Cyfrowa Etnografia

ad0dda32e920bb937fba0e393924e56f.pdf

Media

Part of Naczynia pierścieniowate / Lud, 1936, t. 34

extracted text

MARCJAN ŚMISZKO

NACZYNIA PIERŚCIENI O WATE
ZARYS

HISTORYCZNO - TYPOLOGICZNY ROZWOJU
CERAMICZNEJ.

JEDNEJ

FORMY

(LES VASES ANNULAIRES).

W niniejszemi krótkiem studjum paleoetnograficznem zajmę się za­
gadnieniem pochodzenia, rozwoju oraz rozprzestrzenienia glinianych na­
czyń pierścieniowatych. Naczynia tego rodzaju znane były z jednej strony
już w przedhistorycznych kulturach śródziemnomorskich, a z drugiej
występują w nowoczesnych zespołach ceramiki ludowej. Ten fakt wska­
zuje, iż mamy tutaj do czynienia ze starą formą ceramiczną, która pow­
tarza konsekwentnie w ciągu długich stuleci ideę zaczerpniętą w środo­
wisku zamierzchłych ośrodków kulturowych.
Zagadnienie pochodzenia, rozprzestrzenienia i zastosowania pozio­
mych naczyń pierścieniowatych opracował częściowo E. Grohne w roz­
prawie p. t.: „Die Koppel-, Ring- und Tüllengefässe“. (Abhandlungen
und Vorträge der Bremer Wissenschaftlichen Gesellschaft. Jhrg. 6,
Heft 1/2. Bremen 1932). Jak zaznaczyłem, autor wykorzystał w tem stu­
djum tylko część materjału, uwzględniając tylko odmianę poziomych
naczyń pierścieniowatych z nasadkami na powierzchni. Inne pokrewne
odmiany, jak pojedyncze poziome i pionowe naczynia pierścieniowate,
nie zostały w tym wypadku zupełnie uwzględnione. Mojem jednak zda­
niem, zagadnienie naczyń pierścieniowatych musi być rozpatrzone na
jak najszerszej płaszczyźnie, a jednym z podstawowych warunków na­
leżytego zorjentowania się w tem zagadnieniu jest równoczesne rozpa­
trzenie wszystkich rodzajów naczyń pierścieniowatych. Dlatego w opraco­
waniu niniejszem postaram się uzupełnić materjał wspomnianego wyżej
studjum i na tej podstawie wyciągnąć wnioski, któreby bodaj częściowo
wyjaśniły rozpatrywane zagadnienie. Zdaję sobie dobrze sprawę z tego
faktu, iż materjał zestawiony przezemnie w tej pracy nie jest dostatecz­
nie kompletny. Poważne .zwłaszcza luki wynikły przy zestawieniu ma­
terjału czasów wczesnohistorycznych i nowoczesnych, ponieważ w wy­
dawnictwach etnograficznych materjał ceramiczny jest publikowany

68
tylko wyjątkowo, a w dodatku w sposób zupełnie niewystarczający dla
poważnych studjów naukowych.
W studjum niniejszem wykorzystałem w wielkiej ilości materjał
muzealny, który pomagali mi zebrać PP. dr. Pasternak i dr. K. Majewski,,
za co im na tem miejscu serdecznie dziękuję. Za cenną pomoc w uzyska­
niu materjału z Europy południowej dziękuję bardzo JWP. Prof. dr.
A. Fischerowi, a dr. Majewskiemu dziękuję nadto za wydatną pomoc
w określaniu przedhistorycznego materjału kultur śródziemnomorskich.
A. MATERJAŁY.
1. Poziome pojedyńcze naczynia pierścieniowaie.,
Wyroby ceramiczne, których brzusiec jest uformowany na kształt
poziomo ułożonego pierścienia pojawiają się już w czasach przedhisto­
rycznych. Zabytków takich dostarczyły przedewszystkiem zespoły cera­
miki kultur przedklasyeznych wschodniej części basenu Morza Śród­
ziemnego. Jednym z najstarszych zabytków tego rodzaju jest naczyńko
z Ku masa na Krecie, (tab. I, 7). Pochodzi ono z warstwy kultu­
rowej okresu wczesnominojskiego, a zatem może być datowane na po­
łowę 3 tysiąclecia przed Nar. Chr. Naczyńko to ma podstawę w kształcie
poziomego pierścienia okrągłego w przekroju zaopatrzonego w pionową
szyjkę o owalnym wylocie z wysuniętymi ku przodowi dziobem. Łukoiwate duże ucho łączy podstawę szyjki z przeciwległą stroną pierścieniowatej podstawy. Powierzchnia jest gładka i niezdobiona.
Na ten sam okres możemy datować naczyńko, podobne do kreteńskiego, pochodzące z cmentarzyska w Hagia Parascevi na Cy­
prze (tabl. I, 11). Składa się ono z poziomej podstawy pierścień iowatej
0 przekroju okrągłym i prawie pionowo osadzonej szyjki o rozszerzonym
wylocie. Duże kabłąkowate ucho, przełamane w najwyższym punkcie,
łączy brzeg szyjki z przeciwległą stroną podstawy. U podstawy widzimy
cztery niskie nóżki, rozmieszczone w równych odstępach. Powierzchnia
naczyńka jest pokryta ornamentem malowanym w kratkę, szachownicę
1 pojedyncze linje poziome. Znalezione zostało w grobie datowanym na
okres wczesnobronzowy, więc jest współczesne z poprzednio opisanym
zabytkiem z Krety.
Poziome naczynia pierścieniowate zostały stwierdzone także w pięciu
najwcześniejszych warstwach osady trojańskiej. Jedno z nich
jest przedstawione na tabl. I, 5. Widzimy tutaj dość grubo uformowaną
podstawę pierścieniowatą okrągłą w przekroju zaopatrzoną w pionowo
osadzoną okrągłą szyjkę rozszerzoną u wylotu. Taśmowate ucho łączy
podstawę szyjki z przeciwną stroną podstawy. Inne naczyńko tego typu
przypomina zupełnie wyroby z Krety i Cypru1). Jest to mianowicie na­
czyńko o poziomej, stosunkowo smukłej podstawie pierścieniowatej za­
opatrzonej pod spodem w trzy niskie nóżki, odgięte nazewnątrz. Szyjka
jest w tym wypadku pochylona ku przodowi, a jej wylot jest rozszerzony.
1) Dr. Max Ohnefalsch-Richter, Kypros, die Bibel und Homer. Beiträge zur
Cultur, Kunst- und Religionsgeschichte des Orients im Altertume. Berlin 1893.
Text-Bd. str. 495, Tafel-Bd CXcVIII, 10.

69
Kabłąkowate ucho łączy górną część szyjki z przeciwną stroną pod­
stawy (tab. I, 10). Powierzchnia obydwóch zabytków trojańskich jest
zupełnie niezdobiona i wypalona na kolor jasny2).3
Podobne naczyńko pierścieniowate, datowane na początek 2 tysiąc­
lecia przed Nar. Chr., jest mi znane ze stanowiska w Phylakopi
na Melos'1). Na poziomym pierścieniu w przekroju okrągłym osa­
dzono pionową szyjkę zakończoną rozchylonym brzegiem i wysuniętym
dzióbkiem (tabl. I, 2). U podstawy szyjki zostało umieszczone małe pętlicowate uszko. Powierzchnię ozdobiono ornamentem stempelkowym w po­
staci małych kliników inkrustowanych białą masą. Naczyńko to zostało
wykonane w stylu lokalnej ceramiki geometrycznej, charakterystycznej
dla okresu środkowo-cykladzkiego (2000—1200 przed Nar. Chr.).
Do tej samej odmiany naczyń pierścieniowatych należą jeszcze trzy
naczynka zoomorficzne z Cypru, znane mi z publikacyj. Wszystkie
one należą do cypryjskiej epoki branżowej, datowanej tutaj na 2000 do
1200 przed Nar. Chr. Jedno z nich, pochodzące zé stanowiska w Gesnoli,
reprodukuję na tab. I, 9. Jest to mały zabytek (wys. 85 nun, średnicy
130 mm) o podstawie pierścieniowaiej poziomej w przekroju okrągłej
umieszczonej na trzech niskich nóżkach. Szyjka niska cylindryczna za­
kończona jest głową zwierzęcą. Na przeciwnej stronie podstawy widzimy
krótki występ, imitujący ogon zwierzęcia. Prócz dużego kabłąkowatego
ucha, które łączy podstawę szyjki z przeciwną stroną podstawy, umiesz­
czono na obwodzie pierścienia sześć małych, poziomo przekłutych uszek.
Powierzchnię pokryto ornamentem geometrycznym4). Zabytek ten na­
leży do grupy naczyń czerwono polerowanych, którą datuje się na Cyprze
na środkową epokę bronzu, zatem na okres pomiędzy 2C00 i 1500 przed
Nar. Chr. Pozateim znane mi jest z Cypru podobne naczyńko pierścieniowate zoomorficzne, różniące się od poprzedniego małemi uszkami osadzonemi na szczycie kabłąkowatego uchwytu oraz na dolnej części szyjki.
Odmienną cośkolwiek formę przedstawia trzecie naczyńko zoomorficzne
z tej samej wyspy. Na dość grubej pierścieniowatej podstawie, zaopa­
trzonej w kabłąkowate ucho, umieszczono ukośnie pochyloną ku przo­
dowi szyjkę zakończoną rurkowatym wylotem. U podstawy umieszczono
trzy niskie nóżki, a w różnych miejscach podstawy, szyjki i kabłąka wi­
dzimy szereg małych uszek o poziomych otworach. Obydwa ostatnio
wspomniane naczyńka należą do grupy ceramiki biało polerowanej, która
chronologicznie jest późniejsza od czerwono polerowanej i przypada
gdzieś na okres około 1500 przed Nar. Chr. 4a).
Wielkiej ilości ułamków oraz całych naczyń pierścieniowatych do­
starczyły przedhistoryczne stanowiska na E g i n i e. Są to przeważnie
zabytki dochodzące do 8 cm wysokości, a więc nieduże. Zaledwie kilka
2) H. Schliemann, Atlas trojanischer Altertümer. Leipzig 1874. Tab. 120, 123.
Nr. 2352, 2465.
3) Oryg trał znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Atenach. Infor­
mację z:..fdzięczam p. dr. K. Majewskiemu. — Por. także: The excavation at Phyla­
kopi in Melos. London 1904, str. 91, Tab. IV, 9.
4i H. B. Walters, Catalogue of the greek and etruscan vases in the British Mu­
seum. London 1912. vol. I, part. IL str. 58. fig. 102, C. 3C9.
4a), E: I Gjerstad, Studies on prehistorie Cyprus. Uppsala 1926. str. 160. Ringvase 1, 2 i str. 163 g.

70
fragmentów można zaliczyć do wyrobów typu myceńskiego, natomiast
większość zabytków została wykonana w technice późniejszej. Na grubej
podstawie pierścieniowatej, o przekroju owalnym, jest umieszczona pio­
nowo szyjka cylindryczna, kończąca się zgrubiałym i wywiniętym nazewnątrz brzegiem z dziobem wyciągniętym ku przodowi (tab. I, 3).
Wydatne wywinięcie brzegu charakteryzuje wyroby wcześniejsze, na­
tomiast późniejsze protogeometryczne mają znacznie mniejsze wywinię­
cie, mimo iż naogół wyrób nie zmienił się zupełnie. Te dwie odmiany
różnią się także sposobem osadzania i formowania uszek. Typy myceńskie mają ucho o kabłąku wysokim, przewyższającym brzeg szyjki (tab.
I, 3 a), a późniejsze ucho niższe osadzone u podstawy szyjki (tab. I, 3 b).
Na podstawie danych typologicznych i chronologicznych rozróżniamy
wśród zabytków z Eginy trzy rodzaje: najwcześniejszy myceński, póź­
niejszy protogeometryczny i najpóźniejszy koryncki °). Najwcześniejsze
pojawiły się w okresie późnomyceńskim, zatem około 1400 przed
Nar. Chr.
Podobne naczynia pierścieniowate znajdujemy w B e o c j i. Na tab.
I, 8. reprodukuję jeden z takich zabytków, które są naogół również nie­
duże (wys. 70 mm, średn. 00 mm). Podstawa pierścieniowata jest za­
opatrzona w okrągłą szyjkę, osadzoną pionowo i zakończoną zgrubiałym
i wywiniętym brzegiem. Duże kabłąkowate ucho łączy brzeg szyjki
z przeciwległą stroną podstawy. Ornament został wykonany bronzowym
firnisem. Podobne naczyńko z T e b znajduje się w zbiorach Naturhisto­
risches Museum we Wiedniu (kolekcja Blum Blankenegg, Nr. 7953). Jest
to mały pierścieniowaty dzbanuszek bez nóżek, zaopatrzony w kabłąko­
wate ucho ozdobione na powierzchni plastycznym wężem. Szyjka zo­
stała osadzona pionowo i zakończona falistym brzegiem. Powierzchnię
pociągnięto kolorem blado-żółtym, a na tern tle wykonano ciemnobronzowym firnisem motywy kółek i zygzaków 56). Opisane zabytki heockic
należą do ceramiki geometrycznej, którą datujemy najwcześniej na 1200
przed Nar. Chr.
Innym ośrodkiem pierścieniowatych wyrobów na lądzie greckim był
Korynt, gdzie powstała lokalna odmiana takich naczyń. Dużo wyro­
bów korynckich widziałem w zbiorach ceramicznych Państwowego Eremitage-u w Leningradzie. Są to naczynia o podstawie pierścieniowatej,
okrągłej w przekroju, ze szyjką osadzoną pionowo, zakończoną zgrubia­
łym kanciastym brzegiem. Duże kabłąkowate ucho łączy podstawę szyjki
z przeciwległą stroną podstawy. Nie posiadają one nóżek u podstawy.
Pochodzą przeważnie z VII i VI w. przed Nar. Chr., lecz występują także
w stanowiskach późniejszych.
Wyroby pierścieniowate rozchodziły się z różnych ośrodków prze­
mysłowych Grecji szlakami handlu i kolonizacji greckiej. W ten sposób
dotarły do koloni j greckich nad morzem Czarne m
(Olbja, Chersonesos i inne). Stąd znajdujemy w zbiorach muzealnych
Związku Radzieckiego wielką ilość przeważnie małych askosów pierście5) A. Furtwängler, Aegina, das Heiligtum der Aphaia. I, str. 436, 20 i II, tab.
120, 40, 40a.
6) Die Sammlung antiker Vasen und Terracoten im k. k. oesterreichischem
Museum. Wien 1892. tab. I, 36.

71
mowatych pochodzących z wykopalisk na miejscu tych kolonij. Datuje
się je przeważnie na V i IV wiek przed Nar. Chr. W podobny sposób
dotarły one wraz z greckimi wpływanfi do Italji, skąd znam pięknie
wykonane pierścieniowate naczyńko z zoomorfićzną szyjką o kabłąkowatem uchu z Kampaňji6 a).
Poziome naczynia pierścieniowate występują sporadycznie także
w sąsiedtzwie kultur basenu morza Śródziemnego. Bardzo prymitywnie
wykonany taki zabytek jest mi znany ze stanowiska w Musi-Yeri
nad morzem Kaspijskiem7) (tab. I, 1). Jest to naczyńko o gru­
bej podstawie pierścieniowatej okrągłej w przekroju, zaopatrzonej w cy­
lindryczną szyjkę pochyloną ku przodowi. Powierzchnię ozdobiono geo­
metrycznym ornamentem rytym. Należy ono do zespołu wczesnożelaznego, więc jest datowane na około 800 przed Nar. Chr.
Częściowo uszkodzone naczynie pierścieniowate, przedstawione na
tab. 1, 4 pochodzi z cmentarzyska przedhistorycznego w Donja Do­
lina, pow. Bośniacka Gradiska mad Sawą w Jugoslawin ). Podstawa
pierścieniowata ma przekrój wyraźnie czworoboczny, a pionowo osa­
dzona szyjka rozszerzała się lejowato ku górze. Szeroki uchwyt kabłąkowaty łączył brzeg szyjki z przeciwną stroną podstawy. Zabytek ten na­
jeży do zespołu późnohalsztackiego, zatem jest datowany na VI wiek
przed Nar. Chr.
W uzupełnieniu naszych wiadomości o rozprzestrzenieniu poziomych
naczyń pierścieniowatyeh zauważę, iż takie wyroby znane były w czasach
przedkolumbijskich również na terenie amerykańskim. Z publikacyj
znam dwa poziome naczyńka pierścieniowate o poziomej podstawie,
w przekroju owalne o niskiej szyjce podniesionej tylko nieznacznie ku
górze. Jedno z nich pochodzi z San Juan (tab. I, 6), a drugie
z Chama Valley w New Mexicos). Znam także inne naczynia
pierścieniowate, pochodzące z Peru, a które znajdują się w Museum
für Völkerkunde w Hamburgu. Na poziomej podstawie pierścieniowatej
umieszczono w tym wypadku pionowo lejek zwężający się silnie ku
górze, a po przeciwnej stronie podstawy stylizowaną figurkę ludzką.
Prosta poprzeczka, która łączy lejek z figurką, tworzy rodzaj oryginal­
nego uchwytu. Nie mani pod ręką więcej materjału z kontynentu amery­
kańskiego, dlatego ograniczam się tylko do trzech wspomnianych za­
bytków, które świadczą wyraźnie o występowaniu wyrobów pierścieniowatych także w Ameryce.
2. Poziome naczynia pierścieniowate z kilku nasadkami na po­
wierzchni.

Bardzo interesującą odmianą pierścieniowatyeh wyrobów ceramicz­
nych są zabytki mające bądź po kilka otworów bądź po kilka różnej6 7 8 9
6a) Zbiory Państwowego Eremitage-u w Leningradzie. Nr. inwj 17M).
7) J. Morgan. La préhistoire orientale. Paris 1927. III, str. 3'03
8) Giro Truhelka, Der vorgeschichtliche Pfahlbau im Savebette bei Donja Do­
lina. Bericht über die Ausgrabungen bis 1904. Wien 1904 str. 141, fig. 78.
9) J. A. Jeancon, Excavations in the Chama Valley, New Mexico. Smilhsonian
Institut Bureau of American Ethnology. Bull. 81. Washington 1923 str. 4;6—47, tab.
43, AC.

72
formy nasadek na powierzchni. Tą cdmianą zajął się specjalnie E.
Grohne, w pracy p. t. „Die Koppel-, Ring-, und Tüllengefässe“ (Bremen
1932). Zebrał on poważną ilość materjału i wyjaśnia w sposób przekony­
wujący zastosowanie takich wyrobów zarówno w czasach przedhistorycz­
nych, jak i historycznych. Poniżej zestawiam krótko materjał uwzględ­
niony we wspomnianej pracy, uzupełniając go częściowo materjałem ze­
branym przeżeranie.
Najstarsze wyroby pierścieniowate tej odmiany pochodzą ze stano­
wisk przedhistorycznych Cypru. W grobie 9-tym, na cmentarzysku
w Hagia Paraseevi znaleziono dwa naczynia pierścieniowate: jedno pojedycze poziome (tabl. I, 11) i drugie o podstawie pierścieniowa Lej zaopa
trzonej w trzy wysokie tulejki rozszerzone w górze kielichowato. Zupełnie
podobne naczyńko cypryjskie tego rodzaju jest reprodukowane na tab.
I, 2. Różni się ono od poprzedniego ilością nasadek uformowanych
w identyczny sposób, których jest w tym wypadku cztery. Prócz tej
bardziej pojedyńczej formy znamy z tego samego stanowiska na Cyprze
zabytek o podstawie pierścieniowatej, okrągłej w przekroju, zaopatrzonej
w trzy wysokie nóżki u dołu i o czterech nasadkach w kształcie minjaturowych naczyń oraz jednej figurce ptaka na powierzchni. Inny tego
rodzaju zabytek, pochodzący z tego samego stanowiska, o czteřech wyso­
kich nóżkach u podstawy zaopatrzony jest na powierzchni w cztery szerokootworowe naczyńka, między któremi ustawiono figurki ludzkie oraz
jedną figurkę ptaka 10) * (tab. III, 5). Pozatem znam z publikacji schema­
tyczny rysunek zabytku pierścieniowatego z Cypru, który nie posiada
nóżek, a na powierzchni ma sześć nasadek 1Jj. Jeszcze jeden okaz z tej
wyspy wymienia E. Grohne; tutaj widzimy na podstawie cztery na­
sadki: jedną minjaturkę szerokootworową, dwie graniaste dwustożkowe
o wąskich otworach oraz jedną rytonową główkę zwierzęcą12).13 Naj­
*
starsze wyroby cypryjskie tego rodzaju pojawiają się w połowie 3 ty­
siąclecia przed Chr.
Podobnych zabytków pierścieniowatych dostarczyły warstwy II—V
osady w Troji (Hissarlik). Są one datowane na okres przed 1500
przed Nar. Chr. Pod względem kształtu najbardziej pojedyncze jest
naczynie o pierścieniowatej podstawie zaopatrzone w trzy wysokie roz­
warte tulejki na powierzchni. Pod spodem podstawy umieszczono w rów­
nych odstępach trzy małe nóżki1S) (tab. II, 1). Naczyńko to jest ulepione
z gliny szaro-bronzowej, słabo wypalone z wyraźnemi śladami gładzenia
na powierzchni. Inne naczyńko, pochodzące z tego samego stanowiska,
różni się od opisanego kształtem nasadek. Widzimy na niem dwa mniej­
sze i jedno wyższe naczyńka minjaturowe, a przy Lem kabłąkowate ucho
łączy brzeg wyższej minjaturki z przeciwległą stroną podstawy “). Stąd
10) Ohnefalsch-Richter, Kypros. str. 'IBS. Tab. CLXX, 13 d, e.
") Tamże, Tab. CXLVII, 2 m.
12) Ernest Grohne, Die Koppel-, Ring- und Tüllengefässe. Ein Beitrag zur Ty­
pologie und Zweckgeschichte keramischer Formen. Schriften der Bremer Wissen­
schaftlichen Gesellschaft. Reihe D. Bremen-Juli 1932 Tab. 28, i. (Następnie będę
cytował jako: E. Grohne, Ringgefässe.)
13) H. Schmidt, Heinrich Schliemanns Sammlung Irojanischer Altertümer.
Berlin 1902. str. 32, Nr. 610.
“) Tamże, str. 40, Nr. 823.

73
znamy także zabytki o większej ilości nasadek. Jeden z nich ma cztery
naczyńka minjaturowe, a inny pięć niskich brzuchatych garnuszeczków,
przyczem trzy z nich mają pod brzegiem po jednem małem uszku 15).
Podobne wyroby pierścieniowate zostały odkryte również w przed­
historycznych warstwach kulturowych Palestyny. Dostarczyły ich
wykopaliska koło Gezer16), Tell el Muteselim17), Bethsean i Megiddo18).
Są to wyroby o smukłej podstawie pierścieniowatej, okrągłej w przekroju
z kilkoma różnego kształtu nasadkami na powierzchni. Typowym przy­
kładem tego rodzaju wyrobów jest zabytek z Megiddo18 a) (tab. III, 1).
Podstawę tworzy tutaj, smukły pierścień o okrągłym przekroju. Na jego
powierzchni umieszczono cztery minjaturowe nasadki przypominające
kształtem jabłka granatu, jedno płytkie szerokootworowe naczyńko,
a obok niego po jednej figurce ptaka z każdej strony z główkami zwróconemi do naczyńka. Na przeciwległej stronie podstawy umieszczono na
pionowej szyjce główkę byka z rogami i małym otworem w pyszczku.
Wyrób ten datują na okres około 1200 przed Nar. Chr. Na podobném
wyrobie z Bethsean umieszczono prócz pięciu małych pękatych kubków
małą główkę zwierzęcą19) (tab. III, 2). Gronne wylicza nadto kilka
ułamków podobnych wyrobów pierścieniowatych ze stanowisk palestyń­
skich. We wszystkich wypadkach możemy stwierdzić smukłą pierścieniowatą podstawę, oraz nasadki różnych kształtów20). Wśród ostatnich
powtarzają się naczyńka uszate i bezuche, nasadki podobne do jabłek
granatu, figurki ptaków i główki zwierząt. Obok pierścieniowatych wy­
robów na stanowisku w Gezer znaleziono ułamki zielono polewanego na­
czynia egipskiego z imieniem Ramzesa II., który to fakt pozwala datować
palestyńskie wyroby pierścieiiiowate na XIV w. przed Nar. Chr.
Z Krety znamy dotychczas tylko jeden zabytek pierścieniowaty
tego rodzaju. Ma on dość nierówną podstawę pierścieniowatą, prawie
okrągłą w przekroju, oraz sześć małych naczyniek na powierzchni (tab.
III, 4). Naczyńka te mają dwustożkowate brzuśce, wąską szyjkę zakoń­
czoną wywiniętym brzegiem i po dwa przeciwległe uszka na załomie
brzuśca. Między naczyńkami umieszczono trzy figurki kobiece, z których
jedna ma ręce na głowie, druga na piersiach, a trzecia dotyka sąsiedniego
naczyńka21). Zabytek kreteński pochodzi z tego samego okresu, co wyżej
opisane wyroby palestyńskie.
Do zespołu przedklasycznego w basenie morza Śródziemnego należy
niewątpliwie także pięknie wykonane naczynie pierścieniowate z trzema
kubkami na powierzchni. Podstawa pierścieniowata ma w tym wypadku
przekrój czworoboczny a zewnętrzną stronę profilowaną. Na powierzchni
15) Dörpfeld, Troja und Ilion, str. 272, 'fig. 160.
le) R. A. S. Macalister, The excavations of Gezer. London 1912. II, str. 235,
238, fig. 390.
,7) G. Schumacher, Tell el Muteselim. Bericht über die 1903—1905 veranstal­
teten Ausgrabungen. I, 137, Abb 204.
18) Zeitschrift für die alttestamentliche Wissenschaft und das nachbiblische
Judentum. Bd. 44. I'92i6. Heft 1, str. 71.
18a) The Illustrated London News. 1934. Nr 4962. str. 837. fig. 9.
18) E. Grohne, Ringgefässe. Tab. 30, a.
20) Tamże, Tab. 29, b; 30. c.
21) Xanthoutides, The Annual of the British School at Athens. Nr XII, Sess.
1905—1906. str. 15/16. fig. 3

74
umieszczono trzy szerokorozwarte kubki o wąskich denkach, stykające
się brzegami ze sobą. Powierzchnię ozdobiono motywami roślinnemi,
ząbkami i linjami falistemi. Jest to prawdopodobnie wyrób ko­
ry n c k i pochodzący ze VI w. przed Nar. Chir.22).23
W okresach późniejszych występują podobne wyroby sporadycznie
na terenie Grecji i imperjurni rzymskiego. Znamy np. z Italji etruskie
naczyńko o pierścieniowatej podstawie i trzech małych naczyńkach
na powierzchni. Do obwodu podstawy umocowano pętliccwate ucho
ozdobione główką zwierzęcia 2S). Inne naczyńko pierścieniowate pocho­
dzące z Bari w Italji dolnej posiada trzy kubki osadzone.na pierście­
niowatej podstawie. Ornament nasadek jest wykonany w stylu waz etru­
skich, a składa się z motywów gałązek oliwnych, pomiędzy któremi umie­
szczono dwie figurki ludzkie w powłóczystych szatach24). Niewątpliwie
znacznie późniejsze naczyńko pierścieniowate rzymskiej roboty znajduje
się w zbiorach muzealnych we Friedbergu (Hessja). Na powierzchni
pierścieniowatej podstawy umieszczono tutaj dwa niskie kubki, z których
tylko jeden łączy się z wnętrzem podstawy (tab. III, 7). Po dwóch stro­
nach jednego z tych kubków umieszczono figurki jaszczurek, z których
w całości zachowała się tylko jedna z podniesioną główką ponad brzeg
naczynia. Obok drugiego kubka umieszczono dwie figurki ptaków, które
mają obecnie utrącone główki 2G).
Inne zabytki tego rodzaju prowenjencji rzymskiej mają zazwyczaj
na powierzchni po trzy naczyńka. Jedno tego rodzaju naczynie pierście­
niowate zostało znalezione w 1862 r. w Kolonji przy budowie gazowni
(Tab. II, 6), Zewnętrzna strona podstawy pierścieniowatej jest w tym wy­
padku trójgraniasta, a środkowa zaokrąglona. Na jej powierzchni umie­
szczono w równej odległości trzy kubki o wydętych brzuścach i wysokich
cylindrycznych szyjkach (zachował się obecnie tylko jeden kubek). Po­
wierzchnię nasadek ozdobiono motywami gałązek i punktów, malowanych jasnoczerwonym kolorem. Na obwodzie podstawy widzimy orna­
ment kratki, a powyżej napis: UTI. FELIX. SALÜS. TIBI. QUI. FECIT.
Po ostatniem słowie umieszczono pięć krzyżyków. Na powierzchni górnej
podstawy widnieje drugi napis wykonany punktami: EX SUPERIA
DO NAVIT IUSTINE. Słowa te zostały rozdzielone malutkiemi gałązkami.
Zarówno napis, jak i wyrób świadczą, że zabytek ten pochodzi z okresu
pćźnorzymskiego 26).
Bardziej nieudolnie zostało wykonane inne naczyńko pierścienio­
wate tego okresu, pochodzące z ciałopalnego grobu koło B r e t s c h, pow.
Osterburg (Altmark) 27) (tab. II, 4). Na pierścieniowatej podstawie o prze­
kroju prawie okrągłym umieszczono trzy pionowe ku górze zwężone
■2) E. Grohne, Ringgefässe, Tab. 27, a. Znajduje się ono w zbiorach muzeum
w Bonn.
23) O. Montelius, La civilisation primitive en Italie. II. seria B. Tab. 3>1>1.
23a) Furtwängler, Berliner Vasenkatalog: Nr. 3670.
™) E. Grohne, Ringgefässe. Tab. 26, b.
25j Tamże, str. 64 Tab. 26, a.
2e) Tamże, str. ii,'i—61. Tab. 25, c. Obecnie znajduje się w Reńskiem Muzeum
Prowin. w Bonn.
27) R. Kupka, Zwei germanische Tonlampen aus der Altmark. — Prähisto­
rische Zeitschrift. 1910. 2. str. 81—83. ryc. 2.

