d3a82a599652189cd610d3326a645a2e.pdf
Media
Part of Seweryn Udziela jako badacz społecznej kultury ludu małopolskiego / Lud, 1937, t. 35
- extracted text
-
20
kultury materialnej i wtedy w miarę możności starał się mniej lub
więcej wyczerpać schemat: budownictwo-odzież-pożywienie-zajęcia. 1
Natomiast, gdy zajmował się materialną kulturą z wolnej, że się lak
wyrażę, ręki, wtedy najczęściej (choć nie wyłącznie) obierał tematy
leżące na jej pograniczach ze sztuką.
Niemal wszystko, cokolwiek autor „Ludu polskiego w powiecie
Ropczyckim“ napisał z zakresu kultury materialnej nosi charakter
ściśle opisowy i polega na bezpośrednich obserwacjach, poczynionych
śród ludu lub na podstawie obiektów zebranych po wsiach. To też,
choć wszystko to nie zawsze stoi na poziomie wymagań współcze
snych, jednakowoż niezaprzeczenie posiada dużą wartość.
Ale wspomniane dzieła stanowią tylko cząstkę zasług położonych
przez Zmarłego dla poznania ludowej kultury materialnej. O wiele
większą, po prostu ogromną, oddał On przez długoletnie, nad podziw
skrzętne i niezmordowane gromadzenie nieocenionych zbiorów Muzeum
Etnograficznego na Wawelu. O tym jednak będzie mowa w osobnej
rozprawce.
KAZIMIERZ DOBROWOLSKI
SEWERYN UDZIELA JAKO BADACZ KULTURY
SPOŁECZNEJ LUDU MAŁOPOLSKIEGO
Seweryn Udziela należał do ostatnich epigonów tego typu etno
grafów, który wytworzył się u nas w początkach XIX w. pod wpły
wem trzech prądów ideowych : ruchu narodowego, romantyzmu
i historyzmu. Wola utrzymania niezawisłości duchowej, wsparta
0 kult wielkiej przeszłości narodu polskiego, i spleciony z nią nowy
pogląd na świat, głoszący prymat uczucia nad rozumem, stały się tą
glebą, na której wyrósł u nas zwrot ku kulturze ludowej. Zaczął się
on w Polsce, podobnie jak w Anglii, we Francji i w Niemczech, od
zbierania pieśni, podań i tych odrębności kulturalnych ludu, które
uderzały wyobraźnię warstw elitarnych swoją stroną emocjonalną
1 utwierdzały w nich poczucie archaiczności i rodzimości kultury pol
skiej. Zainteresowania etnograficzne Seweryna Udzieli biegły w dużej
mierze po linii, wytkniętej przez pierwszych naszych zbieraczy,
a skrystalizowanej w pracach Oskara Kolberga. Podobnie też har
monizowała jego postawa uczuciowa wobec kultury ludowej z na
strojem, jaki towarzyszył pionierom naszej etnografii. Tak jak oni
odnosił się Udziela z wielkim umiłowaniem do ludu, wierzył w jego
twórcze zdolności i w rodzimość wielu wytworów kulturalnych, prze
chowywanych przez wieś.
Prace Seweryna Udzieli uwzględniały głównie literaturę ludową,
pieśni, baśnie, legendy, podania, teksty widowisk, dalej wierzenia
i praktyki magiczne, wreszcie niektóre działy kultury technicznej,
zwłaszcza strój ludowy i związane z nim zdobnictwo. Dotyczyły one
również kultury społecznej. Aby jaśniej uwypuklić działalność Udzieli
w tej ostatniej dziedzinie, wypada przede wszystkim sprecyzować, co
21
rozumiemy przez to pojęcie. Na kulturę społeczną składa się ogół po
staw ideologicznych, działań i urządzeń, które określają stosunki
między ludźmi i normują zarówno współdziałanie i współpracę, jak
neutralność i walkę. Postawy ideologiczne oświetlają przede wszystkim
system wartości moralnych i obyczajowych, jaki obowiązuje w pew
nym środowisku społecznym, a związane z nimi urządzenia i ich
funkcjonowanie mówią o faktycznym stanie życia społecznego. Spo
łeczna kultura ludowa obejmuje ten sam zakres zjawisk z tą różnicą,
że główny nacisk kładziemy na postawy ideologiczne, działanie i urzą
dzenie, które się opierają na tradycji ustnej i są specyficzne dla grup
ludowych.
Kultura społeczna ludu małopolskiego jako dynamiczna całość
nie była przedmiotem badań Udzieli. Uwagę jego przyciągały tylko
pewne jej fragmenty, zwłaszcza te, które opisywali poprzednicy
w swych pracach, w szczególności zwyczaje rodzinne, i niektóre zwy
czaje należące do tzw. roku obrzędowego. Postawy ideologiczne, po
glądy na właściwość lub niewłaściwość postępowania mało intereso
wały Udzielę. Zaledwie tu i owdzie spotykamy w jego pracach
wzmianki o tradycyjnych zapatrywaniach na społeczną rolę kobiety,
0 społecznych funkcjach bogactwa ’), o moralności seksualnéj*2).3
Najobszerniej z tej dziedziny uwzględnił Udziela opinie, które od
zwierciedlają wzajemny stosunek różnorodnych grup społecznych.
