9c636a4288d3928d7f5b63b48ce09ecf.pdf

Media

Part of Edycja suplementów do Ludu Oskara Kolberga / Lud, 2014, t. 98

extracted text: Edycja suplementów do Ludu Oskara Kolberga

Lud, t. 98, 103
2014

K O M U N I K AT Y „ K O L B E R G O W S K I E ”

EWA ANTYBORZEC
Instytut im. Oskara Kolberga
Poznań

EDYCJA SUPLEMENTÓW DO LUDU OSKARA KOLBERGA

Instytut im. Oskara Kolberga w Poznaniu jest placówką działającą oﬁcjalnie
od 1998 roku, zajmującą się opracowaniem i publikowaniem materiałów zgromadzonych przez Oskara Kolberga. Kontynuuje on prace podjęte w 1961 roku
w Redakcji Dzieł Wszystkich, kierowanej od początku istnienia do roku 1987
przez ówczesnego redaktora naczelnego, profesora Józefa Bursztę, a po jego
śmierci, przez kolejnych dziewięć lat, przez profesora Bogusława Linette.
Decyzja o edycji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga podjęta została w 1960
roku. Finalizacja całego przedsięwzięcia przewidziana była na rok 1966 i stanowić miała jeden z tak zwanych „pomników” na Tysiąclecie Państwa Polskiego.
Cykl Dzieł Wszystkich objąć miał reedycję tomów wydanych w XIX wieku i na
początku wieku XX, których komplet był wówczas niedostępny na rynku księgarskim, a także wydanie materiałów pozostawionych w rękopisach, w tym artykułów teoretycznych, korespondencji oraz kompozycji Kolberga.
Dla porządku wspomnieć warto, że za swego życia Kolberg zdążył wydać
drukiem 23 tomy Ludu, na które złożyły się Pieśni ludu polskiego i 11 monograﬁi regionalnych (Sandomierskie, Kujawy, Krakowskie, Wielkie Księstwo Poznańskie, Lubelskie, Kieleckie, Radomskie, Łęczyckie, Kaliskie) oraz 10 tomów
Obrazów etnograﬁcznych (Mazowsze, Pokucie i pierwsza część Chełmskiego)1.
Ze zgromadzonych przez badacza materiałów wykonawca jego testamentu,
Izydor Kopernicki, wydał jeszcze w 1891 roku drugą część Chełmskiego i Prze1

Sandomierskie (1865) i Kujawy (1867-1869) Kolberg wydał w Warszawie, pozostałe monograﬁe
opublikowane w ramach Ludu i Obrazów etnograﬁcznych wyszły w Krakowie w latach 1871-1890.

