dc56cb43d90a6d3d34585bd8f5ab63ae.pdf
Media
Part of O wewnętrznym układzie prac etnograficznych / Lud, 1937, t. 35
- extracted text
-
162
JAN FALKOWSKI
O WEWNĘTRZNYM UKŁADZIE PRAC
ETN OGRAFICZN YCH
W układzie wewnętrznym prac etnograficznych i etnologicznych
przyjmują najczęściej polscy badacze podział, dzielący całość kultury
ludowej, na trzy działy: kulturę materialną, kulturę społeczną i kul
turę duchową. Treść poszczególnych działów została również ustalona
i zamknięta w szablon. Gdy bierzemy do ręki książkę etnograficzną
lub etnologiczną i spostrzeżemy przeprowadzony podział na wymie
nione wyżej trzy kultury, z góry już wiemy, że zawiera ona bezbarwny
szablon, w którym pierwszym rozdziałem w kulturze materialnej bę
dzie zbieractwo, w kulturze duchowej narodziny itd. itd.
Jeżeli chodzi o prace syntetyczne, omawiające całokształty kul
tury ludowej większych obszarów, czy też porównawczo paru lub
kilku grup narodowościowych, słuszne jest, iż musi być przeprowa
dzona systematyka materiałów, tym bardziej, że chodzi nam w tym
wypadku nie o plastyczne, życiowe, bezpośrednie przedstawienie życia
ludowego, ale w pierwszym rzędzie o porównawcze zestawienie ele
mentów kultur ludowych większych obszarów. Jakkolwiek do takiego
postawienia sprawy możnaby mieć też pewne zastrzeżenia, przyjmuję,
że w pracach syntetycznych podział ten jest celowy.
Zupełnie jednak inaczej przedstawia się sprawa w wypadku przed
stawień etnograficznych, monograficznych jednej wsi, paru lub kilku
wsi, większego obszaru (powiatu albo województwa), określonej grupy
etnicznej lub też całej grupy narodowościowej.
Od kilku lat przeprowadzam własne badania terenowe etnogra
ficzne i pierwszą moją pracę terenową etnograficzną ułożyłem właśnie
wedle przyjętego schematu etnograficznego.
Na podstawie tej pracy z łatwością stwierdziłem, iż układ, który
by można nazwać klasycznym, jest przy zastosowaniu do tego rodzaju
prac nieodpowiedni. Całość wychodzi blado, bez wyrazu, przedstawiony
obraz nie posiada barw, siły życiowej i plastyczności. Wyłania się wiele
nowych zagadnień, które nie wchodzą w ustalony schemat.
Jaki jest całkowity cel etnograficznej, monograficznej (terenowej),
pracy odnoszącej się do kultury ludowej ? Otóż cel pracy etnograficz
nej, monograficznej, polega nie tylko na dostarczeniu materiałów do
przyszłych opracowań syntetycznych. Cel pracy etnograficznej, mono
graficznej, poza zbiorem materiałów dla dalszych opracowań i porów
nań syntetycznych, jest inny- Praca taka ma nam dać pełny, wyraźny
obraz żyjącej i działającej grupy ludzi z jednej wsi, z grupy wsi, z grupy
etnicznej, narodowościowej itp. Na obszarach o ludności narodowo
ściowo mieszanej praca powinna przedstawić wzajemne stosunki obu
narodowości, przyczyny przewagi jednej narodowości nad drugą, asymilowania kultury wyższej przez niższą, czy też naodwrót itp. Na
stępnie wpływ kultury miejskiej na wiejską (ewentualnie naodwrót),
przyjmowanie i przerabianie elementów kulturowy cli miejskich (wiej
skich), przeżywanie się form przy pozostawieniu treści i naodwrót itd.
163
Monografia etnograficzna ma nam dać obraz współżycia płci, roli spo
łecznej mężczyzn i kobiet, związków młodzieży wiejskiej obu płci,
związków zawodowych, roli ubogich i bogatych w społeczności wiej
skiej, znaczenia funkcjonalnego różnych przedmiotów itd.
