f55e9d91359ab52fd60eb148312e11fe.pdf

Media

Part of Antropologia medyczna dzisiaj. Zarys problematyki i perspektywy teoretyczne/ Lud, 2013, t. 97

extracted text: Antropologia medyczna dzisiaj. Zarys problematyki i perspektywy teoretyczne

Lud, t. 97, 2013
87

IZABELLA MAIN, ANNA WITESKA-MŁYNARCZYK
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

ANTROPOLOGIA MEDYCZNA DZISIAJ. ZARYS PROBLEMATYKI
I PERSPEKTYWY TEORETYCZNE

Wprowadzenie
Antropologia medyczna jest obecnie jedną z najszybciej rozwijających się
subdyscyplin antropologicznych1. Obejmuje wielowątkowe, interdyscyplinarne
badania naukowe, a także inspirująco łączy zaangażowanie badawcze i społeczne. Na jej pozycję wskazuje rosnący stopień zorganizowania i instytucjonalizacji.
Współczesne zainteresowania antropologów medycznych są szerokie – od wrażliwych kulturowo koncepcji zdrowia i choroby, indywidualnego doświadczenia
choroby, pluralizmu medycznego, biomedycyny, alternatywnych i komplementarnych metod leczenia, po ekonomię zdrowia czy zdrowie w ujęciu globalnym.
W niniejszym artykule omawiamy wybrane obszary współczesnej antropologii
medycznej – główne perspektywy teoretyczne i problemy badawcze oraz interesujące przykłady badań etnograﬁcznych z tego zakresu.

Perspektywy teoretyczne antropologii medycznej
W antropologii medycznej wyróżnia się kilka perspektyw teoretycznych.
W literaturze brak jednak zgodności co do ich klasyﬁkacji i roli w procesie
1

Historię subdyscypliny i polityczno-społeczny kontekst jej powstawania dobrze opisują teksty
D. Penkali-Gawęckiej: Antropologia medyczna dzisiaj: kontynuacje, nowe nurty, perspektywy badawcze (2007) czy E. Sobo: Theoretical and Applied Issues in Cross-Cultural Health Research: Key Concepts and Controversies (2004).

88

Izabella Main, Anna Witeska-Młynarczyk

kształtowania subdyscypliny (por. Good 1994; Hahn 1995; McElroy, Townsend
1996). Najczęściej wskazuje się na trzy główne podejścia teoretyczne: perspektywę ekologiczną2, interpretatywną oraz krytyczną (Baer, Singer, Susser 2003: 32).
Poniżej przedstawiamy dwa ostatnie, naszym zdaniem kluczowe, podejścia. Charakterystyczne dla badań prowadzonych w tych nurtach jest odpowiednio skupienie na człowieku i subiektywnym doświadczeniu choroby oraz zainteresowanie
wymiarem strukturalnym i aspektem politycznym współczesnych zachowań dotyczących zdrowia i choroby. Wskazać należy też na tendencję współczesnych
projektów badawczych z zakresu antropologii medycznej do interdyscyplinarności, do łączenia analizy na poziomie mikro- i makrospołecznym, w tym do
czerpania inspiracji z obu perspektyw, a także z dorobku fenomenologii.

Wokół znaczenia i narracji – perspektywa interpretatywna
Perspektywa interpretatywna łączy w sobie elementy semiotyki, teorii narracji
i fenomenologii. Jej rozwój należy rozumieć jako reakcję na dominację podejścia
ekologicznego w antropologicznych badaniach nad zdrowiem (Good 1994). Charakterystyczna jest tu koncentracja na społecznej konstrukcji znaczenia choroby,
wymiarze kognitywnym chorowania, narracji o chorobie, narracyjnym aspekcie
relacji pacjent – praktyk oraz cielesnym wymiarze chorowania (Good i in. 2010: 4).
Arthur Kleinman (1988) – główny przedstawiciel nurtu, argumentował, że ludzkie doświadczenie związane z chorobą i leczeniem jest społecznie konstruowane
i uwarunkowane kulturowo. Chorobę zaś należy rozumieć nie jako samoistny byt,
lecz jako „model wyjaśniający” (explanatory model), sposób interpretacji wyrastający z konkretnej rzeczywistości społecznej. Zarówno pacjenci, jak i praktycy
medyczni aktywnie wpływają na sposób doświadczania choroby, dokonując jej
interpretacji. Interpretacje te mogą się od siebie różnić w sposób znaczący3.
Antropolodzy pracujący w nurcie interpretatywnym wskazują na redukcjonistyczne podejście biomedycyny do choroby, traktowanie indywidualnego
doświadczenia choroby przez pacjenta jako nieistotnego dla procesu leczenia.
Sugerują, że wiedza biomedyczna dostarcza niepełnego obrazu o chorobie, cierpieniu ludzkim i procesach leczenia. Z punktu widzenia pacjenta spotkania kli2

Początki perspektywy ekologicznej w antropologii medycznej należy wiązać z nazwiskiem Alexandra Allanda z Uniwersytetu Columbia w Nowym Jorku, autora m.in. Adaptation in Cultural Evolution: An Approach to Medical Anthropology (Alland 1970). Podejście to czerpie inspiracje z teorii
ewolucji oraz z ekologii kulturowej. Kluczowe jest tu pojęcie adaptacji jednostki bądź grupy społecznej
do środowiska, w którym żyje. Zdrowie traktowane jest jako przejaw udanej adaptacji człowieka do
wyzwań ekologicznych i społecznych (zob.: Baer, Singer, Susser 2003: 32-26). Nurt ten reprezentują
obecnie m.in. Ann McElroy i Patricia Townsend. Istotny jest współczesny zwrot antropologów pracujących w perspektywie ekologicznej w stronę teorii krytycznej.
3
Konsekwencją tych obserwacji było wprowadzenie rozróżnienia na disease, illness, a później także sickness (patrz: Penkala-Gawęcka 2007: 228-230).

Antropologia medyczna dzisiaj. Zarys problematyki i perspektywy teoretyczne

89

niczne często wydają się niesatysfakcjonujące czy nieefektywne właśnie dlatego, że zinstytucjonalizowany i profesjonalny język biomedyczny nie pozostawia
miejsca dla personalizacji i dialogu (Hurwitz, Greenhalgh, Skultans 2004: 3-5).
W rezultacie osobiste narracje o chorobie najczęściej przybierają formę alternatywnej opowieści lub narracji opozycyjnej do wersji biomedycznej (Hurwitz,
Greenhalgh, Skultans 2004: 8-9). Antropolodzy medyczni zwracają uwagę na
terapeutyczny aspekt narracji. Arthur Frank pokazał, że gdy ludzie stawiają czoła poważnej chorobie, odczuwają potrzebę rekonstrukcji własnej historii życia.
Choroba może stać się podróżą, poszukiwaniem równowagi, budowaniem nowych znaczeń i sensów w sytuacji, gdy świat społeczny i życie codzienne ulegają
radykalnej zmianie (Frank 1995). Choroba niesie ze sobą „potencjał do stawania
się” (potentiality for becoming) (Biehl, Locke 2010: 343), do pracy nad sobą. Jak
argumentuje Hubert Wierciński (2012) na podstawie badań przeprowadzonych
wśród kobiet chorych na raka zrzeszonych w organizacji Polskie Amazonki Ruch
Społeczny, zmiana w obliczu choroby może dokonywać się właśnie poprzez narrację, którą autor, podobnie jak Cheryl Mattingly (2004), rozumie jako działanie
i performance. Praca Wiercińskiego egzempliﬁkuje zastosowanie metodologii
narracyjnej w celu pokazania indywidualnego doświadczenia choroby i społeczno-kulturowych sposobów jej konstruowania.
Antropolodzy wskazują też, że narracje mogą stać się narzędziem praktyków
dążących do poprawy opieki zdrowotnej4. Narracje o chorobach pozwalają na
lepsze zrozumienie człowieka i sposobu przeżywania dotykających go dolegliwości5. Są one wykorzystywane w opiece psychologicznej i psychiatrycznej, ale
praktycy biomedyczni innych specjalności najczęściej odrzucają tę metodę jako
zbyt czasochłonną. Arthur Kleinman i Don Seeman proponują więc, by w tej sytuacji praktycy korzystali z „modeli wyjaśniających chorobę” (explanatory models – EM) – narzędzia stworzonego w celu szybkiego dostępu do kulturowo
uwarunkowanego indywidualnego sposobu przeżywania choroby (Kleinman,
Seeman 2000: 236-237). Badacze rozumieją EM szeroko, jako sposoby interpretacji objawów chorobowych charakterystyczne dla pacjentów i praktyków
(przedstawicieli biomedycyny czy innych tradycji medycznych) oraz członków
bliskiego pacjentowi otoczenia społecznego (np. rodziny) (Kleinman, Seeman
2000: 236). Chodzi tu o dotarcie do etiologii choroby, wyobrażeń co do jej prze4

Przykładem zainteresowania biomedyków metodą narracyjną jest książka Johna Launera Narrative Based Primary Care (2002), której autor wskazuje na siłę dialogu w spotkaniu klinicznym, na coraz
większą otwartość na pacjenta ze strony brytyjskich praktyków biomedycznych i ich świadomość ograniczeń perspektywy biomedycznej. Zastosowanie zasad wywiadu w spotkaniu klinicznym jest jednak
bardzo trudne do realizacji w obecnych warunkach urynkowienia opieki medycznej w Wielkiej Brytanii. Problemem może też być trwałość przekonań na temat charakteru doświadczenia klinicznego, cech
lekarza i jego sposobu pracy (Launer 2002; http://www.gp-training.net/training/communication_skills/
consultation/narrative_launer.htm (20.01.2013); por. Greenhalgh, Hurwitz, eds., 1998).
5
Por. artykuł Tomasza Rakowskiego (2010), który podejmuje temat potencjału i ograniczeń metody
narracyjnej używanej w „antropologii w klinice”.

