9f9240bb2c72ee5e631f06b35ffb9d2a.pdf

Media

Part of Recepcja spuścizny Kolbergowskiej i kierunki jej upowszechniania / Lud, 2014, t. 98

extracted text: Recepcja spuścizny Kolbergowskiej i kierunki jej upowszechniania

Lud, t. 98, 2014
81

ANNA WERONIKA BRZEZIŃSKA
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

RECEPCJA SPUŚCIZNY KOLBERGOWSKIEJ I KIERUNKI
JEJ UPOWSZECHNIANIA
Pamięć zawsze jest funkcją teraźniejszości
(Gudehus, Welzer 2011: 68).

Wprowadzenie
W Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze, czyli miejscu narodzin Kolberga, w prowadzonej od 1990 roku kronice rejestrującej ważne wydarzenia muzealne, jeden z wpisów brzmi następująco: „Jestem szczęśliwa, że mogłam tu
zwiedzić muzeum Oskara Kolberga, mojego przewodnika zbierania i notowania
pieśni ludowych, (…) Zawoja pod Babią Górą”1.
Słowa te zwracają uwagę swoją prostotą, a zarazem bezpośredniością. Pokazują zarazem osobisty stosunek autorki wpisu do działań podejmowanych przez
Kolberga w ciągu całego jego długiego życia. Nasuwa się jednocześnie pytanie: kim dla nas współczesnych jest Oskar Kolberg i jego praca? Monumentalne
dzieło przez lata wzbudzało zarówno podziw i szacunek badaczy dla ogromnego
przedsięwzięcia organizacyjnego, jakiego podjął się jeden człowiek, jak i było
przedmiotem krytycznych uwag, zarzucających mu między innymi brak spójności metodologicznej. Dla pokoleń badaczy-dokumentalistów zajmował on miejsce istotne i w pełni zasłużone w pracach poświęconych początkom ludoznawstwa, co potwierdzają napisane przez Józefa Bursztę trzydzieści lat temu słowa:
1

Ze względu na ochronę danych osobowych usunięto imię i nazwisko autorki wpisu.

82

Anna Weronika Brzezińska

„znaczenie Oskara Kolberga wydaje się nie maleć. W wyniku całego pracowitego żywota stworzył sam źródłowe podstawy kilku nauk (…). Każda z tych nauk
musi do jego spuścizny nawiązywać” (J. Burszta 1985: 207).
Postać tego badacza, zasłużonego dla rozwoju wielu dyscyplin związanych
z dokumentacją życia codziennego i odświętnego mieszkańców obszaru Europy Środkowo-Wschodniej, do dziś pozostaje dla wielu naukowców i pasjonatów
przewodnikiem, a jego dorobek ważnym punktem odniesienia do prowadzenia
dalszych badań źródłoznawczych i porównawczych. Świadczą o tym publikacje wydawane nie tylko z okazji rocznic związanych z życiem Kolberga, liczne
konferencje i inne wydarzenia naukowe oraz ciągle powstające prace badawcze
(w tym studenckie) oparte na materiałach Kolbergowskich (Smoluch 2014: 23-31). Czy jednak w połowie drugiej dekady XXI wieku potraﬁmy korzystać ze
źródeł wytworzonych w XIX stuleciu i czy są one nam jeszcze potrzebne? Wydawać by się mogło, że o Kolbergu napisano i powiedziano już wszystko, że pozostała po nim spuścizna jest rozpoznana w najdrobniejszym szczególe, a i wielu
jego następców pozostawiło po sobie równie interesujące materiały. Po co nam
zatem Kolberg i jego dzieło teraz?
W roku 1954 obchodzono 140 rocznicę urodzin Oskara Kolberga. Z tej okazji
w 42 tomie czasopisma „Lud” za rok 1955 (wydanym w 1956 r.) dużo miejsca
poświęcono omówieniu jego dorobku. W artykule otwierającym numer Julian
Krzyżanowski napisał: „Mówić o Oskarze Kolbergu w 140 rocznicę jego urodzin
i charakteryzować jego dorobek jako folklorysty, zwłaszcza zaś dorobek ten oceniać, to sprawa i nieprosta, i niełatwa” (Krzyżanowski 1955: 9).
Zacytowana wypowiedź i dzisiaj jest bardzo aktualna. Trudno jest przedstawicielowi jednej tylko dyscypliny objąć wszystko to, co po Kolbergu zostało – dzieła wydane za jego życia (przez niego samego), tomy opublikowane pośmiertnie
(przez jego współpracowników i przyjaciół), ponad 80 tomów wydanych w serii
Dzieła Wszystkie Oskara Kolberga, wraz z tomami suplementowymi (przez jego
następców), czy wreszcie archiwalia, które cały czas są w opracowywaniu. Wartość dokumentacyjna tej spuścizny jest niezaprzeczalna, chociażby ze względu
na utrwalony w materiałach Kolbergowskich obraz XIX-wiecznej wsi i jej kultury. Materiały te były gromadzone w latach 1840-1880, „a więc jeszcze przed
niwelacją kulturalną wsi polskiej” (Bystroń 1926: 86). Jakie jednak walory poznawcze i edukacyjne – poza dokumentacyjnymi – zawiera w sobie spuścizna
Kolbergowska oraz kto i w jaki sposób może z tego zasobu korzystać?
Celem artykułu jest zastanowienie się nad rozpoznawalnością postaci badacza oraz jego dorobku w środowiskach związanych z edukacją formalną i pozaformalną, a także przyjrzenie się sposobom upowszechniania materiałów
Kolbergowskich. Są one nie tylko bezcennym świadectwem epoki, ale także testamentem pozostawionym przez Kolberga następnym pokoleniom badaczy i dokumentalistów. Niezależnie od oceny przydatności tego dorobku w badaniach
podejmowanych współcześnie, materiały te stanowią podwaliny wielu dziedzin

Recepcja spuścizny Kolbergowskiej i kierunki jej upowszechniania

83

nauki, dla których istotne jest obserwowanie i badanie codzienności różnych kultur z różnych obszarów, w tym przede wszystkim obszarów kulturowych znajdujących się na terenie dzisiejszych Czech, Słowacji, Niemiec (obszar Łużyc),
Litwy, Rosji, Ukrainy, Białorusi, a także południowej Słowiańszczyzny. Warto
przy tym podkreślić, że: „Badania nad tradycją i jej przekazem z reguły dotyczą
(...) czegoś więcej niż tylko przekazu epizodów z przeszłości oraz dat i faktów tej
przeszłości dotyczących. Przekazywane są bowiem jednocześnie interpretacje,
struktury i sposoby wykorzystywania przeszłości” (Gudehus, Welzer 2011: 67).
Zachowane dzięki pracom Kolberga i sieci jego współpracowników opisy dawno minionych światów, zwłaszcza wiejskiego, ale także szlacheckiego
i dworskiego, pozwalają poznać mechanizmy nimi rządzące, relacje i hierarchie
społeczne. Współcześnie może budzić zastrzeżenia bezkrytyczne opisywanie doświadczanego przez badacza świata, pozbawione głębszej analizy i próby uchwycenia mechanizmów jego funkcjonowania. Takie ujęcie było jednak zgodne z paradygmatem epoki. Czytając Kolberga, badacz współczesny (zwłaszcza badacz
terenowy, bo takim był przecież i Kolberg) winien pamiętać, że „dane terenowe
są tylko pewnym wycinkiem z tego, co się realnie wydarzyło” (Buliński, Kairski
2011: 322).