W pracach etnograficznych monograficznych powinno się również
usunąć sztuczne dzielenie pewnych całości na części, przez dzielenie
ich i umieszczanie np. jednych w zakresie kultury materialnej, dru
gich w zakresie kultury duchowej i społecznej, jak to ma miejsce w do
tychczas używanym schemacie. Dzielimy wiele rzeczywistych zespo
łów czynności, w praktykach ludowych zupełnie niepodzielnych. Szcze
gólnie robimy to wyszczególniając w „kulturze społecznej“ rozdział:
zwyczaje gospodarskie. Podział przez nas uskuteczniany jest sztuczny
i w pracach monograficznych zupełnie zbyteczny, sprawiający, że opi
sywana przez nas grupa przedstawiona jest nieżyciowo, bez koniecz
nego w tym wypadku przedstawienia sposobu rozumowania i psychiki
ludowej. Tak np. w budownictwie, rolnictwie ii. szereg naturalnych,
kolejno koniecznych czynności zostaje rozerwany zupełnie niepotrzeb
nie. Naprzód czytamy o tym, jak się chatę już buduje, a dopiero gdzieś
w połowie książki dowiadujemy się o tym, jakie czynności muszą być
przedsiębrane przy znalezieniu odpowiedniego miejsca pod nowy dom,
przy zakładaniu podwalin, wprowadzaniu się do wybudowanej chaty
itp. Czynności wtedy wykonywane mają zapewnić osiągnięcie pew
nych materialnych korzyści (pomyślnego rozwoju nowego gospodar
stwa, przy praktykach rolniczych materialnej korzyści urodzaju itd.).
Z powodu tych łączności uważam za słuszniejsze włączenie w pracach
etnograficznych monograficznych, pewnych elementów z kultury tz.
społecznej czy nawet duchowej, do opisów z zakresu kultury mate
rialnej. Czy nie lepiej i słuszniej, jaśniej i prościej przedstawiać łączące
się naturalnie zespoły czynności razem, w kolejności naturalnej, tak
jak występują one u ludu. Wyjdzie to na pewno na korzyść dla cało
kształtu, pełności i życiowego przedstawienia opisywanej społeczności
ludzkiej.
Nauka nasza, szczególnie w dziale etnografii domaga się unowo
cześnienia, postępu, dostosowania do dzisiejszych potrzeb, zadań i da
nia odpowiedzi na różne pytania, których oczekujemy od nowoczesnego
opracowania etnograficznego.
■Konieczności rozwinięcia, zastosowania etnografii do dzisiejszych
zadań, dowodzą też w pewnej mierze wymyślane w ostatnich latach
różne nowe nazwy, jak etno-socjologia, socjo-ętnografia itp. Dowodzi
to z jednej strony, że używany obecnie schemat etnograficzny jest za
szczupły, nie odpowiada stawianym mu zadaniom, z drugiej zaś, iż wy
myślający nowe nazwy, zamiast wypowiedzieć się przez rozbudowanie,
pogłębienie, obmyślenie nowego układu, wybierają drogę łatwiejszą,
ograniczającą się do stwarzania nowych nazw, bez dokładnego spre
cyzowania, co mają one właściwie oznaczać, jaki jest ich zakres i poco
Są wymyślane. Należy zawsze pamiętać o tym, iż nauki to nie są gar
nuszki z farbami, które wedle chwilowej potrzeby, dla efektu, lub ryn
kowej koniunktury miesza się raz tak, raz owak. A w rzeczywistości
podstawowe kolory pozostają zawsze te same i zawsze czyste, mimo
11*
164
chwilowego ich zmieszania. Podobnie też i z naukami. Etnografia po
zostanie etnografią, mimo stwarzania jakichś sztucznych wspólnych
nazw. Natomiast trzeba koniecznie i jest to obowiązkiem zajmujących
się nauką, aby nauki swoje unowocześniali, zastosowywali do potrzeb
i stawianych im zadań i aby pracowali nad postępem i rozwojem
swoich dyscyplin. A oczywiście postęp i rozwój nauki nie powoduje
zupełnie zmiany jej nazwy. Rozszerza, względnie tylko pogłębia jej
treść.