90

Izabella Main, Anna Witeska-Młynarczyk

biegu, procesu leczenia i jego skutków. W kontakcie klinicznym EM mogą być
„wspólne” bądź „opozycyjne”, czyli dzielone lub podważane przez różnie usytuowanych aktorów społecznych. Wykazują też różny stopień systematyzacji
i wielowątkowość6. Na EM mogą składać się na przykład wierzenia religijne,
wrażliwe kulturowo sposoby rozumienia procesów biologicznych zachodzących
w ciele, paradygmaty naukowe, wiedza potoczna itd. Modele te należy traktować
jako możliwe do negocjacji, co otwiera drogę do działania praktyka, który – jeśli
rozumie EM pacjenta – ma szersze możliwości dialogu z nim i wpływania na proces leczenia. Praktycy biomedycyny powinni używać EM także dla zrozumienia
rzeczywistości klinicznej.
Rozwijając studia nad narracją o chorobie, Kleinman i Seeman zwrócili uwagę, że równie ważne dla rozumienia doświadczenia choroby jest dostrzeżenie
niekognitywnych cech życia społecznego i kulturowego. Ich zdaniem, dobrze
jest wyjść w badaniach poza kategoryzowanie, interpretacje oraz nadawanie sensu i znaczeń (Kleinman, Seeman 2000: 236). Stąd perspektywa interpretatywna,
aby lepiej uchwycić doświadczenie choroby, powinna czerpać także z dorobku
fenomenologii. Fenomenologia może być traktowana jako metoda bądź jako dynamicznie rozwijająca się perspektywa teoretyczna w antropologii (Becker 2004:
127). W obu nurtach – interpretatywnym i krytycznym – fenomenologia stosowana jest na poziomie teoretycznym i metodologicznym7. Została zaadoptowana na
grunt antropologii medycznej przez Thomasa Csordasa. W odniesieniu do choroby, „fenomenologia kulturowa” (cultural phenomenology)8 (zob. Csordas 2011)
wychodzi poza narrację i kognitywne ujęcie doświadczenia choroby w stronę
teorii cielesności skoncentrowanej na tej sferze życia, która nie jest zobiektywizowana. Csordas (1994: 7) rozumie ciało jako wrażliwe kulturowo centrum
procesów percepcyjnych wieńczonych jakąś formą obiektywizacji, ale nieredukowalnych do sfery kognitywnej.
Podejście interpretatywne krytykowane jest najczęściej za ignorowanie politycznych aspektów zdrowia, choroby i leczenia oraz brak usytuowania analizy,
w której centrum jest jednostka, w szerszym kontekście społecznym i ekono-

6
Współcześnie pacjenci i praktycy często czerpią z rozmaitych ideologii ciała, zdrowia i leczenia.
Jedna osoba może używać różnych modeli wyjaśniających, przy czym każdy z nich może być legitymizowany przez inny światopogląd (Johannessen 2006: 2).
7
Przykładem zastosowania fenomenologii do badań z zakresu psychiatrii transkulturowej jest działalność Laurence’a Kirmayera – psychiatry i antropologa z Uniwersytetu McGill w Kanadzie, łączącego
perspektywy interpretatywną i krytyczną. Promuje on podejście określane jako „neurofenomenologia
kulturowa” (cultural neurophenomenology). Fenomenologia kulturowa zaburzeń psychicznych traktuje
je jako proces oraz rodzaj dialogu między doświadczeniem cielesnym i reakcjami innych, usytuowanymi w sieci lokalnych znaczeń i praktyk (Kirmayer 2012). Neurobiologia i psychiatria są w tym ujęciu
traktowane jako społecznie konstruowane systemy wiedzy i praktyki kulturowej – jako takie powinny
podlegać dekonstrukcji (por. Slaby 2012).
8
Podejście Csordasa, znane jako „fenomenologia kulturowa”, opiera się w dużej mierze na myśli
M. Merleau-Ponty’ego. Łączy ono skupienie na cielesnym przeżywaniu z analizą znaczeń kulturowych.

Antropologia medyczna dzisiaj. Zarys problematyki i perspektywy teoretyczne

91

micznym. Mocną jego stroną jest natomiast skupienie na perspektywie emicznej
osób zaangażowanych w konkretny proces choroby i leczenia.

Polityczny wymiar zdrowia – perspektywa krytyczna
Drugą kluczową perspektywą w antropologii medycznej jest krytyczna antropologia medyczna (critical medical anthropology), która koncentruje się na wymiarze
strukturalnym zdrowia, choroby i opieki zdrowotnej, uwypuklając polityczny charakter procesów związanych z tym aspektem ludzkiego życia. Do przykładowych
obszarów badań należą: wpływ polityki państwa i zasad kapitalizmu na sfery życia związane ze zdrowiem oraz na politykę zdrowotną; sposoby alokacji zasobów
w ramach systemów opieki zdrowotnej; produkcja i konsumpcja farmaceutyków.
Prace pisane w tym nurcie mają doprowadzić, między innymi, do odkrycia powiązań pomiędzy występowaniem chorób u członków określonych grup społecznych
a mechanizmami gospodarki kapitalistycznej (Singer 1995).
Badaczem, który odegrał znaczącą rolę w rozwoju podejścia krytycznego jest
Hans Baer. Jako jeden z pierwszych nakreślił on program włączania w obszar
antropologii medycznej ram teoretycznych „politycznej ekonomii zdrowia” (political economy of health) (Baer 1982). Poświęcił wiele uwagi zagadnieniu „hegemonii biomedycyny”, do której doszło, jego zdaniem, nie wskutek efektywności leczenia, lecz w wyniku rozprzestrzeniania się globalnej ekonomii rynkowej
(Baer, Singer, Susser 2003).
Antropolodzy nurtu krytycznego podkreślają, że doświadczenie osoby cierpiącej jest konstruowane i rekonstruowane w polu działań społecznych, w którym codzienność kształtowana jest przez siły polityczno-gospodarcze. Wiele
badań antropologicznych skupia się na odkrywaniu skłonności biomedycyny do
maskowania społecznej, ekonomicznej czy politycznej genezy ludzkiego cierpienia (por. Farmer 2003, 2012; Han 2012; Martin 1994; Scheper-Hughes 1992;
Zigon 2010). Jedna z najważniejszych reprezentantek nurtu krytycznego, Nancy
Scheper-Hughes (1995), określa to podejście jako „antropologię walczącą” (militant anthropology). Nawołuje innych antropologów do przyjęcia postawy zaangażowanej w walkę o sprawiedliwość społeczną i eliminację cierpienia. Jej prace,
takie jak Death Without Weeping: The Violence of Everyday Life in Brazil (Scheper-Hughes 1992), poruszają problemy cierpienia, głodu, choroby i przemocy.
Podobnie jak w perspektywie interpretatywnej, również w nurcie krytycznym
obecna jest tendencja do skupienia na jednostce i czerpania z dorobku fenomenologii. Autorem, który ciekawie łączy w swoich analizach wymiary „mikro”
i „makro”, jest João Biehl. Przykładem może być jego książka zatytułowana
Vita (Biehl 2005), o życiu w „społecznych strefach porzucenia” (zones of social
abandonment) wielkich brazylijskich miast. Analizuje on sieć powiązań między
medycyną, rodziną i ekonomią gospodarstwa domowego, lokalnymi formami

92

Izabella Main, Anna Witeska-Młynarczyk

państwowości, gospodarką i światem wewnętrznym jednostki. Pokazuje między
innymi, jak farmaceutykalizacja, w sytuacji zagubienia w świecie społecznym,
czyni człowieka uzależnionym od instytucji medycznych (Biehl 2005: 4). W sposób typowy dla perspektywy krytycznej autor odkrywa przed czytelnikiem wpływ
decyzji politycznych i biurokratycznych na człowieka dotkniętego chorobą.
Krytyczna antropologia medyczna jest głosem na rzecz prawa człowieka do
zdrowia, opieki i godności. Perspektywę tę wyróżnia skoncentrowanie na politycznych aspektach zdrowia, choroby i leczenia oraz dążenie do spojrzenia na problem
badawczy z różnych perspektyw. Wobec współczesnych zmian społecznych związanych z globalizacją, nurt ten z pewnością będzie zyskiwał na znaczeniu.

Zdrowie i choroba w obliczu globalizacji
Wobec przemian globalnych, antropolodzy medyczni rozszerzyli swoje zainteresowania na zjawiska o zasięgu światowym, takie jak problemy medyczne
związane z przeludnieniem, zanieczyszczeniem i ociepleniem klimatu oraz epidemiami czy niedożywieniem. Globalizacja przedmiotów zainteresowania antropologii medycznej oznacza, że obecnie badania nie ograniczają się do wpływu
czynników kulturowych i społecznych na zdrowie jednostek bądź grup, ale dotyczą zdrowia gatunku ludzkiego, a więc wymagają przyjęcia perspektywy światowej i analizowania interakcji między kulturami, systemami ekonomicznymi,
organizacjami politycznymi i ekologią (Helman 2001: 230). Zmiany w zdrowiu
reprodukcyjnym, rozwój turystyki medycznej, rozprzestrzenianie się badań klinicznych i pojawianie się coraz nowszych technologii biomedycznych to niektóre ze zjawisk, którymi interesują się współcześnie antropolodzy medyczni,
ujmując je w kontekście globalnych przemian.