75
ramiona. Całość wykonano z wolnej ręki i ozdobiono ornamentem rytym
w postaci linij prostych i ząbczastych. W tym samym grobie znaleziono
charaktery styczną dla zespołu wschodniogermańskiego czarną popielnicę.
Do tego samego okresu należy podobny zabytek z Wąchocka, po w.
Iłża w Polsce, znajdujący się obecnie w zbiorach muzeum jm. E.
Majewskiego (Tab. II, 13). Jest to naczyńko lepione z wolnej ręki o pierścieniowatej podstawie w przekroju okrągłej, na której umieszczono trzy
ostroprofilowane nasadki. Wyrób, wypał i środowisko kulturowe pozwa­
lają przypisać ten zabytek kulturze t. zw. wandalskiej.
Pozatem poziome naczyńka pierścieniowate występują na terenie
A n g 1 j i. Kilkanaście sztuk tego rodzaju zabytków dostarczyły stano­
wiska przedhistor yczne obok Londynu, Carlisle, Yorku27 a). Nasadki
na tych wyrobach mają różne kształty: miseczkowaty, kulisty, gruszkowaty, flaszkowaty i t. p. Ogólnym charakterem przypominają one po­
niekąd wyroby fenickie. Chronologicznie należą one do młodszego okresu
wpływów rzymskich. Jeden tego rodzaju zabytek, zupełnie podobny do
naczyńka z Wąchocka, znany mi jest z okolicy Oxfordu 27 b). Nieznaczne
różnice zachodzą jedynie w sposobie uformowania brzegu nasadek,
który w tym wypadku jest poziomo wyłożony. Pozatem zabytek ten
został wykonany znacznie staranniej z białej gliny o powierzchni malo­
wanej na czerwono. Ten zabytek jest datowany na IV w. po Chr., więc
na koniec okresu wpływów rzymskich. Wyroby pierścieniowate utrzy­
mały się na terenie angielskim dość długo, bo znamy stąd także zabytki
średniowieczne
W następnych okresach natkniemy się na kilkuwiekową lukę, którą
przerywa dopiero zabytek ze Spiry (Niemcy) (tab. II, 5). Jest to
naczyńko pierścieniowate z jednym tylko zachowanym kulikiem na po­
wierzchni. Dwa otwory widoczne pozatem na powierzchni podstawy
wskazują, iż pierwotnie na powierzchni były trzy takie nasadki. Po­
wierzchnia zabytku jest wypalona na kolor szaro-żółty i ozdobiona małemi kółeczkami w kolorze brcnzowo-czerwonym 2S). Sądząc z charakteru
całości możemy zaliczyć ten zabytek do wczesnośredniowiecznego zespołu
ceramiki marireńskiej X lub XI stulecia po Nar. Chr.
W okresach następnych naczynia pierścieniowate pojawiają się zno­
wu bardzo rzadko. Na większą ilość takich wyrobów natrafiono nakrótko
przed wojną w Hamburgu, w warstwie kulturowej datowane" na XIV
i XV w. po Nar. Chir.27
29). 28
Znaleziono tam 12 sztuk całych i w ułamkach
naczyń pierścieniowatych. Dwa naczynia z tego znaleziska reprodukuję
na tab. II, 7, 9. Widzimy tutaj poziomą podstawę pierścieniowatą o prze­
kroju idealnie okrągłym z trzema nasadkami na powierzchni. Nasadki
te mają kulisty brzusiec i wysoką lejowato rozwartą szyjkę. Różnica
pomiędzy teini dwoma okazami polega na tran, iż w jednym wypadku
u podstawy dodano trzy niskie nóżki (tab. II, 7), a w drugim wypadku
nóżek niema zupełnie [tah. II, 9). Wszystkie naczyńka hamburskie to­
27a) W J. Kaye, Roman and Olher triple vases. The Antiquary L. 1914
str. 172!—177, 223* - 220, 290—294.
27 b) Journal of Roman Studies. Vol. XXIV. 1934, Plate XXIII, 1. i str. 207.
28) E. GrobneJ Ringgefässe, str. 62—63, Tab. 25, a.
2e) Tamże, str. 59.

76
czone są na kole garncarskiem, dobrze wypalone, a powierzchnię mają
ciemnoszarą lub czerwonawą. Na podstawie pierścieniowatej nie można
zauważyć miejsca spojenia, co spowodowało E. Grohnego do przypusz­
czenia, iż zostały one wykonane zapomocą trzonu woskowego29 a).
Bardzo podobny do wyrobów z Hamburga jest zabytek pierścieniowaty, zachowany w ułamku, znajdujący się w zbiorach muzeum wTrewirze nad Mozelą. Podstawa pierścieniowata jest okrągła w prze­
kroju, a jedyna zachowana nasadka ma kulisty brzusiec i wysoką roz­
wartą szyjkę. Powierzchnia pokryta jest polewą zieloną 80). Ten zabytek
pochodzi z XVI w. po Chr. W zbiorach Schlbssmiuseum w Berlinie znaj­
duje się majolikowe naczynie o pierścieniowatej podstawie wspartej na
trzech niskich nóżkach z trzema pękatemi nasadkami na powierzchni.
Bogaty ornament roślinny i z główek wykonany został w kolorze nie­
bieskim. Jest to prawdopodobnie wyrób włoski z Wenecji, pocho­
dzący z XVI wieku81) (tah. II, 11). Także z tego czaisu znane jest inne
naczynie pierścieniowate o sześciu nasadkach na powierzchni podstawy
pierścieniowatej, pochodzące z Lipska (tab. II, 8). Kubki na po­
wierzchni mają kuliste brzuśce i niskie cylindryczne szyjki, L podstawy
szyjki widzimy pozicme żeberko nacinane ukośnie. Na obwodzie pod­
stawy umieszczono pod każdem naczyńkiem małą tarczkę z herbami
mieszczan Lipska. Nóżki są uformowane schodkowato, a ich ilość od­
powiada ilości nasadek na powierzchni podstawy. Powierzchnię pod­
stawy, nóżek i poziomych żeberek na nasadkach pokryto polewą zieloną,
a same nóżki polewą żółtą30
32).*31
34
Pozatem jesteśmy w stanie przytoczyć jeszcze dla przykładu kilka
późniejszych zabytków podobnych, więc takich, gdzie wyróżnić można
podstawę pierścieniowatą i naczyńka minjaturowe na jej powierzchni.
0 kilku takich wyrobach z Niemiec północnych wspomina E. GrohneS3).
1 tak w zbiorach Muzeum Historycznego we Frankfurcie znajduje się
wyrób o pierścieniowatej podstawie, zwężonej w połowie wysokości,
z trzema smukłemi minjaturowemi dzbanuszkami na powierzchni. Za­
bytek ten pochodzi z XVII wieku84) (tab. II, 12). W tych samych zbio­
rach znajdują się ozdobne wyroby przypominające koszyczki, w których
jeszcze możemy wyróżnić podstawę w kształcie pierścienia o czworobocz­
nym przekroju i kilka naczyniek minjaturowych na, jej powierzchni.
Jeden z takich wyrobów, pochodzący już z początku XIX w., repro­
dukuję na tab. II, 10. Wyroby takie różnią się między sobą sposobem
zdobienia i szeregiem drugorzędnych szczegółów konstrukcyjnych35).
Jeszcze jedno takie naczyńko jest w zbiorach badeńskiego muzeum
w Karlsruhe, przyczem na uwagę zasługuje fakt, że podstawa pier­
ścieniowata jest w tym wypadku umieszczona na wysokiej podstawce. Na
powierzchni umieszczono tutaj siedem naczyń minjaturowych w ten
2Ba) Tamże, str. 59.
30) Tamże, str. 60—61.
31) Tamże, str. 59, tab. 22, a.
32) Tamże, str. 60, Tab. 22, b.
S3) Tamże, str. 61—62, Tab. 23, a—d.
34j Tamże, str. 61, Tab. 23, a.
35j Tamże, str. 61, Tab. 23, b. c.

77
sposób, że siódme znajduje się na środku nad sześciu innemi nasadkami.
Ten zabytek jest dokładnie datowany na 1830 rok36).
Wszystkie wspomniane ostatnio wyroby należą już właściwie do
wytworów sztuki ludowej, a ograniczają się terytorjalnie do Niemiec
północnych, pomiędzy rzekami Nekarą, Menem i Lahną.
Wyliczając współczesne relikty tej formy pierscicniowatej należy
wspomnieć o dwóch podobnych dc siebie okazach z Tyflisu na
Kaukazie. Na ażurowej podstawce zwężonej silnie w dole umieszczono
sześć smukłych minjaturowych naczyń, a między niemi plastyczną
główkę wołu 37). Te dwa zabytki nie są prawdopodobnie jedynemi z tego
terenu, a są dla nas wskazówką, iż tego rodzaju forma ceramiczna
występuje jeszcze w czasach nowożytnych na terenie Azji.
3. Pionowe naczynia pierścieniowate.
Najstarszym dotychczas znanym zabytkiem tego rodzaju są dwa
naczynia pierścieniowate pochodzące z późnoneolitycznego stanowiska
obok Vučedol k. Vukovar nad Dunajem w Jugosławji*3S).36Jedno
z nich zachowało się tylko w dużym ułamku, który jednak pozwala
zrekonstruować cały zabytek (tab. VI, 1). Było to duże naczynie (wys.
25 cm) o pierścieniowatym brzuścu okrągłym w przekroju. Kształtu
szyjki nie można odtworzyć, natomiast zachowało się jedno szerokie
ucho o poziomym otworze. Czernioną powierzchnię tego zabytku pokryto
inkrustowanym ornamentem geometrycznym. Drugie naczynie, pocho­
dzące z tego samego stanowiska jest również silnie uszkodzone (tab. VI,
2). Pierścieniowaty brzusiec, spłaszczony nieznacznie od góry i od dołu,
jest w przekroju okrągły. Szyjka jest niska i zakończona wywiniętym
brzegiem, a u jej podstawy umieszczono dwa małe guzkowate uszka o po­
ziomych małych otworach. Powierzchnię ozdobiono ornamentem wgłę­
bianym, wypełnionym białą masą. Obydwa zabytki pierścieniowate
z Vučedol są wykonane w stylu pannońskiej ceramiki późnoneolitycznej,
którą datujemy na początek 2 tysiąclecia przed Nar. Chr.
Znacznie późniejszym zabytkiem jest naczyńko pierścieniowate po­
chodzące z dziecięcego grobu we V r u 1 j i na wyspie Rodos (tab.
IV, 8). Brzusiec jest pierścieniowaty o okrągłym przekroju, szyjka sze­
roka, niezbyt wysoka kończy się wyłożonym brzegiem. Szerokie taśmowe
uszko łączy brzeg szyjki z górną partją brzuśca. Jest to okaz nieduży
(wys. 13,4 cm) ulepiony z tłustej gliny koloru żółtego, zawierającej
nieznaczną domieszkę miki. Ornament równoległych zębów pokry­
wający całą powierzchnię naczynia jest wykonany w kolorze jasnobronzowym. Styl późnomyceński ornamentu na tym zabytku datuje go na
XIV—XIII w. przed Nar. Chr. Prawdopodobnie zawierało to naczyńko
perfumę, jak i inne naczyńka znalezione w tym samym grobie39). Jeszcze
36) Tamże, str. 61—62, Tab. 23, d.
37j Tamże, Tab. 24, a.
35) M. Wosinsky, Die inkrustierte Keramik der Stein- und Bronzezeit. Ber­
lin 1904. str. 40—41. Tab. XVII, 4, 5.
36) K. F. Kinch, Fouilles de Vroulia. Berlin 1914. str. 46, Tab. 31, 3 a, oraz
przypisek 1) na str. 46.

78
jedno podobne naczyńko pierścieniowate z Kamiros na wyspie Rodos
znajduje się w zbiorach British Museum (Nr. A. 1074). Jest to małe
naczyńko pierścieniowate z niską szyjką i kolankowatem uszkiem wy­
konane w stylu protogeometrycznym, zatem datowane na okres po­
między 1200 a 1000 przed Nar. Chr. W tym samym stylu zostało wy­
konane inne naczyńko pierścieniowate ze Siany na wyspie Rodos,
a przechowywane w zbiorach uniwersyteckich w Lund40) 41(Szwecja) —
(tab. IV, 3). Na pierścieniowatym korpusie o okrągłym przekroju umiesz­
czono szyjkę w kształcie głowy ptasiej. Szerokie wygięte uszko jest
umocowane jednym końcem na górnej części korpusu, a drugim w po­
łowie wysokości szyjki. Naczyńko to wysokie 15,5 cm zostało ulepione
z gliny przemieszanej z miką. Powierzchnię ozdobiono równolegkmi
ząbkami i koncentrycznemi pojedynczemi linjami. Zupełnie podobny
okaz do opisanego, pochodzący również ze Siany, znajduje się w zbio­
rach muzealnych w Karlsruhe. Opisane zabytki pierścieniowate z Ro­
dosu wykonane były prawdopodobnie w jednej pracowni ceramicznej.
Wskazuje na to zarówno technika wykonania, jak materjał i sposób
zdobienia zabytków. Także i wspomniane naczyńka z szyjką ptasią są
prawdopodobnie wyrobem miejscowym, prócz bowiem dwóch opisa­
nych, znany jest jeszcze jeden taki zabytek z Vrulji4t). Na tej wyspie
znajdziemy również i późniejsze wyroby tego rodzaju. Na tab. IV, 2.
reprodukuję jedno takie naczyńko z Kamiros, które znajduje się
obecnie w Rritish Museum pod Nr. A. 1075 42). Rrzusiec pierścieniowaty
jest w tym wypadku czworoboczny w przekroju, a u spodu zaopatrzony
w małą podstawkę rozszerzoną w dole. Szyjka jest wąska cylindryczna
i zakończona poziomem zgrubieniem. Kolankowato zgięte uszko umo­
cowano jednym końcem do brzegu szyjki, a drugim do górnej części
brzuśca. Zabytek ten został wykonany w stylu późncgeometrycznym,
a zatem jest datowany na 800—700 przed Nar. Chr. Na tab. IV, 7 jest
przedstawione jeszcze jedno naczyńko pierścieniowate
Siany o gru­
bym korpusie okrągłym w przekroju z szeroką cylindryczną szyjką
zakończoną zgrubiałym brzegiem wyłożonym poziomo. Uszko jest taśmowate i zgięte kolankowato. Zabytek ten jest wykonany z gliny jasnoczerwönej z ornamentem firnisowym geometrycznym i stylizowanych
łabędzi. W tymi samym grobie znaleziono drugie takie, zupełnie po­
dobne naczyńko pierścieniowate, na którem ornament wykonano firnisem czerwonym 42 a). W tych ostatnich wypadkach zauważymy wyraźne
oddziaływania korynckich aryballosów, dlatego możemy je datować na
VI w. pirzed Nar. Chr. Prócz tych zabytków, wykonanych w technice
doskonałej, stanowiska Rodosu dostarczyły poważne i ilości podobnych
zabytków o wykonaniu podlejszem, które różnią się od ostatnich także
motywami zdobniczemi.43). Wielka ilość wyrobów pierścieniowatych
stwierdzona w warstwach przedhistorycznych Rodosu pozwala przy­
411 ) Tamże, str. 46 n i ryc. 18.
41) Tamże, str. 46, ryc. 19.
12j Tamże, str. 46
42a) Jahrbuch des k. Deutschen Archäologischen Instituts. Berlin 1886. I, str.
148. Nr. inw. 3038, 3039.
43) K. F. Kinch, Vroulia, str. 47

79
puszczać, iż właśnie ta wyspa była ośrodkiem takich wyrobów ceramicz­
nych w czasie pomiędzy XIV i V w. przed Nwr. Chr.
Pionowe naczynia pierścieniowate występują pozatem także na in­
nych wyspach wschodniej części morza Śródziemnego, między innemi na
Cyprze, skąd znamy już poziome wyroby pierścieniowate. Na tab. IV, 10,
jest przedstawione jedno takie naczyńko pierścieniowate o wysokiej szyjce
zakończonej zgrubiałym brzegiem i kolankowato zgiętem szerokiem usz­
kiem obok niej. Powierzchnię ozdobiono szeregiem trójkątów zakreskowanych ukośnie, zwróconych wierzchołkami do środka. Zabytek ten po­
chodzi z grobu epoki wczesnożelaznej, jest zatem datowany na około
1200 przed Nar. Chr.
Odmiana pierścieniowata o czwci obocznym przekroju, którą pozna­
liśmy już w późnogeometrycznym zespole na Rodosie, występuje znacz­
nie wcześniej na wyspie Thera*4). Znamy stąd naczyńko o pierścieniowatym brzuścu czworobocznym w przekroju i o cylindrycznej szyjce ze
zgrubiałym wywiniętym brzegiem (tah. IV, 6). Wstęgowe uszko łączy
brzeg szyjki z największem .wydęciem brzuśca. Naczynie to zostało wy­
konane z gliny czerwonej i pokryte bronz owoczerwo nym firnisem, a or­
nament geometryczny nałożono białą farbą. Jest ono wykonane w stylu
protogeometrycznym, zatem pochodzi z okresu 1200—1000 przed Nar.
Chr. Takie same zabytki są znane z wyspy Egina. W przedkorynckim
zespole ceramicznym występuje tam cały szereg naczyniek pierścieniowatych o czworobocznym przekroju, zaopatrzonych w cylindryczne
szyjki o szerokim lejowatym brzegu. Uszka szerokie, kolankowato zgięte,
umocowane są z jednej strcny do brzegu szyjki, â z drugiej do górnej
partji brzuśca. Lepione są zazwyczaj z czystej gliny, a ich wykonanie jest
bardzo staranne45). Do tego samego okresu należy zabytek pochodzący
z bliżej nieznanej miejscowości w Grecji, który obecnie znajduje się
w zbiorach E. Habicha muzeum w Cassel46) (tab. IV, 11). W tym wy­
padku powtarza się pierścieniowaty brzusiec o czworobocznym przekroju
z niską szyjką i szerokiem uszkiem. Jest to mały okaz (wys. 9,5 cm) wy­
konany z brunatnej gliny, pokryty na powierzchni czerwonym firnisem
z ornamentem geometrycznym nałożonym białą, żółtą i czerwoną farbą.
Wysoko rozwinięta odmiana, zaopatrzona w podstawkę, którą już
znamy z Kamiros na Rodosie (tab. IV, 2), pojawia się w rozwiniętej
formie na wyspie Ithaka (tab. IV, 9). Pierścieniowaty brzusiec o prze­
kroju czworobocznym jest umieszczony na pustej wewnątrz nóżce, roz­
szerzonej silnie u dołu. Wysoka cylindryczna szyjka kończy się rozchy­
lonym brzegiem, a kolankowato zgięte wstęgowe uszko obok niej do­
pełnia całości47). Okaz ten wykonany w stylu ceramiki protokorynckiej
możemy datować na VIII—VIT w. przed Nar. Chr. Jeszcze bardziej roz­
winiętą formę takiego naczynia widzimy na tab. IV, 5. Jest to wyrób
prawdopodobnie także grecki47 a).
M) H. Dragendorff, Theraeische Gräber. Berlin 1903. str. 313. ryc. 501.
45j A. Furtwängler, Aegina, das Heiligtum der Aphaia. München 1900, I,
str. 450, ryc. 174 II, tab 120, ryc. 102.
46) Jahrbuch d. k. Deutschen Archäologischen Instituts. XIII. 1898. Archeo­
log. Anzeiger. 1898, I, str. 191, fig. 8.
47) American Journal of Archeology, tom. 37. 1933. str. 156—157. fig. 1, i.
47a) Jahrb. d. k. Deutschen Arch. Inst. XXXII, 1917. Beiblatt, str. 102, ryc. 30.

80

Pionowe naczynia pierścieniowate dotarły wraz z innemi wyro­
bami greckiemu do kolonij na północnem wybrzeżu mlorza Czarnego.
Wykopaliska przeprowadzone na terenie dawnych koloni] 01 b j i,
Cher so nesu i innych dostarczyły między innemi rakże poważ­
nej ilości małych naczyniek pierścieniowatych, zarówno poziomych,
jak i pionowych. Wszystkie te wyroby są do siebie bardzo podobne,
różnią się conajwyżej nieznacznie rozmiarami i motywami zdobniczemi
Jedno z takich naczyniek, pochodzące ze stanowiska w Berezaniu,
znajdujące się w zbiorach historyczno-archeologicznego muzeum
w Odessie pod Nr. inw. 7848, ma pierścieniowaty brzusiec okrągły
w przekroju i niską cylindryczną szyjkę zakończoną poziomym kancia­
stym brzegiem. Małe szerokie uszko łączy brzeg szyjki z brzuścem na '
wysokości podstawy szyjki. Ulepione zostało z gliny jasno-żółtej i ozdo­
bione na powierzchni koncentrycznemi kołami wykonanemi czarną
farbą. Występują takie zabytki niejednokrotnie po dwa i trzy w jed­
nym grobie, a datuje się je powszechnie na VI—V wiek po Nair. Chr.
Tiego rodzaju wyroby pierścieniowate wykonane z gliny lub fa­
jansu były znane w Egipcie. W „Catalogue général du Caire, VI“
jest wzmianka o trzech tego rodzaju naczyńkach glinianych, pocho­
dzących z czasów XVIII dynastji (1580—1350 przed Nar. Chr.). Je­
dyny fajansowy zabytek, który znam, pochodzi z późniejszego okresu,
nosi bowiem imię króla Amazisa, a napis na nim świadczy, iż był pre­
zentem noworocznym48). Na tab. VI, 6. reprodukuję jedno z takich
egipskich naczyniek noworocznych o pierścieniowatym brzuścu okrą­
głym w przekroju i o cylindrycznej szyjce, zakończonej zgrubiałym
profilowanym brzegiem. Po obydwóch stronach szyjki umieszczono
po jednej figurce małpki. Małpa, jak wiadomo, była ulubionym moty­
wem sztuki egipskiej. Zabytek ten jest wykonany z gliny, przyczem
powierzchnię pokryto turkusowo-błękitną polewą49). Jest to wyrób
aleksandryjski, pochodzący z okresu panowania 22. dynastji libijskiej
w Egipcie (900—'750. przed Nar. Chr.).
Pionowe naczyńka pierścieniowate utrzymały się także w cza­
sach późniejszych i to nietylko w dawnych granicach, lecz sięgnęły
poza nie w głąb lądu europejskiego. Wspominałem już o takich zabyt­
kach pochodzących z wybrzeży morza Czarnego. Z drugiej strony
także szlaki handlowe kupców i osadników rzymskich były arterjami,
któremi przedostawały się wyroby pierścieniowate w głąb lądu. W dru­
giej połowie I w. po Nar Chr. prowincjonalno-irzymiskie ośrodki prze­
mysłowe Gallji i Nadrenji wyrabiają dużo naczyń szklanych, wśród
których występują także wyroby pierścieniowate. Na tab. VI, 5.
reprodukuję jeden z takich flakoników szklanych, znajdujący się obec­
nie w zbiorach M. Ratha w K o 1 o n j i50). Korpus w kształcie spła­
szczonego od dołu pierścienia przechodzi ku górze w niską szyjkę
o zgrubiałym i rozchylonym brzegu. Obok szyjki umieszczono dwa* 60
4S) K. F. Kinch, Vroulia. str. 45—46.
4ei Anton Kisa, Das Glas im Altertume. I. str. 83—83. ryc. 13. Nr. 8. — Wy­
roby egipskie są publikowane w: Catalogue général du Caire. VI. Fayencegefässe.—
Petrie and Quibell, Nagada and Bollas. PI. XXXVI.
60) A. Kisa, Das Glas. II, str. 119. 60.