Z powyższych względów, biorąc w pierwszym rzędzie pod uwagę
niedostatek, szczupłość i brak życiowości w obecnie stosowanym sche
matycznym układzie etnograficznym, podaję poniżej projekt nowego
układu wewnętrznego etnograficznych prac monograficznych, dotyczą
cych wsi, grupy wsi, większego obszaru niezakreślonego granicami
etnicznymi (powiatu, województwa), grupy etnicznej, zawodowej, na
rodowościowej itp. Projekt ten, oraz zawarty w nim nowy schemat nie
jest i nie ma być układem sztywnym, stosowanym zawsze w jeden i ten
sam sposób. Układ ten ma być układem życiowym, odpowiadającym
czy to samemu charakterowi opisywanej społeczności, czy też specjal
nym celom, dla których ma służyć dana praca. (Na konieczność zmiany
używanego dotychczas schematu zwracałem już uwagę w moich opra
cowaniach od roku 1936).
, Projekt ten przeznaczam pod rozwagę i dla użytku już wykształco
nych etnografów, dlatego też w poszczególnych rozdziałach nie podaję
drobiazgowej ich treści, tylko wytyczne (tytuły) ogólne.
Projekt ten przedstawia się następująco:
MONOGRAFIA ETNOGRAFICZNA
Przedmowa (tz. ewentualnie przedmowa redakcji),
Wstęp (Uwagi ogólne, cel pracy, konstrukcja, wykorzystane źródła,
informatorzy itp. Wiadomości ogólne, wprowadzające, orientujące
w charakterze i celu pracy.)
CZĘŚĆ I
Osiągnięty cel (A więc przebyte miejscowości, czy też zbadany ob
szar, granice obszaru lub przebadanej grupy etnicznej itp. Krótka syn
teza uzyskanych wyników, popartych podanym w następnych rozdzia
łach materiałem).
Samookreślenie (samopoczucie) etniczne ludności zbadanych ob
szarów (Wedle możności odpowiedzi oryginalne).
Tradycje związane z powstaniem i nazwami zbadanych miejsco
wości (Ewentualnie też tradycje historyczne odnoszące się do całych
wsi, ich części, szczególnych miejsc, sąsiednich obszarów itp.).
Opis historyczny badanego obszaru (który może być równocześ
nie uzupełnieniem i wyjaśnieniem tradycji historycznej podawanej
przez lud. Rozdział może być napisany przez specjalistę).
Osadnictwo (Osadnictwo ludowe, tradycje i w miarę możliwości
ściślejsze dane. Należy zwrócić uwagę na księgi parafialne, urodzin,
szczególnie zaślubin, bo te dają wiele materiału do ruchu ludności).
165
Opis geograficzny i geologiczny (Zależnie od charakteru pracy
i taki rozdział może być dodany. Opis na podstawie istniejących pod
ręczników lub napisany przez specjalistę).
Fauna i flora (Uwaga jak wyżej).
CZĘŚĆ II
I. Krajobraz. Komunikacja. (W rozdziale tym przechodzimy już
do przedstawienia człowieka i jego ogólnego związku z krajobrazem.
Opisowe przedstawienie kulturalnego krajobrazu i przez komunikację
związanie go z człowiekiem. Jako komunikację rozumię tu tylko opis
dróg, ścieżek, kładek, mostów i sposobu poruszania się człowieka w te
renie w ogólnym zarysie, bez podawania szczegółowych opisów wozów,
sań, siodeł przy komunikacji wierzchem itp.).
Miasta. Miasteczka. Wsie. Kształt wsi. (Opis miast, miasteczek,
odbywających się w nich jarmarków i innych wiadomości o ich stru
kturze, mogących przydać się przy omawianiu wpływu społecznego,
budownictwa, stroju, gospodarki miast i miasteczek na wsie. Omówie
nie kształtu wsi. Kształt wsi łatwo omówić na podstawie map 1:100.000).