Zdrowie globalne
Badania dotyczące „zdrowia globalnego” (global public health) prowadzone
przez antropologów dotyczą, między innymi, społecznych determinantów zdrowia, wpływu zmian klimatycznych na zdrowie, płci kulturowej i zdrowia kobiet,
polityki społecznej wobec zdrowia oraz rozprzestrzeniania się chorób. Coraz częściej antropolodzy podejmują się krytycznej analizy działań instytucji o zasięgu
globalnym, takich jak Światowa Organizacja Zdrowia (WHO)9, i ich wpływu na
dobrostan ludzi w różnych zakątkach świata (Helman 2001: 230).
9
Światowa Organizacja Zdrowia (World Health Organization, WHO) odgrywa szczególną rolę
w koordynacji działań na rzecz zdrowia globalnego. Deklarowane cele tej instytucji to prewencja i leczenie chorób, promowanie zachowań prozdrowotnych i dokumentowanie przypadków chorób.

Antropologia medyczna dzisiaj. Zarys problematyki i perspektywy teoretyczne

93

W książce Pathologies of Power Paul Farmer – antropolog i lekarz, opisuje
walkę o prawa społeczne i ekonomiczne w odniesieniu do zdrowia. Twierdzi on,
że łamanie praw człowieka jest symptomem głębokich patologii władzy i konsekwencją stosunków społecznych, które determinują, kto będzie oﬁarą, a kto
sprawcą. Autor wskazuje na konieczność badania zdrowia i praw człowieka
z perspektywy biednych, przy jednoczesnym uwzględnieniu roli państwa i organizacji międzynarodowych w kształtowaniu praktyk tych grup społecznych.
Agendy organizacji międzynarodowych w programach na rzecz zdrowia publicznego promują efektywność, pomijając sprawiedliwość. Tymczasem sprawiedliwość społeczna jest niezbędna do przestrzegania praw człowieka, w tym prawa
do zdrowia. Grupy analizowane przez Farmera (2003) to Haitańczycy zarażeni
HIV, mieszkańcy wiosek w Chiapas w czasie rewolty, nieleczeni rosyjscy więźniowie chorzy na gruźlicę – czyli społeczności wykluczone. Typowe dla autora
połączenie analizy strukturalnej i materiału etnograﬁcznego w postaci historii
życia można odnaleźć w artykule Kobiety, bieda i AIDS (Farmer 2012)10. Badacz przedstawia w nim historie trzech kobiet żyjących z HIV – Afroamerykanki
z Harlemu, córki rolnika z Haiti oraz prostytutki z Bombaju. Ukazuje – z dbałością o szczegóły etnograﬁczne – działanie szerszych sił społecznych w życiu
codziennym jednostki. Porównawcze zestawienie trzech przypadków pozwala
zrozumieć lokalną specyﬁkę pozycji społecznej chorych kobiet oraz pokazać
globalny charakter pandemii, której kluczowym elementem jest kwestia nierówności społecznych.
Lokalne i globalne zależności między polityką, produkcją leków, wiedzą
i władzą, reprezentacjami i dyskursami związanymi z AIDS w Republice Południowej Afryki scharakteryzował Didier Fassin (2007). Tragiczna historia AIDS
w RPA – szybkie rozprzestrzenienie epidemii, kontrowersje wokół jej genezy i leczenia – pisana jest równolegle ze zwycięską narracją o narodowej rekonstrukcji
po erze apartheidu (Fassin 2007: XVI). Francuski badacz wskazuje między innymi na światową polaryzację społeczeństw pod względem dostępu do leczenia
i średniej długości życia. Opisywane przez niego społeczeństwo RPA stanowi
bardzo wyrazisty przykład pokazujący, jaką rolę odgrywają nierówność, bieda
i przemoc w rozwoju epidemii. Inną pracą analizującą sytuację wykluczonych
jest książka Miriam Ticktin o opiece dla nielegalnych imigrantów we Francji.
Mimo obecności antyimigracyjnych sentymentów w polityce, wprowadzono tam
wiele specjalnych, określanych jako humanitarne, działań na rzecz imigrantów.
Na podstawie „klauzuli choroby” w prawie imigracyjnym z 1998 roku korzystają
oni z możliwości uzyskania prawa pobytu w celu leczenia stanów zagrażających
życiu, gdy taka pomoc nie jest dostępna w ich kraju pochodzenia. Oznacza to
10
Artykuł ten zamieszczono w tłumaczeniu na język polski w książce: Antropologia seksualności
(Kościańska, red., 2012), w której można znaleźć także inne interesujące opracowania dotyczące zdrowia, choroby, płci kulturowej i seksualności.

94

Izabella Main, Anna Witeska-Młynarczyk

faktycznie preferowanie chorych, zarażonych HIV, oﬁar przemocy seksualnej,
względem imigrantów zarobkowych; jednak gdy sytuacja cierpiących i chorych
ulegnie poprawie, paradoksalnie zmienia się na niekorzyść ich sytuacja migracyjna (Ticktin 2011).
Vicanne Adams, Thomas Novotny i Hannah Leslie (2008) opisują trzy podstawowe zmiany w globalnej polityce w odniesieniu do zdrowia: wzrost zaangażowania organizacji pozarządowych we wprowadzanie międzynarodowych programów z zakresu zdrowia, globalizację nauki i badań farmaceutycznych oraz
użycie militarnego języka „biobezpieczeństwa” (biosecurity) do legitymizacji
zmian wprowadzanych w polityce zdrowotnej. Antropolodzy od lat włączają się
w działalność organizacji pozarządowych zajmujących się globalnym wymiarem
zdrowia. Na przykład Paul Farmer jest zaangażowany w pracę dla organizacji
Partners in Health (PIH), która działa na rzecz lepszego dostępu biednych do
odpowiedniej opieki zdrowotnej. PIH demaskuje także szkodliwe działania międzynarodowych agencji, na przykład te, które przyczyniły się do uszczuplenia
środków na prewencję i leczenie HIV/AIDS oraz wywoływały konﬂikty, prowadząc do zwiększenia liczby zarażeń (Baer, Singer, Susser 2003: 360, 370). Inna
badaczka – Nancy Scheper-Hughes (1990: 196) wezwała antropologów medycznych do pracy „na marginesach” oraz do podważania epistemologii promujących
potężne interesy polityczne. Przykładem jej zaangażowania jest współudział
w założeniu w 1999 roku organizacji Organs Watch, wykrywającej przemyt
i handel ludzkimi organami11.
Badania Charlesa Briggsa i Marka Nichtera poświęcone historii wirusa H1N1
(„świńskiej grypy”) pokazują, jak dyskurs o biobezpieczeństwie i „obywatelstwie globalnego zdrowia” (global health citizenship) przenika się z praktyką
tworzenia „globalnych systemów nadzoru” (global surveillance systems), prowadząc do rozprzestrzeniania nowych, transnarodowych form zarządzania. Autorzy
postulują rozwój wyspecjalizowanej antropologii (medycznej) epidemii, jako
kluczowej dla zrozumienia czynników wpływających na powstawanie wiedzy
o epidemiach. Studia etnograﬁczne mają ukazać konkurujące ze sobą wersje i interpretacje, które kształtują indywidualne zachowania ludzi, a także badać sposoby dostępu do wiedzy, interpretacje i wykorzystanie zdobytych informacji wśród
przedstawicieli różnych grup interesów (np. polityków, dziennikarzy, członków
administracji) (Briggs, Nichter 2009: 189-198).
Teoretycy tacy, jak Anthony Giddens (2001) czy Ulrich Beck (1992), zaczęli podkreślać, że myślenie w kategoriach ryzyka jest współcześnie fundamentalne, a ludzkie życie jest obecnie zorganizowane w taki sposób, by zarządzać
ryzykiem. To właśnie zdrowie jest tym obszarem, w którym dyskurs ryzyka jest
najlepiej widoczny. W momencie, gdy jednostki zostaną poinformowane o ryzyku, oczekuje się od nich, że będą zachowywać się w określony sposób. Antro11

http://anthropology.berkeley.edu/users/nancy-scheper-hughes (15.01.2013).

Antropologia medyczna dzisiaj. Zarys problematyki i perspektywy teoretyczne

95

polodzy zadają pytania o to, jaki wpływ na relacje społeczne ma „świadomość
ryzyka” i dyskurs ryzyka oraz jak objawia się on pod postacią reprezentacji Innego czy różnic społecznych (Lock, Nichter 2002: 11). Badania antropologiczne
mogą eksplorować reakcje społeczności lokalnych na dyskurs ryzyka oraz rosnącą liczbę programów prewencyjnych promowanych przez międzynarodowe
agencje zdrowia, rządy i organizacje pozarządowe, a także stosunek do nadzoru
medycznego czy oczekiwania wobec testów diagnostycznych i towarzyszące im
ukryte obawy (Lock, Nichter 2002: 12). Innym ważnym pytaniem stawianym
przez antropologów jest to, w jaki sposób dyskurs ryzyka wpływa na zachowania
konsumpcyjne. Przemysł farmaceutyczny jest mocno zainteresowany wykorzystywaniem obaw i lęków związanych ze zdrowiem, oferuje całą gamę produktów
mających prowadzić do zmniejszenia dolegliwości i utrzymania dobrego stanu
zdrowia. Korzystanie z wielu rekomendowanych praktyk medycznych ogranicza
jednak w części społeczeństw brak środków, styl życia, wyznawane wartości czy
relacje władzy (Lock, Nichter 2002: 13). Etnograﬁczne badania nad zdrowiem
globalnym pokazują istnienie zasadniczych nierówności w dostępie do opieki
medycznej. Prowadzić mogą do formułowania postulatów dotyczących poprawy
zdrowia i opieki medycznej w skali globalnej i lokalnej.