Rozpoznawalność postaci Oskara Kolberga
a upowszechnianie jego dorobku
Pod koniec 2013 roku przeprowadzono ogólnopolskie badanie2 na temat znajomości postaci Oskara Kolberga. Uzyskany wynik nie był satysfakcjonujący
– tylko 8% badanych odpowiedziało poprawnie, określając go jako etnografa,
badacza kultury ludowej, jako osobę zajmującą się kulturą ludową i spisującą
różne stare obyczaje. Odpowiedź uznaną za częściowo prawidłową podało 4,6%
badanych, odpowiedź zdecydowanie nieprawidłową – 3,1% badanych. Tym samym wynik 85,2% wskazuje na osoby, które nie potraﬁą nic powiedzieć o postaci
Oskara Kolberga. Nie są to rezultaty optymistyczne, stanowić jednak mogą swego rodzaju wyzwanie dla środowisk naukowych i osób zajmujących się szeroko
pojętą animacją kultury. Celem ich działań może być popularyzacja zagadnień
związanych z dziedzictwem kulturowym i jego przemianami, a materiały Kolbergowskie i sama postać badacza to jedynie pretekst, by zwrócić uwagę różnych
środowisk (w tym zróżnicowanych grup wiekowych) na wartość badań i dokumentacji przejawów życia codziennego. Chodzi zatem o upowszechnianie rozumiane jako szereg zaplanowanych działań mających na celu rozwinięcie wiedzy
2

Badania ilościowe typu omnibus przeprowadzono 4-14.12.2013 r. na zlecenie Instytutu Muzyki i Tańca (podległego Ministerstwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego), na ogólnopolskiej próbie
dorosłych Polaków, która wyniosła 910 osób. Podczas badania respondentom zadano jedno pytanie:
„Z czego jest znany Oskar Kolberg?”.

84

Anna Weronika Brzezińska

o społecznościach lokalnych i regionalnych, kształcenie umiejętności w zakresie
ich dokumentowania i prezentowania, a także kształtowanie świadomości o ich
wartości oraz zachęcanie do krytycznej analizy i interpretacji.
Okazją do podjęcia zintensyﬁkowanych działań mających wypełnić powyższe postulaty jest dwusetna rocznica urodzin Oskara Kolberga, a rok 2014 okazał
się szczególnym dla środowiska etnologów i antropologów kultury, etnomuzykologów oraz folklorystów, ze względu właśnie na postać patrona roku, w którego
dokonaniach naukowych wszystkie te dyscypliny biorą swój początek. Postać
XIX-wiecznego badacza, a przede wszystkim prekursora etnograﬁcznych badań
terenowych, połączyła tych naukowców, badaczy i animatorów, dla których najważniejszymi w ich pracy są badania terenowe, w tym obserwowanie i dokumentowanie przejawów różnych kultur. Podstawą takiego sposobu rejestrowania zjawisk kultury jest spotkanie badacza (etnologa, antropologa, etnomuzykologa czy
historyka) z informatorem, a źródło wiedzy (i dalszego poznawania) jest przez
nich tworzone wspólnie (Kurkowska-Budzan 2011: 15)3.
Rok Oskara Kolberga został ogłoszony w dniu 6 grudnia 2013 podczas specjalnego posiedzenia Sejmu Rzeczpospolitej Polskiej, a w uchwale uzasadniającej tę decyzję czytamy:
Dorobek naukowo-badawczy Oskara Kolberga dokumentujący kulturę ludową
XIX wieku jest imponujący ze względu na wszechstronny zakres jego zainteresowań kulturą ludu oraz geograﬁę badań, obejmującą Polskę przedrozbiorową i obszary ludowych kultur Ukrainy, Białorusi, Litwy, Śląska, Słowian południowych,
Łużyczan, Czechów i Słowaków (…). Spuścizna Oskara Kolberga stanowi fundament, do którego odwołują się pokolenia twórców i badaczy kultury (Uchwała
Sejmu... 2013).

Tak dokładne przywołanie wszystkich obszarów kulturowych, skąd pochodzą
Kolbergowskie materiały wskazuje nie tylko na ogrom przedsięwzięcia badawczego, ale i na niezwykle zróżnicowane materiały, stanowiące doskonały punkt
wyjścia do podejmowanych współcześnie debat dotyczących dialogu kulturowego, wielokulturowości, a także podziałów regionalnych (administracyjnych) we
współczesnej Europie i ich wpływu na życie społeczne.
W organizację obchodów Roku Oskara Kolberga zostało zaangażowanych
wiele instytucji oraz organizacji pozarządowych dobranych w taki sposób, by
jak najpełniej zaprezentować dorobek Kolberga w zakresie dokumentowania
XIX-wiecznych kultur ludowych. Głównym organizatorem obchodów z ramie3
W badaniach historycznych ten sposób pozyskiwania wiedzy nosi miano „historii ustnej” (oral
history), a jak zauważa Marta Kurkowska-Budzan „Dla antropologa oral history to najczęściej jakaś
raczkująca forma antropologii” (Kurkowska-Budzan 2011: 9). O sposobie wykorzystywania oral history w badaniach historycznych, realizowanych m.in. przez instytucje kultury i organizacje pozarządowe,
pisze Izabela Lewandowska (2011: 81-103).

Recepcja spuścizny Kolbergowskiej i kierunki jej upowszechniania

85

nia Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego został powołany do życia
w 2010 roku Instytut Muzyki i Tańca, co przesądziło o tym, iż główne akcenty
w roku Kolbergowskim położone zostały na sferę muzyczną. By przypomnieć
muzyczny dorobek badacza oraz pokazać współczesną jego recepcję, do współpracy zaproszono także Związek Kompozytorów Polskich, Forum MuzykaTradycyjna.pl oraz Program 2 Polskiego Radia, w ramach którego od 1994 roku
działa Radiowe Centrum Kultury Ludowej. Z kolei Instytut im. Oskara Kolberga
wraz z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym odpowiadają przede wszystkim
za upowszechnianie wiedzy dotyczącej materiałów Kolbergowskich, a także za
właściwe ich zabezpieczenie. Obie te instytucje kontynuują działania, o które już
w latach 50. XX wieku apelował Julian Krzyżanowski: „nauka polska stoi wobec «problemu Kolberga» nie jako wobec zjawiska historycznego, zamkniętego
i należącego do przeszłości, lecz jako wobec procesu historycznego, dotąd nie
zakończonego” (Krzyżanowski 1955: 10).
Dalej autor postulował ponowne wydanie tomów Ludu oraz pozostałej spuścizny w naukowym opracowaniu, wraz z korespondencją oraz niezbędnymi indeksami. Przede wszystkim jednak wskazywał na konieczność opracowania naukowej biograﬁi, która oceniłaby krytycznie prace Kolberga (Krzyżanowski 1955:
34). Pierwsze postulaty zaczęto realizować wraz z powołaniem w 1960 roku
Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga (DWOK), umocowanej w strukturach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. W roku 1997 przekształciła się
ona w samodzielną organizację pozarządową pod nazwą Instytut im. Oskara
Kolberga. Natomiast postulat ostatni nie został dotąd spełniony4. Niemniej, biograﬁę popularno-naukową Oskara Kolberga przygotowała znawczyni jego życia
i spuścizny – Agata Skrukwa (2014), a celem tego przedsięwzięcia jest przede
wszystkim dotarcie do grupy odbiorców niezwiązanej ze środowiskiem naukowym. Uruchomiony został również portal internetowy, na którym gromadzone są
informacje związane z życiem Kolberga, z losami jego spuścizny, a także pokazujące obszar jego badań terenowych5.
Ważną rolę w upowszechnianiu wiedzy o badaczu odgrywa Muzeum im.
Oskara Kolberga w Przysusze (będące Oddziałem Muzeum Wsi Radomskiej),
zajmujące się gromadzeniem pamiątek i dokumentów rodziny Kolberga. Bierze
ono udział w organizacji corocznych edycji Nagród im. Oskara Kolberga przyznawanych za wybitne osiągnięcia w zakresie tworzenia, dokumentowania i popularyzacji kultury ludowej, a także dba o zabezpieczenie ważnych archiwaliów
związanych z epoką. Z kolei Stowarzyszenie Twórców Ludowych, prowadzące
ogólnopolski rejestr twórców ludowych, jest reprezentantem środowisk twór-

4
Prace nad wydaniem pełnej biograﬁi naukowej Kolberga nadal trwają; jest ona przygotowywana
w ramach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki.
5
Instytut im. Oskara Kolberga w Poznaniu: www.oskarkolberg.pl.

