bab7cc70c8229e01e8e75b1317efe5f7.pdf
Media
Part of Zasługi Seweryna Udzieli na polu badań nad kulturą duchową / Lud, 1937, t. 35
- extracted text
-
23
zostały zajęte przez młodszą ludność pochodzenia pasterskiego, jak
w Targanicach i w Choczni pod Wadowicami.
Obok współczesnej kultury społecznej ludu małopolskiego zaj
mował się Udziela także jej h i s t o r i ą. Wśród paru przyczynków
z tej dziedziny, opartych głównie na archiwaliach parafialnych i księ
gach sądowych, spotykamy też mały szkic o instytucji dożywocia
i zasadach prawa spadkowego we wsi Jazowsku w XVIII w.14). Parę
szczegółów o znaczeniu społecznym zawiera nadto praca o Podhala
nach przed trzystu laty 1o) .
Na tych uwagach wypada zamknąć przegląd prac Udzieli, które
dotyczą kultury społecznej. Ogółem biorąc zjawiska społeczne tylko
w niewielkim stopniu przykuwały jego uwagę. Odnosi się to nie tylko
do kultury społecznej w ściślejszym tego słowa znaczeniu, ale też do
społecznej strony takich zjawisk, jak literatury ludowej, jak wiej
skiego i małomiasteczkowego przemysłu ie). Kilkadziesiąt lat konse
kwentnej pracy etnograficznej, podsycanej trwałą miłością do wszyst
kiego, co było ze wsią związane, poświęcił Udziela głównie literac
kiej, wierzeniowej, artystycznej i technicznej twórczości ludu mało
polskiego Charakterystyczny to szczegół dla historii etnografii pol
skiej na przełomie XIX i XX w.
ADAM FISCHER
ZASŁUGI SEWERYNA UDZIELI NA POLU BADAN NAD
KULTURĄ DUCHOWĄ
Z rozmaitych działów etnografii polskiej zajmowała Seweryna
Udzielę szczególnie kultura duchowa. Brak artykułu o tym niestru
dzonym pracowniku jako badaczu kultury duchowej ludu polskiego
byłby więc w tomie „Ludu“ poświęconym Jego pamięci pewnym bra
kiem zasadniczym. Dlatego gdy nie udało się uzyskać Redakcji „Ludu“
artykułów na ten temat od autorów, którzyby szczególnie wiele mogli
tu powiedzieć, choć w krótkim zarysie postaram się zobrazować dzia
łalność zasłużonego etnografa także i w tej dziedzinie.
Kultura duchowa została uwzględniona w bardzo szerokim za
kresie w różnych monografiach etnograficznych S.
Udzieli. W pracy pt. „Lud polski w powiecie ropczyckim“ (Kraków
1892, Odb. z XIV—XVI t. ZWAK. s. 322) znajdziemy legendy i opo
wieści, związane z rozmaitymi miejscowościami, przezwiska i przysło
wia, przesądy, czary, leki, wyobrażenia o przyrodzie, wiarę w duchy,
gry i zabawy, pieśni i opowieści ludowe. W zarysie pt. „Krakowiacy“
(Kraków 1924) na str. 90 uwzględniono wierzenia i wiedzę, następnie
świat nad zmysłowy, zamawiania chorób, opowiadania i pieśni (s. 104),14 15 1
14) Dożywocie w Jazowsku w powiecie nowosądeckim w XVIII w., Lud VIII,
257—262.
15) Ziemia 1927, XII, 467—471, 489—494.
16) Jest charakterystyczne, że nawet w pracy specjalnej, poświęconej Prze
mysłowi ludowemu“ (Echo miast i wsi, Kraków 1934, nr 13—16) zaledwie parę uwag
jpoświęca organizacyjnej strome produkcji.