Wartość mają zwłaszcza te jego zapiski, które rzucają światło na po
stawy chłopów wobec mieszczan i inteligencji małomiasteczkowej
1 odwrotnie charakteryzują postawę mieszczan wobec chłopów. Cenne
są też .,ego notatki o antagonizmach między ludnością tubylczą a na
pływową '’), o wzajemnych sądach dwu gromad wiejskich i dwu od
rębnych grup etnograficznych (górali i łachów) 4),* *o opiniach, jakie
występują na gruncie zetknięcia dwu grup etnicznych (ludności pol
skiej i łemkowskiej) ). Spostrzeżenia Udzieli wszędzie ilustrowane
są anegdotami, przysłowiami i wierszami, które podnoszą plastycz
ność jego przedstawienia.
W przeciwieństwie do tych zagadnień daleko więcej miejsca po
święcił Udziela zwyczajom, które wytworzyły się na tle życia rodzin
nego, zawodowego itp., a polegały na wykonywaniu ustalonych tra
dycją czynności w określonych sytuacjach lub w oznaczonych porach
roku. Dla przykładu wspomnimy o opisie niektórych zwyczajów
przedślubnych, związanych ze staraniem się o rękę panny (maje)
i tzw. chodzenie na śmiecie7), o opisach zwyczajów, towarzyszących
narodzinom, weselu i pogrzebowi8) (na czoło wysuwa się tu zwłab Por. przykładowo Lud polski w powiecie ropczyckim, Kraków 1892, 17—19.
2) Ziemia łemkowska przed półwieczem, Lwów 1934, 32.
3 )- Lud polski 16, 22.
4) Lachy, Lud XI, 70—72; Z humoru ludowego, II. Kurier Codz., Kurier Lit
Nauk. 1925, nr 46 (23. XI.).
“) Ziemia łemkowska 20—21, 82—83.
°) Maj, II. Kurier Codz. 1925, nr 122 (4. V).
7) Ocieka, Zapiski etnograficzne, Lud XXIII, 128.
8) Lud polski w powiecie ropczyckim 80—120; Krakowiacy, Kraków 1924,
61—89.
22
szcza obszerne przedstawienie wesela chłopskiego i mieszczańskiego
w powiecie ropczyckim) oraz o materiałach, które dotyczą zwycza
jów rolnych jak dożynki itp. lub zwyczajów świątecznych głównie
w ziemi krakowskiej i ropczyckiej 9).
Formy życia towarzyskiego, zagadnienia przemian kultury tra
dycyjnej, wywołanych kontaktami ludności wiejskiej z innymi gru
pami społecznymi, jej migracjami i wymieraniem dawnych rzemieśl
ników wiejskich, zaledwie tu i owdzie są zaznaczone w pracach
Udzieli10).
Zjawiska powyższe ujmował Udziela w sposób opisowy. Ma
teriały, zebrane przez siebie i pomocników grupował mniej więcej
wedle schematu, przyjętego przez Kolberga, wykazywał też silne po
krewieństwo z tym autorem (i jego poprzednikami jak np. Mączyńskim), gdy chodzi o metodę opisu. Nie starał się zazwyczaj o wyja
śnianie zjawisk, o wykrywanie ich pochodzenia, rozwoju i społecz
nego ich znaczenia. Kierował się przede wszystkim trzeźwym zmy
słem obserwacyjnym. Trudne warunki życiowe utrudniły mu pogłę
bienie studiów i bliższy kontakt z nauką europejską.
Od czysto opisowego ujmowania zjawisk społecznych odchyla
się praca Udzieli, poświęcona „Etnograficznemu ugrupowaniu i roz
mieszczeniu rodów górali polskich“, która od czasu Wincentego Pola
stanowi pierwszą próbę systematycznego opracowania tego skompli
kowanego zagadnienia11). Kwestia ugrupowań etnograficznych zaj
mowała Udzielę już w r. 1889, kiedy ogłosił szkic o „Rozsiedleniu się
Łemków“ 12),13wrócił też do niej jeszcze na kilka lat przed śmiercią1S).