86

Anna Weronika Brzezińska

czych wśród instytucji biorących udział w upowszechnianiu spuścizny Kolbergowskiej.
Zróżnicowany zespół roboczy, składający się z opisanych wyżej podmiotów,
przygotował listę działań priorytetowych. Są to między innymi, poza wspomnianą popularną biograﬁą Kolberga, rozbudowa serwisu internetowego poświęconego jego działalności6, wydanie bajek pochodzących z materiałów Kolbergowskich (Millerowa 2014), przygotowanie i uruchomienie aplikacji internetowej
„Przewodnik śladami Oskara Kolberga”7, zdigitalizowanie rękopisów Kolberga
i zamieszczenie ich w Internecie.
Obchody Roku Kolberga, obok popularyzacji postaci i dorobku twórczego
badacza, mają zachęcić instytucje i organizacje pozarządowe do podjęcia działań
o charakterze dokumentacyjnym, wydawniczym, naukowym, artystycznym, edukacyjnym i upowszechniającym (w zakresie folkloru słownego, muzycznego i tanecznego, sztuk wizualnych, zdobniczych i architektury regionalnej, obrzędowości
i obyczajowości, języka regionalnego i gwary) oraz promocję i przekazanie do
użytku publicznego dorobku naukowego i regionalistycznego badaczy i dokumentalistów kultury tradycyjnej8.

W tym celu uruchomiono w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego osobny program dotacyjny Kolberg 2014 – Promesa, w ramach którego można było ubiegać się o przyznanie środków na realizację zadań w trzech zakresach:
1. projekty badawcze i dokumentujące aktualny stan wybranych zjawisk kulturowych; 2. działania, dla których inspiracją jest szeroko pojęta kultura ludowa i tradycyjna oraz 3. przedsięwzięcia wydawnicze oraz udostępniające w Internecie
dorobek dokumentacyjny i badawczy Kolberga oraz jego następców9.

Recepcja materiałów Kolbergowskich i ich wykorzystanie
Przytoczone wyżej, na pewno niesatysfakcjonujące (chociaż nie zaskakujące)
wyniki ogólnopolskiego badania dotyczącego rozpoznawalności postaci Oskara
Kolberga rodzą pytania o zasadność promowania jego postaci, także w kontekście działań podjętych w ramach Roku Oskara Kolberga. Ciekawe jest także, kim
jest owe 8% respondentów, którzy dorobek Kolbergowski klasyﬁkują poprawnie
i są w stanie odpowiedzieć, kim był i czym się zajmował. Określenie potencjal6

Serwis prowadzi Instytut im. Oskara Kolberga w Poznaniu.
Jest to wspólna realizacja Instytutu Muzyki i Tańca, Instytutu im. Oskara Kolberga w Poznaniu,
Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina, Polskiego Radia oraz Instytutu Sztuki PAN.
8
Kolberg 2014 – Promesa, Program Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, http://imit.org.pl/
news/1063/57/Kolberg-2014-Promesa.html (27.02.2014).
9
http://www.mkidn.gov.pl/media/po2014/dokumenty/20130903Kolberg-wprowadzenie-strona.pdf
(27.02.2014).
7

Recepcja spuścizny Kolbergowskiej i kierunki jej upowszechniania

87

nych grup odbiorców i poznanie celów, dla których spuścizna ta jest wykorzystywana pozwoliłoby na lepsze i bardziej precyzyjne projektowanie i wdrażanie
systemu edukacyjnego realizowanego między innymi przez instytucje kultury,
a także placówki oświatowe. Na duży potencjał edukacyjny wskazywała już
w roku 2007 autorka recenzji suplementu wydanego do tomu Wołyń. Zastanawiając się nad tym, do kogo kierowane są suplementowe wydania, opatrzone tyleż specjalistycznym i wnikliwym, co nie do końca zrozumiałym dla większości
czytelników komentarzem, autorka recenzji wskazała na:
praktyczne wykorzystanie informacji z monograﬁi regionalnej Kolberga podczas prowadzonych, w ramach ścieżek międzyprzedmiotowych, zajęć z zakresu
edukacji regionalnej. Jednocześnie osiągnięty byłby dydaktyczny cel wydawania
dzieł Kolberga. Odwołanie się do tradycji daje bowiem bardzo konkretny kontekst
i stwarza możliwość wykorzystania w praktyce spuścizny Kolbergowskiej, nadania jej nowego sensu (Linda 2007: 410).

W tej wypowiedzi wskazana jest wyraźnie grupa odbiorców – osoby zajmujące się edukacją i funkcjonujące w ramach zorganizowanej edukacji formalnej,
w oparciu o wytyczne programowe. By jednak dowiedzieć się więcej o odbiorcach spuścizny Kolbergowskiej, w styczniu 2013 roku przeprowadzono ankietę
internetową. Pytania ankietowe przygotowano w taki sposób, aby zbadać stopień
rozpoznawalności istotnych szczegółów związanych z charakterem materiałów
– pod kątem muzycznym i historycznym10. Tak sproﬁlowane pytania miały dać
też odpowiedź, na ile wiedza o Kolbergu jest wiedzą potoczną, a na ile specjalistyczną, ściśle związaną z zawodem wykonywanym przez respondenta (lub kierunkiem studiów) i jego zainteresowaniami.
O wypełnienie ankiety, mającej charakter pilotażowy, zostali poproszeni
przede wszystkim studenci i absolwenci kierunków etnologia oraz muzykologia,
a zatem swego rodzaju specjaliści, dla których (w założeniu autorów ankiety)
postać badacza powinna być rozpoznawalna i nie powinni mieć oni problemu, by
wykazać się chociażby podstawowymi wiadomościami dotyczącymi jego życia
i dorobku zawodowego.
Pierwsze pytanie w ankiecie celowo sformułowano w taki sam sposób, jak
w badaniu ogólnopolskim. Na pytanie brzmiące: „Z czego jest znany Oskar Kolberg?” uzyskano 100% poprawnych odpowiedzi, które są zróżnicowane w zależności od reprezentowanej przez respondenta dziedziny. Zdecydowana większość
podkreślała fakt, iż był on badaczem terenowym, co pokazuje, że zarówno dla
etnologów, jak i muzykologów (a raczej etnomuzykologów – etnografów mu10

Ankietę składającą się z 12 otwartych i 9 zamkniętych pytań sporządzili dr Weronika Grozdew-Kołacińska (Instytut Sztuki PAN), dr Łukasz Smoluch (Instytut im. Oskara Kolberga i Katedra Muzykologii UAM) oraz autorka niniejszego artykułu. Odpowiedzi udzieliło 111 respondentów, z których
kobiety stanowiły 76%, a mężczyźni 24%.

88

Anna Weronika Brzezińska

zycznych, działających na pograniczu etnologii i muzykologii) teren jest ważnym miejscem i elementem pracy. Warto przytoczyć kilka wypowiedzi ankietowanych:
– Jest uznawany za twórcę polskiej antropologii kulturowej, autor Ludu, czyli monograﬁi poszczególnych regionów Polski (i nie tylko), gromadzącej zwyczaje, pieśni, tańce, opisy kultury materialnej i niematerialnej danych społeczności;
– Był etnografem, stworzył monumentalne dzieło (w zasadzie dzieło swojego życia) (…) Ponadto był bodajże pierwszym badaczem, prowadzącym swe badania na
tak wielką skalę;
– Był ważnym polskim XIX-wiecznym etnografem i zbieraczem folkloru. O wielkości jego dokonań świadczą: obszerność zagadnień, jakimi się zajmował (m.in.
muzyka i taniec, podania i legendy, zabawy, zwyczaje, obrzędy, gwary i dialekty,
stroje), a także próba zarchiwizowania kultury ludowej wszystkich regionów zamieszkiwanych przez ludność polską.

Z przytoczonych wypowiedzi wyłania się obraz człowieka, którego całkowicie pochłonęło jego dzieło – praca terenowa związana z rejestrowaniem zjawisk
kultur lokalnych i regionalnych. Co ciekawe, w wypowiedziach pojawia się także
reﬂeksja dotycząca przeobrażenia zawodowego Kolberga, w miarę postępu prac
terenowych, z muzyka w etnografa, którym przecież z wykształcenia nie był.
Dopiero pod koniec życia związał się ze środowiskami akademików kształconych w tym kierunku, a jego działalność naukową podsumowuje Józef Burszta:
„znaczenie Oskara Kolberga wydaje się nie maleć. W wyniku całego pracowitego żywota stworzył sam źródłowe podstawy kilku nauk (…). Każda z tych nauk
musi do jego spuścizny nawiązywać” (J. Burszta 1985: 207).
Do jakich celów zatem jest wykorzystywany jego dorobek? Uzyskane odpowiedzi można podzielić na dwie kategorie. Pierwsza wskazuje na cele naukowe,
traktując ten dorobek jako źródło poznania i wiedzy dotyczącej przeszłości danego obszaru lub dziedziny kultury (w tej grupie dominowały odpowiedzi uzyskane od etnologów i historyków). Przykładem może być następująca wypowiedź:
„[korzystam – A.W.B.] rekonstruując stan badań nad kulturą danego regionu,
wykorzystując jego prace raczej jako materiał historyczny. Korzystam zazwyczaj wtedy, kiedy potrzebuję informacji na temat konkretnych regionów dawnej
Polski oraz ich kultury”. Druga kategoria to odpowiedzi wskazujące na praktyczne zastosowanie i traktowanie dorobku Kolberga jako materiału wyjściowego twórczego jego przerabiania i odtwarzania, co jest domeną osób związanych
z muzyką i edukacją artystyczną. Oto przykład takiej wypowiedzi: „zaglądam
w poszukiwaniu tekstów i melodii, które mogą mieć ciekawą treść i melodykę.
Materiał poddaję własnej aranżacji”.