Badania nad zdrowiem reprodukcyjnym
Badacze zajmujący się zdrowiem reprodukcyjnym analizują globalne i lokalne programy planowania rodziny/kontroli narodzin, które kierowane są przede
wszystkim do kobiet. Programy tworzone są głównie w celu podnoszenia świadomości korzyści ze zmniejszenia wielkości rodziny. Jednakże coraz częściej –
głównie w Europie Zachodniej – ma też miejsce promowanie większych rodzin.
Antropolodzy zauważają, że planowanie rodziny nie jest potrzebą uniwersalną
i jest powiązane z przekonaniami na temat wartości, jaką są dzieci. W wielu kulturach potomstwo jest znakiem statusu, a płodność stanowi wartość społeczną,
szczególnie tam, gdzie śmiertelność przy narodzinach jest wysoka. W różnych
społecznościach stosowanie antykoncepcji jest odrzucane ze względów religijnych, kulturowych, ekonomicznych czy politycznych. Wprowadzanie programów kontroli urodzeń w krajach rozwijających się bywa odbierane jako forma
kolonializmu, a popularne przekonania o antykoncepcji, w tym wiązanie jej
z etiologiami chorób, powodują jej odrzucanie (Helman 2001: 231-233). Margaret Lock i Vinh-Kim Nguyen (2010: 114) wskazują na konsekwencje działań
mających na celu kontrolowanie wielkości populacji: zarówno pozytywne (poprawa pozycji kobiet), jak i negatywne (wzrost przemocy domowej, aborcje ze
względu na płeć płodu, zwiększanie nierówności odnoszących się do płci i klasy
społecznej). Programy planowania rodziny wprowadzane były szeroko od lat 70.
XX wieku w odpowiedzi na teorie neomaltuzjańskie, których zwolennicy prze-

96

Izabella Main, Anna Witeska-Młynarczyk

strzegali przed wzrostem ludności Ziemi szybszym niż wzrost produkcji rolnej,
niezbędnej do wyżywienia ludzkości. Już w 1952 roku w Indiach wprowadzono
pierwsze programy kontroli urodzeń, obejmujące dystrybucję środków antykoncepcyjnych i przymusową sterylizację ludzi pochodzących często z najuboższych
grup społecznych. Badania etnograﬁczne pokazują jednak, że sterylizacja miała
w tym przypadku więcej wspólnego z prawami własności i korzyściami majątkowymi12 niż z planowaniem rodziny (Lock, Nguyen 2010: 120-125). Innym
znanym przykładem odgórnego sterowania zdrowiem reprodukcyjnym jest „polityka jednego dziecka” wprowadzona od lat 70. w Chinach (Greenhalgh 2008).
Zdrowiem reprodukcyjnym kobiet indiańskich w Meksyku, w tym programami
państwa służącymi ograniczeniu przyrostu naturalnego, zajęła się w swoich badaniach Anna Wądołowska (2012).
Zjawiskiem powiązanym z kontrolą urodzeń jest dążenie do „selekcji płci”
(sex selection). Praktyka ta, powszechna w wielu kulturach, osiąga nowy wymiar
w dobie szerokiego dostępu do urządzeń ultrasonograﬁcznych (Lock, Nguyen
2010: 113). Występuje w szczególnym nasileniu w Indiach, Chinach, Korei Południowej i na Tajwanie, gdzie wynika z preferowania synów. Nie jest to bynajmniej zjawisko nowe – źródła historyczne opisują przypadki dzieciobójstwa
od czasów starożytnych. Mimo że praktyki selekcji płci są nielegalne, statystyki
pokazują gwałtowny wzrost proporcji dzieci płci męskiej w stosunku do żeńskiej
w Indiach i Chinach od czasu pojawienia się w tych krajach aparatury ultrasonograﬁcznej (Lock, Nguyen 2010: 133, 137).
Kolejnym ważnym przedmiotem badań antropologów od lat 90. jest „zakłócona
reprodukcja” (disrupted reproduction) – sytuacja, gdy linearny proces życiowy, od
poczęcia przez narodziny do pojawienia się kolejnych pokoleń, zostaje zaburzony
przez niepłodność, poronienia czy aborcję (van Balen, Inhorn 2002: 4). Zaburzenie
trajektorii reprodukcyjnych może być związane z chorobami przenoszonymi drogą
płciową (w tym AIDS), ciążami pozamacicznymi, poronieniami i martwymi urodzeniami, okołoporodowymi zgonami kobiet, wcześniactwem skutkującym śmiercią
oraz niepłodnością. Analiza tych zjawisk prowadzi do debat na temat przekształceń
więzi rodzinnych i pokrewieństwa w związku z nowymi technologiami reprodukcyjnymi, na temat przekazywania i przechowywania różnych form materiału genetycznego, „prawa” do dzieci i ﬁnansowania leczenia niepłodności, zwłaszcza wśród
uboższych segmentów populacji, oraz władzy i roli mediów w kształtowaniu oczekiwań reprodukcyjnych (van Balen, Inhorn 2002: 5). Antropolodzy zajęli się analizą
dyskursów dotyczących niepłodności, indywidualnych doświadczeń kobiet i mężczyzn, związanych z reprodukcją, oraz globalnych i lokalnych wymiarów leczenia
(por. van Balen, Inhorn 2002; Browner, Sargent, eds., 2011).

12

Przymusowe sterylizacje w Indiach przeprowadzano wśród najuboższych, a służby medyczne
otrzymywały dodatkowe wynagrodzenia, w zależności od liczby wykonanych zabiegów.

Antropologia medyczna dzisiaj. Zarys problematyki i perspektywy teoretyczne

97

Na gruncie polskim analizę debaty związanej z leczeniem niepłodności metodą in vitro przeprowadziła Magdalena Radkowska-Walkowicz (2011). Autorka
zestawia przykłady użycia różnych języków przez strony zaangażowane w dyskurs o in vitro, wskazując, że to język nauki (a nie emocji czy etyki) odgrywa
główną rolę w dyskusjach pomiędzy osobami leczącymi się z powodu niepłodności i przedstawicielami Kościoła.

Turystyka medyczna oraz zdrowie i leczenie migrantów
Kolejne zjawisko w polu zainteresowań antropologów medycznych, powiązane zarówno z kwestiami ekonomicznymi, etycznymi, prawnymi, jak i przemianami globalnymi, to tak zwana turystyka medyczna (medical tourism). Do
najważniejszych przyczyn turystyki medycznej należą wysoki koszt leczenia
w krajach zachodnich i długi okres oczekiwania na specjalistyczne leczenie.
Państwa takie, jak Indie, Tajlandia, Singapur i Argentyna oferują wyspecjalizowaną infrastrukturę medyczną w klinikach posiadających zachodnie akredytacje
i personel wykształcony w USA lub Europie. Szczególnie popularne jest leczenie stomatologiczne, chirurgia okulistyczna, transplantacje, chirurgia estetyczna,
operacje serca i leczenie niepłodności. Te praktyki medyczne przynoszą rosnące
dochody i stają się ważnym sektorem gospodarki państwa przyjmującego turystów medycznych. Powstają specjalne „pakiety turystyczno-medyczne” obejmujące leczenie wzbogacone o opiekę pooperacyjną, korzystne połączenia lotnicze
oraz zwiedzanie i wypoczynek (Womack 2010: 305).
W interpretacji krytycznej, czerpiącej z teorii postkolonialnej, turystyka medyczna stanowi przykład kontaktu między centrum i peryferiami (kraje bogate
versus rozwijające się), ekskluzywnej konsumpcji i nierówności w dostępie do leczenia. Skoro celem podróży turystów medycznych są często kraje postkolonialne, można interpretować to zjawisko jako jeden z wyrazów neokolonializmu (Buzinde, Yarnal 2012: 784). Turystyka medyczna prowadzi do licznych problemów
etycznych: pracy lekarzy na rzecz turystów, a nie lokalnych pacjentów, nierówności w dostępie do leczenia oraz uzyskiwania korzyści ﬁnansowych przez prywatnych inwestorów. Niektóre prywatne kliniki przeznaczają część dochodów na pomoc medyczną lokalnym pacjentom, nie jest to jednak regułą (Womack 2010: 36).
Jednym z popularnych wśród średniozamożnych Amerykanów kierunków podróży medycznych jest Kostaryka, gdzie poddają się oni tanim operacjom plastycznym. Sara Ackerman (2010) traktuje ten fenomen jako formę zmedykalizowanej
rozrywki, zlokalizowanej w elitarnych przestrzeniach hoteli i klinik medycznych.
Transnarodowe praktyki medyczne pogłębiają nierówności społeczne w wymiarze globalnym, między innymi poprzez wartościowanie produktu pojawiającego
się na rynku medycznym. Andrea Whittaker i Amy Speier (2010), na przykładzie
materiału etnograﬁcznego z Czech, Indonezji i USA, zwracają uwagę na proce-