24
tańce i zabawy (s. 134), zagadki (s 144), sztukę ludową (s. 147). Szkic
pt. „Lud polski na Górnym Śląsku“ (Ziemia 1928, XIII, nr 15—16,
s. 242—251) zawiera także uwagi o grach, zabawach i pieśniach ludo
wych. Artykuł pt. „Górale od Żywca“ (Wierchy II, 1924, s. 151—166)
omawia moralność, lecznictwo, czarnoksiężników, złe duchy, płanetnika, sposoby liczenia i mierzenia. Na uwagę zasługują też niektóre
szczegóły w artykule pt. „Podhalanie przed trzystu laty“ (Ziemia XII,
1927, 467—471, 489—494). Także w książce pt. „Ziemia łemkowska
przed półwieczem“ (Lwów 1934) opisano wiarę w duchy, gusła oraz
podano teksty opowiadań, pieśni i zagadek. Zapiski etnograficzne ze
wsi Dwory koło Krakowa pt. „Dwory“ (Kraków 1925) na str. 18—26
podają przykłady lecznictwa ludowego, wierzeń w istoty świata nadzmysłowego jak np. chmurnik, topielec, południca, diabeł, oraz kilka
opowieści ludowych. Notatki pt. „Ocieka“ (Lud XXIII 127—146) za
wierają także wierzenia związane ze światem nadzmysłowym, jak np.
gniotki, mamuny lub boginki, nadto rozmaite czary, zabobony, prze
sądy, leki, listy wierszowane i opowiadania, oraz tekst szopki. Sewe
ryn Udziela nie tylko ogłaszał własne materiały, ale był też wydawcą
niektórych tek rękopiśmiennych Oskara Kolberga. Ogłosił najpierw
Kolberga „Szląsk Górny“ (MAAE VIII 140—212) z wielu dawnymi
pieśniami i opowieściami. Materiały Kolbergowskie wydane pt. „Tarnów-Rzeszów“ (MAAE XI 116—323) zawierają między innymi także
pieśni, opowieści, drobną literaturę tradycyjną, oraz wiele szczegółów
do wiary w duchy, do czarów, wróżb, wiary w sny, wyobrażeń o przy
rodzie i lecznictwa ludowego.
Niektóre problemy z dziedziny kultury duchowej zajmowały Se
weryna Udzielę szczególnie, jak np. wiara ludu w duchy
i istoty nadprzyrodzone. Na ten temat ogłaszał kwestiona
riusze, jak np. pt. „Opowieści o istotach nadprzyrodzonych“ (Lud XXI
236—7), a także w kwestionariuszu pt. „Świat zmarłych“ (Wieliczka
1899) umieścił szereg pytań dotyczących duszy błądzącej i wracającej
na świat. Niezmienną wartość posiada praca Udzieli pt. „Świat nadzmysłowy ludu krakowskiego mieszkającego po prawym brzegu Wisły“
(Wisła XII 131—187, wierzenia związane z ciałami niebieskimi, zwie
rzęta, zwłaszcza wąż, ogień, woda, topielec, Wisła XII 409—437, bo
ginka, przypołudnica, Wisła XII 585—614, chmurnik łub płanetnik,
wiatr, skarbnik, biała pani, bóstwa chtoi liczni', w postaci zwierzęcej,
Wisła XIII 14—29, 65—88, 193—222, czart, oraz odb. Warszawa 1900,
s. 54, różne odmiany wierzeń o czartach, Wisła XIV 1—12, 132—144,
253 272, 399—411, 713 724, oraz odb. Warszawa 1901, s. 70. wiel
koludy, czarownice, czarownicy, zmora, choroby, jak np. gościec, koł
tun, powietrze). Także w pracy pt. „Topograficzno-etnograficzny opis
wsi polskich w Galicji“ (MAAE VI 1—123 oraz odb. Kraków 1901)
zajmują niestrudzonego pracownika nie tylko nazwy miejscowe, ale
także związane z nimi wyjaśnienia ludowe, oraz łączące się z tymi
miejscowościami opowieści o boginkach, diable, czarownicach, du
szach pokutujących, strachach, błędnych światełkach, skarbach ukry
tych. Z aktów sądowych wydobył Udziela ciekawe szczegóły pt.