Recepcja spuścizny Kolbergowskiej i kierunki jej upowszechniania

89

Zatem, pomimo wcześniejszych wskazań, że Kolberg jest znany jako etnograf, współcześnie dla celów edukacyjnych lub artystycznych wykorzystywany
jest przede wszystkim materiał muzyczny, co jest zresztą efektem ciągłej ewolucji dyscyplin, zmian paradygmatów, a tym samym optyk badawczych. Badania źrodłoznawcze są w większym stopniu domeną folklorystów (poszukujących
tekstów folkloru) czy muzykologów (rozważających np. kwestie wariantywności poszczególnych melodii i ich ewolucji) niż etnologów (antropologów kulturowych), bardziej ukierunkowanych na studia z zakresu nauk społecznych niż
historycznych. Wskazują na to na przykład słowa Kirsten Hastrup: „Celem [antropologii – A.W.B.] jest stworzenie gruntu do porównań i generalizacji doświadczenia społecznego, na podstawie, jaką jest etnograﬁczny konkret, (…) antropologia jest uzupełnieniem historycznych czy literackich sposobów pojmowania
świata poprzez teksty” (Hastrup 2008: 10).
W świetle tego stwierdzenia postać Kolberga traktować można zatem jako
swoisty tekst (mit?) kultury, mówiący o pracy terenowej, sposobach rejestracji
i opracowywania danych, a wreszcie metodach ich interpretacji i wykorzystywania chociażby w działalności edukacyjnej. Dla współczesnych badaczy pamięć
o Kolbergu i jego dziele może stać się źródłem reﬂeksji nad uprawianą przez nich
dyscypliną, prowokując jednak nieustannie do zadawania pytania: „jakie miejsce
zajmuje i jaką rolę w kulturze danej zbiorowości odgrywa czas przeszły, oraz
w jakiej mierze absorbuje to, co było, w jakiej zaś to, co dzieje się obecnie, i to,
czego oczekuje się od przyszłości” (Szacka 2005: 31).
Nie zmieniło się od czasów Kolbergowskich jedno – kontakt z żywym człowiekiem jako źródło doświadczenia badawczego, ale przede wszystkim osobistego, wszak badacz „wchodzi w interakcje z ludźmi po to, aby ich zrozumieć”
(Buliński, Kairski 2011: 304).
Nie tylko sposób pozyskiwania materiałów w terenie i swoiste jego doświadczanie jest ważne dla osób odwołujących się do spuścizny Kolbergowskiej, ale
i usytuowanie badacza w konkretnej rzeczywistości geograﬁczno-kulturowej.
Zaproponowany przez niego podział regionalny należy jednak traktować jako
metodę porządkowania danych terenowych i ich publikowania, a nie jako cel sam
w sobie11. Skala przedsięwzięcia badawczego pozwoliła na udokumentowanie dorobku wielu kultur, nie tylko lokalnych i regionalnych, ale przede wszystkim
grup etnicznych, często w momencie, w którym zaczynały formować się idee
narodowe.
Piotr Dahlig (2014: 66) zaznacza, że te swoiste „obrazki kulturowe” utrwaliły
też stan kultur opartych na przekazie tradycyjnym – ustnym i bezpośrednim; były
11
Publikowane przez Kolberga (jak i po jego śmierci) kolejne tomy poświęcone poszczególnym
obszarom kulturowym – regionom, w pewien sposób nadal przyczyniają się do zamykania się badaczy
w granicach terytorialnych, zwłaszcza administracyjnych. Także w pracach regionalistów, dokumentujących dziedzictwo kulturowe „swoich ziem” pojawiają się odniesienia do materiałów Kolbergowskich;
zaproponowany przez niego podział terytorialny stosują do własnych badań.

90

Anna Weronika Brzezińska

nie tylko przez badacza zapisywane, ale od razu systematyzowane i klasyﬁkowane. Ujęcie zjawisk kulturowych w ramach wyróżnionych przez samego Kolberga
regionów jest i przez współczesnych jego czytelników uważane za wartość, co
determinuje sposób, w jaki korzysta się z jego dorobku. Ilustrują to wypowiedzi
uczestników ankiety:
– Korzystam (…) chcąc dowiedzieć się więcej o regionie, w którym obecnie
mieszkam; szczególnie wnikliwie przeglądam tomy dotyczące regionu, w którym
prowadzę badania;
– Aby zapoznać się ze zwyczajami, jakie panowały w danym regionie, np. dotyczące świąt, stroju, obyczajów;
– Etnograf, który jako jeden z nielicznych zebrał ogromny materiał badawczy
i opisowy z większości grup etnicznych w ówczesnej Polsce. Zbiór ten do dziś
jest ogromną skarbnicą wiedzy dotyczącą społeczności, których już nie ma, np.
Słowińców.

Kolberg zamierzał objąć badaniami Polskę w granicach sprzed rozbiorów,
a więc obszar ogromny także pod względem zróżnicowania kulturowego. W celu
zrealizowania swych zamierzeń wyjeżdżał co roku, za każdym razem starając
się odwiedzić nowy region. Podczas tych wypraw pomagali mu liczni współpracownicy (łącznie kilkudziesięciu). Wykorzystywał jednocześnie liczne publikacje dotyczące historii i kultury danego regionu (J. Burszta 1985: 204). Dzięki
temu pozostawił po sobie tak ciekawy pod względem badawczym materiał, którego wartość doceniają respondenci. Swój program badawczy wyjaśniał następująco:
postanowiłem w dalszym ciągu coraz obﬁciej mnożących się materiałów, wydawać je prowincyjami, to jest oddzielnemi cząstkami w sobie zamkniętemi. (…)
Sądzę, że ścieśnienie do ram pod względem obszaru kraju, dozwoli znowu wdać
się w szczegóły miejscowe i szerzej o danej rozpisać się okolicy, skupi zebrane
wiadomości i uwagi w jedno ognisko, okolicę uwydatni, a ztąd utoruje łatwiejszą
drogę poszukiwaniu, porównaniu, stosowaniu, badaniu, dając obok tego możność
sprawiedliwszego na nią (…) poglądu i ocenku. (…) Ułatwi się nadto nabycie go
oddzielnie osobom, które do znajomości zwyczajów pewnej okolicy większe, niż
do innej przywiązują upodobanie (Kolberg 1962: 6).

Przytoczone wcześniej wypowiedzi uczestników ankiety zdają się być właściwie spełnieniem założeń badań terenowych Kolberga, i pomimo upływu tylu
lat korespondują z nimi. Zainteresowania spuścizną (poza pobudkami natury naukowej lub prywatnej) można podzielić na te wynikające z zainteresowania daną
dziedziną życia (obyczaje, ubiór) lub danym obszarem (regionem, miejscowo-

Recepcja spuścizny Kolbergowskiej i kierunki jej upowszechniania

91

ścią). Wyłania się z tego model regionalnej monograﬁi etnograﬁcznej, za którego
twórcę Kolberg jest właśnie uważany.