98

Izabella Main, Anna Witeska-Młynarczyk

sy komodyﬁkacji ciał i ich części przydatnych do reprodukcji. Na opisywanym
przez nich rynku komórek jajowych, embrionów i spermy dochodzi do hierarchizacji materiału biologicznego, który jest oceniany pod względem kraju pochodzenia czy cech charakterystycznych dawców.
Turystyka medyczna dotyczy najczęściej zamożnych mieszkańców Ziemi,
dlatego wywołuje dyskusje nad równością i sprawiedliwością w dostępie do
zdrowia i leczenia. Zjawisko to ma jednak różną skalę i wymiary. Wielu migrantów korzysta z pomocy medycznej w kraju pochodzenia ze względu na niższą cenę leczenia prywatnego, komfort kontaktu z lekarzem (znajomość języka
i norm zachowań) oraz wiedzę o rynku medycznym (Main 2012). Dla pacjentów
cierpiących na groźne dla życia choroby turystyka medyczna może być jednak
koniecznością. Na przykład w Jemenie, jak pokazuje Beth Kangas (2007), podróże do Indii i Jordanii są podejmowane nawet przez niezamożnych pacjentów
cierpiących na choroby nowotworowe czy choroby serca, zaś przyczyną leczenia
się za granicą jest słabość infrastruktury medycznej i brak zaufania do miejscowej służby zdrowia. Autorka postuluje używanie terminu „podróż medyczna”
zamiast „turystyka medyczna”, gdyż termin „turystyka” może implikować przyjemność czy zabawę, zaś podróże medyczne Jemeńczyków są konieczne i niejednokrotnie prowadzą do negatywnych konsekwencji zdrowotnych (np. wskutek
podróży lotniczych osób ciężko chorych, dodatkowego stresu związanego z leczeniem w innym kraju) i ekonomicznych (kredyty na leczenie, środki wydatkowane za granicą). Chorzy zmuszeni są do leczenia się za granicą między innymi
wskutek implementacji programów zdrowia globalnego, w których nacisk położono na leczenie i zapobieganie chorobom zakaźnym, zaś trudniejsze terapie
– takie, jak leczenie chorób nowotworowych czy chorób serca – scedowano na
prywatną służbę zdrowia, nastawioną jednak bardziej na uzyskiwanie dochodów
niż pomoc pacjentom (Kangas 2007: 304).
Ważnymi przyczynami rozwoju turystyki medycznej są niewydolność systemu zdrowia i nierówności w dostępie do opieki zdrowotnej państwa wysyłającego. Ruch konsumentów medycznych przez granice państw oznacza także zmiany
w systemie zdrowia państwa przyjmującego. Prace etnograﬁczne oparte na badaniach transnarodowych pomagają zrozumieć różne lokalne uwarunkowania zachodzących transformacji (Whittaker, Manderson, Cartwright 2010) i opracować
działania zmierzające do rozwiązania pojawiających się problemów (Sobo 2009).
Migracje są powiązane ze zdrowiem w wieloraki sposób: wpływają na stan
zdrowia migrujących, prowadzą do zmiany diety, warunków życia i pracy, oznaczają przemieszczenie się do kraju z innym systemem leczenia, a sama podróż
może powodować konsekwencje zdrowotne. Migranci, w zależności od swego statusu prawnego i ekonomicznego, mogą mieć gorszy lub znikomy dostęp do opieki medycznej, choć mogą też, dzięki zamieszkaniu w kraju z powszechną opieką
medyczną, poprawić swoją sytuację. Jak pokazały Eun-Ok Im i Kyeongray Yang
(2006) na przykładzie Koreanek w USA, wzajemne oddziaływanie czynników

Antropologia medyczna dzisiaj. Zarys problematyki i perspektywy teoretyczne

99

społeczno-kulturowych, ekonomicznych, prawnych i środowiskowych powoduje, że ujęcia makrospołeczne nie oddają sytuacji poszczególnych osób. Istniejące
teorie selektywnej migracji (emigrują zdrowsi i młodsi) lub negatywnego wpływu
migracji na zdrowie (niekorzystne społeczne, polityczne i ekonomiczne warunki
migracji, konﬂikty kulturowe, słaba integracja, kryzys tożsamości, niski status
i dyskryminacja) nie wyjaśniały sytuacji zdrowotnej badanych migrantek. Autorki
wskazują na rolę statusu przed migracją, motywów migracji, trudności ekonomicznych i społecznych w nowym kraju, wsparcia grup czy kościołów etnicznych oraz
na wpływ norm kulturowych na zdrowie (Im, Yang 2006: 677). Postulują analizę
pozytywnych i negatywnych konsekwencji migracji oraz dążenia migrantów do
lepszego życia, do psychicznego i ﬁzycznego dobrostanu.
Grupy marginalizowane to tradycyjny obszar zainteresowań antropologów.
W antropologii medycznej wiele badań dotyczy grup biednych migrantów, takich
jak nielegalni migranci z państw Ameryki Łacińskiej do USA (Latinos). W ich
przypadku należy mówić o braku dostępu do pomocy społecznej i służb publicznych, braku podstawowych praw oraz systemowej marginalizacji. Antropolodzy
stoją na stanowisku, iż latynoscy migranci to przykład społeczności strukturalnie
narażonej na problemy zdrowotne. Dzieje się tak ze względu na ich podrzędną
pozycję w strukturach ekonomii globalnej oraz na długą historię deprecjacji ich
statusu w USA. Sytuację tę określa się terminem „strukturalna słabość” (structural vulnerability) (Quesada, Hart, Bourgois 2011: 2).
Na gruncie teoretycznym analiza zjawiska strukturalnej słabości prowadzi
do demistyﬁkacji roli sprawczości jednostek oraz do krytyki moralnych osądów
w odniesieniu do osób i grup doświadczających ubóstwa i kulturowej stygmatyzacji. Antropolodzy próbują uwrażliwić administracje państwowe na zdrowotne
konsekwencje nierówności społecznych, jednak programy zdrowia publicznego
wciąż koncentrują się na zmianie jednostkowych zachowań przez edukację opartą na modelu racjonalnego wyboru. Strukturalna słabość odnosi się do różnych
grup w trudnym położeniu: biednych, nieubezpieczonych, seksualnie stygmatyzowanych, niepełnosprawnych, więźniów, odmiennych rasowo czy uzależnionych. Doświadczenia tych ludzi różnią się w zależności od wieku, tożsamości
etnicznej, płci, statusu prawnego, warunków życia i pracy oraz indywidualnego
losu (Quesada, Hart, Bourgois 2011; Green 2011). Sytuacja zdrowotna migrantów stanowi ważny obszar współczesnych badań antropologicznych ze względu
na powszechność migracji oraz ich powiązania z warunkami ekologicznymi, gospodarczymi, politycznymi, prawnymi i społeczno-kulturowymi.

Farmaceutyki i badania kliniczne
Zjawisko społecznego i kulturowego funkcjonowania lekarstw stało się przedmiotem licznych studiów antropologów od lat 80. XX wieku. Wówczas zaczęto

100

Izabella Main, Anna Witeska-Młynarczyk

wskazywać na metaforycznie rozumiane „biograﬁe” leków oraz ich powiązania
z globalnymi przemianami w obrębie medycyny. Jak piszą Sjaak van der Geest,
Susan Reynolds Whyte i Anita Hardon:
antropologia farmaceutyków jest ważna dla antropologii medycznej i polityki
zdrowotnej. Dotyka również serca antropologii poprzez swoje odniesienia do koncepcji kultury versus natury, symbolizacji i transformacji społecznej, kulturowego konstruowania ciała oraz procesów globalizacji i lokalizacji (van der Geest,
Whyte, Hardon 1996: 153).

Główne pola zainteresowań antropologii farmaceutyków to lokalne warunki
produkowania i stosowania leków, znaczenia przypisywane zachodnim lekom
oraz funkcjonowanie przemysłu farmaceutycznego (van der Geest, Whyte, Hardon 1996: 155).
Badanie biograﬁi farmaceutyków pozwala na poznanie etapów ich „życia”:
produkcji, wprowadzenia na rynek (przez ﬁrmy i urzędników), dystrybucji,
sprzedaży pacjentom (bezpośrednio lub za pośrednictwem recepty) oraz stosowania przez chorego. W ten proces na każdym etapie zaangażowani są ludzie
– naukowcy, urzędnicy, producenci, sprzedawcy, pacjenci – odmiennie rozumiejący znaczenie leków (jako towaru o konkurencyjnej wartości rynkowej, środka
leczenia, rozwiązania problemów medycznych) (van der Geest, Whyte, Hardon
1996: 156). Leki są traktowane zarówno jako wytwory człowieka i jego kultury,
jak i artefakty kształtujące tę kulturę i zmieniające życie codzienne. Badania życia społecznego lekarstw od laboratorium przez gabinet lekarski, aptekę, po dom
pacjenta, odsłaniają złożone relacje władzy i różnorodność znaczeń i praktyk,
w których farmaceutyki grają wiodącą rolę (Witeska-Młynarczyk 2012: 500).
Antropologia farmaceutyków daje możliwość badania relacji pomiędzy symbolami a ekonomią polityczną. Michael Oldani (2004), na podstawie badań etnograﬁcznych, a zwłaszcza własnych dziewięcioletnich doświadczeń na stanowisku przedstawiciela handlowego ﬁrmy farmaceutycznej, opisał „cykl wymiany
prezentów” między sprzedawcami, lekarzami i pacjentami w USA. Przedstawiciele ﬁrm, po nawiązaniu kontaktu z lekarzami, stosując różnorodne gratyﬁkacje
(kupony na bezpłatną kawę, długopisy, zegarki) dążyli do uzyskania większej
sprzedaży danego produktu i wypełnienia własnych zobowiązań wobec pracodawcy, a tym samym uzyskania bonusów w postaci premii, wakacji dla rodziny
czy sprzętu elektronicznego. Mimo że pacjenci nie uczestniczą w spotkaniach
lekarzy i przedstawicieli ﬁrm, są niezbędni w cyklu wymiany jako potencjalni
konsumenci leków. Dla przemysłu farmaceutycznego są tym cenniejsi, im więcej leków przyjmują, zwłaszcza długotrwale (Oldani 2004: 333-338). Rozwój
przemysłu farmaceutycznego i jego dochody związane są również ze zmianami
w opiece medycznej i pojawieniem się nowych jednostek chorobowych w międzynarodowej klasyﬁkacji chorób (International Statistical Classiﬁcation of Di-