„Z aktów i rozpraw sądowych“ (Lud X 214—216, 444—5) i dał przy
25
czynki do wierzeń w czary, wilkołaki i opętania przez czarta. W kro
nice z Milówki w pow. żywieckim („Z kronik kościelnych I. Kronika
w Milówce“. Lud XXI 153—159) znalazł ciekawe przyczynki do daw
nej wiary w strzygonie, w dusze odprawiające nabożeństwa w noc zaduszną, w rozganianie chmur dzwonieniem itd. Praca pt. „Wisła w fol
klorze“ (Monografia Wisły XIV. Warszawa 1920) zawiera wierzenia
w topielca na obszarach nadwiślańskich, rozmaite opowieści i pieśni
ludowe o Wiśle, oraz różne szczegóły z kultury duchowej flisaków.
W zapiskach ze wsi Stare Bystre koło Nowego Targu pt. „Kilka za
pisków ze Starego Bystrego“ (Lud XI 76—81) nie brak też wzmianki
o płanetniku.
Wierzenia związane z czarownicami podano w notatce
pt. „Czarownica z Sieprawia w pow. wielickim“ (Lud XI 192—4)
a cudowne działanie ziół święconych w Kętach opisano w zapisce pt.
„Przesądy o mleczności krów“ (Lud IV 81—2). Rozmaite przyczynki
do wróżb można znaleźć w artykułach pt. „Wigilia św. Andrzeja“
(Orli Lot IV 146—7) oraz „Sen i loterya“ (Lud X 452). Religij
ność ludu polskiego była przedmiotem rozprawki pt. „Religja i mo
dlitwa u ludu ropczyckiego“ (Wisła III 592—601), przy czym zwró
cono uwagę na zamiłowania ludu w barwnych, uroczystych nabożeń
stwach, przekręcanie dogmatów kościelnych, teksty modlitw ludo
wych tak ogólnych jak skierowanych do niektórych świętych, jak np.
do św. Macieja, św. Heleny, św. Barbary, św. Doroty, św. Mikołaja.
Artykuł pt. „Miejsce Święte w puszczy augustowskiej“ (Orli Lot XIII
19—22) opisuje grupę drewnianych krzyży, do której odbywa się
pielgrzymki w dzień św. Jana Chrzciciela.
W dorobku naukowym Seweryna Udzieli nie brak także mate
riałów do wiedzy ludowej. Szkic pt. „Cholera w pojęciach
ludu ziemi sądeckiej“ (MAAE I 1—4) podał opowieść z Siekierczyna,
w pow. Grybów o cholerze, przedstawionej w postaci wysokiej, chu
dej kobiety, a nadto opowiadania o tej chorobie, o środkach zapobie
gawczych z nią związanych, o wywożeniu jej za granicę wsi itd. Na
podstawie protokołu ksiąg miejskich w Ciężkowicach pow. Grybów
podał Udziela oborywanie ochronne granic parafii Ciężkowice parą
bliźniaków chłopców i parą wołów bliźniaków wykonane w r. 1810
(„Oborywanie przeciw zarazie“, Wisła VI 734—6). Rozprawka pt.
„Rośliny w wierzeniach ludu krakowskiego“ (Lud XXX 36—75) za
wiera wiele materiałów do własności leczniczych 149 roślin, stosowa
nych przez lud krakowski tak dla ludzi jak zwierząt. Przeróżne typy
zabawek roślinnych na obszarze województwa krakowskiego opisał
Udziela pt. „Zabawki z roślin“ (Lud XXVIII 58—70). Sposoby lecze
nia zwierząt domowych (konie, bydło, trzoda chlewna) podano
w artykule pt. „Materyały do polskiej weterynaryi ludowej I Powiat
gorlicki i grybowski“ (Przegląd Weterynarski 1900, nr 12 oraz odb.
Lwów 1900, s. 7). W rozprawce pt. „Pies w przysłowiach polskich
i zwrotach mowy“ (Odb. z „Opiekuna Zwierząt“ Kraków 1887, s. 11)
zebrano 143 przysłowi i powiedzeń o psie, niekiedy z wyjaśnieniem
genezy tych zwrotów przysłowiowych. Notatka pt. „Odmiany wil
ków“ (Lud X 452) podajë zapatrywania ludu wielickiego na cztery
26
rodzaje wilków, a artykuł pt. „Mowa ptaków“ (Kuryer liter, naukowy,
Kraków 1925, nr 49) daje ludowe wyjaśnienie ptasich głosów.