Uczyć o Kolbergu czy „uczyć Kolbergiem”?
Przypominanie dzieła Oskara Kolberga rodzi pytanie, w jaki sposób robić to
na tyle skutecznie, by poszerzyć krąg odbiorców jego spuścizny. Wszak jest ona
nie tylko świadectwem minionych epok, ale przyczynić się może do pogłębiania
studiów nad stanem poszczególnych kultur lokalnych i regionalnych, jak również
redeﬁnicji tak podstawowych pojęć, jak kultura ludowa i folklor. Wciąż żywe
są dyskusje nad tym, jaki powinien być ich współczesny zakres semantyczny,
w jakich kontekstach oraz na określenie jakich zjawisk można je stosować. Ponadto należy zastanowić się, w jaki sposób i kogo uczyć o Kolbergu i jego dziele.
W programach studiów znajduje on swoje miejsce w nauczaniu historii dyscyplin
– etnologii i antropologii kulturowej, muzykologii, folklorystyki, językoznawstwa
itp. Oskar Kolberg przedstawiany jest jako jeden z reprezentantów XIX-wiecznych nurtów związanych z ludoznawstwem i stopniowym konstytuowaniem się
nauk społecznych i humanistycznych jako odrębnych dyscyplin (Damrosz 1988:
77). Dyscypliny te, związane z prowadzeniem badań terenowych, dokumentacją
i rejestracją zjawisk kultury oraz późniejszym opracowywaniem materiałów, do
jego spuścizny odnoszą się z większą lub mniejszą dozą krytycyzmu12.
Warto jednak zastanowić się nad kwestią upowszechniania wiedzy o Kolbergu i jego spuściźnie we wcześniejszej edukacji, zarówno formalnej (szkolnej), jak i pozaformalnej organizowanej przez instytucje kultury, ale także coraz
więcej organizacji pozarządowych, dla których materiały Kolbergowskie stanowią ważny punkt odniesienia w podejmowanych działaniach. Punktem przełomowym dla polskiej edukacji formalnej, w zakresie nauczania o dziedzictwie
kulturowym, był rok 199513, kiedy to we współpracy między innymi ze środowiskiem etnologów i regionalistów opracowane zostały wytyczne programowe
„Dziedzictwo kulturowe w regionie”, czego konsekwencją było wprowadzenie
do szkół, w roku 1999, ścieżki międzyprzedmiotowej „Edukacja regionalna
– dziedzictwo kulturowe w regionie” (Konieczka-Śliwińska 2011: 411)14. Twórcy
programu mocno akcentowali współczesność i konieczność kształcenia postawy
12
O tym w artykule zamieszczonym w niniejszym tomie piszą Violetta Wróblewska i Piotr Grochowski.
13
Dodać trzeba, że postulaty wprowadzenia idei regionalizmu do programów szkolnych pojawiły
się już w latach 30. XX w., kiedy to „nauczanie w połączeniu z poznawaniem swojego regionu stało się
osią przewodnią szkolnych programów nauczania” (Konieczka-Śliwińska 2011: 189).
14
Opracowane przez Ministerstwo Edukacji Narodowej założenia deﬁniowały edukację regionalną
jako wielopłaszczyznowy proces poznawania historii i kultury własnego regionu i najbliższego otoczenia w wielu aspektach (historycznym, geograﬁcznym, językowym), we współpracy z działającymi na
danym terenie instytucjami kultury i ośrodkami badawczymi.

92

Anna Weronika Brzezińska

zaciekawienia wobec tego, co dzieje się w najbliższym otoczeniu, podkreślając
jednocześnie dynamikę przekazu kulturowego:
Kultura jest (…) tożsama z tradycją zarówno historyczną, jak i tradycją żywą,
kształtowaną współcześnie. Człowiek zatem może istnieć wyłącznie jako uczestnik kultury: raz jako ten, kto tworzy i przekazuje dziedzictwo kulturowe, po wtóre
jako ten, kto jest odbiorcą i kontynuatorem tego dziedzictwa. Stąd przekaz dziedzictwa kulturowego jest pierwszym i podstawowym warunkiem trwania danej
kultury (Rozporządzenie… 1999: 21).

Proponowane treści programowe, które miały być realizowane w ramach wielu przedmiotów (międzyprzedmiotowość), w dużej mierze odpowiadały układowi treści monograﬁi Kolbergowskich, czyniąc je niejako naturalnym źródłem
wspomagającym proces dydaktyczny. Nadającym się do wykorzystania podczas
realizacji takich treści stawał się zatem Kolberg i jego dzieło, określane jako
„podstawowy zbiór” materiałów źródłowych (Kłodnicki 1999: 78)15. Ze środowisk nauczycielskich płynęły jednak sygnały o trudnościach w realizacji pełnych
założeń programowych, głównie ze względów organizacyjnych. To, co miało być
wartością programu, a zatem międzyprzedmiotowość (interdyscyplinarność), dla
wielu było główną przyczyną niemożności wypełnienia postulatów. Stąd duża
część zajęć z edukacji regionalnej odbywała się w ramach współpracy szkół
z ośrodkami kultury, a w dużej mierze także z muzeami regionalnymi (w tym
muzeami na wolnym powietrzu). Paradoksalnie zatem trudności organizacyjne
pozwoliły na zacieśnienie współpracy pomiędzy szkołami i instytucjami kultury,
skłaniając te ostatnie do przygotowania rozbudowanej oferty programowej dla
grup zorganizowanych. Edukacja regionalna stała się niejako synonimem edukacji muzealnej, przybierając w pewnym stopniu charakter pozaformalny (bez
konieczności realizowania sztywno treści zawartych w programie nauczania).
Realizacja lekcji w miejscach dysponujących odpowiednimi materiałami dydaktycznymi (m.in. eksponatami muzealnymi), odtwarzających na przykład warunki
życia mieszkańców XIX-wiecznej wsi, zbliżyła więc edukację szkolną do tego,
co można nazwać „uczeniem Kolbergiem”. Proponowane formy zajęć, oparte
często na byciu w terenie, własnych poszukiwaniach, samodzielnej rejestracji
zjawisk, pokazywały warsztat badacza terenowego, czyli to, co stanowiło podstawę pracy Kolberga, jak i wielu badaczy współczesnych.
Takie zacieśnienie współpracy pomiędzy placówkami oświatowymi i instytucjami kultury, a nawet przyznanie pierwszeństwa w edukowaniu w zakresie
15
Wraz z wprowadzeniem ścieżek międzyprzedmiotowych pojawiło się wiele tematycznych wydawnictw skierowanych dla nauczycieli, które miały być dla nich wsparciem metodycznym. Ośrodki
Doskonalenia Nauczycieli wprowadziły do swojej oferty także oferty kursów dokształcających, m.in.
w zakresie folkloru, dziedzictwa kulturowego poszczególnych regionów i sposobów rejestracji zjawisk
kultury.

Recepcja spuścizny Kolbergowskiej i kierunki jej upowszechniania

93

wiedzy o regionie tym drugim, pozwoliło – moim zdaniem – przetrwać pewnego rodzaju kryzys, jaki nastąpił w 2009 roku, w związku z ogłoszeniem nowej
podstawy programowej. W myśl jej założeń zlikwidowano ścieżki międzyprzedmiotowe, w tym także edukację regionalną. Treści z jej zakresu zostały rozdysponowane pomiędzy poszczególne przedmioty, co jednak z uwagi na i tak obszerne programy nauczania tychże spowodowało znaczące ich okrojenie. Edukacja
formalna stała się tym samym obszarem, w którym trudno jest znaleźć treści
związane z poznawaniem dziedzictwa kulturowego, z folklorem i współczesną
kulturą regionalną16. Wspomniany kryzys związany jest z faktem zmniejszenia
liczby godzin przeznaczonych na realizację takich przedmiotów, jak muzyka,
plastyka i wiedza o kulturze. Wpływ na to mają, wskazywane przez samych nauczycieli, trudności w skorelowaniu treści przedmiotów obowiązkowych (język
polski, historia i wiedza o społeczeństwie) z nieobowiązkowymi. Treści edukacyjne realizowane przez instytucje kultury nie do końca są też powiązane z treściami zawartymi w programach nauczania (zob. Brzezińska, Linda, Wosińska
2010: 59-60).
W nowej podstawie programowej pojawia się określenie „teksty kultury”. Są
one rozumiane jako świadectwa minionych epok, których znajomość jest ważna
ze względu na konieczność poznania historii i tradycji nie tylko swojej grupy
odniesienia (narodu, społeczności regionalnej i lokalnej), ale też innych grup
(np. mniejszości etnicznych i narodowych). Poza kanonem tekstów obowiązkowych, twórcy podstawy programowej pozostawili nauczycielom podjęcie decyzji
w zakresie doboru tekstów źródłowych. Nauczyciel kierować się może trzema
kryteriami: pragmatycznymi, estetycznymi i poznawczymi, co jest zgodne z postulatem, by szkoła kształtowała aktywność w zakresie dokonywanych wyborów kulturowych (Podstawa... 2009a: 57-58). Materiały Kolbergowskie, jako
źródło wiedzy o przeszłości i sposobach narracji o niej, odpowiadałyby przede
wszystkim dwóm ostatnim kryteriom, ze szczególnym naciskiem na kryterium
poznawcze, na przykład w zakresie sposobów opisywania zjawisk kulturowych
czy stosowanego słownictwa. Wybrane teksty Kolberga można by zestawiać
(szczególnie na poziomie szkolnictwa ponadgimnazjalnego) z publikacjami czy
wypowiedziami współczesnych badaczy i animatorów. Interesujące są na przykład wywiady z Andrzejem Bieńkowskim (Kąkiel 2014) i Maciejem Szajkowskim (Pawłowski 2012). Owi popularyzatorzy kultury tradycyjnej (szczególnie
kultury muzycznej) podkreślają w swoich wypowiedziach, iż opisywana przez
Kolberga XIX-wieczna wieś była światem niewolniczym, a kultura ludowa była
przecież uwikłana w silne systemy zależności ekonomicznych, których nie zmieniło nawet zniesienie pańszczyzny. Wprowadzenie tego rodzaju polemik w ramy
16
Nieco inaczej kształtują się programy szkół artystycznych, jednak tam również niewiele jest treści
nawiązujących do folkloru muzycznego czy tanecznego, o czym pisze m.in. Zoﬁa Wawrzyńska (2014:
257-264).