Antropologia medyczna dzisiaj. Zarys problematyki i perspektywy teoretyczne

101

seases and Related Health Problems). Takie rozwiązania systemowe prowadzić
mogą do nadużyć. Przykładem jest postępująca, związana z interesami ﬁrm farmaceutycznych, medykalizacja ADHD i depresji dziecięcej13.
Przedstawiciele amerykańskich i europejskich ﬁrm farmaceutycznych, dążąc
do obniżenia kosztów, decydują się na prowadzenie badań klinicznych w krajach o niższych dochodach. Wybór ten motywowany jest także mniejszą liczbą
regulacji prawnych (lub ich brakiem) i kryterium biologicznym (dostęp do naive populations, to znaczy pacjentów, którzy nie zażywali dotąd żadnych leków
z grupy testowanych). Oznacza to, że wytwarzanie nowych leków oparte jest na
testach przeprowadzanych na ludziach żyjących w innych warunkach niż potencjalni konsumenci. Farmaceutyki najczęściej nie są dostępne pacjentom w krajach, w których były testowane (Lock, Nguyen 2010: 189-190). Nierówności
stają się wyraźnie widoczne w sytuacji, w której udział w testach klinicznych jest
jedynym sposobem uzyskania dostępu do leków. Pojawia się też problem świadomej zgody na udział w prowadzonych testach i świadomości konsekwencji
zażywania nowych leków.
Adriana Petryna (2005) używa pojęcia „etyczna zmienność” (ethical variability), aby pokazać wymiar etyczny procesu badań klinicznych. Antropolożka
porusza takie kwestie, jak: sposoby zachęcania pacjentów do udziału w próbach;
podawanie placebo, mimo że choroba jest zdiagnozowana; zaprzestanie leczenia po zakończeniu prób; brak możliwości działań prawnych ze strony pacjentów (często skrajnie biednych) w przypadku negatywnych konsekwencji testów.
Istotny przełom w debatach nad etycznymi aspektami badań klinicznych nastąpił po kontrowersjach związanych z testowaniem w 1994 roku azydotymidyny
(AZT) jako leku zapobiegającego transmisji HIV z matki na dziecko w okresie
okołoporodowym, gdy kontrolnie stosowano placebo w sytuacji realnego zagrożenia (Farmer 2003: 199). W rezultacie, w 2000 roku w poprawce do Deklaracji Helsińskiej wprowadzono zakaz stosowania kuracji placebo, jeśli określone
są standardy leczenia14. Jednakże amerykańska Federalna Administracja Leków
(Federal Drug Administration, FDA) uznała, iż inne dokumenty międzynarodowe zezwalające na używanie placebo pozostają w mocy. Testowanie leków na
nieświadomych pacjentach miało czasem tragiczny skutek – na przykład użycie leku Trovan w Nigerii w 1996 roku przez Pﬁzer Inc. spowodowało śmierć
11 dzieci (Petryna 2005: 188-190). Interesy ﬁrm farmaceutycznych i nadzorujących agencji dążących do uzyskania bezpiecznych leków jak najniższym kosztem powodują, że takie sytuacje mają miejsce.

13
Zob. Medicating Kids, The Medicated Child, http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/health-science-technology/ (25.01.2013).
14
Deklaracja Helsińska to dokument stworzony przez World Medical Association (Światowe Stowarzyszenie Medyczne), określający zasady przeprowadzania badań medycznych z udziałem ludzi,
podpisany w 1964 r. Najnowszą wersję przyjęto w 2008 r. w Seulu.

102

Izabella Main, Anna Witeska-Młynarczyk

Liczby dotyczące badań klinicznych prowadzonych na świecie są bardzo rozbieżne, podobnie jak dane o krajach, w których takie badania się odbywają (Petryna 2009: 3). Wiadomo, że ze względu na niskie koszty, liczebność populacji15 i brak
wcześniejszej ekspozycji na testowane substancje, badania najczęściej przeprowadzano w krajach afrykańskich i południowoazjatyckich. W ostatnich dekadach rozwinął się rynek badań w Ameryce Południowej (zwłaszcza w Brazylii) i Europie
Wschodniej (Rosja, Polska). Pomiędzy 1995 a 2006 rokiem najbardziej wzrosła
liczba testów w Rosji, Argentynie, Indiach, Polsce, Brazylii i Chinach (Petryna
2009: 13). Jest to zjawisko o dużej skali, lecz nadal słabo zbadane.

Nowe technologie biomedyczne
Tworzenie i przemiana ciała ludzkiego lub jego części za pomocą nowych
technologii to jeden z ciekawszych wątków współczesnych studiów antropologicznych. Antropologiczne interpretacje nowych technologii nawiązują najczęściej do pojęcia biowładzy (biopower). W Foucaultowskim podejściu do
technologii biomedycznych przedmiotem badania jest proces ich wytwarzania,
dystrybucji i stosowania, rozpatrywany w kontekście interesów globalnych i narodowych (biznes, przemysł, środowiska medyczne, rządy i organizacje pozarządowe), z czasem rozszerzony o doświadczenia osób, które korzystały z tych
technologii. W ostatnich latach w badaniach antropologicznych uwzględniono
element podmiotowości i sprawczości pacjentów korzystających z technologii –
skala postaw rozciąga się od pełnego wiary korzystania, pragmatycznej akceptacji lub odrzucenia, do ironicznego zdystansowania (Lock, Young, Cambrosio,
eds., 2000).
Wprowadzanie nowych rozwiązań technologicznych w biomedycynie w postaci różnego rodzaju testów oznacza uznanie konieczności stałego i regularnego
badania, a przez to nadzorowania ciała. Jak pokazuje Patricia Kaufert, debaty
wokół badań cytologicznych i mammograﬁi – metod diagnostycznych służących
wykryciu raka szyjki macicy i raka piersi, dotyczą, z jednej strony, kwestii okresu
przeżycia, kalkulacji ryzyka, kosztów i efektywności, z drugiej zaś – emocji, strachu, winy i śmierci. Radiolodzy, onkolodzy, producenci aparatury i urzędnicy,
polegając na statystykach, przekonują kobiety do badań, które mogą ujawnić potencjalne zagrożenie (Kaufert 2000: 166). Umożliwiają one jednak wykrycie nielicznych przypadków zagrożenia chorobą, tymczasem poddające się testom kobiety doświadczają przemiany podejścia do własnego ciała i osoby oraz strachu
przed chorobą. Podobnie pytania o zasadność i wymiar etyczny badań genetycznych przeprowadzanych w USA na noworodkach (testy przesiewowe), postawili
Stefan Timmermans i Mara Buchbinder, autorzy książki Saving Babies? (2013).
15

Badania kliniczne obejmują 4 etapy, etap 3 wymaga testów na 1-3 tys. osób (Petryna 2009: 12).

Antropologia medyczna dzisiaj. Zarys problematyki i perspektywy teoretyczne

103

Ten promowany przez administrację państwową program ma na celu wczesne
wykrywanie poważnych schorzeń (test obejmuje ponad 50 chorób genetycznych)
i umożliwienie jak najwcześniejszego rozpoczęcia leczenia. Jednak częste błędy diagnostyczne powodują, że rodzice muszą nieraz niepotrzebnie zmierzyć się
z informacją o chorobie dziecka, która okazuje się mylna. Na podstawie badań
etnograﬁcznych przeprowadzonych w jednej z kalifornijskich klinik, autorzy
opisują zmiany, jakie dokonują się w sposobie przeżywania wczesnego dzieciństwa i rozumienia procesów rozwojowych własnego potomstwa pod wpływem
nowych technologii (Timmermans, Buchbinder 2013).
Zmiany zachodzące w relacji między matką i dzieckiem opisuje Janelle Taylor
(2008), analizując proces włączania technologii ultrasonograﬁcznej w amerykańską kulturę konsumpcyjną. Interesujące jest wykorzystanie ultrasonografu – nazywanego przez Taylor „maszyną miłości” (love machine) – do stworzenia więzi
między matkami i ich nienarodzonymi dziećmi, między innymi w klinikach antyaborcyjnych, których pracownicy z użyciem nowych technologii zaszczepiają
ideologię pro-life. Technologia USG nie pełni jedynie funkcji diagnostycznych;
zdjęcia stały się dobrem konsumpcyjnym – „pamiątką”. Inny przykład ingerencji
technologii medycznych w życie rodzin przedstawia Elisabeth Smith (2012), badająca praktyki sztucznej laktacji w rodzinach adopcyjnych w Egipcie. Ukazuje
ona, jak stymulowanie laktacji w przychodniach laktacyjnych (poprzez użycie
leków, laktatorów, przystawianie do piersi noworodka) cementuje i legitymizuje
relację pomiędzy matką adopcyjną i dzieckiem. Źródłem tej praktyki jest charakterystyczne dla kręgu kultur islamu przekonanie o tym, że karmienie piersią
niespokrewnionego dziecka prowadzi do powstania specjalnej relacji pokrewieństwa (tzw. mleczne pokrewieństwo, ang. milk kinship), która w oczach bezdzietnych rodzin i szerszej społeczności jest traktowana jako „naturalna”.
Margaret Lock z kolei, w pracach opartych na badaniach etnograﬁcznych
prowadzonych w Japonii i Ameryce Północnej, analizuje sposób, w jaki technologie biomedyczne i intensywne terapie rozwinięte w ostatnich kilkudziesięciu
latach wpłynęły na rozumienie granic między życiem a śmiercią, naturą i kulturą. Badaczka przedstawia transplantacje organów jako powiązanie możliwości
medycyny (np. do utrzymania funkcji ciała mimo zniszczenia mózgu), rozwiązań prawnych stosowanych w danym kraju, systemów wartości przyjmowanych
w społeczeństwie i procesu utowarowienia ciała. Lock (2002: 2-3) wskazuje,
między innymi, że kwestia rozumienia śmierci mózgu wywołuje odmienne debaty w różnych krajach i kulturach.
Obszar badań antropologicznych dotyczących nowych technologii prowokuje
wiele istotnych pytań, między innymi o deﬁnicje życia i śmierci. Stosowanie
współczesnych osiągnięć technologicznych w transplantacji organów, badaniach
genetycznych, leczeniu niepłodności (in vitro i in.) i wielu innych terapiach prowadzi do rozważań dotyczących prawnych, społecznych, etycznych, religijnych,
ekonomicznych i politycznych aspektów leczenia. Przedstawione przykłady

104

Izabella Main, Anna Witeska-Młynarczyk

badań etnograﬁcznych ukazują szeroki zakres ciekawego i złożonego pola badawczego. Z pewnością będzie to jeden z najszybciej rozwijających się wątków
tematycznych antropologii medycznej.