81
maie stylizowane uszka o poziomych otworach. Inny podobny flakonik
szklany mia korpus piarścieniiowaty, o przekroju okrągłym, umieszczony
na czterech niskich nóżkach (Tab. VI, 7). Niska cylindryczna szyjka
osadzona jest ostro i kończy się poziomo zgrubiałym brzegiem. Dwa
małe uszka falisto stylizowane są osadzone po obydwóch stronach
szyjki51).52 Flakoniki
53 54 * * takie były wyrabiane;- zazwyczaj ze szkła koloro­
wego, brunatnego względnie zielonawego. Wielkie ilości takich zabyt­
ków pojawiają się w I w. po Nar. Chr. w Nadrenji i G a 11 j i,
a Kisa łączy je z pierścieniowatymii aryballosami terenów greckich °2).
Obok małych flakoników wytwórnie prowincjonalno-rzymskie wyra­
biały, także większe, hardziej ozdobne przedmioty o brzuścu przypotminającym w zasadzie pierścień5d). Prowincjonalno-rzymskie wyroby
szklane przetrwały do III wieku po Nar. Chr.r'4- r,rj.
Niewiele znamy zabytków z okresów późniejszych, lecz dowodem
przetrwania tej formy do wczesnego średniowiecza jest zabytek pocho­
dzący z Chersonesu na Krymie (tab. VI, 3). Jest to wyrób dato­
wany na XII w. po Nar. Chr. o pierśeieniowatym brzuścu okrągłym
w przekroju i dwóch uszkach do zawieszania na górnej części pier­
ścienia. Wykonane jest to naczynie z czyszczonej gliny wypalonej na
kolor ceglasty. Powierzchnię tego zabytku pokryto nieregularnemi sze­
regami trójkątnych wgłębień, wykonanych stempelkiem“). W następ­
nych stuleciach coraz trudniej o zabytki tego rodzaju. Za wskazówkę
przetrwania i przedostania się takiej formy na teren Polski może
służyć minjatura na marginesie „Spéculum iuris Wilhelmi Duranti“,
dzieła napisanego przez Andrzeja z Żarnowca dla Grzegorza, plebana
*
i kanonika djecezji krakowskiej i sandomierskiej w roku 1304 57).* *Mi­
njatura ta przedstawia niedźwiedzia ze sztyletem za czerwonym pasem
grającego na trąbie, oraz małpę wtórującą mu na skrzypcach. Między
niemi stoi naczynie o pierśeieniowatym brzuścu zaopatrzone w profilo­
waną podstawkę i smukłą cylindryczną szyjkę (tab. VI, 4). Sytuacja
tej sceny wskazuje, że w tern naczyniu pierścieniowatem znajduje się
jakiś trunek (miód, wino, wódka).
Na terenie Nadrenji przetrwała ta forma ceramiczna do cza­
sów historycznych, chociaż narazie nie posiadamy zabytków aż do
wieku XVI po Nar. Chr. Na ten wiek jest bowiem datowane naczynie
ozdobne o brzuścu pierśeieniowatym umieszczonym na profilowanej
wysokiej podstawce, o wysokiej szyjce, zakończonej zgrubiałym kołnie­
rzem. Do szyjki umocowano duże wstęgowe ucho. Podobne naczynie,
datowane również na ten wiek, jest mi znane z H o 1 a n d j i6S).
Ciekawym przykładem zastosowania formy pierścienic wate j do
innych wyrobów są drewniane prochownice, pochodzące z XVII w.,
511 Tamże, str 332. Formentafel C. 166.
52 Tamże, str. 332
53) Tamże, str. 332. ryc. 153. Formentafel C. 150.
54) Tamże, str. 384.
5B) Tamże, str. 380.
66 ‘ Oryginał znajduje się w muzeum w Chersonezie obok Sebastopola na
Krymie. L. inw. 25, 5648.
67) Feliks Kopera, Dzieje malarstwa w Polsce. Kraków 1925. I, str. 58, ryc. 47
68) Neurdenburg and Rackham, Old Dutsh Pottery, tom XIX.
Lud T. XXXIV

6

82
a znane reji z różnych okolic Europy w trzech egzemplarzach. Jedna
taka prochownica kozacka z Nikopola nad Dnieprem znajduje się
w muzeum historyczno-archeologicznem w Odessie. Ma ona pierścieniowatą formę o przekroju owalnym, a wąska rurkowata szyjka oraz
inne okucia (uszka, zatyczka i t. p.), wykonane są z żelaza. Podobną
prochownicę z Finlandji z miejscowości Hankasalmi z datą 1764.,
publikuje U. T. Sirelius r,B). Zupełnie podobną prochownicę widziałem
w handlu starożytności A. Schulberga we Lwowie (tab. VIII, 10). Jest
ona wykonana z drzewa bronzowego, a ornament jest wykładany
z kości i drucików mosiężnych. Małe uszka do zawieszenia oraz za­
tyczka są wykonane z żelaza. Pokrewieństwo formy z poprzedniemi
prochownicaimi pozwala daitowiać ten zabytek na XVII—XVIII wiek.
Niestety ta prochownica nie posiada metryki. Średnica 12 cm., wys.
szyjki 3.2, grubość 1.2 cm.
4. Pionowe naczynia pierścieniowate nowoczesne.
Jedynym współczesnym zespołem ceramicznym, w którym po­
wszechnie występują naczynia pierścieniowate na terenie Polski, jest
zespół huculski. Nazywa je lud miejscowy: „kołacz“, „bokłah“, lub
„bokłak“. Typowe huculskie pionowe naczynia pierścieniowate są
przedstawione na tab. VII, 8. Jest to starannie wyrobione naczynie
o pierścieniowatym brzuścu okrągłym w przekroju. W górze widzimy
cylindryczną szyjkę ozdobioną w połowie wysokości poprzecznem zgru­
bieniem (żeberkiem) a zakończoną zgrubiałym nazewnątrz odgiętym
brzegiem. Podstawę naczynia tworzą cztery niskie szeroko rozstawione
nóżki. Na obwodzie widzimy dwie pary uszek umieszczone po­
przecznie z czworobocznymi otworami do przeciągnięcia rzemienia.
Całość jest wykonana bardzo starannie, pokryta białą polewą jako
tłem i ornamentem roślinnym, wykonanym w kolorach: bronzowym,
żółtym i zielonym. Okaz opisany pochodzi z Kosmacza, pow. Koło­
myja. (Wys. 24.5 cm., Muzeum im. T. Szewczenki we Lwowie, Nr. mw.
14979). Rzecz jasna, że istnieją także pewne odchylenia od tej formy
najbardziej rozpowszechnionej. Zamiast dwóch par uszek, występuje
czasem tylko jedna para (tab. VII, 9), czasem nie widzimy zgrubienia
w połowie wysokości szyjki (tab. VII, 7, 9), a czasem zamiast czterech
niskich nóżek zastosowano pojedyńczą podstawkę z otworem wzdłuż
obwodu pierścienia dla przeciągnięcia rzemyka (tab. VII, 12). Jak
widzimy, różnice te dotyczą tylko szczegółów drugorzędnych. Prócz
pierścienia o przekroju okrągłym starsze wyroby huculskie miały czwo­
roboczny przekrój pierścieniowatego brzuścaeo).
Tego rodzaju naczynia pierścieniowate używane były u Hucułów
na wódkę. Były one w powsziechmem! użyciu do końca XIX wieku,
a obecnie .już prawie nie mają zastosowania praktycznego. W czasach
najnowszych wyrabiają miejscowi garncarze wielką ilość takich na­
czyń na sprzedaż do miast, gdzie znajdują one chętnych nabywców
jako oryginalne ludowe naczynia ozdobne. Jednak te specjalne warunki
0") U. 7 Sirelius, Jagd und Fischerei in Finnland. Tab. 13, ryc. 39.
e°j W. Szuchiewicz, Huculszczyzna. Kraków 1902. I. str. 321. ryc. 192, 2.

83
popytu stwarzają taką sytuację, że często wyrabia się naczynia o dzi­
wacznych odchyleniach od czystej formy ludowej, które często nie
wiele mają wspólnego z przemysłem ludowym.
Poza terenem huculskim występują w Polsce naczynia pierścieniowate w czasach najnowszych tylko sporadycznie. Znane są np. takie
wyroby ceramiczne z powiatu złoczowskiego. Na tab. VIII, 1. reprodu­
kuję jedno z takich naczyń, pochodzące ze Szpikłosów, p o w.
Z ł o c z ów, a znajdujące się obecnie w zbiorach muzeum im. T. Szew­
czenki we Lwowie (Nr. inw. 23373). Brzusiec pierścieniowaty o prze­
kroju okrągłym zaopatrzony jest w niską owalną podstawkę, a w gó­
rze w cylindryczną szyjkę ze zgrubiałym kołnierzem i wywiniętym
brzegiem. U podstawy szyjki umieszczono esowato wygięte ucho. Po­
wierzchnia naczynia jest odymiana, a nie polewana, jak zresztą inne
naczynia z tej okolicy. Inaczej jest uformowane inne naczynie pier­
ścieniowate z tej samej miejscowości, znajdujące się w zbiorach
muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie (Nr. inw. 827). Pierścienio­
waty brzusiec jest w tym wypadku owalny w przekroju, a wspiera się
na czterech niskich szeroko rozstawionych nóżkach. Wjysoka cylin­
dryczna szyjka kończy się zgrubiałym kołnierzem o wywiniętym brzegu.
Uszek, ani uchwytu na tern naczyniu nie widzimy. Powierzchnia rów­
nież odymiana, jak w naczyniu poprzedniem (tab. VIII, 4). Specjalną
odmianę stanowi inne naczynie pierścieniowate, pochodzące także
z zachodniego Podola, a mianowicie z Łahodowa, pow. Złoczów, a znaj­
dujące się obecnie w zbiorach muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie
(Nr. inw. 925), (tab. VIII, 5). Jest to wyrób o grubym brzuścu pierścieniowatym, czworobocznym w przekroju, profilowanym na stronie
zewnętrznej. Podstawę stanowią dwie podłużne listewki, a w górze za­
miast szyjki umieszczono figurkę konia z jeźdźcem (tylko górna część),
przyczem otwór znajduje się w głowie jeźdźca. Całe naczynie jest po­
kryte jasno-żółtą polewą. Na odwrotnej stronie naczynia jest napis,
z którego wynika, że naczynie to zostało wykonane w 1878 roku. Ten
wyrób o dziwnym kształcie zaliczyć musimy do fantazyjnych wyrobów
sztuki ludowej.
Znane mi są ponadto wyroby pierścieniowate ze Sokalskiego.
W zbiorach muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie znajduje się wy­
soki dzbanek o brzuścu pierścieniowatym owalnym w przekroju. Pod­
stawę tworzy wysoka profilowana nóżka, silnie rozszerzona w dole. Obok
szerokiej szyjki zakończonej cylindrycznym kołnierzem o nieznacznie
zgrubiałym brzegu umieszczono wąski profilowany lejek nachylony
ukośnie ku przodowi. Duże kolankowato zgięte ucho łączy podstawę
szyjki z górną partją brzuśca (tab. V, 11). Naczynie jest polewane,
a ozdobę stanowią szeregi małych guzków u podstawy szyjki, kołnierza
i lejka (wysokość 40 cm., Nr. inw. 1577). Innym przykładem stosowa­
nia formy pierścieniowatej w ceramice tej okolicy jest antropomorficzne
naczynie ze zbiorów Miejskiego Muzeum Przemysłu Artystycznego we
Lwowie. Brzusiec pierścieniowaty ma w tym wypadku przekrój czworo­
boczny. Podstawa profilowana zaopatrzona jest płytką w dole. Szyjka
została uformowana nakształt ludzkiej głowy, przykrytej wysokim czar­
nym kapeluszem do zdejmowania: pod nim znajduje się otwór. Obok
6*

84
tej szyjki umieszczono osobny lejek pochylony ukośnie ku przodowi,
który jest uformiowany zoomorficznie. Szerokie kolankowato zgięte ucho
łączy podstawę szyjki z największą wydętością brzuśca. Powierzchnia
pierścieniowatego brzuśca i podstawka zostały pokryte polewą bronzową.
Na szyjce biała polewa imituje wysoko zapięty kołnierz, w kolorze czar­
nym zostały wykonane zarost na twarzy i kapelusz na głowie.
Pozatem znam bardzo interesującą formę naczynia pierścieniowa­
tego ze Strzelbie w p o w. S a m b o r. (tab. VIII, 8). Naczynie to
znajduje się w zbiorach muzeum „Bojkiwszczyna“ w Samborze, a jest
tylko przykładem licznych podobnych wyrobów, które były w użyciu
jeszcze pod koniec ubiegłego stulecia. Składa się ono ze smukłego pier­
ścienia o przekroju okrągłym, który jest zaopatrzony w cztery niziutkie
nóżki u podstawy, oraz niską szyjkę zakończoną zgrubiałym rozchylo
nym brzegiem. Od poprzecznego zgrubienia w połowie wysokości szyjki
do górnej części pierścienia biegnie kolankowato zgięte wałeczkowate
ucho Na dole pierścienia od strony wewnętrznej umieszczono małą fi­
gurkę psa z podkręconym ogonem. Naczynie to, nazywane przez lud­
ność-' miejscową „kurszil“, służyło na wódkę, a pochodzi z początku
XIX stulecia. Obecnie takich naczyń na terenie bojkowskitm nie używa
się zupełnie.
Jeszcze dalszym punktem zachodnim w południowej Polsce jesl
naczynie pierścieniowate z Brzostka, pow. Pilzno, znajdujące się
obecnie w muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie (tab. VIII, 3). Jest
to naczynie pierścieniowate o okrągłym przekroju, zaopatrzone w niską
owalną podstawkę u dołu -!' cylindryczną szyjkę ze zgrubiałym brzegiem
u goiy. Pochodzi ono, podobnie jak poprzednie, z połowy XIX wieku.
W zbiorach „Museum für Völkerkunde“ we Wiedniu znajduje się
naczynie pierścieniowate z dkolicy Jabłonkowa (Nr. inw. 11817).
Brzusiec pierścieniowaty ma- w tym wypadku przekrój czworoboczny.
U podstawy widzimy cztery niskie nóżki, a cylindryczna szyjka kończy
się silnie zgrubiałym brzegiem. Powierzchnia jest pokryta bronzową
polewą. Zostało ono wykonane w 1878 r., a jak świadczy o tern notatka
w inwentarzu, przechowywano w niem wódkę.
Naczynia pierścieniowate występujące na Węgrzech są bardzo
podobne do huculskich kołaczy. Używa się tutaj nawet podobnej na­
zwy dla tych naczyń, mianowicie „kulacs“ lub „bretzelkulacs“, co
oznacza: naczynie w kształcie obwarzanka. Typowym okazem węgier­
skim jest naczynie pierścieniowate przedstawione na tab. VI, 11. Po­
chodzi ono z okolicy Szentes nad Cisą. Jest to naczynie o smukłym
brzuścu pierścieniowatym o okrągłym przekroju. Podstawę tworzą
cztery niskie nóżki, a wąska szyjka kończy się zgrubiałym brzegiem.
Na obwodzie naczynia umieszczono trzy pary uszek: po jednem uszku
o otworach poziomych z obydwóch stron szyjki, a po dwa uszka o otwo­
rach pionowych w równych odstępach poniżej. W okolicy Szenłes na­
czynia takie występowały w wielkiej ilości jeszcze do połowy XIX w.61).
Na tab. VI, 9 widzimy naczynie pierścieniowate z Dunántul (obszar
między Drawą i Dunajem). Pierścieniowaty brzusiec jest w tym wy­
61) Bátky Zsigmond, Utmutátó neprajzi. Budapest 1906. str 281. tab. 98, ryc. 2.

85
padku czworoboczny w przekroju, szyjka wąska o zgrubieniu środkowem,
a podstawa zaopatrzona w cztery, niskie nóżki. Na obwodzie pierścienia
widzimy trzy pary uszek: jedną parę małych uszek o otworach pozio­
mych obok szyjki i dwie pary umieszczone poniżej o szerokich czworo­
bocznych otworach pionowych. Interesującą odmianą jest okaz zMezöC s a. L Węgry środkowe) znajdujący się obecnie w zbiorach muzeum
w Miskolcz 62) (tab. VI, 8). Pierścień o przekroju okrągłym wsparty jest
na czterech dość wysokich nóżkach. Szyjka jest niska, łagodnie schodząca
do korpusu, a kończy się szerokim brzegiem. Otwór przytyka się kopu­
lastą zatyczką Na obwodzie pierścienia dwie pary różnych uszek: po
jednem kabłąkowatem uiszku z ‘każdej strony szyjki i po jednemu poprzecznem małem uszku umieszczonem tuż nad średnicą pierścieniowatego brzuśca. Powierzchnię ozdobiono wielobarwnym ornamentem ro­
ślinnym. Z terenu węgierskiego znamy naczynia pierścieniowate zaopa­
trzone tylko w jedną parę uszek, umieszczoną w pobliżu szyjki63),
a także okazy, które wogóle' żadnych uszek nie mają. Takim wyrobem,
bardzo pod tym względem uproszczonym, jest pierścieniowate naczynie
z Mezö-Csat (obecnie w muzeum w Miskolcz), na którem poza cylin­
dryczną szyjką ze zgrubiałym brzegiem żadnych szczegółów konstruk­
cyjnych niema Przypuszczalnie więc takie wyroby musiały być noszone
na ręce
Dzięki uprzejmości p. Dra Romulusa Vuia, dyrektora Muzeum Etno­
graficznego w Cluj (Siedmiogród-Rumunja) mogę opisać kilka najbar­
dziej charakterystycznych naczyń pierścieniowatych ze Siedmio­
grodu. Eardzo pojedynczą formę zdradza naczynie pierścieniowate,
pozbawione zupełnie uszek, a zaopatrzone jedynie w cylindryczną szyjkę
ze zgrubiałym brzegiem i cztery nóżki u podstawy, które obecnie zostały
utrącone. Powierzchnia tego naczynia jest chropowata i zupełnie nieozdobiona (tab VII, 6). Inne naczynie siedmiogrodzkie jest zaopatrzone
w cztery niskie nóżki u podstawy oraz dwa duże kabłąkowate uszka obok
szyjki. Także to naczynie jest chropowate i nieozdobione. Ciekawą od­
mianą jest naczynie o czworobocznym przekroju pierścieniowatego brzu­
śca, o spłaszczonej podstawie zaopatrzonej w cztery graniaste nóżki i ta­
kież dwa uszka umieszczone na górnej partji brzuśca (tab. VII, 4). Szyjka
jest u nasady spłaszczona, wyżej cylindryczna, a jej brzeg zgrubiały
i poziomo wyłożony. Chropowatą powierzchnię ozdobiono w górnej po­
łowie szeregiem poprzecznych linij rytych. Na Siedmiogrodzie występują
wyroby merścieniowate bardziej ozdobne. Jedno takie naczynie ze
zbiorów muzeum w Cluj (L. inw. I, 2928) o okrągłym w przekroju pierścieniowatym brzuścu umieszczonym na czterech niskich nóżkach
i o dwóch kabłąkowatych uszkach, ozdobione jest prócz motywu roślin­
nego także główką anioła ze skrzydełkami, umieszczoną na górnej części
pierścienia. Na tab. VII, 2 reprodukuję naczynie pierścieniowate o dwóch
parach uszek o pionowych otworach, czterech małych nóżkach u pod­
stawy i szyjce dwustożkowej. Taka forma szyjki powstała naskutek
zgrubienia poprzecznego występującego często w połowie wysokości
szyjki. Riałe tło naczynia pokryto w tym wypadku malowanym orna-* 6
e2) Informację wraz z rysunkiem otrzymałem od Dr. K. Majewskiego.
6S) L’art populaire Hongrois Budapeszt 19218. str. XXIX i 202.

86
mentem roślinnym. Zamiast nóżek pojawia się w niektórych wypad­
kach niska owalna podstawka (tab. VII, 3). Zwracam w tym wypadku
uwagę na plastyczną ozdóbkę umieszczoną na dole wewnętrznej strony
pierścienia Prócz tego bardzo oryginalne są uszka połączone kon­
strukcyjnie ze szyjką. Na innych wyrobach pierścieniowatych Siedmio­
grodu możemy zauważyć tendencję do wypełniania środkowego otworu
pierścienia. Na tab. VII, 5 widzimy naczynie, w którem otwór środkowy
wypełniono rozetą i drobnym motywem ażurowym. Dokoła obwodu tego
okazu widzimy grzebień, wycinany na zewnętrznej stronie, w którym
zrobiono dwa małe otwory w pobliżu szyjki, mające służyć jako uszka.
Inne podobne naczynie,, pochodzące ze wsi Almaseni, pow. Odorhei na
Siedmiogrodzie, a znajdujące się w muzeum w Cluj (nr. inw. 1332) ma
wstawkę rozetowatą w środku, a na powierzchni malowane rzymskie
cyfry od I do XII, co razem robi wrażenie tarczy zegarka. Przytem za­
równo nóżki, jak i dwa uszka są bardzo małe, a szyjka niska o poprzecznemi zgrubieniu w połowie wysokości.
Naczynia pierścieniowate były rozpowszechnione na Siedmiogrodzie
przed 50—100 laty. Używali ich zarówno Seklerzy, jak siedmiogrodzcy
Rumuni i Sasi. Z terenu dawnego królestwa rumuńskiego naczyń pier­
ścieniowatych nie znam64).* 66
Pionowe naczynia pierścieniowate występują także na obszarach są
siednich. Ze Słowacji znana mi jest „čutora“ o szerokim pierścieniowatym brzuścu czworobocznym w przekroju, zaopatrzona w cztery niskie
nóżki u podstawy i cylindryczną szyjkę zgrubiałą u nasady. Z jednej
strony szyjki jest widoczny graniasty występ, bez otworu, przypomina­
jący formą uszka 6B). Podobne naczynie pierścieniowate z tego sąmego
terenu znajduje się w zbiorach „Museum für Volkskunde“ we Wiedniu.
Różni się od poprzedniego zupełnym brakiem uszek. W tych samych
zbiorach znajduje się inne podobne naczynie pierścieniowate ze Znoimu
na Morawach. Podstawka jest wysoka profilowana na powierzchni
o rozszerzonej talerzowato części dolnej. Obok wysokiej szyjki ze zgru­
białym brzegiem umieszczono szerokie ucho sięgające dolnym końcem
do połowy wysokości brzuśca. Otwór środkowy wypełń km o w tym
wypadku ażurową rozetą. Na przedniej stronie pierścienia widzimy
figurkę jakiegoś świętego stojącego pod krzyżem. Na podstawce na­
czynia umieszczono napis: „Zum Andenken von Franz Schweda
1831“ 6e). Z Moraw znane mi jest naczynie pierścieniowate o brzuścu
czworobocznym w przekroju, wspartym na czterech niskich nóżkach.
Cylindryczna szyjka nie zachowała się w całości. Jest to wyrób majolikowy z ornamentem kolorowym, pochodzący z początku XIX stu­
lecia. Znajduje się obecnie w zbiorach „Museum für Volkskunde“
pod L. inw. 34582. Znam oprócz tego jeszcze jedno naczynie pierścienio­
wate z Austrji Dolnej (Rurgenland), gdzie występuje sporadycznie jako
wyrób ozdobny.
64) Informacje odnośnie do terenu rumuńskiego otrzymałem od Dyr. Dr. Romulusa Vuia z Cluj, za które mu na tem miejscu serdecznie dźi^kuję.
e5) J. Húsek, Hranice mezi zemi moravskoslezskou a Slovenskem. Praha 1932.
ryc. 8á
66) Informacji tej udzielił mi łaskawie dr. J. Pasternak.

87
Dzięki uprzejmości Dra B. Drobnjakoviéa, dyrektora Muzeum Etno­
graficznego w Belgradzie, oraz Dra M. Gavazzi, Prof. Uniw. w Zagrzebiu,
mogę opisać kilka najbardziej typowych wyrobów pierścieniowatych
z Jugosławji. Najbardziej typową formą pierścieniowatą z tego terenu
są naczynia o brzuścu pierścieniowatym, okrągłym w przekroju, umie­
szczonym na wysokiej profilowanej podstawce, a w górze zaopatrzonym
w niską szyjkę, boczny wysoki lejek i wysokie pętlicowate ucho (tab. V,
1—4). Uszko to schodząc w dół, tworzy jeszcze jedno mniejsze uszko
w połowie wysokości brzuśca. Tego rodzaju naczynia tworzą zwartą
grupę typologiczną, różniąc się między sobą tylko rozmiarami oraz spo­
sobem ozdobienia powierzchni. Zazwyczaj pokrywa je jednostajna bronzowa polewa (tab. 1—3), rzadziej zdarzają się ozdoby w postaci rzuca­
nych białych kropek na ciemną jednostajną powierzchnię (tab. V, 4).
Naczynia takie występują głównie w Serbji; mają one na północy nazwę
„bardaće“, a na południu spotyka się także nazwę „kolak“ 6T).
Z tego samego terenu są znane także inne naczynia pierścieniowate.
Dobrym przykładem tej jugosłowiańskiej odmiany pierścieniowatej jest
naczynie z Kniaževac W północnej Serbji, znajdujące się w zbiorach mu­
zeum etnograficznego w Belgradzie pod Nr. inw. 1849. Brzusiec ma kształt
grubego pierścienia o czworobocznym przekroju. U podstawy umie­
szczono trzy niskie nóżki, a w górze niską szyjkę i obok niej niziutki lejek.
Obok szyjki i lejka widzimy plastyczne ozdoby, w których przewiercono
po jednym małym otworze z każdej strony. Powierzchnia jest pokryta
jednolitą polewą bronzową (tab. VII, 10). Inne naczynie tego rodzaju
pochodzi z miejscowości Surdulica, w północnej Serbji (tab. VII, 11).
Brzusiec ma formę pierścienia zewnątrz wypukłego, a od środka pła­
skiego. W górze widzimy znowu szyjkę i lejek, a u podstawy trzy niskie
nóżki, umieszczone w trójkąt. Środkowy otwór pierścienia został w tym
wypadku wypełniony ażurową wstawką złożoną z koncentrycznie uło­
żonych wąskich trćjkącików, zwróconych wierzchołkami do środka.
Powierzchnię pokryto polewą koloru zielonego. Jeszcze innym warjantem naczyń tego rodzaju jest okaz pochodzący z Dubravec, pow. Ivanec
w północnej Chorwacji, znajdujący się w muzeum w Zagrzebiu pod Nr.
inw. 382 (tab. VII, 13). Pierścieniowaty brzusiec jest czworoboczny
w przekroju, u podstawy widzimy trzy niskie nóżki, w .górze wąską
i niską szyjkę, a obok mej dwa małe uszka. W środku pierścienia umie­
szczono w tym wypadku rodzaj małego naczynia, wybrzuszonego w po­
łowie i połączonego z górną i dolną częścią pierścieniowatego brzuśca.
Osobliwością jest wąska długa rurka gliniana wmontowana nazewnątrz
w dolną część brzuśca i zakończona lekkiem odgięciem tuż pod szyjką.
Jeszcze jeden okaz zasługuje na uwagę. Jest to małe naczynie o grubym
pierścieniowatym brzuścu, zaopatrzone w trzy niskie nóżki u podstawy.
W górze umieszczono szyjkę o brzegu zgrubiałym, a obok niej wysoki
wygięty lejek z jednej strony i wysokie pętlicowate ucho z drugiej. Po­
wierzchnię pokryto jednostajną polewą bronzową.67
67) W zbiorach Muzeum Etnograficznego w Belgradzie, znajdują się dwa ta­
kie naczynia z Knjaževac (północna Serbja), nr. ińw. 1848/1, 2. — W muzeum w Za­
grzebiu znajdują się dwa zupełnie podobne naczynia z południowej Serbji. Nr. inw.
3725, 3722.

88
Macedońscy Bułgarzy używają naczyń pierścieniowatych
przypominających naogół wyroby węgierskie, a przechowują w nich
przedewszystkiem wódkę. Nazywają takie naczynie „pinta“°8). Kopję
zdegenerowanego wyrobu pierścieniowatego ołowianego, pochodzącego
z Filipopola (Bułgarja/ otrzymałem od p. dr. Wakarelskiego ze Sofji.
Przekrój brzuśca pierścieniowatego jest owalny, a otwór w środku został
przerobiony na schowek dla szklaneczki, przyczem zakręca go się gładką
zatyczką U dołu umieszczono czworoboczną podstawkę, a w górze wą­
ską szyjkę profilowaną z małym czopkiem do zatykania. Taki wyrób
nazywają Bułgarzy „paWur“.
Wyroby pierścieniowate występują także na wybrzężu dalmatyńskiem. Należały one tam do zwykłych naczyń domowych.
Jest to naczynie o pierścieniowatym brzuścu, ustawionym na czterech
niskich nóżkach i zaopatrzonym u góry w cylindryczną szyjkę ze zgru­
białym brzegiemoe). Ten zabytek jest mi znany z rysunku schematycz­
nego, więc nie mogę podać dokładniejszego opisu.
Nie posiadam materjału, któryby pozwolił zorjentować .się, czy
i jakie naczynia pierścieniowate występują we Włoszech. Z tego
terenu znane mi jest tylko jedno okrągłe płaskie naczynie^które zazwy­
czaj towarzyszy naczyniom pierścieniowatym*70).69 Ta okoliczność po­
zwala przypuszczać, że powinne być tutaj również naczynia pierścienio­
wate. Natomiast naczynia pierścieniowate są znane na Sycylji. Z publi­
kacji 71) znam jedno takie naczynie z Buracci, obok Calatafimi. Smukły
pierścieniowaty brzusiec o przekroju okrągłym jest zaopatrzony u góry
w cylindryczną szyjkę ze zgrubiałym brzegiem i dwa małe kabłąkowate
uszka o otworach poziomych. Podstawy specjalnej to naczynie nie po­
siada.
Pionowe naczynia pierścieniowate występują także w Europie
wschodniej, gdzie głównym ich ośrodkiem jest obszar byłej gub.
połtawskiej na L’ krainie. W języku miejscowym używa się
dla nich nazwy „kuman“, „kumaneć“. Występują one do dnia dzisiej­
szego przedewszystkiem na terenie Ukrainy stepowej, lecz okres ich po­
wszechnego zastosowania w użytku domowym zakończył się z XIX w.
Służyły one do przechowywania i podawania na stół wina, miodu
i wódki, skąd Jeż inna nazwa tych naczyń „medarka“. Typowym
przykładem tego rodzaju wyrobu glinianego jest „kumaneć“ pochodzący
z.połowy XIX w. z okolicy Połtawy (tab. V, 5). Jest to gliniane naczy­
nie o smukłym pierścieniowatym brzuścu, nieznacznie wydłużonym
w kierunku pionowym. Podstawę tworzy profilowana nóżka o rozsze­
rzonej części dolnej. W górze widzimy niską szyjkę, zakończoną zgru­
białym cylindrycznym kołnierzem. Po jednej stronie szyjki umieszczono
wygięty lejek, a po drugiej pętlicowate wysokie ucho. Powierzchnia jest
pokryta polewą bronzową, a ornament roślinny wykonany w kolorach
6S) Tę informację zawdzięczam Dr. Wakarelskiemu ze Sofji.
69) Zbornik za narodni život i običaje južni Slavena. Sv. I, Zagreb 1896,
str. 29, ryc. 18, 21.
-°) H. T. Bossert, Volkskunst in Europa. Berlin 1926. str. 16. Tab. LVIII 9
71) Giuseppe Pitre, Catalogo iilustrato della mostra etnografica siciliana. Exposizione nazionale di Palermo 1891—1892. Palermo 1892. str. 124. nr. 5.