94

Anna Weronika Brzezińska

nauczania obowiązkowego stanowić może przyczynek do reﬂeksji nad zmieniającym się zakresem semantycznym określeń, które funkcjonują potocznie, takich
jak kultura ludowa i kultura chłopska. Takie podejście jest zgodne z kolejnymi
zaleceniami ekspertów komentujących propozycje podstaw programowych z zakresu edukacji historycznej i obywatelskiej, którzy zalecają taki dobór „tekstów
kultury”, by móc „odmalować względnie kompletny «obraz epoki»” (Podstawa... 2009b: 81). Zajęcia wykorzystujące teksty źródłowe przybierać mogą formę zabawy lub gier dydaktycznych (Podstawa... 2009a: 63), co nawiązuje do
nurtu rekonstrukcyjnego jako jednego ze sposobów upowszechniania kultury.
Odtwarzanie realiów danej epoki nie tylko sprzyja poznawaniu wydarzeń z przeszłości, lecz jest także formą budowania własnej tożsamości, o czym wspomina
Wojciech J. Burszta:
Zrozumieć jakiekolwiek społeczeństwo to przede wszystkim przeniknąć do zbioru opowieści, które kształtują jego dramatyczny potencjał. Narracja jest wtedy
szczególną strukturą rozumienia, dzięki której ujmujemy zdarzenia naszego życia.
Struktura ta rozwija się w czasie, jest dynamiczna i posiada zdolność do nieustannego samokorygowania się. W tej strukturze rozumienia istotną rolę odgrywa ewokacja przeszłości, podmiotowy stosunek do historii i tradycji (W.J. Burszta 2012:
145).

Rekonstrukcje historyczne odgrywają coraz większą rolę w sposobie komunikowania treści kultury i przekazywania wiedzy, z czego doskonale zdają sobie
sprawę osoby odpowiedzialne za edukację w instytucjach kultury. Projektowanie wydarzeń edukacyjnych opartych na odtwarzaniu warunków wsi, inscenizacje związane z rokiem obrzędowym i cyklem zajęć gospodarczych, takie jak
Noc Kupały, dożynki, sianokosy, skubanie pierza, są nie tylko podstawowym
sposobem ożywiania ekspozycji muzealnych, ale przede wszystkim atrakcyjną
formą edukowania młodych odbiorców. Nauczanie przez zabawę i współuczestnictwo w wydarzeniach plenerowych staje się główną drogą komunikowania
treści kultury (W.J. Burszta 2012: 149). Materiały Kolbergowskie pełnić mogą
rolę pośrednika, a omawianie ich w warunkach szkolnych stać się może dobrym
przygotowaniem do świadomego uczestnictwa w kulturze i w odbiorze działań
przygotowywanych przez instytucje kultury.
Wobec takiej sytuacji w kształceniu formalnym szczególna rola przypadła
szkolnictwu pozaformalnemu, prowadzonemu, poza wspomnianymi muzeami
i innymi instytucjami kultury, także w środowisku organizacji pozarządowych.
Te ostatnie wydają się szczególnie predestynowane do realizacji idei edukacji
regionalnej, ponieważ nie tylko nauczają o środowisku lokalnym, ale często się
z niego wywodzą i treści lokalne oraz regionalne są główną osią ich działań.
Istnieją także organizacje pozarządowe, które mają zasięg ogólnopolski; do nich

Recepcja spuścizny Kolbergowskiej i kierunki jej upowszechniania

95

należy Fundacja Rozwoju Dzieci im. Komeńskiego. W Roku Kolberga przyjęła
ona na siebie, wraz z Forum Muzyki Tradycyjnej, odpowiedzialność za realizację
programu „Mały Kolberg”, który został wpisany na listę działań priorytetowych
w ramach obchodów Roku Kolberga. To, jak piszą organizatorzy:
pozwoli zwiększyć umiejętności w zakresie prowadzenia zajęć z dziećmi na bazie muzyki ludowej, śpiewu i tańca, we współpracy z lokalnymi społecznościami,
w szczególności z osobami starszymi. Zaproszenie do udziału w projekcie kierujemy do animatorów i animatorek, zainteresowanych poszukiwaniem tradycji
w swoich społecznościach lokalnych17.

W ramach programu przewidziano realizację warsztatów w siedmiu regionach Polski (Wielkopolska, Warmia i Mazury, Łódzkie, Lubelszczyzna, Mazowsze oraz Beskid Żywiecki), we współpracy z lokalnymi animatorami oraz osobami związanymi ze środowiskiem muzyki tradycyjnej. To także symboliczny
powrót muzyki tradycyjnej wraz z jej funkcjami poznawczymi i integracyjnymi,
co jest szczególnie istotne w czasach, gdy „dobra kompetencja w zakresie folkloru jest w stosunkowo wyższym procencie pochodną «miejskości»” (Bukraba-Rylska 2005: 208).
Celem intensywnych warsztatów jest przekazanie wiedzy dotyczącej treści
i źródeł folkloru konkretnego regionu, która – wzbogacona o wskazówki metodyczne – ma się przyczynić do wzrostu kompetencji dydaktycznych osób na co
dzień pracujących z dziećmi. Taki żywy przekaz treści kultury ma spowodować
szersze zaistnienie elementów folkloru w edukacji, głównie małych dzieci. Tym
samym z muzyki ludowej i tańca ludowego, kojarzonych potocznie z folklorem
scenicznym oderwanym od odbiorców i od naturalnych warunków, powinno zostać zniesione to swoiste odium. Jednocześnie ten sposób nawiązania do spuścizny Kolbergowskiej współgra z ogólną tendencją do coraz szerszego odwoływania się do dorobku kultur regionalnych.
Można sobie wyobrazić, że dzisiaj, przy narastającym światowym trendzie i zainteresowaniu etnomuzyką, wiele tekstów i melodii (…) z dzieł Kolberga może stać
się inspiracją (…). Mogą one również zostać wykorzystane w pracy umuzykalniającej i zapoznającej dzieci i dorosłych z tradycją. Pedagodzy mogą znaleźć tu nie
tylko źródło inspiracji, lecz także odniesienia do regionu i wspomnień z dzieciństwa (Lewińscy 2014: 22).

17

O projekcie „Mały Kolberg”, http://www.frd.org.pl/pl/aktualnosci/aktualnosc/_1773 (31.05.2014).

