1dd6d4273277de209e096c8273d7baec.pdf
Media
Part of Kolberg multimedialny. Między technologią a prawdą etnograficzną / Lud, 2014, t. 98
- extracted text
-
Kolberg multimedialny. Między technologią a prawdą etnograficzną
Lud, t. 98, 109
2014
EWA ANTYBORZEC
ŁUKASZ SMOLUCH
Instytut im. Oskara Kolberga
Poznań
KOLBERG MULTIMEDIALNY. MIĘDZY TECHNOLOGIĄ
A PRAWDĄ ETNOGRAFICZNĄ
Rok Kolberga 2014
6 grudnia 2013 roku Sejm Rzeczypospolitej Polskiej przyjął uchwałę o ogłoszeniu roku 2014 Rokiem Kolberga (Uchwała Sejmu... 2013). Niezaprzeczalną
zasługą Kolberga jest zgromadzenie największego w Europie archiwum dokumentującego dziewiętnastowieczną kulturę tradycyjną ziem polskich i wielu terenów ościennych. Był też Kolberg wykształconym muzykiem i kompozytorem
oraz doskonałym teoretykiem muzyki. Rok Kolberga ma za zadanie przybliżenie
tej w gruncie rzeczy niezbyt dobrze znanej postaci i być może przyczyni się do
przełamania wielu funkcjonujących do tej pory stereotypów o Kolbergu jako romantyku, chodzącym po wsiach z kosturem wzorem Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego. Młodszy o pokolenie od poprzednika, swoje pasje zbierackie rozpoczął
istotnie od wędrówek z poetami i malarzami. Dość szybko jednak przerodziły
się one w pozytywistyczną pracę organiczną, opartą na mocnym, oświeceniowym programie Hugona Kołłątaja. Ta niezwykła pracowitość, sumienność i dokładność widoczna zarówno w gromadzeniu materiałów folklorystycznych, jak
i w pracach z zakresu teorii muzyki była też niewątpliwie wynikiem wychowania
w duchu protestanckim, w patriotycznej rodzinie mocno zakorzenionej w środowisku intelektualnym ówczesnej Warszawy.
W Roku Kolberga podjęto szereg działań o charakterze naukowym i popularyzatorskim, mających na celu nie tylko pogłębienie wiedzy o samej postaci, ale
także o kulturze tradycyjnej w ogóle, tej dawnej i tej współczesnej, coraz częściej
110
Ewa Antyborzec, Łukasz Smoluch
inspirowanej starymi wzorcami. Wiele z tych działań zrealizowano w Instytucie
im. Oskara Kolberga w Poznaniu jako placówce od lat zajmującej się dorobkiem
prekursora polskiej etnografii i etnomuzykologii.
Aplikacja „Przewodnik śladami Oskara Kolberga”
Prace nad zgromadzeniem materiałów do projektu i przygotowaniem programu trwały prawie pół roku i rozpoczęły się już we wrześniu 2013 roku. Oficjalna premiera „Przewodnika” odbyła się dokładnie w dwusetną rocznicę urodzin
Kolberga, 22 lutego 2014 roku w Warszawie. Powstanie aplikacji było możliwe
dzięki wsparciu finansowemu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz
współpracy z Instytutem Muzyki i Tańca oraz z Narodowym Instytutem Fryderyka Chopina. Celem projektu było stworzenie przyjaznego narzędzia popularyzującego postać i dorobek Patrona roku 2014. Aplikację przygotowano na
platformę Android, system powszechnie używany w tabletach i smartfonach;
zaopatrzono ją w czytelny i atrakcyjny wizualnie interfejs. Na aplikację składają
się trzy moduły: „mapa”, „trasy” oraz „katalog”, do których dostęp umożliwiono
poprzez menu główne. W aplikacji zaprezentowano siedemdziesiąt miast, wsi,
osad i folwarków spośród trzystu, które odwiedził autor Ludu. Oznaczono je na
mapie z zastosowaniem standardowych symboli. Selekcja podyktowana została
ograniczoną pojemnością aplikacji. Starano się wybrać miejsca, z których pochodzą materiały najbardziej atrakcyjne z punktu widzenia użytkownika oraz miejscowości związane z biografią Kolberga, takie jak Przysucha, Warszawa, Kraków
i Poznań. Do każdego z punktów na mapie przygotowano krótkie opracowanie,
na które składają się informacje o historii miejscowości, wzmianki o pobycie
Kolberga i okolicznościach, w jakich prowadził badania, oraz osobach, z którymi się spotykał. Opracowania te zawierają jednak przede wszystkim materiały
pochodzące z jego archiwum i monografii regionalnych, między innymi opisy
obrzędów, zwyczajów czy wierzeń. Przytoczono także oryginalne teksty folkloru
– pieśni, bajki, przysłowia, zagadki, anegdoty itd. Opisowi towarzyszą ilustracje
pochodzące z XIX wieku oraz współczesne fotografie. Wszystkie miejscowości,
miejsca i nazwiska pojawiające się w tekstach aplikacji zostały uporządkowane
w module „katalog” w kolejności alfabetycznej.
