie pamięci gwary. Można zaryzykować stwierdzenie, że jest to odpowiedź na potrzebę zachowania tożsamości regionalnej, dążność do zakorzenienia w „małej ojczyźnie” społeczności lokalnych, bądź także aspiracje narodowe
i autonomiczne.
Do grup dążących do uzyskania statusu swojej mowy jako języka odrębnego
należą Ślązacy i Łemkowie. Ich działania wyrażają się w postulatach wprowadzenia własnego języka do szkolnictwa i życia codziennego. Koniecznością staje
się więc przygotowanie podręczników-elementarzy. Zarówno Stowarzyszenie
Łemków czy Zrzeszenie Łemków, jak i Towarzystwo Kultywowania i Promowania Śląskiej Mowy mają to w swoich zadaniach statutowych.
Natomiast w wypadku Kaszubów starania o uznanie ich mowy za „język regionalny” nie wiązały się z postulatami odrębności narodowej i autonomii. Owe
starania o status języka realizuje program Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego.
Zupełnie inny poziom działań mających chronić od zapomnienia rodzimą
gwarę i kulturę reprezentuje aktywność mieszkańców Kurpi (Puszczy Zielonej)
i Kociewia. Tu celem jest propagowanie własnego regionu o wyraźnej odrębności i głębi historycznej. Szczególnie wyróżnia się w działaniach rewitalistycznych Kociewie. Różnorodne działania społeczne i kulturalne „dla siebie” organizuje Kociewskie Stowarzyszenia Edukacji i Kultury „Ognisko”. Do nich należy
przygotowanie elementarza gwary kociewskiej przez szeroki zespół działaczy
kultury, nauczycieli i uczniów.
Elementarz „warmiński” i „ryjewski” (Powiśle) stanowią interesujący przykład potrzeby ocalenia mowy (gwary) grup zasiedlających neoregiony na ziemiach zachodnich i północnych Polski. Przy tym, w wypadku elementarza
z Ryjewa dokumentowany jest „zlepek” wyrażeń gwarowych kilku grup tam zamieszkujących, gdyż jest to, tak jak Warmia, teren, gdzie do ludności miejscowej
dosiedlono osadników pochodzących z różnych regionów.
Można się zastanowić, jaki ma sens pokazywanie i uczenie stanu obecnego,
a więc reliktowego gwar, tym bardziej, że faktem jest – może poza gwarą warmińską, że są one już wymieszane, z silnym wpływem gwar z innych regionów, jak
i słownictwa współczesnego. I jak to się ma do propagowania własnego regionu,
skoro gwara jest przecież ginącą formą komunikacji międzyludzkiej? Obecnie,
jak można sądzić, jest to odpowiedź na procesy globalizacyjne, prowadząca do
różnych form glokalizacji. Co dalej? Niech odpowie czas przyszły.

Współczesne elementarze gwary/języka regionalnego

319

LITERATURA
Bòbrowsczi W., Kwiatkòwskô K.
2000
Kaszëbsczé abecadło. Twój pierszi elemeńtôrz, Gdańsk: Dar Gdańska.
Cyfus E.
2012
Moja Warmia, Dąbrówno: Retman 2012.
Jasiński, J.
1992
O nazwie „Polska Warmia”, w: Z. Nowak (red.), Balticum. Studia z dziejów polityki, gospodarki i kultury XII-XVII wieku. Oﬁarowane Marianowi
Biskupowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, Toruń: Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego, s. 131-138.
Koguciuk A. (red.)
2011
Knaﬂe, szneki, topki..., czyli mały słownik ziemi ryjewskiej, Ryjewo: Gminna Biblioteka Publiczna.
Kwiatkòwskô K., Bòbrowsczi W.
2003
Twój pierszi słowôrz. Slowôrz kaszëbskò-pòlsczi, Gdańsk: Dar Gdańska.
Lewandowska I., Cyfus E.
2012
Elementarz gwary warmińskiej. Rodzina, dom i zagroda, Barczewo: Lokalna Grupa Stowarzyszenie „Południowa Warmia”.
Łukaszewski W.
2010
Elemëntårz Kurpśosky. Łucta śë kurpśoskéj mowy, Jednorożec: Gminny
Zespół Kultury i Sportu.
Möller M., Oller G. (red.)
2008
Elementarz gwary kociewskiej. Gadómy po naszamó, Starogard Gdański:
Kociewskie Stowarzyszenie Edukacji i Kultury „Ognisko”.
Obracht-Prondzyński C.
2002
Kaszubi. Między dyskryminacją a regionalną podmiotowością, Gdańsk:
Instytut Kaszubski, Uniwersytet Gdański.
2006
Zjednoczeni w idei. Pięćdziesiąt lat działalności Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego (1956-2006), Gdańsk: Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie.
Ossowski S.
1967
Z zagadnień psychologii społecznej, Dzieła, t. 3, Warszawa: PWN, s. 201-227.
Paleczny T.
2012
Społeczności lokalne w obronie swojej tożsamości kulturowej, w: R. Hołda,
T. Paleczny (red.), Ciekawość świata, ludzi i kultury... Księga jubileuszowa
oﬁarowana Profesorowi Ryszardowi Kantorowi z okazji czterdziestolecia
pracy naukowej, Kraków: Księgarnia Akademicka, s. 103-120.
Rubach J.
2009
Zasady pisowni kurpiowskiego dialektu literackiego, Ostrołęka: Muzeum
Kultury Kurpiowskiej, Związek Kurpiów.
Steffen W.
1984
Słownik warmiński, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Stieber Z. (red.)
1964-1978 Atlas językowy Kaszubszczyzny i dialektów sąsiednich, z. 1-15, Wrocław:
Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

320

Anna Szyfer

Szołtysek M.
2001
Elementarz śląski, Rybnik: Wydawnictwo „Śląskie ABC”.
Ustawa o mniejszościach...
2005
Ustawa o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, Dz.U.2005, nr 17, poz.141, http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?
id=WDU20050170141.
Tambor J. (red.)
2010
Gōrnoślōnski ślabikŏrz, Chorzów: Pro Loquela Silesiana Towarzystwo
Kultywowania i Promowania Śląskiej Mowy.
Trochanowski M.
1933
Elementarz łemkowski, Krynica.
Źródła internetowe:
Język łemkowski, http://beskid-niski.pl/forum/viewtopic.php?t=1220 (15.12.2013).

91664ad7248168f2b9c3cc7067fefe1d.pdf

Media

New Tags