W dziale kultury duchowej szczególnie zajmowały Seweryna
Udzielę opowieści ludowe. W artykule pt. „O potrzebie ze
stawienia i uporządkowania opowiadań ludowych“ (Lud XI 389—393)
już w r. 1905 domagał się wydania księgi opowiadań, któraby zawie
rała nie tylko zasadnicze wątki, ale także dokładny indeks, wedle
którego możnaby się łatwo zorientować w tak bogatym materiale.
Prócz tych rozważań teoretycznych ogłosił Udziela wiele tekstów po
dań przez siebie zebranych. Materiały pt. „Opowiadania ludowe ze
Starego Sącza“ (Wisła VIII 227—236, 435—443, 521—541, IX 100—
103, X 1—11) zawierają następujące opowieści: 1. Droga do bogac
twa. 2. „Nie bój się Jan“. 3. W piekle na służbie. 4. Trzy rady.
5. Szczęście. 6. O dwunastu królewiczach. 7. Cudowny woreczek,
trąbka i pasek. 8. O kocie. 9. Kto ślubuje Panu Bogu, ten powinien
dotrzymać ślubu. 10. Legendy o św. Kunegundzie. 11. Wielki dzwon
u fary w Starym Sączu. 12. Grzyby. 13. Pokuta. 14. Złodzieje.
15. Mądra królewna. W rozprawce pt. „O miastach zapadłych, ko
ściołach i karczmach“ (Lud V 220—235) podał Udziela z różnych
okolic Ziemi krakowskiej piętnaście opowieści o zapadłych kościołach
i karczmach, na których miejscu powstają głębolde stawy. Udziela
nie poprzestał na podaniu samych tekstów, ale zwrócił uwagę także
na możliwą genezę tych opowieści tak w rzeczywistych wydarzeniach,
jak w literaturze kościelnej, w Piśmie Świętym i kazaniach. Wśród
„Bajek i opowiadań ludu krakowskiego“ (Lud IV 80—83) znajduje
się podanie o wędrówce po śmierci złego właściciela Grójca, Pana
Chwaliboga, powiastka o diable poturbowanym przez niedźwiedzia,
anegdotka o szewcach pijących w poniedziałek. Popularno-dydaktyczny charakter miały opracowania pt. „Dwanaście legend i podań
z pod Krakowa“ (Lwów 1899, s. 46), oraz „Kraków w podaniach
i legendach“ (Kraków 1933, s. 72). Na zaznaczenie zasługują także
„Legendy o św. Stanisławie Szczepanowskim“ (Kuryer literaeko-naukowy, Kraków 1926, nr 19), a nawet autobiograficzne „Wesołe opo
wiadania wesołego chłopca“ (Orli Lot XV, 3, 22, 37, 58, 71, 97,
XVIII 25). Szkic pt. „Tyniec pod względem topograficzno-etnograficznym“ (Wieliczka 1897, s. 17) zawiera wielką ilość podań lokalnych,
objaśniających na podstawie etymologii ludowej powstanie niektórych
nazw. Wydawnictwo pt. Z podań i dziejów ziemi bieckiej“ (Tarnów
1899, s. 30, oraz Kraków 1926, s. 26) podaje opowieści o założeniu
miejscowości Biecza, Sietnicy i Ciężkowic. O Ciężkowicach pisał
Udziela także w „Orlim Locie“ XII, s. 122. Pewne tradycje histo
ryczne uwzględniała również praca pt. „Wspomnienia z przeszłości
Ropczyc“, Tarnów 1888, s. 83. Nadto należy wymienić drobne przy
czynki pt. „Dwie bajki ze Sławkowa w Królestwie Polskiem“ (Lud
IX 178—183) oraz „Jaskinia w Bukowcu“ (Orli Lot IV 134—137).
Wesołe opowiastki ludowe podano w notatkach pt. „Z humoru lu
dowego“ (Kuryer literacko-naukowy, Kraków 1925, nr 46, o góralach)
i „Powołanie“ (Lud X 221).