89
żółtym i zielonym. Inne połtawskie naczynie tego rodzaju ma brzusiec
0 przekroju czworobocznym, podstawkę talerzowato rozszerzoną w dole
1 połączoną z korpusem zapomoeą cylindrycznej krótkiej szyjki
(tab. V, 1). W górze umieszczono dość wysoką szyjkę wygiętą nieznacz­
nie w profilu i zakończoną nasadzonym kołnierzem ze zgrubiałym i wy­
winiętym brzegiem. Lejek posiada u nasady nieznaczne wybrzuszenie,
zresztą jest utrącony. Ucho pętlicowate, podobne jak w naczyniu poprzedniem. Powierzchnię pokryto polewą bronzową i ozdobiono wypu­
kłym ornamentem roślinnym w kolorach zielonym i żółtym. Zabytek
ten, znajdujący się obecnie w muzeum krajoznawczem w Połtawie, po­
chodzi z XVIII stulecia. Jeszcze jedno naczynie pierścieniowa te o ozdob­
ném potraktowaniu końca lejka i uszka znam z muzeum w Żytomierzu
(tab. V, 12). Pierścieniowaty brzusiec o czworobocznym przekroju jest
zaopatrzony w wysoką podstawkę z talerzowatem rozszerzeniem, a w gó­
rze w cylindryczną szyjkę z lekko wywiniętym brzegiem. Lejek przy­
pomina szyjkę i głowę kurzą, a pętlicowate ucho ma na wierzchołku
dyskretną plastyczną ozdobę. Powierzchnia jest ozdobiona bogatym or­
namentem malowanym w Kolorach niebieskim, zielonym i żółtym. Prócz
„kumańców“ mniejszych rozmiarami, występują na tym samym terenie,
także większe i bardziej ozdobne „kumany“. Jeden z takich „kumanów“
reprodukuję na tab. V, 6. Rozmiary tego naczynia są większe od zwy­
kłych ,,kumańców“. Przekrój pierścienia jest w tym wypadku czworo­
boczny, podstawka wysoka o grubej szyjce, a w górze połączono w sty­
listycznej kompozycji silnie odgięty lejek, niską szyjkę zakończoną
szerokim kołnierzem ze zgrubiałym i wywiniętym brzegiem oraz kabłąkowate ucho łączące kołnierz szyjki z górną częścią brzuśca. W środ­
kowym otworze brzuśca umieszczono małą figurkę konia ze źrebakiem.
Całość jest pokryta ciemno-zieloną polewą i ozdobiona szeregami wyci­
skanych kółek72).73Takie wyroby nie należały na Ukrainie do wyrobów
sporadycznych. Inny taki kuman publikuje D. Zelenin ,3). Forma za­
sadniczo jest podobna do naczynia opisanego powyżej, zmienione są
tylko niektóre szczegóły. Otwór lejka uformowano w tym wypadku
nakształt głowy węża, a ucho splecione jest z dwóch wałków. Dokoła
szyjki oraz dokoła podstawki owinięto wałek imitujący korpus węża.
Zelenin wspomina przy opisie tego naczynia, iż takie wyroby na terenie
b. gubernji połtawskiej używane były na wino.
Obok tego rodzaju naczyń pierścieniowatych do stawiania, znam
z Ukrainy kilka naczyń pierścieniowatych innego typu. Jedno z takich
naczyń, pochodzących z Połtawszczyzny, znajduje się w zbiorach Mu­
zeum im. Szewczenki we Lwowie (tab. VIII, 9). Uformowane jest na­
kształt pierścienia o czworobocznym przekroju, zaopatrzonego u dołu
w cztery niskie nóżki, a u góry w szeroką cylindryczną szyjkę ze zgru­
białym brzegiem. Na obwodzie pierścienia umieszczono w równych od­
stępach cztery graniaste niskie występy, przypominające uszka. Jednak
żadnych otworów w tych pozornych uszkach nie zrobiono. Biało pole­
waną powierzchnię tego naczynia pokryto ornamentem roślinnym wy­
72) Peasant art in Russia. Special autumn numbçr of „The Studio“. London
1912. ryc. 434.
73) D. Zelenin, Russische (ostslavische) Volkskunde. Tab. I, 69

90
pukłym i kolorowanym równocześnie na żółto, zielono i czerwono.
Zbliżone do opisanego naczynie pierścieniowate, pochodzące również
z okolicy Połtawy, znam ze zbiorów Muzeum wołyńskiego w Żytomierzu
(tab VIII, 6). Pierścieniowaty brzusiec jest czworoboczny w przekroju.
Cztery nóżki u podstawy uformowano nakształt łap zwierzęcych. Po
dwóch stronach smukłej szyjki o zgrubiałym i wywiniętym brzegu umie­
szczono dwie stylizowane główki zwierzęce. Na obwodzie pierścienia
widzimy cztery wysokie uszka o małych otworach umieszczone na górnej
i dolnej części. Naczynie to jest pokryte polewą koloru jasno-zielonego,
przyczeiru ornament roślinny oraz szeregi punktów uwydatnione są kolo­
rami czerwonym, żółtym i niebieskim.
Wyroby pierścieniowate nie są ograniczone tylko do terenu prawo­
brzeżnej Ukrainy środkowej. Wyroby połtawskie wchodziły, jak wi­
dzieliśmy, także na lewy brzeg Dniepru docierając na wschodnią część
Wołynia. W zbiorach muzeum historyczno-archeologicznego w Odessie
widziałem dwa ozdobne dzbanki pierścieniowate pochodzące z oko­
licy Czernichowa. Jeden z nich (tab. VIII, 2) posiada brzuisiec
w kształcie' smukłego pierścienia o przekroju okrągłym. Podstawkę
tworzy nóżka zwężona pod -brzuścem i talerzowato rozszerzona u dołu.
Szyjka naczynia jest profilowana w poprzeczne żeberka i zakończona
kielichowatem rozszerzeniem ze zgrubiałym i wywiniętym brzegiem. Na
przodzie brzegu umieszczono mały wyciągnięty dzióbek dla ułatwienia
wylewania płynu. Plecione ucho kabłąkowatem wygięciem łączy pod­
stawę rozszerzenia szyjki z górną częścią brzuśca. Drugie naczynie wy­
konane zostało w tym samym stylu, a różni się jedynie formą brzuśca,
składającego się z dwóch krzyżujących się pod kątem prostym pierścieni.
Jest ono również trochę wyższe od naczynia pojedynczego (wys. poje­
dynczego: 37 cm., podwójnego: 40 cm.). Obydwa naczynia opisane
wykonane zostały w majolice białej, a ozdobione na powierzchni boga­
tym ornamentem plastycznym i kolorowanym w postaci herbów, główek
aniołków, drobnych kwiatów oraz poziomych żeberek
Podobne do czernichowskich wysokie dzbanki pierścieniowate wy­
stępują także u Tatarów na Krymie. Jedno takie naczynie wi­
działem w muzeum etnograficznem w Leningradzie (sala IX, szafa 33).
Jest to naczynie o pierścieniowatym brzuścu czworobocznym w prze-l
Kroju umieszczone na wysokiej profilowanej nóżce. Szyjka jest smukła^
zakończona rodzajem szerokiego kołnierza. Kolankowato zgięte ucho
łączy brzeg szyjki z największą wydętością brzuśca. Tło tego naczynia
jest utrzymane w kolorze czerwonym, a wypukły ornament jest złocony.
Drugie takie naczynie pierścieniowate tatarskie widziałem w zbiorach
muzeum państwowego w Jałcie na Krymie.
W zbiorach Muzeum Historycznego w Moskwie znajdują się dwa
naczynia pierścieniowate pochodzące z Rosji środkowej z końca
XVIII stuleciaT4). Krępy pierścieniowaty brzusiec o czworobocznym
przekroju jest umieszczony na czterech niskich zoomorficznych nóżkach.
Szeroka niska cylindryczna szyjka kończy się kielichowato rozszerzonym
kołnierzem. Do niej przylega z jednej strony esowato wygięty lejek,7
7i) H. T. Bossert, Volkskunst, str. 29, Tab. CXXVIÏI, ryc. 13, 17

91
a z drugiej, strony także esowato wygięte ucho. Powierzchnię jednego
z tych naczyń ozdobiono malowanemi krajobrazami i polami wypełnionemi kropkami (tab. V, 8), a na drugiem umieszczono plastycznego
orła dwugłowego z datą przedzieloną na dwie strony: 1793. (tab. V, 9).
Obydwa te okazy zostały wykonane w majolice7B). Zupełnie podobne
naczynie pierścieniowate, pochodzące także z Rosji środkowej, widziałem
w zbiorach muzeum historycznego w Moskwie.
Na Ukrainie lewobrzeżnej wyroby pierścieniowate występują znacz­
nie rzadziej, aniżeli na terenie Połtawskiego. Występują tutaj bądź wy­
roby połtawskie, bądlź zdegenerowane wyroby miejscowe. Do takich
miejscowych wyrobów należy np. szklane naczynie pierścieniowate
z Muzeum kijowskiego. Ma ono gruby pierścieniowaty brzusiec o prze­
kroju prawie okrągłym, niską owalną podstawkę i, szeroką cylindryczną
szyjkę. Pochodzi ono z XVIII wieku z okolicy Eijowa7e).
Znowu liczniej pojawiają się naczynia pierścieniowate na wschodniem Podolu. Jednym z takich podolskich wyrobów jest naczvnie po­
chodzące z Adamówki, pow. Płoskirów, które widziałem w zbiorach
Muzeum Krajoznawczego w Kamieńcu Podolskim. Jest to wysokie na­
czynie o pierścieniowatym brzuścu o przekroju okrągłym, zaopatrzone
w wysoką nóżkę o talerzowatej podstawie, oraz w cylindryczną szyjkę
ze zgrubiałym brzegiem. Powierzchnię pokryto jednostajną polewą ko­
loru ceglastego. Jakich naczyń używała ludność miejscowa na wódkę.
Ze zbiorów muzeum im. T. Szewczenki we Lwowie znam jeszcze jedno
naczynie takię .pochodzące ze wschodniego Podola (tab. VIII, 7). W tym
wypadku nóżka jest wyższa i posiada profilowaną szyjkę, Brzusiec
pierścieniowaty jest smukły okrągły w przekroju. Na górze umieszczono
wąską szyjkę przedzieloną w połowie wysokości poprzecznem żeber­
kiem. Powierzchnia jest pokryta jednolitą polewą koloru ciemno-zielo­
nego. (Wys. ogólna 36,5 cm.).
Poza Europą występują naczynia pierścieniowate na terenie afry­
kańskim w Marokko. Jedno z charakterystycznych naczyń tego
okręgu jest mi znane z publikeji75
77). *Jest to naczynie o pierścieniowatym
brzuścu okrągłym w przekroju, zaopatrzone w cylindryczną szyjkę
o zgrubiałym brzegu. Na górnej części pierścienia umieszczono dwa
małe kabłąkowate uszka o poziomych otworach. Naczynie takie w ję­
zyku miejscowym nazywa się „brirda“, zdrobniale „berrada“, i należy
do dziecinnych zabawek. Znam także inne podobne naczynie z tego
terenu znajdujące się obecnie w zbiorach Museum für Völkerkunde
w Hamburgu. Pierścieniowaty brzusiec jest w przekroju okrągły, za­
opatrzony w niską szyjkę w górze i dwa uszka w kształcie podgiętych
ku górze rogów z mlałemi okrągłemi otworami. Obok szyjki widzimy
łukowate wyniosłości, które formą przypominają uszka, jednak nie
widzimy w nich żadnych otworów. Jest to naczynie majolikowe bia­
ławe z ornamentem roślinnymi w kolorze niebieskim79). Inną odmianę
marokańskich naczyń pierścieniowatych reprezentuje okaz przedstawiony
75)- Peasant art in Russia. ryc. 162, 163.
7e) Publikowane w jednym z numerów „Siajwo“, wychodzącego w Kijowie.
77) L. Brunot, Noms de récipients a Rabat. Hesperis 1921. vol. I, str. 113.
ryc 6.

92
na tab. V, 10. Jest to również białe naczynie majolikowe zaopatrzone
w wysoką profilowaną nóżkę oraz cylindryczną szyjkę rozwartą kielichowato w górze i zakończoną zgrubiałym brzegiem. Po jednej stronie
szyjki umieszczono profilowany prosty lejek nachylony ukośnie ku
przodowi, a po drugiej pętlicowate ucho schodzące dwiema, coraz mniejszemi pętlicami na dolną partję naczynia. Rodzaj plecionego uszka łączy
również podstawę lejka ze szyjką. Powierzchnia naczynia jest ozdobiona
ornamentem wypukłym oraz nieregularnie rzucanemi plamami koloru
bronzowego. Kształt, staranne wykonanie oraz bogate zdobienie tego
naczynia wskazują, że mamy przed sobą wybitnic ozdobny okaz cera­
miczny.
Innym przykładem rozprzestrzenienia wyrobów pierścieniowatych,
tym razem wgłębi kontynentu afrykańskiego, jest orna­
mentowany dzbanuszek pierścieniowaty z nad górnej Uelle. Naczyńko
to posiada podstawkę rozszerzającą się ku dołowi oraz zupełnie iden­
tycznie uformowaną szyjkę. Powierzchnia podstawki oraz kołnierza jest
poprzecznie żeberkowana78). Jeszcze jednym przykładem formy pier­
ścieniowatej, tym razem na zachodniem wybrzeżu Afryki środkowej,
jest małe naczynie w kształcie pierścienia, wyplecione z trawy. Pochodzi
ono z terytorjum plemienia Bajakka, a służyło do przechowywania pie­
niędzy 7B). W tym wypadku widzimy^-, tylko pierścieniowaty korpus,
okrągły w przekroju oraz cylindryczną szyjkę ze zgrubiałym brzegiem.
Otwór zatykano zwykłym drewnianym czopem.
Na tern kończę zestawienie materjału odnoszącego się do zagad­
nienia postawionego w tytule pracy niniejszej. Zdaję sobie sprawę, iż
nie zebrałem bynajmniej całego materjaiu pierścieniowatego, któryby
pozwolił wyczerpująco wyjaśnić zagadnienie rozprzestrzenienia i zasto­
sowania wyrobów pierścieniowatych. Jednak i na podstawie tego skrom­
nego zestawienia materjału można się pokusić o próbę systematyki
ceramiki pierścieniowatej.
B. CZĘŚĆ ANALITYCZNA.
Wyroby ceramiczne o podstawie pierścieniowatej dzielą się na trzy
zasadnicze grupy typologiczne: I. Poziome pojedyncze naczynia pierścieniowate, II. Poziome naczynia pierścieniowate z nasadkami na po­
wierzchni i III. Pionowe naczynia pierścieniowate. Podział taki został
przeprowadzony na podstawię najbardziej uderzających różnic typolo­
gicznych. Celem zapoznania się z różnicami zachodzącemi w obrębie
poszczególnych grup zasadniczych, rozpatrzymy typologję każdej z tych
grup zosobna.
I. Poziome pojedyncze naczynia pierścienio­
wate są formą posiadającą poziomą podstawę uformowaną na kształt
pierścienia oraz jedną szyjkę z otworem w górze. Najbardziej pojedyńczym okazem w obrębie tej grupy pierścieniowatej jest zabytek pocho­
dzący z Mouci-Yeri, miejscowości położonej na zachodniem wybrzeżu
«

7S) Harry Johnston, George Grenfoll and the Congo. London 1908. II, str.
816, ryc. 472.
78) J. Falkowski, Przyczynek do' zagadnienia naczyń pierścieniowatych Lud.
serja II, tom XIII, zesz. I—IV, str. 20. ryc. 1, c.

93
Morza Kaspijskiego (tab I. 1). Podstawa pierścieniowa jest w tym wy­
padku gruba, spłaszczona od góry i od dołu, a niska pojedyncza szyjka
jest pochylona dość silnie ku przodowi. Brzeg szyjki jeśt zupełnie poje­
dynczy, niezgrubiały. Powierzchnię ozdobiono ornamentem rytym, skła­
dającym się z promienistych kresek na wewnętrznym brzegu pierście­
nie, oraz z szeregu podwójnych trójkątów, zwróconych wierzchołkami,
nazewnątrz Porównując to naczynie z innemi przedstawionemu na
tab. I., zauważymy w dalszych zabytkach wybitny postęp pod wzglę­
dem ulepszenia wyrobu zapomocą dodawania szczegółów konstrukcyj­
nych. Przedewszystkiem pojawia się uszko, następnie nóżki u podstawy
i profilowanie brzegów szyjki. Podstawa pierścieniowata ulega również
pewnym zmianom formowania. Obok bowiem pierścieni o przekroju
okrągłym (tab. I, 5, 7, 9—-11), widzimy podstawy spłaszczone bądź od
góry i dołu (tab. I, 1), bądź z obydwóch boków (tab. I, 3). W jednym
tylko wypadku podstawa pierścieniowata ma przekrój czworoboczny
(tab. I, 4j. Ze względów technicznych pierścień o przekroju czworobocz­
nymi był znacznie łatwiejszy do wykonania, albowiem można było for­
mować każdą ze ścian pierścienia osobno. Natomiast wykonanie pier­
ścienia o przekroju okrągłym wymagało specjalnej techniki (stosowanie
trzonów dających się następnie łatwo usuwać) oraz wielkiego doświad­
czenia. Pod względem estetycznym najpiękniej wyglądają wyroby o okrą­
głej W przekroju podstawie pierścieniowatej, podczas gdy przekrój
owalny, spłaszczony lub czworoboczny, nadaje naczyniu wyglądu cięż­
kiego i nieudolnego.
Tylko zupełnie prymitywnie wykonane zabytki tego rodzaju nie
posiadają zupełnie uszek. Do takich należą zabytek z Mouci-Yeri
(tab. I, 1), oraz naczyńko amerykańskie (tab. I, 6). Pozatem uszko wy­
stępuje stale .J&t ono małe pętlicowate, umieszczone u podstawy szyjki,
jak to widzimy na zabytku z Melos (tab. I. 2), lub częściej duże kabłąkowate, łączące różne części szyjki z przeciwległą stroną pierścieniowatej
podstawy. Uchwyty te mają formę łuku wysokiego, przewyższającego
brzeg szyjki (tab. I, 9, 11), lub umiarkowanie wysokiego, równego z brze­
giem,, względnie nieznacznie niższego (tab. I, 3—5, 7, 10). Czasem na
najwyższym punkcie uchwytu pojawia się guzkowata ozdoba, naskutek
czego uchwyt wygląda jakby przełamany (tab. I, 11). Uszka te bywają
wykonane bądź z okrągłych wałeczków, bądź z szerokich płaskich
pasków.
Nóżki umieszczane u podstawy tej grupy naczyń pierścieniowatych
musimy uważać za pewne techniczne udogodnienie, a tern samem za
szczegół pod względem typologicznym progresywny. Pojawiają się one
na poziomych naczyniach pierścieniowatych dość wcześnie. Zazwyczaj
są to niskie zupełnie proste, lub u dołu nazewnątrz wygięte słupki,
umieszczane u podstawy w równych odstępach po trzy (tab. I, 10), lub
cztery (tab. I, 7, 9, 11). Wielka ilość zabytków pierścieniowatych tej
grupy nie posiada nóżek wogóle i bywa ustawiana wprost na pierście­
niowatej podstawie. Faktu umieszczania lub braku nóżek u podstawy
nie możemy uważać za dostateczną podstawę przy chronologicznej kla­
syfikacji tego rodzaju wyrobów pierścieniowatych. Już bowiem naj­
wcześniejsze takie zabytki zaopatrzone były w małe nóżki, jak to wi­

94
dzimy na zabytkach z Cypru (tab. I, 11), Krety (tab. I, 7) i Troji
(tab. I, 10). Natomiast zabytki, należące niewątpliwie do wysoko rozwi­
niętych późniejszych zespołów ceramiki protogeometrycznej i geome­
trycznej, żadnych specjalnych podstawek nie posiadają (tab. I, 3, 8).
Najprawdopodobniej decydowały w tym wypadku upodobania i tra­
dycje lokalne.
Pewnych różnic typologicznych dopatrzymy się łatwo także w spo­
sobie formowania oraz osadzania szyjki na podstawie. Zabytki naj­
bardziej prymitywnie wykonane mają szyjkę zupełnie (pojedynczą, cy­
lindryczną, zakończoną niezgrubiałym brzegiem (tab. I, 1). Często wi­
dzimy szyjkę, rozszerzającą się lejowato ku górze (tab. I, 4), przyczem
pojawia się się wywinięcie *5 zgrubienie brzegów (tab. I, 5, 7, 8, 10, 11).
Pogrubianie brzegów szyjki, względnie zaopatrywanie ich w poziome
listwy, tłumaczyć należy chęcią zabezpieczenia brzegów szyjki przed wy­
szczerbieniem. Prócz tego celem ułatwienia wylewania zawartości z na­
czynia zaopatrywano czasem wyloty szyjek w wydłużone dzióbki
(tab. I, 2, 3). Znane są także wypadki, gdzie całej szyjce nadawano
formę głowy zwierzęcej,' przyczem także inne partje naczynia były po­
traktowane zoormoficznie (tab. I, 9). Taki sposób formowania szyjek
występuje tylko w tych zespołach kulturowych, w których znane są
inne naczynia zoormorficzne (askosy). W starszych fazach takim ze­
społem jest kultura cypryjska 3. tysiąclecia przed Nar. Chr. Sposób
umieszczania szyjki na pierścieniowatej podstawie ulega również pew­
nym wahaniom. Starsze wyroby tej grupy ceramicznej mają zazwyczaj
szyjkę pochyloną ku przodowi (tab. I, 1, 3, 10, 11), bardziej zaś rozwi­
nięte i młodsze mają przeważnie szyjki wmontowane pionowo (tab. I,
7, 8, 9). Zatem pionowe ustawianie szyjek na pierścieniowatej podsta­
wie możemy uznać za progresywną i chronologicznie późniejszą cechę
typologiczną.
Inne różnice, które łatwo możemy zaobserwować przy porównywa­
niu naczyń pierścieniowatych tej grupy, jak wypał, mater jał, sposób wy­
konania i sposób ozdobienia powierzchni, zależą wyłącznie od środo­
wiska ceramicznego, w jakiem występują. Naogół więc typologiczne
zróżnicowane w grupie pozionjyćh pojedynczych naczyń pierścieniowa­
tych jest nieznaczne, a tworzą one typologicznie zwartą grupę ceramiczną.
Najstarsze poziome pojedyńcze naczynia pierścieniowate wystę­
pują już w połowie 3. tysiąclecia przed Nar. Chr., a znane są z tego
Tablica I. — l. Mouei-Yéri, nad Morzem Kaspijskiem. — wg. J. Morgan, La
préhistoire orientale. Paris 1927. t. III, str. 303, fig. '307,. 3. — 2. Phylakopi na Me­
los. — wg. M. Hoemes, Urgeschichte der bildenden Kunst in Europa. Wien 1925.
str. 369 — 3. Egina. — wg. A. Furtwängler, Aegina, das Heiligtum der Aphaia. t. II,
tab. 121: 40, 40 a. — 4. Donja Dolina, pow. Bośniacka Gradiška (nad Sawą), Jugosławja. — wg. Ciro Truhelka, Der Vorgeschichtliche Pfahlbau im Savellette bei
Donja Dolina. Bericht über Ausgrabungen bis 1904. Wien 1904. str. 141, fig. 78. —
5. Troja. — wg. H. Schliemann, Atlas trojanischer Altertümer. Leipzig 1874. Tab.
123. Nr. 2465. — 6. San Juan, New Mexico. . . wg. J. A. Jeancon, Excavations in
the Chama Valley, New Mexico. Smithsonian Institution. Bureau of American Ethnology. Bulletin 81. Washington 1023. str. 46—47 i tab. 43, A. — 7. Koumasa na
Krecie.— Xanthoutides, The Annual of the Britisch School at Athens. Nr. XII, Sess.
19057' -1906. str. 15/16. fig. '3. — 8. Beocja. — wg. Die Sammlung antiker Vasen und
Terracotten im k. k. oesterreichischen Museum. Wien 1892. Tab. I, 36. — 9. Ces-

95

n°Ia na Cyprze - wg. H. B. Walters, Catalogue of the greek and etruscan vases
.ui the British Museum. Vol. I, part. II. London 1912. str. 58, fig. 102__C. 309. __
M!, lV0-,nňr7~ w8- H- Schliemann, Atlas trojanischer Altertümer. Leipzig 1874. tab.
120, Mo. 23-52.
11. Cypr. — wg. E. Gjerstad, Studies of prehistorie Cyprus. str 152
Kmg-vases 1.
r

96
czasu zarówno z Cypru, jak i innych wysp wschodniej Części Morza
Śródziemnego. Najpóźniejszy, dotychczas znany zabytek tego rodzaju,
pochodzi z późnohalsztackiej osady w Donja Dolina nad Sawą, zatem
jest datowany na około 500 lat przed Nar. Chr. W ciągu zwyż 2 tysiąc­
letniego okresu takie poziomie, pojedyncze naczynia pierścieniowate wy­
stępują przeważnie rzadko i zupełnie sporadycznie, tworząc tylko kilka
zagęszczeń na kontynencie greckim (Korynt, Egina), oraz w nadczarno­
morskich kolonjach greckich. Pozatem takie wyroby znane są także
z kontynentu amerykańskiego, gdzie zostały stwierdzone w niektórych
zespołach przedhistorycznych Nowego Meksyku, a prócz tegc także w ce­
ramice peruwjańskiej, Zabytki nowomeksykańskie są uderzająco po­
dobne do naczynia z Mouci Yeri.
II. Poziome näczypia pierścieniowate z nasad­
kami na powierzchni sątó wyroby o poziomej pierścieniowatej podstawie wewnątrz pustej z minjaturkami naczyń, figurkami ludzkiemi, ptasiemi i owoców umieszczonemi na jej powierzchni. Ze względu
na charakter nasadek możemy podzielić tego rodzaju zabytki na dwie
zasadnicze odmiany: 1. Poziome wyroby pierścieniowate z minjaturowemi naczyniami na powierzchni, oraz 2. Poziome wyroby pierścienio­
wate z naczyniami i figurkami na powierzchni. Przyjrzyjmy się skolei
bliżej wspomnianym odmianom poziomych wyrobów pierścieniowatych.
1. Poziome wyroby pierścieniowate z minjaturowemj naczyniami na powierzchni wykazują jednolity
charakter nasadek w kształcie minjaturowych naczyń. Kilka najhardziej
typowych zabytków tej odmiany zestawiłem na tab. II. Już na pierwszy
rzut oka zauważymy wśród nich szereg różnic, dotyczących uformowa­
nia zarówno całości, jak i poszczególnych części składowych. Zasadniczą
właściwością tej odmiany, jest wewnętrzne połączenie (komunikacja)
każdej nasadki z wydrążeniem wewnątrz podstawy pierścieniowatej
Zasadnicza część składowa, pierścieniowata podstawa, niezawszęi jest
wykonana staranniężi umiejętnie. Gdy np. przyjrzymy się jednemu z za­
bytków cypryjskich (tab. II, 2), zauważymy iż podstawa jest wykonana
nierówno, ma spłaszczoną powierzchnię podstawową, a kanty są bardzo
ostre. Całość robi wrażenie, jak gdyby główną częścią składową były
w tym wypadku cztery minjaturowe puharki, a podstawa pierścienio­
wata była tylko przypadkową formą połączenia tych puharków w jedną
całość. Wewnętrzna komunikacja puharków z wnętrzem podstawy
usuwa wszelką wątpliwość, że właśnie ta podstawa jest conajmniej rów­
nie ważną częścią składową całości, wykonaną celowo. W innych wcze­
snych zabytkach tego rodzaju zauważyć możemy pełne, techniczne opa­
nowanie formy. Staranne wykonanie całości uderza w zabytku, pocho­
dzącym z Tróji (tab. II, l). W tym wypadku podstawa ma zdecydowany
przekrój okrągły, a równe starannie gładzone ściany podstawy oraz naadek świadczą o doskonaleni technicznem wykonaniu. Prócz podstawy
o przekroju okrągłym także w tej odmianie pojawia się wyjątkowo pod­
stawa o przekroju czworobocznym, jak to widzimy na zabytku korynckim (tab. II, 3). W tym wypadku zewnętrzna powierzchnia pod­
stawy jest profilowana W równoległe żeberka na brzegach. Przeważają
jednak zdecydowanie wyroby o podstawie okrągłej w przekroju, które