104

Ewa Antyborzec

myskie, a na początku XX wieku Józef Tretiak opublikował Wołyń (1906). Tych
36 woluminów wydano do roku 1964 w ramach reedycji techniką fotooffsetową.
W latach następnych w ówczesnej Redakcji Dzieł Wszystkich opracowano z rękopisów i wydano drukiem kolejne monograﬁe: Pomorze (1965), Mazury Pruskie
(1966), Śląsk (1965), Litwa (1966). W kolejnych trzech tomach pomieszczono
Korespondencję Oskara Kolberga, na którą złożyły się zachowane listy samego
autora Ludu i te, które były do niego adresowane, przy czym tylko dwa woluminy Korespondencji wydano przed obchodami Tysiąclecia, to jest w latach 1965-1966. Ostatnia część ukazała się drukiem dopiero w 1969 roku.
Z początkiem prac nad gigantycznym, jak się okazało, archiwum, stało się jasne, że skromny zespół redaktorów i wydawców nie podoła zadaniu przygotowania do druku wszystkich materiałów w ciągu niespełna pięciu lat. Kontynuowano zatem edycję Dzieł Wszystkich i przygotowano do druku następujące tomy:
Kaliskie i Sieradzkie (1967), Tarnowskie-Rzeszowskie (1967), Góry i Podgórze
(1968), Białoruś-Polesie (1968), Mazowsze (1969-1970), Ruś Karpacka (1970-1971), Sanockie-Krośnieńskie (1972-1974), Ruś Czerwona (1976-1979), Łużyce
(1985) i Podole (1994). W osobnym tomie znalazły się zebrane przez Kolberga
Przysłowia (1967). Zbiór artykułów dotyczących teorii muzyki zamieszczono
w Pismach muzycznych (1975-1981), a rozproszone w dziewiętnastowiecznych
czasopismach i pozostałe w rękopisach teksty z dziedziny etnograﬁi i folklorystyki zebrano w Studiach, rozprawach i artykułach (1971). Oddzielnie ukazały się też Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym (1986) oraz
Kompozycje wokalno-instrumentalne (1990) i Kompozycje fortepianowe (1995).
W rękopisach natomiast pozostawały jeszcze materiały do monograﬁi poszczególnych regionów oraz szereg zapisów o nieustalonej proweniencji.
W opublikowanym jako uzupełnienie do dziewiętnastowiecznego wydania
Kolberga Mazowszu i w tomie Kaliskie i Sieradzkie zawarto wprawdzie większość jego zapisów, jednak z czasem okazało się, że nie znalazły się tam wszystkie zachowane materiały. Ponadto zarówno te tomy, jak i pozostałe monograﬁe
przygotowywane były do druku zgodnie z przyjętymi na początku całej edycji
zasadami. Analiza zawartości archiwum i jego porównanie z Ludem i Obrazami
etnograﬁcznymi wykazały, że edycja Dzieł Wszystkich Kolberga wymaga nie
tylko opracowania i przygotowania do druku zapisów z niepublikowanych rękopisów, ale także opatrzenia całości wydanych materiałów (w tym przede wszystkim tomów wydanych w ramach reedycji) stosownym komentarzem źródłowym.
W ten sposób powstała koncepcja edycji tomów suplementowych jako uzupełnienia do poszczególnych monograﬁi Kolbergowskich.
Zgodnie z tą koncepcją, każdy wydawany obecnie suplement składa się
z dwóch zasadniczych, różnych pod względem formalnym części. Pierwsza
z nich to tak zwany „suplement właściwy”, zawierający materiały z danego regionu uznane za niepublikowane. W drugiej części zawarto przypisy źródłowe do
materiałów zamieszczonych w tomach wydanych przez Kolberga, formułowane