96

Anna Weronika Brzezińska

Podsumowanie
Biograﬁa Oskara Kolberga, badacza pochodzącego z rodziny o prusko-francuskich korzeniach, który poświęcił się dokumentowaniu przejawów życia
mieszkańców wsi, jest doskonałym świadectwem czasów, w jakich przyszło mu
żyć i pracować. Wiek XIX to przecież nie tylko epoka przemysłowa i czas gwałtownych zmian społecznych i politycznych, ale zarazem okres rozwoju dyscyplin naukowych badających dynamikę zmian społecznych. To także gwałtownie
zmieniająca się codzienność. Za życia Kolberga wynaleziono telefon, telegraf
i aparat fotograﬁczny, które znacząco wpłynęły zarówno na sposób przekazywania treści kultury, jak i na metody dokumentowania życia codziennego.
Potencjał edukacyjny spuścizny Kolbergowskiej jest wielowątkowy i wielopłaszczyznowy. To nie tylko materiał źródłowy mogący stanowić pole do badań
historycznych, także porównawczych. Jestem przekonana, że dla wielu zainteresowanych ta sfera codzienności to nadal punkt wyjścia do badań podejmowanych
współcześnie. Jednocześnie postać Kolberga może stać się symbolem uczonego
i badacza, a zarazem pasjonata konsekwentnie budującego swoją sieć badawczą,
dzięki której w stosunkowo krótkim czasie był w stanie zebrać imponujący materiał terenowy. Nie dysponując takimi udogodnieniami, jak rejestratory dźwięku i obrazu (choć pierwszy fonograf został skonstruowany za życia Kolberga
– w r. 1878), potraﬁł utrwalić obraz dokumentowanej rzeczywistości, który dla
współczesnych badaczy jest nadal czytelny i atrakcyjny, co nie znaczy, że nie
wzbudza wątpliwości, chociażby natury metodologicznej.
Kierunki upowszechniania spuścizny Kolbergowskiej można zróżnicować
w zależności od odbiorców. Grupami docelowymi są, poza pracownikami naukowymi, środowiska związane ze szkolnictwem sformalizowanym (nauczyciele oraz
uczniowie) i niesformalizowanym (pracownicy instytucji kultury i osoby związane
z organizacjami pozarządowymi). Dla pierwszej grupy ważnym źródłem wiedzy
i inspiracji do projektowania własnych programów edukacyjnych są w pierwszej
kolejności tomy Kolbergowskie traktowane jako „teksty kultury”, ale też materiały
znajdujące się w serwisie internetowym prowadzonym przez Instytut im. Oskara
Kolberga (mapa regionów, wersje elektroniczne poszczególnych tomów oraz ich
suplementów, informacje biograﬁczne o Kolbergu). Materiały te mogą stymulować
do poszukiwania innych źródeł po to, aby podejmować próby ich porównywania
i budowania reﬂeksji nad sposobami opisywania świata. Z kolei dla osób związanych z instytucjami kultury i organizacjami pozarządowymi spuścizna Kolbergowska to przede wszystkim materiał porównawczy, stanowiący także punkt odniesienia do badań oraz dokumentacji realizowanych współcześnie.
Materiały zebrane przez Kolberga i jego współpracowników mogą odegrać istotną rolę w kontekście wdrażanego obecnie w Polsce systemu ochrony
niematerialnego dziedzictwa kulturowego (zgodnie z postulatami Konwencji
UNESCO z 2003 r.). Tworzone rejestry zjawisk kulturowych (na szczeblach re-

Recepcja spuścizny Kolbergowskiej i kierunki jej upowszechniania

97

gionalnych i ogólnopolskim) opierać się mogą na inwentarzu zjawisk w układzie
regionalnym dokonanym właśnie przez Kolberga. Porównanie stanu zachowania
praktyk kulturowych poprzez zestawianie materiałów Kolbergowskich z tymi,
które zebrali badacze kolejnych pokoleń, stanowić może podstawę do reﬂeksji
nad trwaniem pewnych zjawisk, ich przemianami, zanikiem oraz odtwarzaniem,
ale także często instrumentalnym traktowaniem wybranych elementów tradycji
w kampaniach promocyjnych i tworzeniu tak zwanych produktów turystycznych.
Przede wszystkim jednak realizacja idei edukacji regionalnej winna być oparta na
świadomym uczestnictwie w kulturze, co znalazło odzwierciedlenie w komentarzach do podstawy programowej przedmiotu „wiedza o kulturze”:
Przedmiotem interpretacji powinny być nie tylko dzieła sztuki, lecz także np. praktyki
świąteczne, zachowania codzienne oraz wytwory nieartystyczne, analizowane zwłaszcza w kontekście podstawowych wymiarów doświadczania kultury: czasu, przestrzeni
i ciała – jednym słowem, całość ludzkiego udziału w kulturze (Podstawa... 2009c: 50).

Bardzo aktualne w Roku Kolberga wydają się także słowa znawczyń spuścizny
Kolbergowskiej – Elżbiety Millerowej i Agaty Skrukwy, które rozpatrują ją w kontekście czasów, w jakich żył i dokumentował: „Potrzeba poznania całokształtu życia ludu, systematycznej dokumentacji wszystkich przejawów jego kultury staje
się jednym z najważniejszych i najpilniejszych zadań epoki” (Millerowa, Skrukwa
1982: 35).
W roku obchodów dwusetnych urodzin Oskara Kolberga duży nacisk położono nie tylko na upowszechnienie dorobku tego badacza, ale także jego zawodowych następców, kolejnych pokoleń etnografów. Przyznanie szczególnego statusu badaczom terenowym sprzyja budowaniu ogólnej reﬂeksji dotyczącej stanu
świadomości odnośnie do dziedzictwa kulturowego oraz wartościowania jego
poszczególnych elementów. Kolberg-zbieracz i Kolberg-dokumentalista to postać modelowa dla tych wszystkich, których praca zawodowa czy pasje życiowe
ukierunkowane są na dokumentowanie otaczających ich zjawisk. Tak jak Kolberg
są oni świadomi „nieuchronności zmian w całokształcie kultury ludowej” (Millerowa, Skrukwa 1982: 39), dążąc zarazem do rozpropagowania idei rejestrowania
tych zmian. Nie zapominają jednocześnie o różnych sposobach docierania do jak
najszerszego grona zróżnicowanych odbiorców – profesjonalistów, amatorów,
miłośników, ale też do osób, które o Kolbergu i jego następcach wiedzą niewiele.
Kolberg wytyczał dopiero drogę. Im właśnie – jako specjalistom – pozostawił ocenę [źródeł – A.W.B.] rozleglejszą i gruntowniejszą, jak i głębsze nad nimi studia.
Sam zaś rolę swoją ocenił skromnie w słowach: „Ja daję właśnie materiał do tych
wszystkich prac i mam go dużo jeszcze w tece” (Millerowa, Skrukwa 1982: 102).
Słowa kluczowe: Rok Oskara Kolberga, edukacja regionalna i kulturowa, upowszechnianie, spuścizna Kolbergowska

98

Anna Weronika Brzezińska

LITERATURA
Brzezińska A.W., Linda K., Wosińska M.
2010
Określenie potencjału edukacyjnego instytucji upowszechniania kultury województwa wielkopolskiego w zakresie oferty dla dzieci i młodzieży
(na przykładzie muzeów etnograﬁcznych i regionalnych oraz skansenów),
https://repozytorium.amu.edu.pl/jspui/bitstream/10593/2930/1/muzealna_
aktywizacja_kulturowa_dla_dzieciraport.pdf (07.07.2014).
Bukraba-Rylska I.
2005
Dziedzictwo kulturowe polskiej wsi w społecznej (pod)świadomości,
w: A. Szpociński (red.), Wobec przeszłości. Pamięć przeszłości jako element kultury współczesnej, Warszawa: Instytut im. Adama Mickiewicza,
s. 197-213.
Buliński T., Kairski M.
2011
Wiedza terenowa w antropologii. W poszukiwaniu nowego wymiaru badań
terenowych, w: T. Buliński, M. Kairski (red.), Teren w antropologii. Praktyka badawcza we współczesnej antropologii kulturowej, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, s. 291-333.
Burszta J.
1985
Chłopskie źródła kultury, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.
Burszta W.J.
2012
Podwójna tożsamość rekonstruowana, w: W.J. Burszta, A. Karwacki,
J. Nowiński, K. Olechnicki, T. Szlendak (red.), Dziedzictwo w akcji. Rekonstrukcja historyczna jako sposób uczestnictwa w kulturze, Warszawa:
Narodowe Centrum Kultury, s. 141-158.
Bystroń J.S.
1926
Wstęp do ludoznawstwa polskiego, Lwów: nakład i własność K.S. Jakubowskiego.
Dahlig P.
2014
Między tradycją kolbergowską a teraźniejszością, w: W. Grozdew-Kołacińska (red.), Raport o stanie tradycyjnej kultury muzycznej, Warszawa:
Instytut Muzyki i Tańca, s. 66-76.
Damrosz J.
1988
Rozwój pojęć podstawowych w polskiej nauce o kulturze ludowej do 1939
roku, Wrocław, Warszawa, Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Gudehus Ch., Welzer H.
2011
O metodzie i teorii badań nad przekazem kulturowym, „Kultura i Społeczeństwo” 55: 4, s. 65-75.
Hastrup K.
2008
Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teorią, przeł. E. Klekot,
Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Kąkiel A.
2014
Kolberg – nowe zjawisko, rozmowa z prof. Andrzejem Bieńkowskim, „Tygodnik Przegląd” 7, http://www.przeglad-tygodnik.pl/pl/artykul/kolbergnowe-zjawisko-rozmowa-prof-andrzejem-bienkowskim (07.07.2014).