Podsumowanie
Praktyki dotyczące zdrowia, choroby i leczenia badane przez etnologów ewoluują w czasie, wraz ze zmieniającą się rzeczywistością polityczno-społeczną.
Celem antropologii medycznej było i jest ich zrozumienie, interpretacja i etnograﬁczna reprezentacja. Ze względu na wymiar praktyczny i wpływ nurtu krytycznego na kształt subdyscypliny, antropologia medyczna stała się jednak czymś
więcej niż tylko obszarem naukowej eksploracji pewnego fenomenu. Antropolodzy medyczni stoją szczególnie blisko współczesnego człowieka, jego cierpienia,
lęków i pragnień. Często pośredniczą pomiędzy obszarem lokalnym (pacjenci
i narodowe systemy opieki zdrowotnej) i globalnym (programy i działania organizacji międzynarodowych) czy też indywidualnym i instytucjonalnym. Bardzo
często są zaangażowani w demaskowanie złych praktyk i planowanie nowych,
bardziej humanitarnych rozwiązań.
Współczesne wyzwania, przed którymi stoi biomedyczny model opieki zdrowotnej wydają się bardzo poważne. Ludzie poszukują spersonalizowanej terapii i służby zdrowia, która nie jest zdominowana przez bezosobową technologię
i podejście ignorujące podmiotowość pacjenta. Postępująca dominacja kapitalizmu w sferze ochrony zdrowia i lecznictwa powoduje, że lekarze coraz częściej
konkurują o pacjentów, a pacjenci działają jak konsumenci praktyk zdrowotnych
i medykamentów. Nowe role społeczne, zmiany w strukturze rodziny, współczesne epidemie czy nowe technologie – to zaledwie kilka aspektów dynamicznie
zmieniającego się świata, które mają wpływ na kształt ludzkich potrzeb związanych ze zdrowiem. Antropolodzy medyczni śledzą lokalną specyﬁkę tych globalnych procesów. Głównym wyzwaniem globalnym jest redukcja biedy i nierówności w zakresie zdrowia i leczenia (Lock, Nguyen 2010: 2). W wymiarze
stosowanym, przedstawiciele subdyscypliny skupiają się na stworzeniu bardziej
efektywnej i powszechnie dostępnej opieki medycznej. Pragną też przyczynić
się do lepszego zrozumienia świata pacjenta oraz pomóc leczącym krytycznie
spojrzeć na model opieki, który reprezentują.
Antropologia medyczna przeciera swój szlak od blisko pół wieku. Jeśli przyjrzymy się współczesnym społeczeństwom, dla których ciało, zdrowie i choroba
stały się istotnym aspektem procesów kulturowych, nieprzesadzone wydaje się
stwierdzenie, że weszła ona w fazę bardzo dynamicznego rozwoju.
Słowa kluczowe: antropologia medyczna, medykalizacja, pluralizm medyczny, farmaceutyki, technologie biomedyczne, turystyka medyczna, zdrowie globalne

Antropologia medyczna dzisiaj. Zarys problematyki i perspektywy teoretyczne

105

LITERATURA
Ackerman S.
2010
Plastic Paradise: Transforming Bodies and Selves in Costa Rica’s Cosmetic Surgery Tourism Industry, „Medical Anthropology: Cross-Cultural Studies in Health and Illness” 29: 4, s. 403-423.
Adams V., Novotny T., Leslie H.
2008
Global Health Diplomacy, „Medical Anthropology: Cross-Cultural Studies
in Health and Illness” 27: 4, s. 315-323.
Balen van F., Inhorn M.C.
2002
Introduction. Interpreting Infertility: A View from the Social Sciences, w:
M.C. Inhorn, F. van Balen (eds.), Infertility around the Globe. New Thinking on Childlessness, Gender, and Reproductive Technologies, Berkeley,
Los Angeles: University of California Press, s. 3-32.
Baer H.
1982
On the Political Economy of Health, „Medical Anthropology Newsletter”
14: 1, s. 1-2, 13-17.
Baer H., Singer M., Susser I.
2003
Medical Anthropology and the World System, Westport: Praeger.
Beck U.
1992
Risk Society, Towards a New Modernity, London: Sage Publications.
Becker G.
2004
Phenomenology of Health and Illness, w: C. Ember, M. Ember (eds.), Encyclopedia of Medical Anthropology: Health and Illness in the World’s
Cultures, New York, Boston, Dordrecht: Kluwer Academic/Plenum Publisher, s. 125-136.
Biehl J.
2005
Vita: Life in a Zone of Social Abandonment, Berkeley: University of California Press.
Biehl J., Locke P.
2010
Deleuze and the Anthropology of Becoming, „Current Anthropology” 51: 3,
s. 317-351.
Briggs Ch., Nichter M.
2009
Biocommunicability and the Biopolitics of Pandemic Threats, „Medical Anthropology: Cross-Cultural Studies in Health and Illness” 28: 3, s. 189-198.
Browner C.H., Sargent S. (eds.)
2011
Reproduction, Globalization and the State: New Theoretical and Ethnographic Perspectives, Durham: Duke University Press.
Buzinde Ch.N., Yarnal C.
2012
Therapeutic Landscapes and Postcolonial Theory: A Theoretical Approach
to Medical Tourism, „Social Science and Medicine” 74: 5, s. 783-787.
Csordas T.J.
1994
Introduction: The Body as Representation and Being-in-the-World, w: T.J. Csordas (ed.), Embodiment and Experience: The Existential Ground of Culture
and Self, Cambridge, New York: Cambridge University Press, s. 1-26.

106
2011

Farmer P.
2003
2012

Fassin D.
2007
Frank A.
1995

Izabella Main, Anna Witeska-Młynarczyk

Cultural Phenomenology. Embodiment: Agency, Sexual Difference, and Illness, w: F.E. Mascia-Lees (ed.), A Companion to the Anthropology of the
Body and Embodiment, Oxford: Wiley-Blackwell, s. 137-156.
Pathologies of Power: Health, Human Rights, and the New War on the
Poor, Berkeley: University of California Press.
Kobiety, bieda i AIDS, w: A. Kościańska (red.), Antropologia seksualności.
Teoria, etnograﬁa, zastosowanie, przeł. M. Petryk, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, s. 243-277.
When Bodies Remember. Experiences and Politics of AIDS in South Africa,
Berkeley: University of California Press.

The Wounded Storyteller: Body, Illness, and Ethics, Chicago: Chicago University Press.
Geest van der S., Whyte S.R., Hardon A.
1996
The Anthropology of Pharmaceuticals: A Biographical Approach, „Annual
Review of Anthropology” 25, s. 153-178.
Giddens A.
2001
Nowoczesność i tożsamość. „Ja” i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, przeł. A. Szulżycka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Good B.J.
1994
Medicine, Rationality and Experience: An Anthropological Perspective.
Cambridge: Cambridge University Press.
Good B.J., Fischer M.J., Willen S.S., DelVecchio Good M.-J.
2010
Introduction, w: B.J. Good, M.J. Fischer, S.S. Willen, M.-J. DelVecchio
Good (eds.), A Reader in Medical Anthropology: Theoretical Trajectories, Emergent Realities, Malden, Oxford, Chichester: Wiley-Blackwell,
s. 1-6.
Green L.
2011
The Nobodies: Neoliberalism, Violence, and Migration, „Medical Anthropology: Cross-Cultural Studies in Health and Illness”, Special Issue:
Structural Vulnerability: Latino Migrants in the United States, 30: 4,
s. 366-385.
Greenhalgh S.
2008
Just One Child: Science and Policy in Deng’s China, Berkeley: University
of California Press.
Greenhalgh T., Hurwitz B. (eds.)
1998
Narrative Based Medicine: Dialogue and Discourse in Clinical Practice,
London: BMJ Books.
Hahn R.
1995
Sickness and Healing: An Anthropological Perspective, New Heaven, CT:
Yale University Press.
Han C.
2012
Life in Debt: Times of Care and Violence in Neoliberal Chile, Berkeley:
University of California Press.