Edycja suplementów do Ludu Oskara Kolberga

105

w oparciu o zachowane rękopisy i źródła drukowane. Niezbędnym dopełnieniem
jest bibliograﬁa prac cytowanych i odnotowanych przez autora Ludu oraz indeks
geograﬁczny i indeks incipitów pieśni; wykazy te obejmują zarówno materiały
wydane w monograﬁach dziewiętnastowiecznych, jak i te publikowane współcześnie w suplementach.
Układ pierwszej części suplementu jest zgodny z tym, jaki zaproponował Kolberg w dziewiętnastowiecznym pierwowzorze; składa się zatem z rozdziałów:
„Kraj”, „Lud”, „Zwyczaje”, „Obrzędy” (w dwóch ostatnich rozdziałach oprócz
opisów znajdują się też pieśni), dalej podzielone tematycznie „Pieśni powszechne”, „Pieśni szlacheckie i mieszczańskie” (których niemały zasób znajduje się
w zbiorach Kolberga), „Tańce i melodie bez tekstu”, a następnie „Gry i zabawy”, „Świat nadzmysłowy”, „Opowieści”, „Język”. Zawartość poszczególnych
tomów jest jednak zróżnicowana i zależy od charakteru pozostawionych materiałów, a więc tego, czy z danego regionu więcej zachowało się opisów wierzeń, prozy ludowej czy też na przykład notatek dotyczących języka; niektórych
rozdziałów niekiedy brak. Niewątpliwie, tak jak w Ludzie i Obrazach etnograﬁcznych, w suplementach również dominują treści folklorystyczne, a wśród nich
zapisy tekstów i melodii, co jest wynikiem Kolbergowskich zainteresowań melodiami ludowymi i muzyką w ogóle.
W archiwum Kolberga nie brak informacji zanotowanych przez inne osoby. Są
to zarówno materiały gromadzone specjalnie dla autora Ludu, jak i własne plony
obserwacji etnograﬁcznych przekazane ostatecznie na jego użytek. Zapiski przesłane przez Józefa Blizińskiego z Kujaw, Józefę Koźmianównę z Gałęzowa w Lubelskiem, Marię Hemplównę z Tarnowa w Chełmskiem czy Bazylego Jurczenkę
z Ispasa na Pokuciu traktowane są, wzorem monograﬁi dziewiętnastowiecznych,
na równi z zapisami samego Kolberga i włączone zostają w odpowiednie rozdziały. Niekiedy jednak nadesłane materiały stanowią na tyle zwarte opracowanie, jak
Raptularz Antoniny Konopczanki (Kolberg 2005: 5-105)2 z Modlnicy czy rękopis
Pieśni i opowieści ludowe z okolic Pińczowa księdza Władysława Siarkowskiego
(Kolberg 2011: 407-430)3, że umieszcza się je w całości, na przykład w aneksie.
Przyczyn, dla których Kolberg wydał tylko część materiałów zebranych przez
siebie i osoby z nim współpracujące, jest wiele. Jedną z nich jest fakt, że wiele
informacji dotyczących danego regionu uzyskał już po wydaniu odpowiedniego
tomu czy całej monograﬁi. Ponadto, na samym początku całe przedsięwzięcie
postępowało bardzo powoli. Pamiętać należy, że w ciągu pięciu lat od ogłoszenia programu badawczego w 1865 roku udało mu się wydać z własnych środków zaledwie dwie monograﬁe w trzech tomach. Dopiero po przeniesieniu się
Kolberga do Krakowa i uzyskaniu ﬁnansowania od Towarzystwa Naukowego,
2

Tak zatytułowano rkp. Konopczanki, Archiwum PTL, teka 45, sygn. 1418, k. 5-28.
Rkp. W. Siarkowskiego, Archiwum PTL, teka 38, sygn. 1336, k. 1-99; w publikacji w suplemencie
pominięto jednak zapisy wykorzystane w XIX wieku przez Kolberga.
3

106

Ewa Antyborzec

a później Akademii Umiejętności, sytuacja uległa poprawie. Jednak w dalszym
ciągu nie były to środki pozwalające na pełną realizację jego pierwotnych założeń wydawniczych, które zakładały publikację 62 tomów (zob. Kolberg 1965:
294-305)4. Nie bez znaczenia był też upływający czas. Po wydaniu obszernego
Krakowskiego i Poznańskiego, Kolberg ograniczał coraz bardziej zawartość kolejnych tomów Ludu publikowanych pośpiesznie w latach 80., a więc Lubelskiego, Kieleckiego, Radomskiego, Łęczyckiego i Kaliskiego. Równolegle natomiast
pracował nad Pokuciem i Mazowszem, a później także Chełmskiem, określonymi
nowym tytułem – Obrazy etnograﬁczne5. Kolberg myślał też w tym czasie o wydaniu materiałów, o czym pisał w liście do Józefa Majera w 1886 r., „nieporuszonych jeszcze prowincji polskich, mianowicie: z Pogórza Krakowskiego, z gór,
z Radomskiego, Kaliskiego [które wyszło dopiero w 1890 roku – E.A.], Szląska
i Prus zachodnich” (Kolberg 1969: 311), które zamknęłyby całe wydawnictwo
„mające na celu stopniowe i systematyczne ogłaszanie ludowych właściwości
ziem polskich” (Kolberg 1969: 311), co jak wiemy, nie doszło do skutku.
W przypadku każdej z wydawanych przez Kolberga monograﬁi musiał on dokonywać selekcji materiałów. Choć kryteria tego wyboru nie są nam znane, przypuszczać można, że wybierał do druku zapisy uznane przez siebie za najciekawsze, wartościowe i być może – mając dobre rozeznanie w terenie – te, które były
najbardziej reprezentatywne dla danego regionu. Wiadomo na pewno, że inną
istotną przyczyną pozostawienia części materiałów w rękopisach była cenzura
polityczna. Kolberg pominął zatem w monograﬁach, zachowane w rękopisach,
pieśni patriotyczne czy też wyrażające negatywny stosunek do zaborców. Pozostawił w rękopisie między innymi parafrazę popularnej wówczas pieśni o świętym Mikołaju, którą zanotował w okolicach Oleksianki na Mazowszu:
Ciebie Bóg obrał za patrona wszelkiemu ludowi,
wzywa cię i Polska Korona i mocno stanowi,
morzem i lądem, wielki patronie,
przybądź na pomoc Polskiej Koronie,
święty Mikołaju6;