Recepcja spuścizny Kolbergowskiej i kierunki jej upowszechniania

99

Kłodnicki Z.
1999
O sposobach gromadzenia materiałów z zakresu regionalnego dziedzictwa
kulturowego, w: S. Bednarek (red.), Edukacja regionalna, dziedzictwo kulturowe w zreformowanej szkole, Wrocław: Wydawnictwo DTSK Silesia,
s. 72-93.
Kolberg O.
1962
Sandomierskie, Dzieła Wszystkie, t. 2, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.
Konieczka-Śliwińska D.
2011
Edukacyjny nurt regionalizmu historycznego w Polsce po 1918 roku. Konteksty – koncepcje programowe – realia, Poznań: Instytut Historii UAM.
Krzyżanowski J.
1955
Oskar Kolberg i jego dorobek w dziedzinie literatury ludowej, „Lud” 42: 1,
s. 9-34.
Kurkowska-Budzan M.
2011
Informator, świadek historii, narrator – kilka wątków epistemologicznych
i etycznych „oral history”, „Wrocławski Rocznik Historii Mówionej” 1,
s. 9-34.
Lewandowska I.
2011
„Oral history” we współczesnej Polsce – badania, projekty, stowarzyszenia, „Wrocławski Rocznik Historii Mówionej” 1, s. 81-103.
Lewińscy T. i A.
2014
Oskar Kolberg – w dwusetną rocznicę urodzin, „Wychowanie w Przedszkolu” 4 (727), s. 20-22.
Linda K.
2007
Oskar Kolberg, „Wołyń. Suplement do tomu 36. Dzieła Wszystkie”, t. 84,
z rękopisów i źródeł drukowanych zebrała i opracowała Agata Skrukwa,
opracowanie muzykologiczne Anna Ruda, Instytut im. Oskara Kolberga,
Poznań 2002 [rec.], „Lud” 91, s. 407-410.
Millerowa E. (wybór i oprac.)
2014
Aż tu nagle… Bajki ze zbiorów Oskara Kolberga, Poznań, Warszawa: Instytut im. Oskara Kolberga, Instytut Muzyki i Tańca.
Millerowa E., Skrukwa A.
1982
Oskar Kolberg (1914-1890), w: H. Kapełuś, J. Krzyżanowski (red.), Dzieje folklorystyki polskiej 1864-1918, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo
Naukowe, s. 25-103.
Pawłowski R.
2012
Maciej Szajkowski: jak cham z chamem, „Gazeta Wyborcza”, http://wyborcza.pl/1,75475,12291009,Maciej_Szajkowski_Jak_cham_z_chamem.
html (07.07.2014).
Podstawa…
2009a
Podstawa programowa z komentarzami, tom 2. Język polski w szkole podstawowej, gimnazjum i liceum, https://archiwum.men.gov.pl/images/stories/pdf/Reforma/men_tom_2.pdf (07.07.2014).

100

Anna Weronika Brzezińska

Podstawa programowa z komentarzami, tom 4. Edukacja historyczna i obywatelska w szkole podstawowej, gimnazjum i liceum, https://archiwum.
men.gov.pl/images/stories/pdf/Reforma/men_tom_4.pdf (07.07.2014).
2009c
Podstawa programowa z komentarzami, tom 7. Edukacja artystyczna
w szkole podstawowej, gimnazjum i liceum, https://archiwum.men.gov.pl/
images/stories/pdf/Reforma/men_tomom_7.pdf (07.07.2014).
Rozporządzenie...
1999
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 lutego 1999 r.
w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego, http://isap.sejm.
gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19990140129 (07.07.2014).
Skrukwa A.
2014
Oskar Kolberg 1814-1890, Poznań, Warszawa: Instytut im. Oskara Kolberga, Instytut Muzyki i Tańca.
Smoluch Ł.
2014
Oskar Kolberg (1814-1890). Dostępność dzieła, świadomość społeczna,
obecność w przestrzeni publicznej i mediach, w: W. Grozdew-Kołacińska
(red.), Raport o stanie tradycyjnej kultury muzycznej, Warszawa: Instytut
Muzyki i Tańca, s. 12-38.
Szacka B.
2005
Przeszłość jako wymiar czasu, w: A. Szpociński (red.), Wobec przeszłości.
Pamięć przeszłości jako element kultury współczesnej, Warszawa: Instytut
im. Adama Mickiewicza, s. 31-36.
Uchwała Sejmu...
2013
Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 6 grudnia 2013 r. w sprawie ustanowienia roku 2014 Rokiem Oskara Kolberga, http://orka.sejm.
gov.pl/proc7.nsf/uchwaly/1784_u.htm (12.03.2014).
Wawrzyńska Z.
2014
„Polski Folklor Muzyczny” w szkołach muzycznych I i II stopnia, w: W. Grozdew-Kołacińska (red.), Raport o stanie tradycyjnej kultury muzycznej,
Warszawa: Instytut Muzyki i Tańca, s. 257-264.
2009b

Źródła internetowe:
Instytut im. Oskara Kolberga w Poznaniu, http://www.oskarkolberg.pl (07.07.2014).
O projekcie „Mały Kolberg”, http://www.frd.org.pl/pl/aktualnosci/aktualnosc/_1773
(31.05.2014).
Kolberg 2014 – Promesa, Program Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego,
http://www.mkidn.gov.pl/media/po2014/dokumenty/20130903Kolberg-wprowadzeniestrona.pdf (27.02.2014),
http://imit.org.pl/news/1063/57/Kolberg-2014-Promesa.html (27.02.2014).

Recepcja spuścizny Kolbergowskiej i kierunki jej upowszechniania

101

Anna Weronika Brzezińska
KOLBERG’S HERITAGE RECEPTION AND DIRECTIONS
OF ITS POPULARIZATION
(Summary)
Oskar Kolberg’s Year celebrated in 2014 provides an ideal opportunity for reﬂecting
on trends in popularization of the researcher himself and his works. The aim of the article
is to consider the recognition of Oskar Kolberg as a person, as well as his heritage. Such
issues as potential recipients of his works and the way in which the materials can inspire
subsequent generations of researchers and documentalists are also discussed in the article.
According to the survey research conducted at the beginning of 2014 only 8% of
adult Poles were able to answer the question who Oskar Kolberg was. This result poses
an opportunity to consider the ways of popularizing Kolberg’s materials among different
groups of recipients. The way of popularization depends on the target group, their abilities and needs. Additionally, the author conducted an Internet survey among persons
professionally related to culture and science popularization that referred to the recognition of Kolberg himself, as well as his works. To a great degree, the surveyed referred to
his works in search of inspirations for modern educational and animation practices. All
the same the initiatives that originate in regional education become the main direction
of popularizing knowledge about Kolberg’s work. Due to the programme changes introduced in 2009 in the compulsory educational system, this type of information has been
marginalized and dispersed, which poses a huge educational challenge to cultural institutions. These institutions themselves are primarily responsible for education as regards the
knowledge about regions and available source material.
Key words: Oskar Kolberg’s Year, regional and cultural education, popularization, Kolberg’s heritage
Anna Weronika Brzezińska
Department of Ethnology and Cultural Anthropology
Adam Mickiewicz University
św. Marcin Street 78
61-809 Poznań, Poland
annaweronika@op.pl

9f9240bb2c72ee5e631f06b35ffb9d2a.pdf

Media

New Tags