97
przetrwały aż do późnego średniowiecza. Większym zmianom typolo­
gicznym ulega pierścieniowata podstawa w wyrobach czasów nowożyt­
nych. Np. zabytek pochodzący z Dreihausen w Niemczech (XVII w.)
ma podstawę zwężoną w połowie wysokości i profilowaną na zewnętrz­
nej powierzchni (tab. II, 12), a okaz pochodzący z tej samej okolicy
i początku XIX w. posiada podstawę uformowaną nakształt niskiego ko­
szyczka, rozszerzonego nieznacznie w górze (tab. II, 10), W obydwóch
tych wypadkach mamy do czynienia z formami wybitnie zdegenerowanemi, przyczem szczególnie wyraźnie został podkreślony w tych wy­
padkach charakter zdobniczy.
Jako uzupełnienie podstawy poziomych wyrobów pierścieniowatych
z nasadkami pojawiają się nóżki. Zjawisko to obserwujemy dość czę­
sto i tak np wszystkie wyroby pierścieniow.ate z Troji mają u podstawy
niskie nóżkie“). Są to zazwyczaj niskie słupki, lub tylko występy osa­
dzone w równych odstępach u podstawy wyrobu. Zazwyczaj było ich
trzy (tab. II, 1), czasem cztery i więcej. Przeważnie są one małe i nie
mają określonego kształtu, lecz w późniejszych zwłaszcza wyrobach
dochodzą do większych rozmiarów. Tak np. na wyrobach późnośrednio­
wiecznych z Hamburga mają one kształt wysokich, lekko u dołu zwężo­
nych i odgiętych słupków (tab. II, 7). Także dość wysokie nóżki posiada
majolikowe naczynie weneckie ze XVI wieku (tab. II, 11). Nóżki tych
zabytków są naogół wyższe, niż w zabytkach pochodzących z czasów
przedhistorycznych. Wyjątkowo pojawiają się nóżki profilowane schodkowato, jak to widzimy na zabytku z Lipska z początku XVI wieku
(tab. II, 8) W tym wypadku umieszczono sześć 'takich nóżek, a ich ilość
odpowiada ilości nasadek na powierzchni pierścieniowatej podstawy.
Duża ilość zabytków tego rodzaju nie posiada wogóle nóżek. Takie wy­
roby bez nóżek występują zarówno w Czasach przedhistorycznych
(tab. II, 2 3), jak wczesnohistorycznyçh (tab. II, 4, 6), średniowieczu
(tab. II, 5) oraz w czasach nowożytnych (tab. II, 9, 10, 12). Bywa i tak,
iż w jednym zespole kulturowym występują obok wyrobów pierście­
niowatych zaopatrzonych w nóżki, także wyroby zupełnie podobne po­
zbawione nóżek (tah. II, 7, 9). Widzimy więc, że w występowaniu nó­
żek nie można się dopatrzyć jakichś prawidłowości chronologicznych
i zespołowych, a jest to jedynie pewne udogodnienie stosowane w róż­
nych zespołach i różnych okresach przedhistorycznych i historycznych.
Drugą częścią składową poziomych naczyń pierścieniowatych tej
odmiany są nasadki umieszczane na powierzchni pierścieniowatej pod­
stawy. Były one umieszczane w różnej ilości, przeważnie po trzy, cza­
sem cztery i więcej. Wśród starszych zabytków tej odmiany przeważają
wyroby o trzech nasadkach, a przykładem tego są zabytki z osady tro­
jańskiej (tab. II, 1), Cypru (E. Grohne, tab. 28, f) i Grecji (tab. II, 3).
Taką samą ilość nasadek widzimy na wyrobach okresów późniejszych,
więc epoki cesarstwa rzymskiego (tab. II, 4, 6, 13), wczesnego średnio­
wiecza (tab. II, 5), późnego średniowiecza (tab. II, 7, 9) i czasów no­
wożytnych (tab. II, 11, 12). Już wśród najstarszych zabytków tego rom) Por. naczynia pierścieniowate trojańskie zestawione przez E. Grohne, Ring
gefässe, Tab. 28, e, c
Lud T. XXXIV.

7

98
dżaju występują wyroby o większej ilości minjaturowych naczyń na
powierzchni. Cztery takie nasadki widzimy na zabytku cypryjskim
(tab. II, 2), a wśród zabytków trojańskich znajduje się naczyńko pierścieniowate o pięciu miniaturowych naczyńkach na powierzchni
(E. Grohne, tab. 28, d). W czasach historycznych i nowożytnych ob­
serwujemy poraz drugi zjawisko powiększania ilości nasadek. Wi­
dzimy więc sześć naczyniek o kulistych brzuścach na powierzchni wy­
robu pierścieniowatego z Lipska (tab. II, 8) i tyleż nasacjek na naczyniu
z Dreihausen (tab. II, 10). We wspomnianem dziele E. Grob ne,.na tab.
23, d, jest reprodukowane zdegenerowane naczynie pierścieniowate tej
odmiany o siedmiu nasadkach na powierzchni, pochodzące z Niemiec
północnych. Osadzenie trzech minjaturowych naczyń na powierzchni
tego rodzaju wyrobów możemy uważać za normę. Zatem powiększa­
nie ilości tych nasadek świadczyć będzie o degeneratywnych tenden­
cjach, bez względu na okres, na jaki zjawisko owo przypadnie.
Bardzo interesującym szczegółem jest forma naczyń minjaturowych
umieszczanych na powierzchni tej odmiany wyrobów pierścieniowatych.
Już najwcześniejsze zabytki wykazują pod tymi względem wielkie
zróżnicowanie. Na bardzo wczesnych zabytkach tej odmiany, pocho­
dzących z Cypru, widzimy w jednym wypadku trzy (E. Grohne, tab.
28 i), a w drugim cztery (tab. II,'2' nasadki, przypominające kształ­
tem p uh arki na wysokich nóżkach o kielichowato rozszerzonych partjach górnych. Mimo prymitywnego wykonania całości, zwłaszcza w dru­
gim wypadku (tah. II, 2), musimy zwrócić uwagę, iż kształt tych nasa­
dek jest wyraźny i przypomina żywo normalne puhary na wysokiej
nóżce, występujące w zespole ceramiki cypryjskiej tego okresu81). Trzy
nasadki w kształcie rozwierających się ku górze tulejek, występujące na
zabytku trojańskim (tab. II. 1), wyglądają na pierwszy rzut oka na słabo
profilowane ramiona. W rzeczywistości zaś przypominają one smukłe
naczynia trojańskie, rozwierające się lejowato ku górze 2). Różnica chyba
polega na tem, iż normalne naczynia posiadają z obydwóch stron duże
kabłąkowate ucha, których nie widzimy na naszych nasadkach. Na­
leży jednak pamiętać, iż ucha takie przy małych nasadkach były zby­
teczne, a z konstrukcją całości wyrobu pierścieniowatego niewiele mia­
łyby wspólnego. Także kształty innych, znanych mi, nasadek na tego
rodzaju wyrobach pierścieniowatych potwierdzają przypuszczenie, iż
81) M. Ohnefalsch-Richter, Kypros. Tab. CXLIX, 7, 15 b. — E. Gjerstad, Studies. str. 113, 1.
®2) Tamże, Tab. CXLV1I, I, h. — H. Schliemann, Atlas trojanischer Altertü­
mer. Leipzig 1874. Tab.‘32, Nr. 787, 788, 35, nr. 880: 37, nr. 929, itd.
Tablica II. — 1. Troja. — wg. H. Schmidt, Heinrich Schliemanns Sammlung
trojanischer Altertümer. Berlin 1902 str. 32 No. 610. — 2. Cypr. — wg. E. Gjerstad,
Studies on prehistorie Cyprus. Uppsala Universitels Arsskrift 1926 Uppsala, str. 115.
Cultic vessels 3. — 3. Korynt.*— wg. E. Grohne, Die Koppel-, Ring- und Tüllengefässe. Abhandlungen u. Vorträge der Bremer Wissenschaftlichen Gesellschaft.
. alirg. 6. Heft 1/2. Juli 1932. Tab. 27 a. — 4. Bretsch, Altmark. — wg. R. Kupka,
Zwei germanische Tonlampen aus der Altmark. Prähistorische Zeitschrift, 1910. 2.
str 81—83, ryc. 2. — -5. Spira, Niemcy. — wg. E. Grohne, Die Koppel-, Ring- und
Tüllengefässe. Tab. 25, a. — 6. Kolonja (Köln). — wg. E Grohne, Die Koppel i t. d.
tab. 25 c. — 7 Hamburg. — wg. E. Grohne, Die Koppel... tab. 21, a. — 8. Lipsk.—

99

wg. E. Grohne, Die Koppel... tab. 22, b. — 9. Hamburg. — wg. E. Grohne, Die Kop­
pel... tab. 21, c. — 10. Muzeum we Frankfurcie. — wg. E. Grohne, Die Koppel...
tab. 23, c. — 11. Majolika włoska. — wg. E. Grohne, Die Koppel... tab. 22, a. —
12. Dreihausen. — wg. E. Grohne, Die Koppel... tab. 23, a. — 13. Wąchock, pow.
Iłża (Polska). Oryginał znajduje się w Muzeum Archeologicznem im. E. Majew­
skiego w Warszawie. Nr inw. 20710.
*

7*

100

wszystkie one wzorowane były na normalnych naczyniach odpowied­
nich zespołów ceramicznych. Na jednym z takich trojańskich zabyt­
ków umieszczono na podstawie pierścieniowatej pięć małych garnuszeczków z uszkami pod niskim kołnierzem. (Grohne, tab. 28 d). Zu­
pełnie podobne naczynia normalne łatwo znajdziemy wśród ceramiki
trojańskiej tego okresu83). Także w innych wypadkach wyszukanie analogij pomiędzy formą nasadek, a naczyniami normalnemi odpowiednich
zespołów ceramicznych nie przedstawia większych trudności. Czy to
weźmiemy pod uwagę szerokie czarki umieszczone na korynckim wyro­
bie (tab. II, 3), czy ostroprofilowane naczyńka szerokootworowe o ni­
skim kołnierzu umieszczone na zabytku z Wąchocka (tah. II, 13), które
są wprost dokładną kopją minjaturową t. zw. wandalskich popielnic84),
czy jakiekolwiek późniejsze zabytki tego rodzaju. Wyjątkowo tylko wy­
stępują nasadki słaboprofilowane o nieokreślonych kształtach. Przy­
kładem takiej zdegenerowanej formy są nasadki na zabytku pochodzą­
cym z Bretsch (Altmark) — datowanym na okres wpływów kultury
cesarstwa rzymskiego (tah. II, 4). Naogół jednak poziome naczynia
pierścieniowate z nasadkami odpowiadają zarówno pod względem wy­
konania całości, jak przedewszystkiem pod względem stylizacji nasadek,
ogólnemu charakterowi ceramiki odpowiednich zespołów ceramicz­
nych. Podobieństwo to jest tak uderzające, iż na tej podstawie możemy
określić przynależność kulturową i chronologiczną nawet luźnie znale­
zionego zabytku tego rodzaju.
Najstarsze wyroby pierścieniowate omawianego typu pojawiają się
już w połowie 3. tysiąclecia przed N. Chr. w kulturach wschodniej części
Morza Śródziemnego. Z tego najwcześniejszego okresu pochodzi zabytek
znaleziony w 9-tym grobie w Hagia Parascevi na Cyprze (tab. II, 2).
Zabytki takie pojawiają się sporadycznie w różnych zespołach śród­
ziemnomorskich. Za ich pośrednictwem weszły te wyroby pierścienio­
wate do Europy środkowej i północnej, gdzie występują począwszy od
okresu wpływów rzymskich przez wczesne i późne średniowiecze aż do
czasów nowożytnych, do XIX wieku łącznie. Pierwotna forma tego
rodzaju wyrobów uległa w ciągu długich stuleci tylko nieznacznym
zmianom. Jeszcze bowiem zabytki późnego średniowiecza z Hamburga
(tab. II, 9), zachowały czystą formę dawnych przedhistorycznych wy­
robów tego rodzaju. Tę samą czystość konstrukcji zauważymy na majolikowym zabytku włoskim z XVI stulecia (tab. II, 11), a nawet na za­
bytku o sześciu nasadkach' i tyleż nóżkach pochodzącym z Lipska (tab. II,
8,). Klasyczna niejako forma pierścieniowatej podstawy z nasadkami
na powierzchni zaczyna się degenerować począwszy od XVII wieku.
Zniekształceniom ulega przedewszystkiem pierścieniowata podstawa,
a następnie także sposób umieszczania nasadek, a przytem zaznacza się
przeładowanie całej formy ornamentyką. Np. na zabytku pochodzącym
z Dreihausen (tab. II, 12) podstawa pierścieniowata jest dość' wysoka
i silnie zwężona w połowie wysokości, a jej powierzchnia profilowana.* 81
m) Schliemann, Atlas. Tab. 33, nr. 797; 34, nr. 834, 838, 857; 36, nr. 905,
908 itd.
81 ) K. Hadaczek, Album przedmiotów wydobytych w grobach cmentarzyska
ciałopalnego koło Przeworska. Lwów 1909. tab. M, 7. N. 13, 14 itp.
'%

101
Inne naczynie takie posiada podstawę pierścieniowatą w kształcie płyt­
kiego koszyczka o zwężonem denku, a nad nasadkami umieszczonemi na
powierzchni widzimy sześć mlinjaturowych naczyń oraz jedno takie samo
naczyńko w środku nad niemi (tab. II, 10). W tym wypadku widzimy
ponadto misterną nadbudówkę ze skrzyżowanych kabłąkowatych uchwy­
tów zakończonych u góry ozdobnym guzem. Te dwa przykłady wska­
zują, że naczynia pierścieniowate tego rodzaju przyjmują w czasach
nowożytnych rozmaite formy ozdobne, które zależą wyłącznie od
smaku artystycznego wytwórcy. Począwszy zatem od XVII w. nasza
forma pierścieniowata degeneruje się, dając przewagę tendencjom zdob­
niczymi, które ostatecznie stają się dominującemi85
86).
Szlak wędrówki tej odmiany poziomych naczyń pierścieniowatych
wychodzi ze wschodniej części Morza Śródziemnego (Cypr, Azja Mniej­
sza). Wyroby tego rodzaju znajdujemy następnie w Grecji (Tanagra,
Korynt), stąd przeszły one na półwysep italski, gdzie pojawiły się jesz­
cze w zespole etruskim. Przyjęte przez kulturę rzymską weszły do prowincyj rzymskich (Kolonja), a dalej do sąsiednich zespołów „barba­
rzyńskich“. Stąd znajdujemy takie wyroby w Bretsch, w zespole tak
zwanym „wandalskim“ na terenie Polski (Wąchock) oraz na terenie
Anglji, gdzie przetrwały do średniowiecza86). W Niemczech utrzymała
się taka forma ceramiczna przez średniowiecze aż do czasów nowożyt­
nych (Lipsk, Trewir), gdzie też ostatecznie uległa degeneracji w wytwo­
rach ceramicznej sztuki ludowej XIX w (Frankfurt, Karlsruhe).
2. Poziome wyroby pierścieniowate z figural­
ne mi nasadkami na powierzchni. Do tej odmiany po­
ziomych wyrobów pierścieniowatych zaliczam te wszystkie zabytki
o podstawie pierścieniowatej, które mają na powierzchni kilka różnych
nasadek: naczyńka minjaturowe, figurki antropomorficzne, zoomorficzne i inne. Wyroby tego rodzaju pojawiają się, podobnie jak odmiana
poprzednia, w ciągu 3. tysiąclecia przed Nar. Cbr. w kulturach wschod­
niej części Morza Śródziemnego. Podstawa pierścieniowata jest w tej
odmianie stale okrągła w przekroju i po największej części pozbawiona
nóżek (tah. III, 1—4, 7). Znamy jednak i okazy zaopatrzone w trzy lub
cztery wysokie nóżki takie, jakich nie widzimy w żadnej innej od­
mianie 87) (tab. III, 5). Tego rodzaju wysokie nóżki możemy uważać za
specyficzną cechę cypryjskich wyrobów pierścieniowatych, stąd bowiem
pochodzą obydwa znane wyroby tego rodzaju i w tym zespole ceramicz­
nym występują także inne rodzaje naczyń zaopatrzonych w podobnie
wysokie nóżki88).
Najbardziej charakterystyczną właściwością tej odmiany pierście­
niowatej jest umieszczanie na powierzchni podstawy pierścieniowatej po
kilka rodzaji nasadek: naczyń minjaturowych i różnych figurek. Znaj­
dują się wśród nich przedewszystkiem naczynia minjaturowe, które są
dokładnemi kopjami normalnych naczyń odpowiedniego zespołu cera­
85) Porównaj z naczyniem publikowanem przez Grohne, Ringgefässe, Tab.
23, d.
8e) Grohne, Ringgefässe. str. 93. Nachtrag.
87) Ohnefalsch-Richter, Cyprus. tab. CLXX, 13, d.
8S) Tamże, tab. CXLVIIJ, 7 d, 10 c; CXLVII, 2 k, itp.

102
micznego. Weźmy dla przykładu jeden z takich wyrobów cypryjskich
publikowany przez Ohnefalsch-Ricntera87). Jest to wyrób o pierścieniowatej podstawie umieszczonej na trzech wysokich nóżkach z kilku
nasadkami na powierzchni. Prócz figurki ptaka widzimy tutaj cztery
naczyńka : uszaty dzbanuszek o kulistym brzuchu i wysokiej szyjce, za­
kończonej wydłużonymi dzióbkiem, drugi dzbanuszek o wysokiej szyjce
cylindrycznej zaopatrzonej w małe uszko, oraz puharek na wysokiej
nóżce. Czwartego naczyńka z rysunku nie można wyróżnić. Wszystkie
te odmiany naczyń, więc obydwa rodzaje dzbanków oraz puharki na
wysokiej nóżce, znajdziemy z łatwością wśród normalnych naczyń cy­
pryjskich lego okresu88). Wśród licznych wyrobów ceramicznych tego
zespołu łatwo również o figurkę ptaka, jaką widzimy na naszym pierścieniowatym zabytku: występują one na Cyprze bądź jako osobne wy­
roby, bądź jako minjaturowe ozdoby na brzegach różnych naczyń (mis,
puharów)90). Na innym podobnym zabytku cypryjskim, przedstawio
nym na tab. III, 5, umieszczono na powierzchni cztery rozwarty- mi­
seczki, zaopatrzone na brzegach w cztery małe występy. Takie naczy­
nia również łatwe znajdziemy wśród ceramiki cypryjskiej tego okresu81).
Prócz naczyń minjaturowych widzimy na powierzchni tego zabytku
schematycznie potraktowani'figurki ludzkie. Tego rodzaju figurki wy­
stępują w lym czasie na Cyprze dość licznie, jak zresztą w całym okręgu
późnoneoL tycznych kultur Morza Śródziemnego92). Specjalnością pale­
styńskich wyrobów pierścieniowatych tego rodzaju są figurki owoców
oraz główki zwierzęce umieszczane na powierzchni obok naczyń minjaturowych. Figurki owoców przypominają jabłka granatu, przyczem
u góry posiadają one mały otwór (tab III, 1). Główki zwierzęce bywają
osadzane na tego rodzaju wyrobach w sposób dwojaki: na wysokiej pio­
nowej szyjce wmontowanej na powierzchni pierścieniowatej podstawy
(tak. III, 1, 2), lub na krótkiej szyjce umieszczonej na obwodzie takiej
podstawy (tab. III, 3). Taka główka zwierzęca przypomina żywo naczy­
nia gliniane lub metalowe formowane nakształl głowy zwierzęcej (rytony), znane w przedhistorycznych i starożytnych kulturach Morza Śród­
ziemnego 9S). W cypryjskiej ceramice tego okresu główki zwierzęce wy
stępują także na innych naczyniach94), wobec czego pojawienie się rytcnowych nasadek na poziomych wyrobach pierścieniowatych nie jest
w tym okręgu kulturowym żadną nowością. Specjalnie palestyńskie wy­
roby pierścieniowate wykazują tendencję do przeładowywania po­
wierzchni nasadkami. Np. na zabytku pochodzącym z Megiddo (tab..
III, 1), widzimy na powierzchni obok minjaturowej miseczki, dwie fi­
gurki gołębi, cztery nasadki w kształcie jabłek granatu oraz rytonową
główkę zwierzęcą. Podobne przeładowanie nasadkami powierzchni pier80j Tamże, tab. CLXVIII, 1 d, 2 a, 5 d, f itp.
")■ Tamże, tab. CLXX, lß a, b, c.
91) Tamże, tab. CLXX, 7 i; CLXXIII, 23 a, b.
92) Tamże, tab. CLXXII, 17 t; CLXXIII, 23 a, b itp.
83) Gjerstad, Studies. str. 216, Rhyton 1.
64) Ohnefalsch-Richter, Kypros. Tab. CXXXVII, 1.
Tablica III. — 1. Megiddo, Palestyna. — wg. The Illustrated London News.
1934. Nr. 4962. str. 837. fig. 9. — 2. Bethsean, Palestyna. — wg. Reallexikon der

10?

Vorgeschichte. XIII, Tab. So, c. —
Cypr. — wg. E. Gjerstad, Studies on prehistorie
Cyprus. str. 212, Ring-vase 1. — 4. Kreta. — wg. E. Grohne, Die Koppel-, Ring- und
Tüllengefässe. Tab. 29, a. — 5. Cypr. — wg. E. Gjerstad, Studies... str. 115, Cultic
vessels, 4. — u Theby, Grecja. — wg. E. Grohne, Die Koppel-... tab. 3'2, b. — 7. Mu­
zeum we Friedbergu, Tltssja. — wg. E. Grohne, Die Koppel... tab. 26, a.

104
ścienią wykazują również inne tego rodzaju zabytki palestyńskie 95).* Na­
tomiast wyroby pochodzące z innych terenów mają przeważnie mniejszą
ilość nasadek, jak to dla przykładu zobaczymy na zabytku cypryjskim
(tab. III, 3), gdzie umieszczono tylko trzy minjaturowe naczyńka oraz
małą rytonową główkę z boku podstawy. Obok minjaturowych naczyń,
figurek ludzkich, podobizn jabłek granatu, nasadek rytonowych i figurek
gołębi, pojawiają się na jednym) z późniejszych zabytków także figurki
jaszczurek (tab. II, 7). Ten nowy motyw należy położyć prawdopodobnie
na karb oddziaływań kultury prowincjonalno-rzymskiej, do której za­
bytek wspomniany, pochodzący z Hessji, niewątpliwie należy. Przytem
musimy zwrócić uwagę na jeden szczegół degeneracyjny, mianowicie
na to, iż tylko jedno naczynie minjaturowe umieszczone na powierzchni
tego zabytku połączone jest z próżnią wewnątrz pierścieniowatej pod­
stawy. podczas gdy drugie nalepione jest na powierzchnię tejże. Praw­
dopodobnie do fenickich wyrobów pierścieniowatych zbliżone są wyroby
pochodzące z okresu wpływów rzymskich z terenu angielskiego. Wiado­
mość tę podaje E. Grohne “), wspominając o publikacji angielskiej, której
nie miałem możności otrzymać. Wobec tego ograniczam się jedynie do
powtórzenia tego zdania.
Wyroby pierścieniowate z figuralnemi nasadkami na powierzchni
występują bardzo rzadko. Dotychczas znamy zaledwie kilka zabytków
tego rodzaju z Cypru, Palestyny, Krety i Grecji. Powinne się znaleźć ta­
kie wyroby na obszarach oddziaływań klasycznej kultury rzymskiej,
a wskazówką tego są sporadyczne znaleziska tego rodzaju z Hessji
oraz wysp Brytyjskich. Drobnym przyczynkiem dla stwierdzenia dłu­
giej żywotności takich wyrobów są okazy pochodzące z nowożytnych
zespołów ceramicznych Kaukazu (Tyflis), w których możemy jeszcze
wyróżnić zdegenerowaną podstawę pierścieniowatą, szereg minjaturowych
naczyń oraz rytonową nasadkę na powierzchni97). Na terenie europejskim
takie wyroby zakończyły swój żywot prawdopodobnie równocześnie z od­
działywaniami kultury rzymskiej.
III. Pion owe naczynia pierścieniowate tworzą naj­
liczniejszą oraz najbardziej długotrwałą grupę ceramiki pierścieniowa­
tej. Zasadniczą właściwością, wyróżniającą ten typ od innych wyrobów
pierścieniowatych, jest pionowe ułożenie pierścieniowatego brzuśca na­
czynia. Ogólnym wyglądem przypominają takie wyroby małe dzbanuszki
o brzuścu pierścieniowatym. Podobnie, jak w dwóch poprzednich grupach
pierścieniowatych, możemy również wśród naczyń pionowych wyróżnić
kilka odmian. Są to mianowicie: 1. Pionowe naczynia pierścieniowate
z uchwytem (dużem uchem), 2. Pionowe naczynia pierścieniowate z lej­
kiem i uchwytem, 3. Pionowe naczynia pierścieniowate z uszkami do
zawieszania, oraz 4. Inne pionowe naczynia pierścieniowate. ' W) obrębie
każdej z tych odmian możemy odróżnić jeszcze pewne odchylenia na
podstawie różnic, występujących w szczegółach konstrukcyjnych.
1. Pionowe naczynia pierścieniowate z uchwy“) E. Grohne, Ringgefässe. tab. 29, b; 30, c.
9e) Tamże, str 93. Nachtrag. — W. J. Kaye, Roman and other triple vases.
The Antiquary, vol. L. (1914), str. 172—177, 223—226, 290—294.
97) 'E. i Grohne, Ringgefässe. Tab. 24, a

105
ťe.m (chiżem uchem) pojawiają się poraz pierwszy w zespołach cera­
micznych wschodniej części Morza Śródziemnego, a przedewszystkiem
na Cyprze. Najstarsza czysta forma takiego wyrohu składała się z pierścieniowatego brzuśca, cylindrycznej szyjki zakończonej zazwyczaj zgru­
białym brzegiem i dużego uszka umieszczonego obok szyjki. Taką formę
reprezentuje jedno z najstarszych naczyń tego rodzaju pochodzące z Kition na Cyprze, a datowane na 1300—1200 przed Nar. Chr. (tab. IV, 10).
Większej ilości takich wyrobów dostarczyły stanowiska przedhisto­
ryczne na wyspie Rodos, gdzie istniały prawdopodobnie pracownie tego
rodzaju ceramiki. Rodyjskie naczynia pierścieniowate są późniejsze od
cypryjskich, a różnią się od nich smuklejszym korpusem i lepszym wy­
robem. Typowym przykładem wyrobów rodyjskich jest zabytek przed­
stawiony na tab. IV, 4. Widzimy doskonale uformowany brzusiec pierścieniowaty o okrągłym przekroju, niską cylindryczną szyjkę zakoń­
czoną szerokim poziomym brzegiem i taśmowate uszko, które kolankowatem zgięciem łączy brzeg szyjki z górną częścią brzuśca. W porówna­
niu z prymitywnie wykonanem naczyniem cypryjskiem, zabytek rodyjski
jest świadectwem postępu techniki wykonywania naczyń pierścieniowa­
tych, co zresztą pozostaje w zgodzie z wysoko postawioną garncarską
techniką wytwórni rodyjskich. Zamiast zwykłej szyjki cylindrycznej po­
jawia się na wyspie Rodos przy takich naczyniach szyjka w kształcie
głowy ptaka (tab. IV, 3). Ten interesujący szczegół ornamentacyjny
można łączyć z ptasiemi figurkami występującemi w tym okręgu kul­
turowym. Jak wiemy takie figurki występują bądź osobno, bądź jako
ozdoby na brzegach naczyń i nasadki na naczyniach pierścieniowatych poprzednio omawianej grupyDB). Jak już wspominałem wyżej,
były to prawdopodobnie figurki gołębi, ptaka poświęconego bóstwom
płodności. Ten szczegół zaobserwowany na pionowych naczyniach
pierścieniowatych wskazywałby, iż tego rodzaju wyrobý pozostawały
w jakimś bliżej nieokreślonym stosunku do kultu płodności. Około XII w.
przed Nar. Chr. pojawia się na tym samym terenie nowa forma piono­
wych naczyń pierścieniowatych. Mianowicie, dotychczas okrągły w prze­
kroju pierścień, otrzymuje przekrój czworoboczny, a u podstawy pojawia
się niska pojedyncza podstawka (tak. IV, 2). Nowym zupełnie szcze­
gółem jest czworoboczny przekrój pierścienia, natomiast podstawkę
u dołu pierścieniowatego brzuśca widzieliśmy już na wcześniejszym za­
bytku tego typu pochodzącym z Cypru (tab. JV, 1). Porównując jednak
obydwie podstawki zauważymy między niemi pewną różnicę: zabytek
cypryjski posiada niską, nieprofilowaną owalną podstawkę, a zabytek ro­
dyjski posiada podstawkę profilowaną, rozszerzoną wydatnie w dole
i zwężoną pod brzuścem naczynia. Podstawka taka, początkowo tylko
nieznacznie w dole rozszerzona, dochodzi w późniejszych wyrobach do
znaczniejszych rozmiarów, jak to np. widzimy na dużem naczyniu pier­
ścieni owatem z Itaki (tab. IV, 9). Obydwa nowe szczegóły konstruk­
cyjne, pojawiające się po raz pierwszy na Rodosie, są wprawdzie chro­
nologicznie późniejsze, ponieważ jednak nie przyjęły się powszechnie
w tego rodzaju wyrobach, nie mogą stanowić podstawy do klasyfikacji
chronologicznej takich wyrobów pierścieniowych.
ss) Ohnefalsch-Richter, Kypros, Tab. CXLIX. 15, b, c, d, e itp.