czy też zanotowany w okolicach Krzeszowic w Krakowskiem tekst:
Niemiec, sztuka kusa,
nie lubi Krakusa,
4

Taki plan przedstawił Kolberg w liście do Augusta Bielowskiego z 1869 r.
Zmiana tytułu wiązała się m.in. z nowym sposobem ﬁnansowania tych tomów. Dwie pierwsze
części Pokucia wydrukowane bowiem zostały dzięki środkom uzyskanym z koncertu zorganizowanego
przez warszawskie środowisko artystyczne na cele wydawnicze. Z kolei druk Mazowsza ﬁnansowany
był przez Kasę Pomocy im. Józefa Mianowskiego. Włączenie Chełmskiego, wydawanego również ze
środków Akademii, do Obrazów etnograﬁcznych tłumaczy się niekiedy faktem, że Lud miał obejmować
ziemie etnicznie polskie.
6
Rkp. terenowy Kolberga, Archiwum PTL, teka 2, sygn. 1124, k. 11.
5

Edycja suplementów do Ludu Oskara Kolberga

107

nie lubi Polaka,
taka to sobaka.
Chociażby się Niemiec
postawił na głowie,
będziemy mieć Polskę
jak nasi ojcowie (Kolberg 2005: 98-99).

Z kolei ze względu na cenzurę obyczajową Kolberg nie publikował większości zebranych przez siebie tekstów obscenicznych, a przecież słów wulgarnych
nie brakowało w języku codziennym, w opowieściach i przyśpiewkach, jak ta
zanotowana w Głowaczowie w Radomskiem:
Poszła srać, nie widać,
papierek jej zginął,
palcem d… ucierała,
aż jej się wywinął (Kolberg 2005: 369).

W suplementach znalazła się też część materiałów „skróconych” przez Kolberga
w druku. Dotyczy to na przykład dłuższych tekstów pieśni, z których publikował tylko kilka zwrotek, a zamiast pozostałych odsyłał czytelnika do wariantu zamieszczonego w innej monograﬁi. Niekiedy rezygnował też z drukowania, niezwykle wówczas kosztownego, zapisu nutowego, również zastępując go odesłaniem do wariantu.
Wszystkie te pozostawione w rękopisach zapisy prezentowane są współcześnie w suplementach i opatrywane stosownymi przypisami, zawierającymi informacje o manuskryptach: ich przynależności instytucjonalnej (w wypadku rękopisów Kolberga jest to archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz
Biblioteka PAU-PAN), a także numerze teki, sygnatury i karty, z której pochodzi
zapis. Ponadto w przypisach zawarto informacje o różnych wersjach redakcyjnych, jeśli takowe się zachowały, i o ewentualnych różnicach między zapisami
w poszczególnych rękopisach.
W drugiej części każdego suplementu znalazły się przypisy źródłowe, które
zawierają podstawowe informacje z zakresu dokumentacji źródłowej, zredagowane na podstawie analizy rękopisów Kolberga, manuskryptów innych autorów
zachowanych w jego archiwum oraz w wyniku porównania przytoczonych przez
autora Ludu cytatów z publikacji z pierwodrukami. Przypomnieć warto, że stworzony przez niego model monograﬁi opiera się przede wszystkim na materiałach
uzyskanych w trakcie badań terenowych, ale także uzupełnionych wiadomościami nadesłanymi mu z terenu i ogromną liczbą cytatów z literatury sięgającej początku XIX wieku, a także wcześniejszej. Ze względu na brak czytelnych wskazówek autora dotyczących pochodzenia poszczególnych partii tekstów, trudno
jest niekiedy ustalić granice między tymi źródłami.
Jak już wspomniano, wiele zapisów tekstów, melodii, bajek, opisów obrzędów, zwyczajów itd., zanotowanych przez Kolberga, posiada więcej niż jedną