Jako badacz nie osiągnął jednak Udziela odpowiedniego poziomu
metodycznego, merytoryczna zaś strona jego szkicu budzi też szereg
zastrzeżeń. Zagadnienie grup etnograficznych wymaga nie tylko sy
stematycznego przestudiowania współczesnej kultury, ale też grun
townego wyświetlenia rozwoju badanych zjawisk na podłożu geogra
ficznym przy zastosowaniu również metody socjologicznej. Udziela
wysunął tylko dwa kryteria podziału na grupy etnograficzne: ubiór
i budownictwo. Do górali zalicza tzw. łachów sądeckich, starą lud
ność rolniczą, zasiadłą gęsto w żyznej kotlinie nowosądeckiej, choć
ludność ta nie zmieszała się z pasterskimi nomadami, którzy napły
nęli później od wschodu i południa jako tzw. ludność wołoska. Sze
reg zastrzeżeń budzi też sposób stosowania wspomnianych kryteriów,
rozmieszczenie ugrupowań i granica północno-wschodnia terytorium
góralskiego, która wysuwała się dawniej niekiedy na północ, niekiedy
na południe od linii podanej przez autora a nieraz nie przebiegała
granicami wsi, lecz przecinała gminy w tych przypadkach, gdy niż
sze części zasiedliła starsza ludność rolnicza, a północne lesiste stoki
9) Lud polski 120—123; Krakowiacy 31—60.
10) Por. np. Poczucie piękna u ludu ropczyckiego, Wisła III, 24; Kilka slow
o strojach, budowlach, sprzętach i naczyniach w Sądeczyźnie, Lud X, 190—191;
Ziemia łemkowska 30—31.
1J) Przegląd Geograficzny 1918, 80—91.
12) Wisła III, 654—660.
13) Ubiory ludu potskiego, zesz. III, Górale beskidowi, Kraków 1932, 9—10.
23
zostały zajęte przez młodszą ludność pochodzenia pasterskiego, jak
w Targanicach i w Choczni pod Wadowicami.
Obok współczesnej kultury społecznej ludu małopolskiego zaj
mował się Udziela także jej h i s t o r i ą. Wśród paru przyczynków
z tej dziedziny, opartych głównie na archiwaliach parafialnych i księ
gach sądowych, spotykamy też mały szkic o instytucji dożywocia
i zasadach prawa spadkowego we wsi Jazowsku w XVIII w.14). Parę
szczegółów o znaczeniu społecznym zawiera nadto praca o Podhala
nach przed trzystu laty 1o) .
Na tych uwagach wypada zamknąć przegląd prac Udzieli, które
dotyczą kultury społecznej. Ogółem biorąc zjawiska społeczne tylko
w niewielkim stopniu przykuwały jego uwagę. Odnosi się to nie tylko
do kultury społecznej w ściślejszym tego słowa znaczeniu, ale też do
społecznej strony takich zjawisk, jak literatury ludowej, jak wiej
skiego i małomiasteczkowego przemysłu ie). Kilkadziesiąt lat konse
kwentnej pracy etnograficznej, podsycanej trwałą miłością do wszyst
kiego, co było ze wsią związane, poświęcił Udziela głównie literac
kiej, wierzeniowej, artystycznej i technicznej twórczości ludu mało
polskiego Charakterystyczny to szczegół dla historii etnografii pol
skiej na przełomie XIX i XX w.
ADAM FISCHER
ZASŁUGI SEWERYNA UDZIELI NA POLU BADAN NAD
KULTURĄ DUCHOWĄ
Z rozmaitych działów etnografii polskiej zajmowała Seweryna
Udzielę szczególnie kultura duchowa. Brak artykułu o tym niestru
dzonym pracowniku jako badaczu kultury duchowej ludu polskiego
byłby więc w tomie „Ludu“ poświęconym Jego pamięci pewnym bra
kiem zasadniczym. Dlatego gdy nie udało się uzyskać Redakcji „Ludu“
artykułów na ten temat od autorów, którzyby szczególnie wiele mogli
tu powiedzieć, choć w krótkim zarysie postaram się zobrazować dzia
łalność zasłużonego etnografa także i w tej dziedzinie.
Kultura duchowa została uwzględniona w bardzo szerokim za
kresie w różnych monografiach etnograficznych S.
Udzieli. W pracy pt. „Lud polski w powiecie ropczyckim“ (Kraków
1892, Odb. z XIV—XVI t. ZWAK. s. 322) znajdziemy legendy i opo
wieści, związane z rozmaitymi miejscowościami, przezwiska i przysło
wia, przesądy, czary, leki, wyobrażenia o przyrodzie, wiarę w duchy,
gry i zabawy, pieśni i opowieści ludowe. W zarysie pt. „Krakowiacy“
(Kraków 1924) na str. 90 uwzględniono wierzenia i wiedzę, następnie
świat nad zmysłowy, zamawiania chorób, opowiadania i pieśni (s. 104),14 15 1
14) Dożywocie w Jazowsku w powiecie nowosądeckim w XVIII w., Lud VIII,
257—262.
15) Ziemia 1927, XII, 467—471, 489—494.
16) Jest charakterystyczne, że nawet w pracy specjalnej, poświęconej Prze
mysłowi ludowemu“ (Echo miast i wsi, Kraków 1934, nr 13—16) zaledwie parę uwag
jpoświęca organizacyjnej strome produkcji.