Pieśń i poezja ludowa były także przedmiotem zainte
27
resowań Seweryna Udzieli. W kwestionariuszu o sobótce pt. „Sobót
ki“ (Orli Lot III 90—91) znajdziemy nawoływanie do zbierania
pieśni sobótkowych. W artykule pt. „Poezya na wsi“ (Lud X 39—è9)
podano przykłady rymowanych listów ludowych, powinszowań
i utworów satyrycznych. Polską hagadę („Hagada“, Lud IV 290—299)
z pod Wieliczki i Mogilan zestawił Udziela z tekstami żydowskimi
i niemieckimi. Zapiska pt. „Czy jest prawda na świecie?“ (Lud VIII
168—170) dała przyczynek do wpływu druków jarmarcznych na
ludowe tradycje.
Z rozważań na temat widowisk ludowych należy pod
kreślić artykuły pt. „Szopki w kościołach orawskich“ (Ziemia XVI
174—6) oraz „Szopki“ (Kuryer literacko-naukowy, Kraków 1926,
nr 52). Udzielę zajmowały także gry dziecięce, jak tego
dowodzą „Mętowania dzieci wielickich“ (Wisła XV 395) zawierające
10 mętowań wielickich, oraz szkic pt. „W anioły i djobły“, zabawa
dzieci wielickich (Wisła XIV 492—498) polemizujący słusznie z po
glądami p. Młynka na gry dzieci wielickich.
Wreszcie bardzo żywo interesował się Udziela sztuką lu
dową i z tego raczej estetycznego punktu widzenia oceniał również
niektóre zjawiska w dziedzinie kultury technicznej. Wyrazem tych
zainteresowań był szkic pt. „Poczucie piękna u ludu ropczyckiego“
(Wisła III 19—24), w którym autor usiłował określić ideał piękna,
0 ile on się wyraża w chacie, w izbie, w odzieży, w śpiewie i muzyce.
Taki charakter ma też rozprawka pt. „Artyzm wiejski w Ziemi są
deckiej“ (Lud słowiański I B. 92—B. 100) omawiająca ogólnie zdob
nictwo ludowe w Sądeczyźnie i używane tam najczęściej zdobinki,
jak serce, topolki, ogóreczki, rapki czyli nóżki ptasie. Zbliżone pro
blemy rozważa artykuł pt. „Polski lud — polska sztuka zdobnicza“
(Ilustracja Polska 1901, nr 9). Szczególnie wiele studiów poświęcił
Udziela haftom krakowskim. Więc najpierw pt. „Wzory ludowego
haftu białego“ (Lud V 265—6 oraz 4 tablice, a dalsze 4 tablice w Lu
dzie VI) ogłosił hafty z Tyńca, Sierakowa, Branic, Luboczy i Bukowa.
Następnie pt. „Hafty ludu krakowskiego“ (Kraków 1906, 24 tablic)
wydał wzory haftów zwłaszcza na rogach chustek, ale także na
koszulach, spódnicach, kaftanikach i fartuszkach, przeważnie z końca
XIX w., choć nie brakło też wzorów starych jeszcze z roku 1840.
Wreszcie w formie bardzo starannej ukazały się hafty krakowskie
pt. „Polskie hafty ludowe, Gz I. Krakowskie hafty białe“ (Lwów
1930). Wydawnictwo ma cele praktyczne, dlatego podaje różne ściegi
1 dziergania, oraz tablice konturowe, ale wzornik zestawiony z ludo
wych haftów krakowskich, wykonywanych w okolicy Krakowa,
posiada także znaczenie dla etnografa. Przedmowa do tego wydaw
nictwa jest bardzo charakterystyczna dla Udzieli, który nie wnika
w technikę tych haftów, ale entuzjazmuje się nimi jako zjawiskiem
piękna w następujących słowach: „Dusza polska na skrzydłach or
lich rwała się zawsze ku słońcu, szukała z utęsknieniem piękna.