Do „Przewodnika” wybrano miejscowości z 22 regionów. Sąsiadujące regiony pogrupowano w dziewięć tras, które mają na celu ułatwienie korzystania
z aplikacji z wykorzystaniem modułu GPS: Krakowskie – Góry i Podgórze –
Śląsk; Mazowsze (Polne, Leśne, Stare); Przemyskie – Sanockie – Tarnowskie;
Lubelskie – Chełmskie; Pomorze – Mazury Pruskie; Sandomierskie – Radomskie
– Kieleckie; Kujawy – Łęczyckie; Wołyń – Ruś Czerwona – Podole – Pokucie;
Wielkie Księstwo Poznańskie – Kaliskie i Sieradzkie. Trasy nie są chronologicznym odzwierciedleniem rzeczywistych wypraw terenowych Kolberga. Połączo-
Kolberg multimedialny. Między technologią a prawdą etnograficzną
111
no na przykład Kaliskie z Poznańskim, choć wiadomo, że badania w tych regionach Kolberg prowadził w różnych latach. W Kaliskiem przebywał dwukrotnie,
w roku 1843 i 1863, a zbieranie materiałów w Wielkim Księstwie Poznańskim
rozpoczął dopiero w roku 1866 i kontynuował przez kilka kolejnych lat. Podobnie połączono Krakowskie, Góry i Podgórze oraz Śląsk. Pierwszy z regionów był
przedmiotem jego zainteresowań już w latach czterdziestych, a także później,
gdy przeniósł się do Galicji, to jest po roku 1871. Podhale i Śląsk odwiedzał natomiast incydentalnie. Do każdej z tras przypisano nagrania muzyki tradycyjnej
pochodzące z archiwów Programu II Polskiego Radia oraz Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk. Celem przy wyborze nagrań nie było jednak wyszukiwanie wariantów zapisów Kolbergowskich, co nawet przy operowaniu materiałem
ograniczonym do danego regionu jest zadaniem trudnym. Chodziło raczej o urozmaicenie „Przewodnika” i zilustrowanie dźwiękowe opisów życia codziennego
i obrzędowego mieszkańców XIX-wiecznej wsi. Oddzielnie opracowano także
trzy dodatkowe trasy miejskie: warszawską, krakowską i poznańską, a w każdej z nich zaprezentowano po kilka miejsc związanych z życiem, działalnością
i dorobkiem Kolberga. Znalazły się tu między innymi: Liceum Warszawskie,
Redakcja „Biblioteki Warszawskiej”, Akademia Umiejętności czy Poznańskie
Towarzystwo Przyjaciół Nauk. „Przewodnik śladami Oskara Kolberga” przygotowano również w angielskiej wersji językowej, co poszerza grono potencjalnych
odbiorców aplikacji. Teksty polskie i angielskie nagrane zostały przez lektorów.
Mapa zasięgów terytorialnych monografii Oskara Kolberga
Mapa wyznaczająca zasięg regionów została umieszczona na początku 2014
roku na stronie internetowej Instytutu im. Oskara Kolberga (oskarkolberg.pl)
jako element jej modernizacji, związanej z obchodami Roku Kolberga 2014.
Projekt ten jest odpowiedzią na wielokrotnie zgłaszane zapotrzebowanie na kartograficzne przedstawienie podziałów regionalnych zastosowanych przez autora Ludu. Mapa ma charakter interaktywny. Wybrano do niej wszystkie regiony
opisane przez Kolberga w monografiach wydanych w XIX wieku oraz te, do
których pozostawił materiały. Są to: Sandomierskie, Kujawy, Krakowskie, Wielkie Księstwo Poznańskie, Lubelskie, Kieleckie, Radomskie, Łęczyckie, Kaliskie,
Mazowsze, Pokucie, Chełmskie, Przemyskie, Wołyń, Pomorze, Mazury Pruskie,
Śląsk, Góry i Podgórze, Podole, Tarnowskie-Rzeszowskie, Sanockie-Krośnieńskie, Ruś Czerwona, Białoruś, Litwa, Łużyce, Czechy, Słowiańszczyzna Południowa. Mapa na stronie internetowej, podobnie jak to ma miejsce w aplikacji
„Przewodnik śladami Oskara Kolberga”, zawiera znaczniki odsyłające do opisów miejscowości. Zrezygnowano tu ze schematycznych tras, a zdecydowano się
na zwiększenie liczby miejsc związanych z badaniami folklorysty, a także tych,
z których pochodzą najbardziej wartościowe materiały. Docelowo na mapie ma
112
Ewa Antyborzec, Łukasz Smoluch
być zaznaczonych ponad dwieście miejscowości. Opracowania zawierają informacje o miejscowości, badaniach Kolberga, opisy obrzędów, zwyczajów, wierzeń, teksty folkloru, ryciny oraz nagrania. Dane te prezentowane są w polskiej
i angielskiej wersji językowej.
LITERATURA
Uchwała Sejmu...
2013
Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 6 grudnia 2013 w sprawie ustanowienia roku 2014 Rokiem Oskara Kolberga, „Monitor Polski”
Dz. U. RP, Warszawa, dn. 16 grudnia 2013, Poz. 1016.