106
Osobną odmianę pionowych naczyń pierścień iowa łych tworzą duże
okazy pierścieniowate. Przekrój pierścieniowatego brzuśca jest w tym
wypadku stale czworoboczny, szyjka zazwyczaj smukła, brzeg zgrubiały,
łub rozchylony', a obok szyjki umieszczone jest duże taśmowate ucho.
Tego rodzaju wyroby dochodzą przeciętnie do 40 cm. wysokości, podczas
gdy normalne nie przekraczają kilkunastu cm. Jedno takie naczynie
pochodzące z Cuma jest przedstawione na ryc. IV, 5"). Jest to wła­
ściwie rodzaj smukłego dzbanuszka o pierścieniowatym brzuścu, czwo­
robocznym w przekroju, umieszczonym na wysokiej podstawce rozsze­
rzonej u dołu i pustej wewnątrz. Szyjka jest smukła, zwężająca się ku
górze, a brzeg uformowany na kształt liścia koniczyny. Wysokie ka
błąkowate ucho łączy brzeg szyjki z jej podstawą. Ogólnym kształtem
naczynie takie przypomina oinochoje greckie, a jedyną różnicą jest
pierścieniowata forma brzuśca, zamiast brzuśca kulistego 10°), stosowa­
nego zwykle przy oinochojach typowych. Także mniejsze naczyńka pier­
ścieniowate występujące w zespołach przedhistorycznych i starożytnych
wykazują bliskie podobieństwo typologiczne z małemi dzbanuszkami
0 kulistym lub dwustronnie spłaszczonym brzuścu, które występują
w wielkich ilościach w tych samych zespołach kulturowych101).
1 w tych wypadkach główną różnicę stanowi forma brzuśca: kulista,
lub spłaszczona w jednym wypadku, a pierścieniowata w drugim. Inne.
szczegóły konstrukcji, a więc: szyjka, uszko, podstawka itp. we wszyst­
kich wypadkach są formowane analogicznie.
Pionowe naczynia pierścieniowate z uchwytem możnaby podzielić
na dwa warjanty: wyroby bez podstawki i naczyńka zaopatrzone
w podstawkę. Ta druga odmiana jest pod względem technicznym bar
dziej udoskonalona- i nieznacznie późniejsza. Następnie jednak obydwie
te odmiany występują razem obok siebie tak, iż na podstawie wystę­
powania, względnie nie występowania podstawki żadnego podziału
chronologicznego przeprowadzić nie można. Np. małe naczyńka pier­
ścieniowate, występujące w greckich kolonjach, pomiędzy VI a IV ww.
przed Nar. Chr. nie posiadają żadnych podstawek, a wiemy przecież,
iż taka podstawka pojawiła się już około 1000 r. przed Nar. Chr. przy
tego rodzaju wyrobach pierścieni owatych na Cyprze (tab. IV, 1). Wska­
zywałem już na różnice w kształtowaniu brzuśca pierścieniowatego
w tego rodzaju wyrobach, który jest bądź okrągły (tab. IV, 1, 3, 4, 7,
8, 10), bądź czworoboczny (tab. I IV, 2, 5, 6, 9, 11). Obydwa te sposoby
formowania pierścienia występują równie często w ciągu wieków. Naj-

eo) Jahrbuch des Deutschen Archäologischen Instituts. 1917. str. 102, ryc. 30.
10°) Ohnefalsch-Richter, Kypros, tab. CLXXVIII, 2.
101) H. Dragendorff, Theraeische Gräber. Berlin 1903. str. 311. Tab. 499. itp* 2 *
TaMicc IV. — 1. Cypr. — wg. E. Gjerstad, Studies... str. 126. Jug. 12. —
2. Kamiros, Rodos. — wg. K. F. Kinch, Fouilles de Vroulia, Berlin 1914. str. 46—47,
fig. 20, a. — 3. Siana, Rodos. — wg. K. F. Kinch, Fouilles de Vroulia. str. 46, fig. 19.—
4. Kamiros, Rodos. — wg. K. F. Kinch, Fouilles de Vroulia. str. 46, fig. 18. —
5. Cumae. — wg. Jahrbuch d. k. Deutschen Archäologischen Instituts. XXXII, 1917.
Berlin, str. 102, Abb. 30. — 6. Thera, Cyklady. — wg. H. Dragendorff, Theraeische
Graeber. Berlin 1903. str. 313, ryc. 501.
7. Siana, Rodos. — wg. Jahrbuch d. k.
Deutschen Archäologischen Instituts. I. 1886. Berlin, str. 148. 3039. -— 8. Vroulia,

107

Rodos. — wg. K. F. Kinch, Fouilles de Vroulia. Berlin 1914. Tab. 31 3 a. —
9. Ithaca. — wg. American Journal of Archeology, XXXVII, 1933. str. 157, fig 2'. __
10. Kition, Cypr. — wg. M. Ohnefalsch-Richter, Kypros, die Bibel und Homer. Berlin 1893. Tafeł-Band, tab. CL, 19. — 11. Grecja, miejscowość nieznana. — wg. Jahr­
buch d. k. Deutschen Archäologischen Instituts. XIII, 1898. Archäologischer Anzei­
ger. 1898. I, str. 191, fig. 8.

108

starsze zabytki tego rodzaju pochodzące z Rodosu i Cypru (tak. IV, 8,
10) mają pierścieniowaty brzusiec o przekroju okrągłym i na tej pod­
stawie możnaby przyjąć, iż pierścień o przekroju okrągłym jest formą
starszą. Wyroby o czworobocznym przekroju pierścienia pojawiają się
później, lecz obok nich nadal utrzymują się formy o przekroju okrą­
głym. Prawdopodobnie więc sposób formowania pierścieniowatych
brzuśców zależał wyłącznie od umiejętności, upodobania i smaku miej­
scowego.
, . , . .
W pierwszym okresie występowania pionowych naczyń pierscieniowatych, zdołaliśmy wyróżnić trzy centra, gdzie pojawiają się one w więk
szej ilości. Są to mianowicie Rodos, Korynt oraz północne wybrzeża Mo­
rza Czarnego. Znajdywano je przeważnie w grobach, oraz w najbliższem
otoczeniu świątyń 10Ź), co pozwala wyrazić przypuszczenie, iż wyroby te
pozostawały w jakimś związku z kultem zmarłych, lub innymi obrzę­
dami. Poza tymi najważniejszymi ośrodkami takie naczynia występują
na innych wyspach Morza Śródziemnego, a nawet przedostają się na teren
italski. O ile poziome wyroby pierścieniowate, a przedewszystkiem wy­
roby pierścieniowate z nasadkami, występowały tylko sporadycznie,
0 tyle omawiana grupa naczyń pierścieniowatych występuje częściej
1 w większych ilościach. Jednak nie możemy jeszcze w tym starszym
okresie zaliczyć naczyń pierścieniowatych do wyrobów powszechnego
użytku domowego.
Śledząc za taką odmianą naczyń pierścieniowatych w czasach pó­
źniejszych, natkniemy się na poważną lukę czasową. Dopiero bowiem
w XVI w. po Chr. pojawia się w reńsko-westerwaldzkim zespole cera­
micznym dzbanek o pierścieniowaty m brzuścu. Na południowym wscho­
dzie Europy pojawiły się mniej więcej w tym samym czasie smukłe dzba­
nuszki o pierścieniowalym brzuścu w ceramice Tatarów krymskich ).
Przy porównaniu przedhistorycznych, względnie .starożytnych wyrobów
tego rodzaju, z naczyniami pierścieniowatemi zespołów nowożytnych, nie
znajdziemy różnic istotnych. Zwłaszcza wielkie podobieństwo uderza nas
przy zestawieniu południowo-niemieckich i tatarskich wyrobów pier­
ścieniowatych z du žerní naczyniami pierścieniowatemi ceramiki klasycz­
nej (Cuma, Ithaka). Jedyną różnicę stanowi tutaj chyba materjał oraz
sposób zdobienia powierzchni, pozatem wszystkie szczegóły konstruk­
cyjne pozostały te same (tab. IV, 5). Przytoczone analogję są terytorjalnie znacznie od siebie oddalone, lecz dla nas w tym wypadku ważnym
jest fakt stwierdzenia naczyń pierścieniowatych z uchwytem z jednej
strony w zespołach klasycznej greckiej ceramiki, a z drugiej strony w no­
wożytnej ceramice tatarskiej i południowo-niemieckiej. Na tej podstawie
możemy przyjąć z wielkiem prawdopodobieństwem, iż pierścieniowate
naczynia starożytne przetrwały w mało zmienionej formie aż do czasów
nowożytnych na obszarach pozostających w późnej starożytności pod
oddziaływaniem klasycznych prądów kulturowych.
W innych natomiast zespołach nowoczesnych pojawiają się naczy­
nia pierścieniowate w nieco zmienionej formie, jako:
2. Pionowe naczynia pierścieniowate/, z lej­
kiem i uchwytem. Jest to odmiana pionowych naczyń pierście-102
102) K. F. Kinch, Fouilles de Vroulia. str. 46.

109
niowatych o profilowanej podstawce pod spodem, zaopatrzona w górze
w szyjkę środkową, boczny lejek i duże pętlicowate ucho (tab. V). Ta
odmiana występuje jako nowoczesna ceramiczna forma ludowa na Ukra­
inie oraz w Jugosławji. W porównaniu z opisaną powyżej odmianą pio­
nowych naczyń pierścieniowatych, naczynia nowej odmiany otrzymują
nowy szczegół konstrukcyjny: boczny lejek obok szyjki. Z czasów przed­
historycznych oraz z zespołów ceramiki starożytnej dotychczas takich
wyrobów nie znamy. Lejek, występujący w tej odmianie naczyń pierście­
niowatych, nie jest nowym wynalazkiem w zespołach ceramicznych Już
w przedhistorycznych kulturach Morza Śródziemnego występuje taki le­
jek umieszczany zazwyczaj: obok właściwego otworu środkowego na na­
czyniach różnych kształtów. Jako przykład może nam służyć mała brzu­
chata czarka pochodząca z Wasyliki na Krecie, która jest wykonana
w stylu ceramiki wczesnominojskiej 103) * 105
(2800—-2400 przed Nar. Chr.).
Obok szerokiego otworu właściwego umieszczono w tym wypadku cha­
rakterystyczny lejek boczny o wydłużonym dziobie. Takich przykładów
na występowanie lejka w naczyniach różnych kultur i czasów można
przytoczyć znacznie więcej. Wspomnę na tem miejscu tylko, iż spoty­
kamy ten szczegół konstrukcyjny później w ceramice prowincjonalnorzymskiej, za pośrednictwem której wszedł on do zespołów średniowiecz­
nych, a następnie także do nowoczesnych zespołów ceramicznych Europy
południowejlt>4). Nowoczesne naczynie zaopatrzone w tego rodzaju
boczny lejek znam np. z ukraińskiej ceramiki ludowej (Połtawa)10B). Na
tej podstawie możemy stwierdzić, iż lejek spotykany na pierścieniowa­
tych naczyniach pionowych, został przejęty z innych wyrobów ceramicz­
nych i zastosowany jako udogodnienie praktyczne, umożliwiające łatwe
wylewanie zawartości.
Pionowe naczynia pierścieniowate zaopatrzone w lejek i pętlicowate
ucho występują, jak już wspominałem, na terenie Jugosławji jako „bardacę“, oraz na Ukrainie, jako „kuman, kumaneć“, względnie „medarka“.
Forma ich wskazuje, iż były to ozdobne naczynia domowego użytku,
nie nadające się do użytku w drodze, jako flaszki połowę. Na pod­
stawie pewnych, drobnych zresztą, różnic typologicznych, oraz zasięgu
terytorjalnego wyróżniamy wśród tego rodzaju wyrobów dwie odmiany:
a) jugosłowiańską i b) ukraińską.
a) J u g o s ł o w i a ń s k i e" „b a r d a ge“ posiadają smukły pierścieniowaty brzusiec wyłącznie o przekroju okrągłym (tab. V, 1—4).
Podstawę stanowi pojedyncza nóżka o profilowanej, powierzchni, zwę­
żona pod pierścieniowatym brzuścem i silnie rozszerzona w dole a we­
wnątrz pusta. Na górze widzimy dość krótką szyjkę, zakończoną zgrubia­
łym kołnierzem, osadzonym w ten sposób, iż ponad nim wystaje jeszcze
rąbek niezgrubiałego brzegu szyjki. Naskutek tego robi on wrażenie nasa­
dzonego obręczą. Z jednej strony szyjki umieszczono wysoki lejek, który
103) H. Bossert, Altkrela. Berlin 1921. ryc. 168, c. — K. Majewski, Kultura
aigajska. Lwów 1933. sir. 145, 1.
10ł) Por. np. Koenen, Gefässkunde der vorrömischen, römischen und fränki­
schen Zeit in den Rheinländern Bonn 1895. Tab. XI, 10, XIV, 22; XX, 6; XXI, 10, 12.
1051 Znajduje się obecnie w zbiorach Muzeum im. T. Szewczenki we Lwowie,
Nr. inw. 297.

no
jest szerszy u dołu i rurkowato zwężony u wylotu, przyczem sam jegö
brzeg jest zgrubiały. Osadzony jest zwykle pionowo, a tylko jego górna
część wygina się ku przodowi. Z drugiej strony szyjki umieszczono wy­
sokie pętlieowate ucho, które schodząc ku dołowi tworzy poniżej średnicy
pierścieniowatego brzuśca, drugie mniejsze uszko, które jest często pozba­
wione zupełnie otworu (tab. V, 2, 3). W tym wypadku praktyczne za­
stosowanie posiada jedynie uszko większe, wyższe, a drugie, mniejsze
uszko posiada charakter wyłącznie ozdobny. Charakterystyczny sposób
powtarzania uszek zauważymy także na podobnych naczyniach pierścieniowatych, pochodzących z Marokko (tab. V, 10). W tym wypadku uszko
takie zostało powtórzone czterokrotnie: jeden raz, jako pętla łącząca pod
stawę szyjki z lejkiem, oraz trzykrotnie powtórzone uszka coraz mniejsze
przypuszczać, iż zarówno jiedne, jak i drugie naczynie pierścieńiowale po­
krewieństwa w dwóch wypadkach znacznie oddalonych od siebie pozwala
przypuszczać, iż zarówno' jedne, jak i drugie naczynia pierścieniowate po­
chodzą ze wspólnej ojczyzny Zwrócę przy tej sposobności uwagę, że
jedno z najstarszych pionowych naczyń pierścieniowatych, pochodzące
z Cypru (tab. IV, 1), posiada obok szyjki uszko powtórzone dwukrotnie.
Wynikałoby z tego, że powtarzanie uszek na naczyniach pierścieniowatych
posiada bardzo dawną tradycję w basenie Morza Śródziemnego. Jugosło­
wiańskie „bardaće“ Worzą zwartą grupę ceramiczną o nieistniejących
prawie większych różnicach pomiędzy poszczególnemi wyrobami. Jeżeli
już istnieją jakieś różnice, to dotyczą one jedynie koloru i zdobienia po­
wierzchni oraz rozmiarów.
Prócz naczyń pierścieniowatych „bardaće“, występują w Jugosławji
inne jeszcze naczynia pierścieniowate, które typologicznie należą do grupy
pierścieniowatych naczyń do zawieszania. Temi naczyniami zajmiemy się
w jednym z następnych rozdziałów.
b) Ukraińskie naczynia pierścieniowate wystę­
pują przedewszystkiem na obszarze dawnej gubernji połtawskiej, a znane
są tam pod nazwą „kuman, kumaneć“. Typowe połtawskie naczynie pier­
ścieniowate składa się z pierścieniowatego brzuśca, zaopatrzonego w pro­
filowaną podstawkę u dołu, oraz szyjkę, lejek boczny i pętlieowate ucho
u góry (tab. V, 5, 7). Już na pierwszy rzut oka zauważymy, iż ukraińskie
naczynia pierścieniowate są bardzo podobne do takichże wyrobów jugo­
słowiańskich. Istnieją jednak między niemi także pewne różnice typo­
logiczne, które pozwalają nietylko na terytorjalne, lecz także na typolo­
giczne rozdzielenie tych dwóch zbliżonych rodzajów naczyń pierścienio­
watych.
W ukraińskiej odmianie pojawia się obok brzuśca pierścieniowatego
o przekroju okrągłym (tab. V, 5), także brzusiec o czworobocznym prze­
kroju pierścienia (tab. V, 7). Boczny lejek jest zawsze niższy od brzegu* 7
Tablica V. — 1.—4. Serbja północna i południowa. — Oryginały w Muzeum
Etnograficznem w Beogradzie, z Knjaževac, północna Serbja, nr. inw. 1848/1, 2. —
Muzeum w Zagrzebiu ze Serbji południowej. Nr. inw. 3725, 3722. — 5. „Kumaneć“
(medarka) z b. gubernji połtawskiej, Ukraina. Oryginał w Muzeum HistorycznoArcheologicznem w Odessie. — 6. „Kuman“ z południowej Ukrainy. — wg Peasant
art in Russia. Special autumn number of „The Studio“. 1912. London, ryc. 434. —
7. „Kumaneć“ z Ukrainy z XVIII. w. Oryginał znajduje się w zbiorach Hist.Arch.
Muzeum w Odessie. — 8, 9. Rosja środkowa. —- wg Peasant art in Russia. „The

111

Studio . London 1912. ryc. 162, 163. — 10. Marokko. — Oryginał znajduje się w zbio­
rach Muzeum Przemysłu Artystycznego we Lwowie. — 11. Sokal. — Oryginał znaj­
duje się w zbiorach Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie. Nr. inw. 1577. •—
■' Ukraina. — Oryginał znajduje się w zbiorach Muzeum Krajoznawczego w Żyto­
mierzu.

112
szyjki środkowej a forma jego jest już od samej podstawy pochylona ku
przodowi. Górna część szyjki środkowej jest zazwyczaj rozszerzona kielichowato i zakończona wywiniętym brzegiem. Bardaćę miały, jak
wiemy, osobno nasadzony kołnierź, zpod którego wychodził jeszcze rą­
bek niezgrubiałego brzegu szyjki. Ucho jest uformowane w wysoką pę­
tlicę, która nie bywa nigdy powtarzana i nie schodzi poniżej połowy wy­
sokości naczynia. Wyliczyliśmy właśnie cechy, które, odróżniają ukraiń­
skie naczynia pierścieniowate od naczyń jugosłowiańskich.
Połtawskie „kumańce“, więc mniejsze naczynia pierścieniowate,
zaopatrzone są stale w wysoką podstawkę o silnie, rozszerzonej części dol­
nej i wąskiej szyjce tuż pod pierścieniowatym brzuścem. Połączenie szyjki
podstawki z dolną częścią brzuśca jest albo zupełnie ostre, albo bardziej
łagodne Powierzchnia jest stale polewana w kolorach żółtym, branżo­
wym lub zielonym, rzadko białym i ozdobiona ornamentem roślinnym.
Ornament ten wykonywano często plastycznie, jak to widzimy np. na
okazie pochodzącym z XVIII w. przedstawionym; ńa tab. V, 7, lub tylko
kolorowo, jak to często bywa na wyrobach późniejszych (tab. V, 5, 12).
Wyjątkowo pojawia się ozdobne potraktowanie górnej partji lejka na po­
dobieństwo kurzej głowy, jak to widzimy na naczyniu przedstawionem
na tab. V, 12.
Zwykłe kumańce nie przekraczają granicy wysokości 29 cm. W tym
samym jednak zespole ceramicznym występują także większe naczynia
pierścieniowate, które osiągają 40 cm. wysokości i mają wygląd pierścieniowatych dzbanków; takie naczynia nazywają „kumanami“. Pierścieniowaty brzusiec kumanów jest zawsze czworoboczny, a górna jego część
zazwyczaj wydęta (tab. V, 6). Z tego wydęcia wychodzi: ozdobnie wy­
gięty lejek i środkowa szyjka o pięknie profilowanem zazwyczaj kielichowatem rozszerzeniu u góry. Szerokie, tasmowate ucho łączy łukiem
górną część szyjki z brzuścem. Nie jest ono zatem osadzone osobno, jak
to miało miejsce przy „kumańcach“. U spodu widzimy odpowiednio wy­
soką nóżkę o talerzowatej podstawie i przywężonej szyjce, zazwyczaj
profilowaną na powierzchni. „Kumany“ są naczyniami ozdobnemi, używanemi zazwyczaj na wino. Ten wybitnie ozdobny charakter podkreślony
jest umieszczaniem różnych figurek w środkowym otworze pierścieniowatego brzuśca. Na naczyniu reprodukowanem, na naszej tablicy wi­
dzimy małą figurkę kania ze źrebakiem; w podobném naczyniu, znajdu­
jące™ się w zbiorach Muzeum im.T. Szewczenki we Lwowie, umieszczono
w środku wysoką figurę świętego; okaz publikowany przez D. Zelenina
w „Russische Volkskunde“, tab. I, 69, prócz figurką konia w środku, jest
ozdobiony nadto na powierzchni podstawy i na lejku bocznym plastycz­
nym wężem, przyczem otwór lejka ma wygląd głowy węża.
Przy sposobności omawiania naczyń pierścieniowatych występują­
cych na Ukrainie pragnę zwrócić uwagę na ich nazwę, która brzmi obco
w języku słowiańskim: „kuman“. Obok tej nazwy spotyka się na ozna­
czenie tej samej formy ceramicznej inną nazwę zupełnie zrozumiałą:
„medarka“ (naczynie na miód). Nazwą Kuman, zastosowaną w naszym
wypadku do naczyń pierścieniowatych, oznaczano w czasach wczesnohistorycznych (X—XI wiek) szczepy koczowniczych Połowców grasują­
cych po nadczarnomorskich stepach. Istnieje zatem możliwość, że wła­

113
śnie ci Kumanowie używali takicli naczyń pierścieniowatych i od nich
przeszły one jako nowa forma ceramiczne do osiadłych szczepów słowieńskich. Zatem w tym wypadku do naczynia przywarłaby nazwa
szczepu, od którego ten bardzo charakterystyczny wyrób został przyjęty.
Jest również rzeczą ciekawą, że u krymskich Tatarów do dnia dzisiej­
szego istnieje nazwa „kuman“ na oznaczenie baniastego naczynia glinia­
nego o wąskiej szyjce, które jest używane tutaj jako rodzaj naczynia
obrzędowego10S). W( każdym wypadku naz'wa „kumian, kumaneć“, którą
oznaczają na Ukrainie naczynia pierścieniowate, wskazuje na to, iż ta
forma ceramiczna została przejęta za pośrednictwem szczepów tureckich.
Potwierdzeniem tego byłyby z jednej strony podobne formy ceramiczne
spotykane wśród ceramiki tureckiej, a z drugiej strony także turecka
nazwa naczyń pierścieniowatych „bardače“, używana na terenie jugo­
słowiańskim.
Obok typowo-ukraińskiej odmiany naczyń pierścieniowatych, poja­
wiają się na Ukrainie tu i tam inne wyroby pierścieniowate. Są to mia­
nowicie naczynia o pierścieniowatym brzuścu, zazwyczaj czworobocznym
w przekroju. Znane mi są dwa takie naczynia, pochodzące z terenu Ukra­
iny. Jedno z nich (tab. VIII, 9) ma czworoboczny w przekroju brzusiec
pierścieniowaty, u podstawy cztery niskie nóżki, a w górze cylindryczną
szyjkę ze zgrubiałym brzegiem. Na obwodzie umieszczono cztery niskie
graniaste występy, pozbawione zupełnie otworów, które ogólnym kształ­
tem i rozmieszczeniem przypominają uszka do zawieszania. Powierzchnia
jego jest biało polewana i ozdobiona wypukłym i malowanym ornamen­
tem roślinnym. Do tego samego typu należy inne podobne naczynie pier­
ścieniowate z Ukrainy. Różni się ono od poprzedniego tern, że nóżki są
potraktowane zoomorficznie, a u podstawy szyjki umieszczono dwie sty­
lizowane główki zwierzęce Cztery uszka ułożone, podobnie jak na
naczyniu poprzedniem, mają małe okrągłe otwory. Powierzchnię
tego naczynia pokryto polewą kolom jasno-zielonego, a wypukły orna­
ment roślinny pokryty został innym kolorem. Obydwa wspomniane ostat­
nio naczynia pierścieniowate różnią się zasadniczo od typowych pier­
ścieniowatych naczyń z Ukrainy. Jak widzimy wykazują one szereg cech
degeneracji, jak ślepe uszka w jeanym wypadku, oraz przeładowanie ornamentacyjne w drugim wypadku. Na tym terenie są one świadectwem
oddziaływań zachodnich, idących prawdopodobnie od Węgier, względnie
z południowej Polski, gdzie takie naczynia pierścieniowate do zawieszania
występują powszechna.
Naczynia pierścieniowate typu połtawskiego sięgnęły dalej na pół­
noc, aż na teren Rosji środkowej, a ku zachodowi do południowowschodniej Polski (Sokalskie). Środkowo rosyjskie naczynia pierścienio­
wate robią wrażenie krępych, niskich kumanów (tab. V, 8, 9). Brzusiec
ich jest szeroki, w przekroju czworoboczny zaopatrzony w cztery niskie
nóżki u podstawy, a szyjkę kielichowato rozszerzoną u góry oraz duże
kabłąkowate ucho. W tym wypadku elementem obcym są cztery niskie
nóżki, dodane u podstawy zamiast zwykłej podstawki stosowanej przy
„kumańcach“ połtawskich. Tego rodzaju podstawa występuje natomiast
bardzo często przy naczyniach pierścieniowatych do zawieszania, któ­
rych oddziaływanie zostało stwierdzone przez okazy przedstawione na
r.ud T. XXXIV.