108

Ewa Antyborzec

wersję redakcyjną. Wynika to choćby z prostego faktu, że musiał on przygotować
do druku pospiesznie sporządzony w terenie zapis. Redagując przypisy, starano
się ustalić, który rękopis stanowił podstawę druku. Podobnie jak w przypadku
przypisów do części pierwszej, podane zostają informacje o manuskryptach,
ich autorstwie (ponieważ część informacji pochodzi od osób współpracujących
z Kolbergiem), proweniencji geograﬁcznej, a ponadto o różnicach między poszczególnymi zachowanymi wersjami rękopiśmiennymi a wersją opublikowaną
w monograﬁach.
Komentarza źródłowego wymagają wymienione w monograﬁach pozycje bibliograﬁczne. Literatura wykorzystywana była w różnoraki sposób – jako cytaty, streszczenia i wzmianki. Spektrum pozycji bibliograﬁcznych jest bardzo
szerokie, od publikacji ludoznawczych i etnograﬁcznych, poprzez historyczne,
geograﬁczne, językoznawcze, wydawnictwa encyklopedyczne i słownikowe, po
literaturę piękną. Przypisy zawierają wyjaśnienia dotyczące pochodzenia literackiego poszczególnych partii Ludu i Obrazów etnograﬁcznych oraz zweryﬁkowane i uzupełnione noty bibliograﬁczne (Millerowa 2003: 5-15).
Zgodnie z omówioną powyżej koncepcją, w Instytucie im. Oskara Kolberga wydano do tej pory suplementy do jedenastu tomów: Pieśni ludu polskiego
(t. 70, 2003), Sandomierskiego (t. 71, 2001), pierwszą część suplementu do Kujaw (t. 72/I, 2009), suplement do Krakowskiego (t. 73/I, 73/II i 73/III, 2005),
Lubelskiego (t. 75, 1998), Kieleckiego (t. 76, 2011), Radomskiego (t. 77/I i 77/II,
2005-2006), Pokucia (t. 81, 2008), Chełmskiego (t. 82, 2004), Przemyskiego
(t. 83/I i 83/II, 2011) i Wołynia (t. 84, 2002).

LITERATURA
Kolberg O.
1965

1969

2005
2011

Korespondencja Oskara Kolberga, cz. 1, Dzieła Wszystkie, t. 64, Wrocław,
Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.
Korespondencja Oskara Kolberga, cz. 3, Dzieła Wszystkie, t. 66, Wrocław,
Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Polskie Wydawnictwo
Muzyczne, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.
Krakowskie. Suplement do tomów 5-8, Dzieła Wszystkie, t. 73/III, Wrocław,
Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Instytut im. Oskara Kolberga.
Kieleckie. Suplement do tomów 18 i 19, Dzieła Wszystkie, t. 76, Wrocław,
Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Instytut im. Oskara Kolberga.

Millerowa E.
2003
„Suplementy” do monograﬁi wydanych przez Oskara Kolberga, w: Pieśni
ludu polskiego. Suplement do tomu 1, Dzieła Wszystkie, t. 70, Wrocław,
Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Instytut im. Oskara Kolberga,
s. 5-15.

9c636a4288d3928d7f5b63b48ce09ecf.pdf

Media

New Tags