Antropologia medyczna dzisiaj. Zarys problematyki i perspektywy teoretyczne

Helman C.
2001

107

Culture, Health, and Illness: An Introduction for Health Professionals,
4th ed., London: Arnold.
Hurwitz B., Greenhalgh T., Skultans V.
2004
Introduction, w: B. Hurwitz, T. Greenhalgh, V. Skultans (eds.), Narrative
Research in Health and Illness, Oxford: Blackwell Publishing, s. 1-20.
Im E.-O., Yang K.
2006
Theories on Immigrant Women’s Health, „Health Care for Women International” 27: 8, s. 666-681.
Johannessen H.
2006
Introduction: Body and Self in Medical Pluralism, w: H. Johannessen,
I. Lázár (eds.), Multiple Medical Realities: Patients and Healers in Biomedical, Alternative and Traditional Medicine, New York, Oxford: Berghahn
Books, s. 1-21.
Kangas B.
2007
Hope from Abroad in the International Medical Travel of Yemeni Patients,
„Anthropology and Medicine” 14: 3, s. 293-305.
Kaufert P.
2000
Screening the Body: The Pap Smear and the Mammogram, w: M. Lock,
A. Young, A. Cambrosio (eds.), Living and Working with the New Medical
Technologies. Intersections of Inquiry, Cambridge: Cambridge University
Press, s. 165-183.
Kirmayer L.
2012
Revisioning Psychiatry: Cultural Phenomenology, Critical Neuroscience
and Global Mental Health, wykład wygłoszony w University of Chicago,
http://somatosphere.net/2012/11/laurence-kirmayer-revisioning-psychiatry-cultural-phenomenology-critical-neuroscience-and-global-mentalhealth.html (07.01.2013).
Kleinman A.
1988
The Illness Narratives: Suffering, Healing and the Human Condition, New
York: Basic Books.
Kleinman A., Seeman D.
2000
Personal Experience of Illness, w: G.L. Albrecht, R. Fitzpatrick, S.C. Scrimshaw (eds.), The Handbook of Social Studies in Health and Medicine, London: Sage Publications, s. 230-242.
Kościańska A. (red.)
2012
Antropologia seksualności. Teoria, etnograﬁa, zastosowanie, przeł. M. Petryk, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Launer J.
2002
Narrative Based Primary Care: A Practical Guide, Oxford: Radcliffe Medical Press.
Lock M.
2002
Twice Dead. Organ Transplants and the Reinvention of Death, Berkeley,
Los Angeles, London: University of California Press.
Lock M., Nguyen V.-K.
2010
An Anthropology of Biomedicine, Chichester: Wiley-Blackwell.

108

Izabella Main, Anna Witeska-Młynarczyk

Lock M., Nichter M.
2002
Introduction. From Documenting Medical Pluralism to Critical Interpretations of Globalized Health Knowledge, Policies, and Practices, w: M. Nichter, M. Lock (eds.) New Horizons in Medical Anthropology: Essays in Honour of Charles Leslie, New York: Routledge, s. 1-34.
Lock M., Young A., Cambrosio A. (eds.)
2000
Living and Working with the New Medical Technologies. Intersections of
Inquiry, Cambridge: Cambridge University Press.
Main I.
2012
Sieci migracyjne a strategie korzystania z opieki medycznej polskich migrantek w Barcelonie i Londynie, referat wygłoszony na konferencji:
„Współczesne migracje i ich konsekwencje w perspektywie interdyscyplinarnej: między izolacją a integracją”, Będlewo k. Poznania, 25 maja.
Martin E.
1994
Flexible Bodies: Tracking Immunity in America from the Days of Polio to
the Age of AIDS, Boston, MA: Beacon Press.
Mattingly Ch.
2004
Performance Narratives in the Clinical World, w: B. Hurwitz, T. Greenhalgh, V. Skultans (eds.), Narrative Research in Health and Illness, Oxford:
Blackwell Publishing, s. 73-94.
McElroy A., Townsend P.
1996
Medical Anthropology in Ecological Perspective, Boudler, CO: Westview
Press.
Oldani M.
2004
Thick Prescriptions: Toward an Interpretation of Pharmaceutical Sales
Practices, „Medical Anthropology Quarterly” 18: 3, s. 325-356.
Penkala-Gawęcka D.
2007
Antropologia medyczna dzisiaj: kontynuacje, nowe nurty, perspektywy badawcze, w: W. Piątkowski, B. Płonka-Syroka (red.), Socjologia i antropologia medycyny w działaniu, Wrocław: Oﬁcyna Wydawnicza Arboretum,
s. 219-241.
Petryna A.
2005
Ethical Variability: Drug Development and Globalizing Clinical Trials,
„American Ethnologist” 32: 2, s. 183-197.
2009
When Experiments Travel: Clinical Trials and the Global Search for Human Subjects, Princeton: Princeton University Press.
Quesada J., Hart K.L., Bourgois P.
2011
Structural Vulnerability and Health: Latino Migrant Laborers in the United States, „Medical Anthropology: Cross-Cultural Studies in Health and
Illness” 30: 4, s. 339-362.
Radkowska-Walkowicz M.
2011
Blastusie i syndrom. Rola języka naukowego w polskiej debacie o in vitro,
w: T. Rakowski, A. Malewska-Szałygin (red.), Humanistyka i dominacja.
Oddolne doświadczenia społeczne w perspektywie zewnętrznych rozpoznań, Warszawa: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, s. 294-317.

Antropologia medyczna dzisiaj. Zarys problematyki i perspektywy teoretyczne

109

Rakowski T.
2010
Antropologia w klinice. Historie choroby – historie życia – próby interpretacji, w: D. Penkala-Gawęcka (red.), Nie czas chorować? Zdrowie, choroba i leczenie w perspektywie antropologii medycznej, Poznań: Biblioteka
Telgte Wydawnictwo, s. 143-158.
Scheper-Hughes N.
1990
Three Propositions for a Critically Applied Medical Anthropology, „Social
Science and Medicine” 30: 2, s. 189-97.
1992
Death Without Weeping: The Violence of Everyday Life in Brasil, Berkeley:
California University Press.
Singer M.
1995
Beyond the Ivory Tower: Critical Praxis in Medical Anthropology, „Medical Anthropology Quarterly” 9: 1, s. 80-106.
Slaby J.
2012
Critical Neuroscience: A Handbook of the Social and Cultural Context of
Neuroscience, Chichester: Blackwell Publishing.
Smith E.A.
2012
Creating Milk Kin via Induced Lactation: New Kinship Ties to Reduce Social Risks of Adoption in Egypt, referat wygłoszony na konferencji American Anthropological Association, San Francisco, 16 listopada.
Sobo E.
2004
Theoretical and Applied Issues in Cross-Cultural Health Research: Key
Concepts and Controversies, w: C. Ember, M. Ember (eds.), Encyclopedia of Medical Anthropology: Health and Illness in the World’s Cultures,
New York, Boston, Dordrecht: Kluwer Academic/Plenum Publishers,
s. 3-10.
2009
Medical Travel: What It Means, Why It Matters, „Medical Anthropology:
Cross-Cultural Studies in Health and Illness” 28: 4, s. 326-335.
Taylor J.S.
2008
The Public Life of the Fetal Sonogram: Technology, Consumption and the
Politics of Reproduction, New Brunswick: Rutgers University Press.
Ticktin M.
2011
Causalities of Care. Immigration and the Politics of Humanitarianism in
France, Berkeley: University of California Press.
Timmermans S., Buchbinder M.
2013
Saving Babies? The Consequences of Newborn Genetic Screening, Chicago: University of Chicago Press.
Wądołowska A.
2012
Perspektywa antropologii kulturowej w badaniach nad zdrowiem reprodukcyjnym, w: D. Penkala-Gawęcka, I. Main, A. Witeska-Młynarczyk (red.), W zdrowiu i w chorobie… Z badań antropologii medycznej i dyscyplin pokrewnych, Poznań: Biblioteka Telgte Wydawnictwo,
s. 175-88.
Whittaker A., Manderson L., Cartwright L.
2010
Patients without Borders: Understanding Medical Travel, „Medical Anthropology: Cross-Cultural Studies in Health and Illness” 29: 4, s. 336-343.

110

Izabella Main, Anna Witeska-Młynarczyk

Whittaker A., Speier A.
2010
„Cycling Overseas”: Care, Commodiﬁcation, and Stratiﬁcation in Cross-Border Reproductive Travel, „Medical Anthropology: Cross-Cultural Studies in Health and Illness” 29: 4, s. 363-383.
Wierciński H.
2012
Amazonki na wojennej ścieżce – w jaki sposób narracją o działaniu i działaniem o charakterze narracji można pokonać raka?, w: D. Penkala-Gawęcka, I. Main, A. Witeska-Młynarczyk (red.), W zdrowiu i w chorobie…
Z badań antropologii medycznej i dyscyplin pokrewnych, Poznań: Biblioteka
Telgte Wydawnictwo, s. 77-90.
Witeska-Młynarczyk A.
2012
Why and How to Include Anthropological Perspective into Multidisciplinary Research in the Polish Health System, „Annals of Agricultural and
Environmental Medicine” 19: 3, s. 497-501.
Womack M.
2010
The Anthropology of Health and Healing, Plymouth: AltaMira Press.
Zigon J.
2010
„HIV is God’s Blessing”: Rehabilitating Morality in Neoliberal Russia,
Berkeley: University of California Press.
Źródła internetowe:
Medicating Kids, The Medicated Child, http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/healthscience-technology/ (25.01.2013).
http://www.gp-training.net/training/communication_skills/consultation/narrative_launer.
htm (20.01.2013).
http://anthropology.berkeley.edu/users/nancy-scheper-hughes (15.01.2013).
https://partnersinhealth.zendesk.com/home (15.01.2013).

Izabella Main, Anna Witeska-Młynarczyk
MEDICAL ANTHROPOLOGY TODAY. AN OUTLINE OF THE FIELD
AND RESEARCH PERSPECTIVES
(Summary)
The article introduces contemporary medical anthropology. It describes the key concepts used by anthropologists to analyse practices related to health, sickness and healing.
It examines the main approaches (interpretative approach, critical approach and cultural
phenomenology) and follows the methodological trend of combining micro and macro
levels in one analysis. The authors show both academic and applied aspects of the young
subdiscipline. They examine contemporarily researched topics like: global health, medical tourism, medical trials or new medical technologies. They sketch a picture of an
important and dynamically evolving area of anthropological research.
Key words: medical anthropology, medicalisation, medical pluralism, pharmaceuticals,
biomedical technologies, medical tourism, global health

f55e9d91359ab52fd60eb148312e11fe.pdf

Media

New Tags