8

\
114
tab. VIII, 6, 9. Tego rodzaju naczyń pierścieniowatych używano w Rosji
na „kwas“, a do otworu środkowego brzuśca wkładano lód celem ochło­
dzenia napoju wewnątrz naczynia 10e). Praktyczne wykorzystanie otworu
tego jest w tym wypadku niewątpliwie zjawiskiem wtórnem, nie mającem nic wspólnego z pierwotnem przeznaczeniem naczyń pierścieniowa
tych. Wspomniane właśnie środkowo-rosyjskie naczynia pierścieniowate
tworzą północno-wschodnią granicę rozprzestrzenienia tego rodzaju wy­
robów na terenie europejskim.
Także z terenu południowo-wschodniej Polski znane mi są podobne
do połtawskich naczynia pierścieniowate. Jedno z takich naczyń, po­
chodzące ze Sokala (tab. V, 11), przypomina bardzo w zasadniczym wy­
glądzie połtawskie „kumany“ (tab. V, 6). Naczynie to ma wygląd
dzbanka o pierścieniowatym brzuścu, zaopatrzonym w szeroką szyjkę,
prosty lejek boczny i duże kolankowato zgięte wstęgowe ucho. Cechą
lokalną jest w tymi wypadku jedynie zupełnie prosty lejek. Z tej samej
miejscowości pochodzi inne naczynie pierścieniowate, tym razem ufor­
mowane w górnej części antropomorficznie109). Cbydwa te naczynia ze
Sokalskiego świadczą o dalekich oddziaływaniach pierścieniowatych na­
czyń połtawskich, które należą na tym terenie do wyrobów sporadycz­
nych ludowego przemysłu artystycznego.
3. Pionowe naczynia pierścieniowate do zawie­
szania, tworzą drugą wielką grupę pionowych naczyń pierścieniowa­
tych. Różnią się one od odmiany poprzedniej zasadniczo tern, iż zamiast
dużego ucha (uchwytu), mają dwa lub więcej małych uszek zaopatrzo­
nych w otwpry do przeciągania sznurka względnie rzemyka, na którym
naczyńko takie zawieszano.
Najstarsze zabytki tej odmiany pochodzą z późnoneolitycznego sta­
nowiska obok Vučedol w Jugosławji (tab. VI, 1, 2). Na jednem z tych
naczyń, zachowanem w stanie silnie zniszczonym, umieszczono u góry
pierścieniowatego brzuśca szerokie, profilowane ucho. Na drugim za­
bytku, którego górna część zachowała się w całości (tab. VI, 2), umiesz­
czono dwa guzkowate uszka o poziomych otworach. Naczynia te miały
formę stosunkowo ciężką, a otwór szeroki, owalny; taka forma ceraI0*) 3 Zelenin, Russische Volkskunde. Tab. I, 69 i objaśnienia do tej ryciny.
107) Tatarskie naczynia pierścieniowate znam z autopsji ze zbiorów Muzeum
Etnograficznego w Leningradzie (sala IX, szafa 33) i Krajoznawczego Muzeum
w Jałcie.
10B) Informacji tej udzieliła mi współpracowniczka naukowa muzeum kra­
joznawczego w Jałcie, rodowita Tatarka, w roku 1934.
108) Naczynie to znajduje się w zbiorach Miejskiego Muzeum Przemysłu Ar
tystycznego we Lwowie.* 47
Tablica VI. — 1, 2. Vučedol, Jugosławja. — wg Hoernes-Menghin, ^-Urge­
schichte der bildenden Kunst in Europa. Wien 1925. str. 275, fig. 6, 7 — 3. Chersonezos, Krym. — Rysunek z oryginału znajdującego się w miejscowem muzeum.
Nr. inw. 25, 56418.. — 4. Minjatura na marginesie „Spéculum iuris Wilhelmi Duranti“. — wg. F. Kopera, Dzieje malarstwa w Polsce. Kraków 1925. I. str. 58, ryc.u
47. — 5. Kolonja (Köln). — wg. A. Kisa, Das Glas im Altertume. str. 119. —
6. Egipt, wyrób aleksandryjski. — wg. A. Kisa, Das Glas im Altertume. ryc. 13,
No. 8. Formen Tafel C. 166. — 7. Kolonja. — wg. A. Kisa, Das Glas... str. 332.
Forment. 166, Formentafel C. — 8. Mezöcsat, Węgry. — Rysunek na podstawie
notatek Dr. K. Majewskiego z oryginału znajdującego się w muzeum w Miskolcs. -—

115

U Dunantul, Węgry. — wg. Bátky Zsigmond, Utmutató néprajzi múzeumok szervřzésére. Budapest 1906. str. 281, tab. 98. 3. — 10. Węgry, bez miejscowości, j— wg.
L’art populaire Hongrois. Budapest 1928. str. XXIX i 202. (Transdanubie). —11. Szentes, Węgry. — wg Bátky Zsigmond, Utmutató néprajzi múzeumok szervezésére. Budapest 1906. str. 281 j tabla ryc. 2.

8*

116
miczna najmniej nadawała się do noszenia podczas podróży. Sposób
wykonania poszczególnych części tych naczyń, jak również sposób zdo­
bienia powierzchni, nie wyróżnia naszych zabytków zupełnie od środo­
wiska ceramicznego, do jakiego one należą110). Obydwa zabytki z Vučedol są świadectwem pojawienia się pionowej formy pierścieniowate] na
kontynencie europejskim, jednak nie reprezentują one jeszcze czystego
typu pionowych naczyń pierścieniowatych do zawieszania. Takiej formy
nie reprezeiH liją również małe gliniane i szklanne flakoniki występujące
zarówno w Egipcie, jak i na terenie prowincyj rzymskich około Nar. Chr.
] orma brzuśca pierścieniowatego jest owalna (tab. VI, 5), bądź okrągła
(tab. VI, 6, 7). Na przykładach ilustrowanych widzimy także rozmaity
sposób formowania szyjki. Obok flakoników zupełnie nie posiadających
żadnej podstawki (tab. VI, 5, 6), występują wyroby zaopatrywane
w cztery niskie nóżki rozstawione szeroko (tab. VI, 7). Takie małe gli­
niane lub szklanne flakoniki nie nadawały się wprawdzie do celów prak­
tycznych jako rodzaj flaszek polowych, przedewszystkiem ze względu na
małe rozmiary, a także ze względu na zbyt kruchy mlaterjał (szkło). Są
one jednak pośrednią wskazówką, iż w tych samych zespołach mu­
siały być w użytku podobne do nich większe wyroby ceramiczne, uży­
wane być może jako flaszki podróżne. Dowodów bezpośrednich narazie
na to nie mamy.
Pierwsza pierścieniowata gliniana flaszka połowa została znaleziona
we wczesnohistorycznej warstwie kulturowej, pochodzącej z XI—XII
wieku na miejscu starożytnej kolonji greckiej w Chersonezie na Krymie
(tab. VI, 3). Jest to stosunkowo nieduże naczynie gliniane (wys. 15 cm.)
o pierś cieniów atym brzuścu okrągłym w przekroju, zaopatrzone w dwa
małe uszka po bokach cylindrycznej szyjki, obecnie częściowo utrąconej.
W uszkach zrobiono małe okrągłe otwory nadające się wyłącznie do
przewleczenia sznurka. Zabytek ten pochodzi z terenu dawnej kolonji
greckiej, a więc z miejsca, gdzie wyroby pierścieniowate mają kilkuwiekową tradycję. Ostatnie greckie naczynia pierścieniowate na wybrzeżu
Morza Czarnego datujemy na IV w. przed Nar. Chr., a następnyu za­
bytkiem tego rodzaju jest dopiero naczynie z Chersonesu. Pomiędzy
tynń dworna punktami istnieje zatem poważna luka czasowa. Należy się
jednak spodziewać, iż przerwę tą zdołają bodaj częściowo wypełnić
przyszłe badania terenowe. Porównując ze soba naczynia pierścienio­
wate greckie i wspomniane naczynie z XII w. po Chr., zauważymy po­
między niemi poważne różnice typologiczne. Naczyńka greckie oyłv
znacznie mniejsze, miały tylko jedno kolankowato zgięte ucho a zaby­
tek wczesnohistoryczny jest przedewszystkiem większy i zaopatrzony
/a małe uszka obok szyjki, służące do zawieszania naczynia. Za­
sadnicza ta zmiana w sposobie używania obydwóch rodzajów naczyń
pierścieniowatych, występujących na wybrzeżu Morza Czarnego, musiała
ze sc w ciągu kilkunastu stuleci, z których takich zabytków nie znamy.
Zabytek z Ghersonezu pozwala nam ustalić z całą pewnością, iż w XII
w po Chr. naczynia pierścieniowate znalazły praktyczne zastosowanie
jako tlaszk połowę. Ta zmiana musiała się dokonać w zespole cera
micznym jakiegoś szczepu koczowniczego lub pasterskiego, który ze
110) Por. np. Reallexikon der Vorgeschichte, XI, tab. 53, a, b itp.

117
względu na swój tryb życia używał flaszek polowych. Nie jest rzeczą wy­
kluczoną, że ludem tym mogli być właśnie Kumanowie, których trady­
cja ukraińska powiązała z pierści eniowa terni naczyniami („kuman, kumaneć“ — ukr. naczynia pierścieniowate). W południowych zespo­
łach ceramicznych występują także naczynia płaskie okrągłe, zaopa­
trzone zawsze w uszka do zawieszania i szyjkę, a czasem w nóżki lub
podstawkę u spodu. Takie wyroby ceramiczne pojawiają się już w kul­
turach prz ed h i s tor yc z n yc h wschodniej części basenu M. Śródziemnego,
więc na Cyprze, w Palestynie, Grecji, Italji111). Podobne naczynie pła­
skie widziałem w zespole średniowiecznej ceramiki Chersonezu, a w no­
woczesnych zespołach ludowych towarzyszy płaska odmiana stale naczy­
niom pierścieniowatym. Jako łatwiejsze do wykonania, wyroby płaskie
uzyskują jednak przewagę ilościową nad wyrobami pierścieniowatymi.
Nie należy jednak upraszczać'" zagadnienia powstawania pewnych form
naczyń pierścieniowatych w ten sposób, że płaskie naczynia były formą
zastępczą trudnych do wykonania naczyń pierścieniowatych. Naczynia
pierścieniowate i naczynia płaskie są to dwie pokrewne wprawdzie, lecz
zupełnie odrębne formy ceramiczne, z których każda ma własną genezę
i historję rozwoju, inna sprawa, że obydwie te formy wzajemnie oddzia­
ływały na siebie. Prawdopodobnie też naskutek krzyżówki płaskiej okrą­
głej flaszki potowej z naczyniami pierścieniiowatemi powstała nowa
formą pierścieniowatego naczynia do zawieszania.
Najbardziej czystą pod względem typologicznym formą pionowego
naczynia pierścieniowatego do zawieszania jest właśnie omówiony wyżej
zabytek z Chersonezu. Widzimy tu formę pierścieniowatą, pozbawioną
zupełnie podstawy, zaopatrzoną w cylindryczną szyjkę i dwa małe uszka
do zawieszania. Taką form|ę naczynia pierścieniowatego znajdziemy
w niektórych nowoczesnych zespołach ceramicznych. Znam takie
naczynia z Sycylji112), a pojedynczo występują także na Węgrzech i Sied­
miogrodzie. Jako pierwsze udogodnienie konstrukcyjne pojawiają się na
takich naczyniach pierścieniowatych podstawki, lub częściej nóżki Tak
skons huowaną formę ceramiczną znajdziemy w nowoczesnych ludo­
wych zespołach ceramicznych: Jugosławji, Siedmiogrodu, Węgier i po­
łudniowo-wschodniej Polski.
a) Odmiana jugosłowiańska. Obok omówionych po­
wyżej pierścieniowatych naczyn jugosłowiańskich, zwanych „bardače“,
występuje na tym terenie odmiana zastosowana do zawieszania. Są to na­
czynia o grubym pierścieniowatym brzuścu, czworobocznym (tab. VII,
10), lub półokrągłym w przekroju (tab. VII, 11, 12). Właściwością od­
miany jugosłowiańskiej jest umieszczanie krótkiego lejka obok środko­
wej szyjki, szczegół, który w bardziej rozwiniętej formie występował na
„bardacach“ (tab. V, 1—4). Innym szczegółem, występującym tylko w tej
jugosłowiańskiej odmianie, są trzy krótkie nóżki umieszczane w trój­
kąt u podstawy naczynia (tab. VII, 10—13). Małe, konstrukcyjnie nie wy­
dzielane uszka mają tak małe otwory, że nadają się jedynie do przewle­
czenia sznurka.-W wyjątkowych wypadkach zamiast dwóch uszek ma­
m) Analogje znaleźć tatwo w publikacjach raaterjału odpowiednich zespołów
■ceramicznych.
112) G. Pitre, Catalogo illustrato... str. 124.

118
łych, pojawia się jedno duże ucho pętlicowate, takie jak np. na „bar da­
čách“ (tab. VII, 2). W tym wypadku jest to zanieczyszczenie typowej
formy pierścieniowatej do zawieszania. Środek pierścieniowatego brzuśca
wypełniano czasem ażurową wstawką w postaci koncentrycznych wycięć
trójkątnych (tab. VII, 11), lub w inny sposób. W jednym np. wypadku
wstawiono w środek pierścienia małe brzuchate naczyńko połączone
u góry i dołu z pierścieniowatym brzuścem (tab. VII, 13). To naczynie
posiada jeszcze leden nadzwyczaj interesujący szczegół konstrukcyjny,
a mianowicie wąską glinianą rurkę umieszczoną wzdłuż średnicy brzuśca
nazewnątrz naczynia. Jest ona wmontowana w dolną część brzuśca a koń­
czy się u podstawy szyjki nieznacznem odgięciem nazewnątrz. Tego ro­
dzaju szczegół należy do wyjątkowych zjawisk w pierścieniowatej cera­
mice Jugosławji, a przy tem, naczyniu spełniał on rolę bocznego lejka,
umieszczanego zazwyczaj obok szyjki u góry brzuśca. Jugosłowiańskie
naczynia pierścieniowate do zawieszania stanowią odrębną grupę wśród
naczyń pierścieniowatych tej odmiany. Pod względem typologicznym
stanowią one przejście pomiędzy pierścieniowatemi naczyniami do za­
wieszania o jednym otworze, występującemi na innych terenach,
a pierścieniowatemi naczyniami z dużem uchem i bocznymi wysokim
lejkiem, zwane mi w Jugosławji „bardaćó“. Prócz tego są one zbliżone
do płaskich okrągłych jugosłowiańskich „plošek“, od których różnią
się tylko pierścieniowatym brzuścem. Wszystkie naczynia pierścienio­
wate do zawieszania z tego terenu spełniają rolę polowych flaszek na
wodę, wino lub gorzałkę, a zatem posiadają jeszcze pełną treść użyt­
kową. Występują jednak już między niemi formy o charakterze naczyn
ozdobnych (tab. VII, 12).
b) Odmiana siedmiogrodzko-węgierska. Naczynia
pierścieniowate tej odmiany terytorjalnej różnią się od jugosłowiańskich
przedewszystkiem tem, iż mają tylko jeden otwór w górze. Brzusiec ma
formę smukłego pierścienia o przekroju czworobocznym (tab. VI, 9, 10
i VII, 4), lub okrągłym (tab. VI, 8. 11 i VII, 1—3, 6). Ponadto siedmio­
grodzkie naczynia pierścieniowate wykazują tendencję do wypełniania
środka pierścieniowatego brzuśca, zjawisko, z którem zetknęliśmy się
już przy omawianiu pierścieniowatych naczyń do zawieszania z Jugo­
sławji. Pojawiają się tutaj skromne plastyczne ozdoby na dolnej części
pierścienia (tab. VII, 3),'Mub rozety ażurowe wypełniające całą wolną
przestrzeń (tab. VII, 5). Wypełnianie przestrzeni wolnej w środku naczy­
nia ma charakter wyłącznie ornamentacyjny, co zwłaszcza wyraźnie zo­
stało podkreślone na tym ostatnim okazie, gdzie na otoku dodano po­
nadto ozdobny grzebień. Szyjka bywa osadzana na pierścieniowatym
brzuścu zazwyczaj ostro (tab. VI, 9—11), wyjątkowo tylko przejście to
jest złagodzone (tab. VI, 8). Szyjka jest niezbyt gruba, okrągła a w po­
łowie wysokości często zgrubiała, przyczem najczęściej występuje
również zgrubienie brzegu. Naczynie reprodukowane na tab. VIII, 4, po-* 8
Tablica YIŁ — 1.—6. Siedmiogrodzkie naczynia pierścieniowate ze zbiorów
„Muzeul Ardelean“ w Cluj, Rumunja. — 7. Huculszczyzna, bez miejscowości. —
Oryginał znajduje się w zbiorach muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie —
8. Huculszczyzna, bez miejscowości. — Oryginał w zbiorach muzeum Nauk. Tow.
im. Szewczenki we Lwowie. Nr. inw. 14979. — 9. Kosmacz, pow. Kołomyja. — Ory-

119

ginął znajduje się w zbiorach muzeum Nauk. Tow. im Szewczenki we Lwowie.
Nr. inw 14978. — 10. Knjaževac, Serbja północna. — Oryginał w Muzeum Etnogra
ficznem w Beogradzie, nr. inw. 11846. — 12. Huculszczyzna, bez miejscowości. ■—
Oryginał w muzeum Tow. Nauk. im. T. Szewczenki we Lwowie. Nr. inw. 14981. —
13. Dubravec, pow. Ivanec, północna Chorwacja. — Oryginał w Muzeum Etnograficznem w Zagrzebiu. Nr. inw 382.

/

120
siada szyjkę o podstawie czworobocznej, wyżej cylindryczną, zakoń­
czoną poziomo wyłożonym brzegiem. Większość wyrobów tej odmiany
posiada podstawę zaopatrzoną w cztery niskie nóżki, lub rzadziej w po­
jedynczą podstawkę (tab. VII, 3). Wyjątkowo występują naczynia po­
zbawione jakiejkolwiek podstawy (tah. VII, 5). Ważnym szczegółem
konstrukcyjnym są małe uszka, umieszczane parami na obwodzie na­
czynia. Najstarsze wyroby tej odmiany posiadają zazwyczaj tylko jedną
parę uszek, umieszczonych tuż obok, lub niedaleko szyjki. Są to bądź ka
błąkowate uszka, umieszczane podłużnie, bądź zwykłe małe poziome
otwory w czworobocznych występach obok szyjki naczynia (tab. VIII,
3). Taki rodzaj uszek nazywać będziemy uszkami poprzecznie przekłutemi, w odróżnieniu do innego rodzaju uszek występujących na tych
samych naczyniach, które mają otwory zgodne z obwodem brzuśca, zwa­
nych przez nas uszkami pionowo przekłuitemii. Ten drugi irodzaj uszek
pojawia się na naczyniu zazwyczaj w większem oddaleniu od szyjki i wy­
stępuje zazwyczaj jako druga para, obok uszek poziomo przekłutych
(tab. VII, 1, 4). Przeznaczenie każdego rodzaju uszek było inne. Uszka
poziomo przekłute służyły do umocowania (uwiązania sznurka), względ­
nie rzemyka, na którym naczynie zawieszano. Uszka pionowo przekłute
były natomiast rodzajem przytrzymywaczy sznurka, wzgl. rzemyka
i miały zabezpieczać opasujący naczynie sznurek (rzemyk) przed zsunię­
ciem się. Tego rodzaju uszka-przytrzymywacze znane już były w przedhistorycznych i starożytnych zespołach ceramicznych południowej Eu­
ropy i dlatego musimy je uważać za element bardzo dawny113
114). Na na­
czyniach pierścieniowatych pochodzących z Niżu węgierskiego występują
przedewszystkiem uszka przekłute poziomo, które są umieszczane w po­
bliżu szyjki. Gdy dodawano jeszcze jedną parę uszek, były to już zazwy­
czaj uszka przekłute pionowo, służące do przytrzymywanie rzemyka.
Takie uszka umieszczano po jednej (tab. VI, 8), lub po dwie pary (tab
VI, 9, 11), co z obowiązkowemi uszkami poziomo przekłutemi tworzyło
dwie i trzy pary uszek na obwodzie jednego naczynia. Zaznaczyć przytem należy, iż formę otworów dostosowywano zazwyczaj do rodzaju
wieszadła: okrągłe otwory robiono dla przewleczenia sznurka, a czworo­
boczne dla paska skórzanego. Rolę przytrzymywaczy wieszadła spełniały
między innemi także szeroko rozstawione niskie nóżki. Wyjątkowo wy­
stępują na tym terenie pierścieniowate wyroby pozbawione zupełnie uszek
i nóżek u podstawy, a zaopatrzone jedynie w szyjkę (tab. VII, 6). Takie
naczynia można było nosić chyba na ręce, dzierżce, lub sznurku.
c) Odmiana huculska, Pierścieniowate naczynia do zawie­
szania występujące na terenie huculskim są typologicznie bardzo zbli­
żone do odmiany węgiersko-siedmiogrodzkiej. Są to naczynia zazwyczaj
o smukłym pierścieniowatym brzuścu, przeważnie o przekroju okrągłym
(tab. VII, 7, 9), czasem, zwłaszcza w starszych formach, o przekroju czwo­
robocznym. Szyjka okrągła posiada zawsze brzeg zgrubiały, a czasem
113) L’art du peuple Roumain. Genève 1925. str. 42.
11L) H. B. Walters, Catalogue of the Greek and Etruscan vases in the Bri­
tish Museum. London 1912. vol. I, part. II. str. 167, ryc. 299. C. 846. — O. Hôlder,
Die Formen der römischen Thongefässe diesseits und jenseits der Alpen. Stuttgart
1897. tab. XII, 18. itd.

121
także poprzeczne zgrubienie w połowie wysokości (tab VII, 8). Na ob­
wodzie naczyń pierścieniowatych tej odmiany występuje tylko jeden ro­
dzaj uszek, a mianowicie uszka o pionowych otworach. Nieznane są tu­
taj zupełnie uszkia poziomo przekłute i to jest właśnie cechą specjalną
naczyń typu huculskiego. U podstawy tej odmiany naczyń pojawiają się
bądź cztery niskie, szeroko rozstawione nóżki, bądź owalna niska pod­
stawka o podłużnym otworze, biegnącym zgodnie z obwodem naczynia,
przez który przeprowadza się rzemyk dla zawieszania naczynia (tab. VII,
12). Wypełnianie środkowej części pierścieniowatego brzuśca, zaobser­
wowane w odmianie węgiersko-siedmiogrodzkiej i jugosłowiańskiej, nie
jest znane zespołowi pierścieniowatych naczyń huculskich. Inne szcze­
góły zarówno dotyczące muterjału, wyrobu, jak zdobienia powierzchni na­
czyń pierścieniowatych pokrywają się w zupełności z charakterem cera­
miki huculskiej.
Pod koniec naszych rozważań nad typologją pionowych naczyń
pierścieniowatych do zawieszania należy wspomnieć, iż tego rodzaju
wyroby występują także na terenie północno-afrykańskim, a miano­
wicie w Marokko i Fezie. Mimo, że bliższe rozpatrzenie tego rodzaju za­
bytków afrykańskich przedstawia się bardzo ponętnie, nie mogę się
niemi zająć przedewszystkiem ze względu na zupełnie przypadkowo ze­
brany materjał.
4. Inne
pionowe
pierś cieniowate
naczynia
nowoczesne. W tym ustępie zajmiemy się pokrótce tymi wszyst­
kimi rodzajami naczyń pierścieniowatych pionowych, które ze względu
na odmienne właściwości typologiczne nie zostały uwzględnione w ustę­
pach poprzednich.
Pod względem ilości materjału najlepiej przedstawia się podol­
ska odmiana pionowych naczyń pierścieniowa­
tych. Fod względem typologicznym grupa ta nie posiada jednolitego
charakteru. Na Podolu wschodniem przeważają smukłe naczynia pierścieniowate zaopatrzone zazwyczaj w wysoką profilowaną podstawkę
o talerzowatej części dolnej i wąskiej szyjce u góry. Smukła okrągła
szyjka posiada w połowie wysokości poprzeczne zgrubienie, a brzeg jej
jest zazwyczaj zgrubiały (tab. VIII, 7). Nie widzinyy na tych wyrobach
żadnych innych szczegółów konstrukcyjnych, a przedewszystkiem niema
uszek. Obok tego rodzaju glinianych naczyń pierścieniowatych, znam
jedno szklane naczynie pierścieniowate, pochodzące z okręgu kijow­
skiego ,to) Naczynie to zaopatrzone jest u spodu w niską owalną pod­
stawkę. Prócz niewysokiej- gładkiej szyjki o zgrubiałym brzegu nie za­
uważymy na tein naczyniu żadnych innych dodatków. Na zachodu iem
Podolu naczynia pierścieniowate występują w trochę zmienionej for­
mie. Nie mają one tutaj wysokich profilowanych podstawek, a na ich
miejsce pojawia się niska owalna podstawka, jaką widzieliśmy na szkla­
nym okazie kijowskim (tab. VIII, 1), łub cztery niskie szeroko rozsta­
wione nóżki, jakie występują przy pierścieniowatych naczyniach od­
miany huculskiej (tab. VIII, 4). Jedno z takich naczyń zachodnio po-115
115) Okaz ten pochodzący z XVII stulecia znajdował się przed wojną w jednem z muzeów kijowskich.