Zagroda. Budownictwo. (Z kolei przechodzimy do opisu z planami
zagród jako całości, następnie do szczegółowego omówienia budow
nictwa mieszkalnego. Po stwierdzeniu stanu dzisiejszego, przechodzimy
do przedstawienia stanu dawnego, lub naodwrót. Należy podkreślić
przyczyny, które podziałały na rozwój, czy też przyjęcie form' nowych,
wpływ budownictwa miasteczkowego itp. Z przedstawieniem stanu
dawnego najlepiej złączyć całą formę obrzędowo-magiczną związaną
z wybraniem miejsca, budową, wprowadzaniem się itp. do nowo wy
budowanej chaty. W wypadku jeżeli budynki gospodarskie łączą się
konstrukcyjnie z samą chatą, należy je także opisać. Jeżeli nie, to po
przestać na ich ogólnym omówieniu na początku rozdziału, przy opi
sywaniu całej zagrody i rozmieszczonych w niej zabudowań. Rozpa
trzenie szczegółowe budowy itp. budynków gospodarskich osobno sto
jących przenieść do odpowiednich rozdziałów. Brogi przy przechowy
waniu siana, stajnie przy chowie bydła itp.).
Wnętrze chaty. Sprzęty. (Piec, sprzęty, rozmieszczenie ich w izbie,
sieni, komorze. Przeznaczenie sprzętów — co w nich przechowują.
Wykonanie techniczne sprzętów opisać przy obróbce drzewa. Sposoby
oświetlania izby).
Zdobnictwo sprzętów. Malarstwo. Wycinanki. (Formy zdobnicze,
rozwiązania artystyczne. Sposoby wykonania).
Odzież. Zdobnictwo odzieżowe. (Odzież, dawna, obecna. Zdob
nictwo odzieży i człowieka. Zaznaczyć czy ozdoby sporządzają sami,
czy też sprowadzają. Jeżeli tak to skąd. Wykonanie techniczne ozdób
przy obróbce surowców. Przy stroju opis broni, jeżeli wiąże się np. ze
strojem zbójnickim. Opis dokładny przy myślistwie).
II. Uprawa roli. (Sposoby gnojenia, uprawa ręczna, narzędzia rol
nicze z zaprzęgiem zwierzęcym. Strona obrzędowa, przy pierwszej orce
itd. Przy narzędziach w tym rozdziale i następnych zwrócić uwagę na
magiczne znaczenie narzędzi itd.).
166
Zbiór płodów roślinnych. Zwózka. Młócka. Przechowywanie. (Przy
zbiorze sierpy, kosy, przy zwózce wozy, następnie cepy ii., przy prze
chowywaniu stodoły, sąsieki, kadłuby — skrzynie itd. itd.).
Hodowla zwierząt. Weterynaria ludowa. Sianokosy. Przechowy
wanie siana. (Zwierzęta, rasy, organizacja pasterska, obrzędowość.
Sposoby leczenia bydła. Sianokosy. Nosze do siana i wozy. Stogi,
brogi ii.).
Ili. Zbieractwo. Kopieniactwo. (Narzędzia, rośliny, wierzenia.).
Bartnictwo. (Pasieki, narzędzia, prawo bartne, wierzenia związane
z pszczołami ii.).
Rybactwo- (Narzędzia, organizacja, strona obrzędowa, jak zresztą
i przy innych i poprzednich rozdziałach).
Łowiectwo. (Uwagi jak wyżej).
(Uwagi do działu Ii i III: Kolejne ułożenie rozdziałów tych obu
działów powinno być niestałe. Układ rozdziałów powinien zależeć
przede wszystkim od charakteru opisywanej grupy. Układ jak podany
wyżej odpowiadałby grupie rolniczej. Przy grupie np. pasterskiej układ
zostałby w ten sposób zmieniony, iż jako pierwsze zostałoby opisane
pasterstwo, następnie tak jak np. u Hucułów praca w lesie, potem bart
nictwo, rybactwo, łowiectwo ;td. Zasadą tych działów jest, że w grupie
II mieszczą się zajęcia główne służące do utrzymania, w kolejności
ważności ich dla danego gospodarstwa ludowego, w dziale III natomiast
zajęcia poboczne, również w kolejności ilościowego ich występowania!