Polak czy to pan czy chłop, kochał i śpiew i muzykę, kochał się
w pięknych strojach, lubił się otaczać sprzętami pięknymi, zdobił
dworek i chatę... Do ozdoby odzienia używano u nas od wieków
28
haftu... Ileż tu piękna w tych naszych polskich haftach? Jak wdzię
cznie, jak oryginalnie, a jak artystycznie oddano tu całą piękność
naszych kwiatów polnych... Takim studium z zakresu etnografii stosoB
wanej były też „Hafty kurpiowskie“ (Kraków 1936. X tablic barwnych)
z przedmową o technice haftu kurpiowskiego. Równie piękną publikacją
były „Wycinanki ludu polskiego łowickie i kurpiowskie“ (Kraków 1925,
XIV tablic wielobarwnych). W rozprawce pt. „Piski w mieście Ropczy
cach i w okolicy“ (Tarnów 1888, s. 12) omówił Udziela główne or
namenty na pisankach, takie jak gwiazdy, palmy czy rózgi, drabinki,
łańcuszki, linie spiralne itd. Z zakresu ceramiki zasługuje na pod
kreślenie artykuł pt. „Gliniane kropielniczki ludowe“ (PrzemysłRzemiosło-Sztuka 1924, zesz. 2, s. 25—27) oraz „Historja garncar
stwa w Polsce. Garncarze w Bieczu“ (Przemysł-Rzcmiosło-Szl uka
1924, zesz. 2, s. 28—9). Zagadnienia zdobnictwa ludowego znalazły
także pewne uwzględnienie w artykułach „Kuśnierstwo w Starym
Sączu“ (Przemysł- Rzemiosło-Sztuka 1923, zesz. 1—2, s. 15—18)
i „Wyrób sprzętów ludowych w Skawinie pod Krakowem“ (Przemysł- j
Rzemiosło-Sztuka 1924, zesz. 1, s. 10—22). Możnaby także wymienić:
„Przemysł drzewny w Koszarawie pow. żywiecki“ (Przemysł i Rze
miosło, 1921, s. 79—82) oraz „Wełniane wyroby drutowe w Tyńcu pod |
Krakowem“ (Przemysł-Rzemiosło-Sztuka, 1922, s. 18—19). Wreszcie)
ogłosił Udziela kwestionariusz pt. „Opis kapliczek“ (Orli Lot IV 148—
149, powtórzony Orli Lot XI, 16), w którym zgodnie ze swymi zainte
resowaniami zwrócił szczególną uwagę na stronę estetyczną i wierze
niową tego zagadnienia.
W takich ogólnych liniach dałaby się zawrzeć działalność Se
weryna Udzieli jako badacza kultury duchowej ludu polskiego. Nie
ulega wątpliwości, że w tym zarysie niejeden artykuł Udzieli mógł
ulec przeoczeniu, gdyż była to twórczość bardzo bogata i bardzo
rozrzucona po różnych wydawnictwach. Ale już powyżej omówiony
materiał wystarcza, aby dać charakterystykę Udzieli jako pracow
nika naukowego także na tym polu etnografii.
W swych usiłowaniach badawczych walczył z bardzo wielkimi!
trudnościami, gdyż nie tylko osobiste warunki życiowe utrudniały
pracę. W ciężkim własnym trudzie musiał pokonywać wszelkie opory,
sam sobie wytwarzać metody zbierackie. Niewątpliwie mogło to
i musiało oddziałać nieraz ujemnie, ale tym bardziej należy podzi
wiać, że wyniki tego samouctwa są tak dodatnie. Nie pozostawił
bowiem wprawdzie jakichś grubotomowych wszechstronnych opraco
wań, jedynie niezliczoną ilość przyczynków z różnych działów etno
grafii, ale przyczynków podawanych rzetelnie, uczciwie, tak że na
tych materiałach można polegać. Nigdy bowiem nie szukał jakiegoś
taniego efekciarstwa w swych pracach, nie wyszukiwał w terenie
wiadomości dostosowanych do pewnych apriorycznych założeń, ale
z wielką sumiennością wiernie odtwarzał, co widział i słyszał. Dla
tego też prace Seweryna Udzieli zachowają na zawsze trwałą wartość
jako bardzo obiektywne zdjęcia etnograficzne ludu małopolskiego
z końca XIX wieku.