Zależnie od zadania, jakie miałaby spełniać dana praca, rozdziały te
mogą być dzielone na części i uzupełnianie w zakresie rolnictwa, paster
stwa ii. zestawieniami statystycznymi).
IV. Przygotowywanie pożywienia. (A więc narzędzia do tego słu
żące jak olejnice, żarna, stępy, młyny wietrzne i wodne, naczynia do
gotowania, podstawki ogniowe ii.).
Pożywienie. Pożywienie głodowe. (Rodzaje pokarmów, sposoby
ich przyrządzania).
V. Uprawa roślin włóknistych. Obróbka włókien. (Gatunki upra
wianego lnu i konopi. Obróbka włókien roślinnych i zwierzęcych, na
rzędzia do tego służące. Obróbka od samych początków do uzyskania
gotowej tkaniny. Wierzenia z tym związane).
Farbiarstwo. Folusznictwo. (Farby, sposoby farbowania, folu
sze ii.).
Koiusznictwo. (Uwagi jak w poprzednich rozdziałach).
VI. Obróbka kości, rogu, kruszców.
Obróbka kory i drewna.
Obróbka kamienia i gliny.
(W dziale V i VI przy obróbce włókien, drewna itd. należy równo
cześnie omówić, ewentualnie w osobnych rozdziałach twórczość arty
styczną, przemysł ludowy i chałupniczy. Zależnie od rodzaju pracy
mcżna dodać zestawienia statystyczne dotyczące wytwórczości ludowej).
VII. Wiadomości matematyczne. Miary. Wagi.
Sprzedaż i wymiana płodów rolniczych i innych. Jarmarki. (Oba
te rozdziały mogą być wyszczególnione osobno, albo też treść ich może
być omówiona przy poszczególnych rozdziałach),
167
VIII. Zabiegi o czystość osobistą. Czystość odzieży| (Środki słu
żące do kąpieli czystościowych, łaźnie, pielęgnowanie cery, pranie bie
lizny, przechowywanie bielizny i odzieży, środki przeciw owadom ii.).
Lecznictwo. (Całokształt).
CZĘŚĆ III
IX. Zwyczaje prawne. (Prawo zwyczajowe: przy kupnie, sprze
daży, dziedziczeniu, podziale majątku między dzieci, krewnych,
w braku dzieci i krewnych itd.).
Struktura społeczna wsi. (Stosunek społeczny mężczyzn do ko
biet, związki zawodowe ii., związki młodzieży i inne wiadomości odno
szące się do struktury społecznej wsi.).
X. Zwyczaje towarzyskie. (Formuły przywitań, pożegnań, życzeń,
przy pracy, w polu, w drodze, w domu, przy odwiedzinach, w czasie
jedzenia itd. Przekleństwa. Przezwiska).
Gry i zabawy.
Instrumenty muzyczne. Muzyka. Tańce.
Widowiska. (O ile są to widowiska nie łączące się z obrzędami do
rocznymi) .
XI. Obrzędy doroczne. (Święta doroczne główne, zdobienie przed
miotów obrzędowych, jak np. pisanki ii., dnie różnych świętych i zwią
zane z tym praktyki).
XII. Obrzędy rodzinne. (Obrzędy rodzinne: narodziny, wesele, po
grzeb, całokształty z pieśniami itp.).
XIII. Literatura. (Rozdział ten łączy się bezpośrednio z życiem to
warzyskim, zebraniami itp. podczas których śpiewają pieśni okolicz
nościowe, opowiadają baśnie, podania, legendy, zagadki, przysłowia ii.
Pieśni obrzędowe, doroczne należy jednak pomieścić przy odpowied
nich rozdziałach, tu tylko te, które nie łączą się z żadnymi obrzędami
itp.).
CZĘŚĆ IV
XIV. Wiedza i wierzenia o przyrodzie martwej. (Słońce, księżyc,
gwiazdy, ziemia, podział i nazwy roku, kwartału, miesięcy, tygodnia,
dnia: tęcza, piorun, grzmot, burze itd. itd.).
Wiedza i wierzenia o przyrodzie żywej: rośliny i zwierzęta.
XV. Orientacja w zjawiskach psychicznych.
Wróżbiarstwo. Czary.
Uprawianie ekstazy.
Magia.
Demonologia.
Kulty.
CZĘŚĆ V
XVI. Zakończenie. (W paru rozdziałach omówiona całość pracy
i osiągniętych wyników. Przyczyny i skutki rozwoju, zapożyczeń z grup
sąsiednich, jeżeli są do tego odpowiednie materiały itp. Wpływ miast
i miasteczek, ośrodków fabrycznych, wpływ zmieniającej się struktury
społecznej na formy życiowe i elementy kulturowe itd. itd. Nie ustalam
168
tu żadnych rozdziałów, ponieważ mają one wypływać z charakteru
pracy i zebranych materiałów).
*
*
*
Co do całości projektu należy zaznaczyć, iż jest on niejako planem
maksymalnym. W miarę potrzeby plan ten może być albo zwiększany
przez rozbicie niektórych rozdziałów i pogłębienie ich zawartości tre
ściowej, albo zmniejszany przez krótkie omówienie jednych, opuszcza•nie mniej ważnych rozdziałów, w końcu nawet przez pominięcie pew
nych części. Należy pamiętać, że treść, a nawet część treści każdego
z rozdziałów może być opracowana jako osobne zagadnienie w osob
nej pracy. W podanym planie układu wewnętrznego rozdziałów nie po
daję, ponieważ można użyć jako wzorów podziałów przyjętych w in
nych pracach, a także podział ten może zależeć od samego materiału
i od umiejętności badacza. O zawartości treściowej całej pracy, jej po
szczególnych części i rozdziałów rozstrzygać będzie też cel i charakter
pracy, ilość środków i czasu przeznaczonych na zbadanie pewnego ob
szaru itp.
Nowy projekt układu wewnętrznego etnograficznych prac mono
graficznych nie rozbudowuje schematu w kierunku niepotrzebnego po
większania ilości rozdziałów, ale zmienia układ i pogłębia treść. Równo
cześnie przeprowadza inny podział treści poszczególnych trzech kultur.
Stosowanie tego nowego układu wymaga od młodych adeptów etno
grafii z etnologią większego zapasu wiadomości, zwłaszcza z zakresu
socjologii, a także historii gospodarczej i historii.
Z Zakładu Etnologicznego U. J. K. we Lwowie.
P^BAIDOFF-GROSSOWA
NORWESKIE MUZEUM NA WOLNYM POWIETRZU
W RYGDÖ
Š. p. Seweryn Udziela należał do grupy osób, którzy przed kilku
laty propagowali idee założenia w Krakowie w Lesie Wolskim osiedla
muzealnego. Przedkładano różne projekty w tej sprawie, podawano za
wzór takiej instytucji muzeum szwedzkie — Skansen — ale sprawa ta,
aczkolwiek bardzo ważna dla powiększenia dorobku kulturalnego
Polski, nie wyszła w lalach ostrego nasilenia kryzysu ekonomicznego
poza ramy inicjatywy. Nie wątpiąc, że nadejść musi czas, kiedy idea
utworzenia polskiego Skansenu stanie się żjwotna, przedkładam ogólną
charakterystykę muzeum norweskiego w Bygdö, w nadziei, że obok
omówionego w naszej prasie szwedzkiego Skansenu koło Sztokholmu
oraz Heimatsmuseum w Królewcu, dostarczy ono przyszłemu muzeum
plenerowemu w Polsce jeszcze jednego przykładu.
Bygdö, w którym mieści się ciekawe muzeum norweskie na wol
nym powietrzu, leży niedaleko Oslo, tuż nad jedną z odnóg Oslofiordu.
Rzesze turystów śpieszą tam, aby zobaczyć zarówno uroczy zakątek