122
dolskiej odmiany, przedstawione na tab. VIII, 1, posiada duże ucho
umocowane jednym końcem do podstawy szyjki, a drugim schodzące
na pierścieniowaty korpus. Gdybyśmy chcieli poszukać ścisłych analogij
do takiego wyrobu pierścieniowatego, zaprowadziło by to nas aż do
przedhistorycznych zespołów basenu Morza Śródziemnego. Z nowo­
czesnej ceramiki pierścieniowatej znamy wyroby zaopatrzone w uchwyt
i jedną tylko szyjkę z Czernichowa (tab. VIII, 2), a na południowym
wschodzie z Krymu. Do tak dalekiego terytorjalnego i chronologicz­
nego powiązania zachodniopodolskich naczyń pierścieniowatych bra­
kuje nam ogniw pośrednich. Dlatego więcej cech prawdopodobieństwa
posiada przypuszczenie, iż ta nowoczesna forma pierścieniowata nie
posiada powiązania bezpośredniego ze wspomnianemi wyrobami podobnemi. Tradycja przekazała formę pierścieniowatą, a inne szczegóły,
więc uszko, nóżki i potraktowanie całości przejęte zostały z lokalnego
środowiska ceramicznego. W sposób podobny można wytłumaczyć
także ozdobną formę pierścieniowatą z Czernichowa, która pod wzglę­
dem. typologicznym różni się znacznie od ukraińskiej ceramiki pierście­
niowatej (tab. VIII, 2).
Bardzo zbliżone do omówionego powyżej podolskiego naczynia
pierścieniowatego jest naczynie pochodzące z okolic Sambora (tab.
VIII, 8). Pierścieniowaty brzusiec jest w tym wypadku bardzo smukły,
podstawę tworzą cztery nóżki, a w górze widzimy smukłą szyjkę z poprzecznem zgrubieniem] w połowie i duże ucho obok niej. Niespodzianką
w tej ceramicznej formie jest mała figurka pieska umieszczona na dol­
nej części pierścienia. Tego rodzaju figurki widzieliśmy już na dużych
naczyniach pierścieniowatych („kumanach“) z Ukrainy. Trudno jed­
nak na podstawie tego jednego faktu określić, czy figurka ta jest świa­
dectwem dalekich oddziaływań ukraińskiej ceramiki pierścieniowatej.
Obok zwykłych pierścieniowatych form ceramicznych na Podolu wy­
stępują sporadycznie ozdobne naczynia pierścieniowate, odbiegające
znacznie od normalnego użytkowego typu naczyń pierścieniowatych
Jedno z takich naczyń jest reprodukowane na tab. VIII, 5. Widzimy
tutaj bardzo szeroki pierścieniowaty brzusiec o profilowanej powierzchni,
przypominający ogólnym kształtem beczułkę, wsparty na dwóch po­
dłużnych listewkach. Na górze umieszczono plastyczną figurkę konia
z jeźdźcem (tylko górna część). Otwór znajduje się w głowie jeźdźca. Da­
leko posunięta stylizacja brzuśca oraz figurka jeźdźca zamiast szyjki
wskazują na wybitnie ozdobny charakter tego wyrobu. Zatem to naczy­
nie zaliczyłbym do specjalnej odmiany ozdobnych naczyń pierścienio­
watych, które występują sporadycznie na tym i sąsiednich terenach.
Wszystkie te wyroby ozdobne różnią się znacznie między sobą, stylizacja* 3
fakíica. VIII. — 1. Szpikłosy, pow. Złoczów. — Oryginał znajduje się w Mu­
zeum Nauk. Tow. im. T. Szewczenki we Lwowie. Nr. inw. 23373. — 2. Czernichów,
Ukraina. — Oryginał w Państwowem Muzeum Hist.-Archeologicznem w Odessie —
3 Brzostek, pow, Pilzno. — Oryginał w zbiorach muzeum im. Dzieduszyckich we
Lwowie, nr. inw. 1731. — i. Szpikłosy, pow. Złoczów. — Oryginał w muzeum im.
Dzieduszyckich, Nr inw. 827. — 5. Łahodów, pow. Złoczów. — Oryginał znajduje
się w zbiorach muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie, Nr. inw. 952 — 6. Ukra­
ina, bez miejscowości. — Oryginał w Państwowem Muzeum Wołyńskiem (Derżawnyj Wołyńskij Muzej) w Żytomierzu. — 7. Podole wschodnie, bez miejscowość:.—
Oryginał znajduje się w Muzeum Nauk. Tow. im. T. Szewczenki we Lwowie. —

123

w
P o ' ia!!lbor' 77, ()rygln;lł znai^uie się w muzeum „Bojkhvszczyna“
Nauk Tow •
« I('T-’ Ukl7i,na- ~ Oryginał znajduje się w zmorach Muzeum
Miana w i ł'
SfÖTc.
zenfa> we .Lwowie.
N . imv. Z 18751.
10. Prochownica drewwe Lwow“ ZdUe°SzliłoryinaCłmem
m°SięŻnym
handlu—^Bytności
Schulberga

V"'

124
bowiem każdego z nich uzależniona była od indywidualnego smaku arty­
stycznego i umiejętności technicznej wykonawcy. Niema zatem potrzeby
analizować stylistycznie każde takie naczynie z osobna, różnią się one
bowiem znacznie od ogólnego charakteru normalnych naczyń pierścienio
watych danego terenu, a do typologji tych ostatnich nie wnoszą nic no
wego. Do tej grupy ozdobnych naczyń pierścieniowatych, nie związa­
nych ze sobą ani typologicznie, ani terytorjalnie, zaliczyć możemy okaz
połtawski o ślepych uszkach (tab. VIII, 9), dwa naczynia z Czernichowa
(tah. VIII, 2), eksponat muzeum w Żytomierzu (tah. VIII, 6), antropomorficzne naczynia pierścieniowate ze Sokala, oraz naczynie pierścieniowate z Łahodowa, pow. Złoczów (tah. VIII, 5).
Prawie wszystkie naczynia pierścieniowate omawiane w tym roz­
dziale mają szereg cech degeneratywnych. Zauważyliśmy, iż już sama
forma pierścieniowata należy do rodzaju mistrzowskiego wyrobu garn­
carskiego, a kunszt wytwórcy wyładowuje się zwłaszcza w różnych
dodatkach do niej. Inną formą degeneratywną są wyroby bardzo
uproszczone, w których mamy tylko pierścieniowaty brzusiec zaopa­
trzony w szyjkę i czasem podstawkę (tab. VIII, 3, 4, 7). Na uwagę za
sługuje fakt, iż zdegenerowane wyroby pierścieniowate, zarówno jed­
nej, jak drugiej odmiany, występują przedewszystkiem na peryferjach
właściwego rozprzestrzenienia naczyń pierścieniowatych. Powyżej
wspomniałem już o takich wyrobach z północnej Ukrainy, Rosji środ­
kowej, Podola wschodniego i zachodniego. Występują one także dalej
na zachodzie, więc w powiecie Pilzno (tab. VIII, 3), na Śląsku116),
w krajach sudeckich11'). Wyroby takie pojawiają się także na peryfe­
rjach zasięgu węgierskiego, mianowicie na Morawach, oraz w Austrji
i dalej ku południowi w Dalmacji118).
Na zakończenie nie od rzeczy będzie wspomnieć o zastosowaniu for­
my pierścieniowa tej do wyrobu prochownie XVII—XVIII wieku. Jedną
taką prochownicę reprodukuję na tah. VIII, 10. Podobną zupełnie,
tylko bardziej płaską znam z Finlandji, a drugą z Nikopola nad Dnie­
prem. Wszystkie one były wykonane z drzewa, mają okucia metalowe,
a ozdoby wykładane kością i drucikami. Wyroby takie są bardzo inte­
resującym dowodem na to, jak forma pierścieniowata wciskała się do
zespołu przedmiotów codziennego użytku.
5. Chronologja i rozprzestrzenienie pionowych
naczyń pierścieniowatych. Pionowe naczynia pierścienic wate pojawiają się po raz pierwszy w przedhistorycznych kulturach
basenu Morza Śródziemnego. Do najstarszych należą dwa naczynia
pierścieniowate z Vučedol w Jugosławji, datowane na koniec epoki neo­
lle) Naczynie używane przez ludność polską na Śląsku o czworobocznym prze­
kroju pierścienia, na czterech nóżkach z cylindryczną szyjką ze zgrubiałym brze­
giem bez uszek. Powierzchnia polewana bronzowa. Obecnie w Museum für Völker­
kunde we Wiedniu. Nr. inw. 11817.
117) Obydwa takie naczynia znajdują się w temże muzeum. Jedno majolikowe
o okrągłym przekroju pierścienia z napisem i dwoma uszkami z r. 1774. Nr. inw.
35992. Drugie także majolikowe, pochodzące z Moraw około 1800 r. Bez uszek na
czterech nóżkach o czworobocznym przekroju pierścienia i wklęsłym obwodzie.
Nr. inw. 34582.
lls) V. V. Vukasovié, Narodna kuca iii dom... str. 29. ryc. 18 i 21.

125
litycznej, zatem na około 2000 lat przed Nar. Chr. W porównaniu z innemi rodzajami naczyń pierścieniowia-tych (pierścieniowatemi poziomemi i poziomemi z nasadkami), które pojawiły się w 3 tysiącleciu
przed Nar. Chr., są pionowe naczynia pierścieniowate znacznie później­
sze. Najstarsze zagęszczenie terytorjalne stwierdzono na wyspie Rodos,
gdzie występują takie wyroby począwszy od okresu późnomyceńskiego
(XIV—XIII ww. przed Nar. Chr.). Prawdopodobnie istniały tutaj pra­
cownie, skąd rozchodziły się naczyńka pierścieniowate do krajów są­
siednich. Spotykamy je potem, na innych wyspach wschodniej części
Morza Śródziemnego, na Cyprze, Krecie, Terze. Pozatem pojawiły
się one w tym czasie także w Egipcie. Około IX w. przed Nar. Chr.
przedostały się pionowe naczynia pierścieniowate do Grecji i tutaj
rozwinęły się między innemi w specjalny typ korynckich ariballosów
pierścieniowatyeh. Za pośrednictwem, greckich kolonistów, przedostały
się takie naczynia do koionij na północnem wybrzeżu Morza Czarnego.
Dotychczasowe znaleziska z tego terenu pozwalają stwierdzić występo­
wanie takich Wyrobów do IV w. przed Nar. Chr. Około narodzenia Chry­
stusa pojawiły się pionowe flakoniki pierścieniowate w prowincjach
rzymskich md Renem, gdzie utrzymały się do III w. po Nar. Chr. Po
tym okresie, zarówno na zachodzie, jak wcześniej jeszcze na wschodzie
(IV w. przed Nar. Chr.), nie umiemy wskazać przez kilka stuleci ani
jednego podobnego zabytku pierścieniowatego. Luka ta jest spowodo­
wana prawdopodobnie brakiem publikowanego, względnie niewykrytego
jeszcze naaterjału. Dopiero na XII wiek po Nar. Chr. możemy datować
naczynie pierścieniowate znalezione w obrębie dawnej kolonji greckiej
Chersonezu nad Morzem Czarnem. Jak więc widzimy, przedhistoryczne
i starożytne wyroby pierścieniowate są narazie słabo połączone z podohnemi wyrobami czasów historycznych i nowożytnych. Jak już za­
uważyłem trudno uważać tę przerwę za istotną lukę w występowaniu
pionowych naczyń pierścieniowatyeh na terenie europejskim. Częściowo
możnaby ją wypełnić zabytkami należącemi dö innych grup ceramiki
pierścieniowatej, o których wspominaliśmy w rozdziałach poprzednich.
Większej ilości pierścieniowatyeh naczyń monęwych dostarczają dopiero
nowoczesne zespoły ceramiczne Jugosławji, Węgier. Rumunji, Polski
i Ukrainy. Pozatem znam takie naczynia z Syeylji i Bietonji119), a poza
Europą z Marokko, oraz ze środkowej i wschodniej Afryki120). W tym
samym czasie, biedy w Europie zachodniej przeżywają się poziome na­
czynia pierścieniowate z nasadkami na powierzchni, w Europie środko­
wej i południowo-wschodniej pionowe naczynia pierścieniowate osiągają
szczyt rozwoju typologicznego, stwarzając liczne grupy i odmiany. Na­
razie niestety nie potrafimy ustalić początku pojawienia się takich wyro­
bów pierścieniowatyeh we wspomnianych wyżej zespołach ceramiki no­
lie) Wiadomość o występowaniu naczyń pierścieniowatyeh w Bretonji zaw­
dzięczam uprzejmej informacji ustnej prof. Dr. R. Ganszyńca. Niestety materjału
tego nie znam, ani z publikacji, ani z autopsji.
ł2°) Pionowe naczyńko pierścieniowate gliniane z nad górnej Uelle w Afryce
publikuje Harry Johnston, George Grenfell and the Congo, vol. II. London 19'18.
str. 816. ryc. 472. O innej formie pierścieniowatej z plemienia Bajakka we wschod­
niej Afryce wspomina J. Falkowski, Przyczynek do zagadnienia naczyń pierścieniowatych. Lud. serja II, tom XIII, zesz. I—IV, str. 20. ryc. 1 c.

126
woczesnej. Musiało się to stać jeszcze przed XVIII w. po Nar. Chr., jeżeli
już w tym czasie widzimy tak silne zróżniczkowanie i rozprzestrzenienie
naczyń pierścieniowatych. W czasach nowożytnych używano pierścieniowatej odmiany do zawieszania jako rodzaju flaszek polowych, a od­
miany z lejkiem i uchwytem,, jako ozdobnego naczynia na napoje (miód,
wino, wódka). W czasach najnowszych wyszły naczynia pierścieniowate prawie zupełnie z użytku praktycznego, a wyrabiane są przeważ­
nie na sprzedaż do miast, gdzie są chętnie nabywane jako oryginalne
naczynia przemysłu ludowego.
C. GENEZA I ZASTOSOWANIE NACZYŃ PIERŚCIENIOWATYCH.
Naczynia o pierścieniowatej podstawie, względnie brzuścu są bardzo
charakterystyczną, ale równocześnie niezwyczajną formą ceramiczną.
Możemy stwierdzić ponad wszelką wątpliwość, że takiego kształtu nie na­
rzuciły wyrobom glinianym żadne Względy podyktowane praktycznemi
potrzebami życia codziennego. Jest to forma, bardzo trudna do wykona­
nia w glinie. Trudno również przyjąć, by kształt pierścieniowaty został
narzucony przez Szczególne właściwości materjału, z którego pierwotnie
mogły być wykonane takie naczynia. W tym wypadku mam na myśli
naczynia wykonywane z jakiegoś materjału organicznego, jak tykwy,
plecionki, skóry itp., które jak wiemy, często były następnie niewolni­
czo naśladowane w glinie. Wzorem takich naczyń pierścieniowatych,
pustych wewnątrz, nie mogły być także puste wewnątrz pierścienie
metalowe, które często występują w przedhistorycznych zespołach. Nie
znamy bowiem dotychczas żadnego naczynia pierścieniowatego meta­
lowego, a z drugiej strony wiemy, iż gliniane naczynia pierścieniowate
pojawiają się już pod koniec młodszej epoki kamiennej (neolitu), a więc
w okresie, kiedy technika metalowa nie istniała prawie zupełnie. Istnieje
jeszcze jedna możliwość, iż wzorem dla pierścieniowatych glinianych
naczyń mogły być jakieś specjalnie szyte mieszki skórzane. Wiemy, że
południowe kultury, różnych worków skórzanych używały, a np.
askosy są naczyniami glinianem) imitującemi specjalny rodzaj takiego
worka skórzanego, zeszytego z całej skóry zwierzęcia. Jest jednak rze­
czą bardzo wątpliwą, by Wyrobem skórzanym nadawano formę pierścieniowatą, powiedzmy dla wygodniejszego przenoszenia. Musimy
zatem poszukać innego wyjaśnienia dla genezy ceramiki pierścieniowatej.
W ceramice śródziemnomorskiej były znane gliniane podstawki
w kształcie masywnego pierścienia, na których stawiano naczynia o dnie
kulisfemi lub śpiczastem. Takie osobne podstawki znamy np. z osad
palowych Europy południowej, z Egiptu i innych kultur związanych
z kręgiem śródziemnomorskim121). Prócz takich podstawek glinianych
były w tych samych zespołach niewątpliwie w użyciu także podkładki
lzl) C. Truhelka, Der vorgeschichtliche Pfahlbau im Savabette bei Donja Do­
lina. Wien 1904. II. tab. XXVII, 11. — Reallexikon der Vorgeschichte, .t. XIV.
tab 33 d. — Z terytorjum Rumnnji taką podstawkę publikuje np. D. Berciu, Sàpàturile archeologice delà Tangàru (1'934). Buletinul Muzeiilui Judetului Vlasca „Theohari Antonescu“, I, Bucuresti 1935. str. 17, fig 13, 3.

127
pod naczynia noszone zwyczajem południowym na głowie. Taką pod­
kładkę widzimjy np. na glinianym modelu głowy męskiej z Mochlos na
Krecie, datowanej na okres środkowo-minojski III122). Takie podkładki
używane są do dnia dzisiejszego wszędzie tam, gdzie naczynia bywają
noszone na głowie, więc między innemj także w krajach Europy połu­
dniowej. W Grecji zrobione są one z materjałów miękkich, np. z nieczyszczonej wełny owczej owiniętej morską trawą. Niewątpliwie w po­
dobny sposób sporządzane były takie podkładki także w czasach przed­
historycznych. Być może, że zamiast owijania w trawę, sporządzano taką
podkładkę ze skórzanego płaszcza wypełnionego następnie miękkiemi
materjałami. W takim wypadku pusty płaszcz podkładki mógł pod­
sunąć ideę ulepienia takiej samej formy z gliny. Takiej możliwości
nie możemy wykluczyć, ponieważ wiemy, że zarówno pierścienipiwate podstawki, jak i podkładki na głowę były używane w związku
z ceramiką. Gdybyśmy przyjęli ten sposób wyjaśnienia powstania gli­
nianej formy ceramicznej, moglibyśmy dla przykładu wskazać na pusty
wewnątrz pierścień gliniany pozbawiony jakichkolwiek innych szczegó­
łów dodatkowych oprócz sześciu muszelek na powierzchni. Ten zabytek
pochodzi z Knossos z okresu środkowo-minojskiego, a zatem jest dato­
wany na 1700—1600 przed Nar. Chr.123). Niezależnie od tego, czy wszyst­
kie wymienione próby wyjaśniania okażą się mniej łub bardziej prawdo­
podobne, musimy się zgodzić na to, że forma pierścieniowata nie była
obca zespołom śródziemnomorskim jeszcze przed powstaniem właściwych
wyrobów pierściei iowatych. Wiemy ponadto, że w tych samych kul­
turach występują bardzo wcześnie naczynia połączone, wielorakie, więc
dwojaki, trojaki itp. Wśród wielkiej ilości wyrobów tego rodzaju, wy­
stępujących zwłaszcza licznie na Cyprze124), możemy wyróżnić naczynia
połączone ze sobą tylko zewnętrznie, oraz takie, które są połączone ze
sobą brzuścamii wewnętrznie, więc są właściwemi naczyniami połączonemi125). Gdy przypatrzymy się formie ceramicznej, która łączy trzy,
cztery i więcej małych naczyniek w jedną całość zauważymy,że tylko
nieznaczne różnice typologiczne dzielą je od typowych naczyń pierścieniowatych z nasadkami na powierzchni. Bardzo wyraźnie wystę­
puje takie zbliżenie na zabytku pochodzącym z Teb (tab, III, 6), skła­
dającym się z szeregu małych dzbanuszków połączonych ze sobą brzuścami w jedną całość. Niewiadomo właściwie, do jakiej kategorji na­
czyń zaliczyć ten zabytek: do naczyń wielorakich, czy pierścieniowa tych.
Ten fakt naprowadza nas na jeszcze jeden sposób tłumaczenia genezy
naczyń pierscieniowatycli. Istnieje możliwość, że forma pierścienio­
wata taka, jaką widzimy w przedhistorycznych zespołach ceramicz­
nych Cypru (tab. II, 2) powstała zupełnie przypadkowo naskutek odpo­
wiedniego połączenia kilku małych naczyniek w jedną całość zapomccą wspólnej podstawy. Takie tłumaczenie technicznej strony powsta­
nia naczyń pierścieniowatych nie wyczerpuje wszechstronnie tego za­
122) H. Bossert, Altkreta. Berlin 1923. str. 22, ryc. 108 a, b.
123j Evans, The Pałace of Minos. London, 1928. II, patr. I, str. 371, fig. 206, f. 2.
124) È7 Gjerstad, Studies, str. 115.
12E) Takie zabytki z różnych czasów i kultur zestawia E. Grohne, Koppel-, itd.
tab. 1—17.
. , ,, ,,

128
gadnienia. Działać musiały tutaj jeszcze pobudki wewnętrzne, które
stworzyły potrzebę wyrobu tego rodzaju naczyń. Tą stroną genezy na­
czyń pierścieniowatych zajmiemy się jeszcze. Takie tłumaczenie po­
wstania ceramicznej formy pierścieniowatej wyjaśniałoby równocześnie,
dlaczego najstarsze zabytki tego rodzaju mają taką skomplikowaną
konstrukcję, jako wyroby pierścieniowate o kilku małych naczyniach
na powierzchni (tab. III). W myśl naszego tłumaczenia moglibyśmy
taką formę pierścieniowatą określić jako stadjum przejściowe pomię­
dzy naczyniami połączonemi i czystą formą pierścieniowatą, taką jak
po.-edyncze naczynia pierścieniowate. Raz stworzona forma pierścieniowata zaczyna się usamodzielniać, by ostatecznie rozpocząć byt własny,
przechodząc przez różne przemiany typologiczne i ulegając oddziały­
waniom innych rodzajów ceramiki.
Powstaje z kolei pytanie, w jakim celu były wyrabiane naczynia
pierścieniowate. Nie ulega wątpliwości, że takie wyroby nie nadawały
się zupełnie do przygotowywania, przechowywania lub spożywania
jadła i napojów. Wj czasach nowożytnych znalazły one zastosowanie jako
rodzaj flaszek polowyeh na różne napoje, lub jako ozdobne naczynia
stołowe na wino, miód, wódkę itp. Nie było to jednak przeznaczenie
pierwotne naczyń pierścieniowatych, do tego celu bowiem nie trzeba
było aż tak wymyślnej i trudnej do wykonania tormy ceramicznej.
Było to dopiero wtórne zastosowanie praktyczne tego rodzaju wyro­
bów, a przeznaczenie pierwotne musiało być inne. Trudno się dowiedzieć
czegokolwiek o praktycznem zastosowaniu takich naczyń ze źródeł hi­
storycznych, mámo że wyroby te występują bardzo licznie jeszcze
w czasach historycznych. Pozostaje konieczność szukania wyjaśnienia
zagadnienia użytkowości najstarszych naczyń pierścieniowatych na
innej drodze.
Najstarsze naczynia pierścieniowate pojawiły się na Cyprze i w in­
nych okolicach wschodniej części Morza Śródziemnego w połowie 3 ty­
siąclecia przed Nar. Chr. Już w najstarszej fazie występują obok poje­
dynczych naczyń pierścieniowatych poziomych także wyroby o pod­
stawie pierścieniowatej i kilku różnych nasadkach na powierzchni. Na
specjalną uwagę zasługuje przytem fakt, iż cypryjskie zabytki tego ro­
dzaju pochodzą wyłącznie z grobów, w których także inne przystawki
mają kształty osobliwe, w życiu powszedniem nie spotykane. Np. z 9-tego
grobu w Lidir-Ledrai na Cyprze znaleziono obok dwóch naczyń pier­
ścieniowatych, dwa dwojaki i jeden trojak 12e). W 13 tym grobie tego
samego cmentarzyska znaleziono obok dwóch zabytków pierścienic
watych z nasadkami na powierzchni, jedną głęboką misę ozdobioną na
brzegu minjaturkami ptaków i naczyń, jeden puharek na wysokiej
nóżce z podobnemi nasadkami na brzegu i zoomorficzny askos126
127). Ten
osobliwy charakter grobowych podarków pozwala przypuszczać, że
w tych wypadkach nie mamy do czynienia z grobami zwykłych śmier­
telników. Dzięki studjom nad kulturami południowo - wschodniemi,
a przedewszystkiem nad kulturą egejską wiemy, że figurki ludzkie i pta126) Ohnefalsch-Richter, Kypros, tab. CLXX. g, d.
127) Tamże, tab. CLXX, 13 d, e.

129
sie występujące w wielkich ilościach w tych zespołach, są atrybutami
różnych bóstw lokalnych12S) Zatem prawdopodobnie także naczynia
ozdobione na brzegach, czy powierzchni takiemi figurkami posiadały
wotywno-kultowy charakter. Prócz tego wiemy z całą pewnością, iż na­
czynia połączone oraz askosy miały obrzędowe znaczenie. Chociażby
więc najstarsze wyroby pierścieniowate nie miały na powierzchni żad­
nych figurek o charakterze wotywnym, to znalezienie ich razem z inneinii podarkami o charakterze kultowym1, przemawiałoby za takiemiże
określeniem ich charakteru. Groby, w których takie podarki występo­
wały, zawierały być może zwłoki kapłanów, którym składano do grobu
szereg przedmiotów, z jakiemi mieli do czynienia za życia przy speł­
nianiu funkcyj kapłańskich. Nie możemy tłumaczyć wyrobów pierścieniowatych jako zwykłych naczyń związanych z kultem zmarłych,
w takim bowiem wypadku wyroby takie znajdy wanoby przynajmniej
w każdym bogatszym grobie, a tego dotychczas nie stwierdzono.
Kultowe wyroby pierścieniowate przedostały się około połowy 2
tysiąclecia przed Nar. Chr. na teren Palestyny. Pod względem styli­
stycznym uległy one pewnym zmianom. Nie występują one tutaj w gro­
bach, jak na Cyprze, lecz pochodzą wyłącznie z warstw osadniczych
(Bethsean, Gezer, Tell el Muteselim, Megiddo) jK). Prócz naczyniek
minjaturowych, figurek ptaków i owoców, umieszczano na ich po­
wierzchni także rytonowe główki zwierzęce z małym otworem
w pyszczku (tab. III, 1). Rodzaj nasadek umieszczanych na zabytkach
fenickich wskazuje, że i na tym terenie miały one przeznaczenie kul­
towe. Nie możemy ich i w tym wypadku tłumaczyć jako kultowych po­
darków grobowych, na tym bowiem terenie występują one wyłącznie
w osadach. Istnieje w najnowszej literaturze etnologiczne; poważna
próba tłumaczenia przeznaczenia tego rodzaju poziomych naczyń pierścieniowatych z nasadkami. Mam na myśli pracę E. Grohne, Die Kop­
pel-, Ring- und Tüllengefässe, wspominaną już kilkakrotnie w pracy
niniejszej, gdzie autor bardzo starannie i przekonywująco tłumaczy
przeznaczenie tego rodzaju wyrobów. Pozwolę sobie podać w skrócie
wywody tego autora.
Naczynia pierścieniowate ze stanowisk palestyńskich pochodzą
z okresu około połowy 2 tysiąclecia przed Nar. Chr. Na ten sam czas
przypada właśnie na tym terenie silne rozpowszechnienie kultu Adonisa
(Hadad Rimmona), w którym wielką rolę odgrywało kultowe pielęgno­
wanie roślin i kwiatów. Pierwszy Gressman wypowiedział przypusz­
czenie, iż starofenickie naczynia pierścieniowate mogły być używane
w tym kulcie jako podstawki na kwiaty, noszone na głowie podczas uro­
czystych procesyj15 °). Kult Adonisa łączy się ze starobabilońskim kul­
tem bogini Istar (Astarte) i jej oblubieńca Dumuzi (Tammuz). Ten
ostatni był antropomorficznym symbolem płodności. Podanie głosiło
między innemi, iż nieżywy Tammuz został obudzony przez skropienie
wodą. Stąd prawdopodobnie powstał starofenicki zwyczaj kultowy zakła-* 13
12S) K. Majewski, Kultura aigajska. Lwów i933 str. 184 i 188.
12B) Reallexikon d. Vorgeschichte, t. X. str. 135.
13°) E. Grohne, Ringgefässe. Uwaga 1, na str. 70, — także Reallexikon d. Vore
XIII, str. 172. Tammuz,
Lud T. XXXIV.

9

130
dania t. zw. „ogródków Adonisa“. Polegał on na zasiewaniu roślin w ma­
łych doniczkach, a nawet ułamkach naczyń i pilném podlewaniu dopóki
roślinki nie zeszły. W. ten sposób starano się niejako sprowokować na­
turę do nowego życia po śnie zimowym. Jest to obrządek podobieństwa
(Analogiegebrauch) stosowany często u ludów pierwotnych aż do czasów
najnowszych131). W' Palestynie utrzymał się on nawet wówczas, kiedy
sam kult Adonisa zastąpiony został przez inne obrzędy religijno-kultowe.
„Ogródki Adonisa“ zakładane były początkowo w zwyczajnych małych
naczyńkach, a nawet we wklęsłych ułamkach naczyń glinianych. Do­
piero później zaczęto używać do tego celu specjalnie skonstruowanych
naczyń połączonych wspólną podstawą pierścieniowatą, wewnątrz pu­
stą. Taka forma ceramiczna nadawała się równocześnie do noszenia
na głowie. Gdy pogodzimy się, iż forma pierścieniowata została nadana
„ogródkom Adonisa“ celowo, musimy dopuścić bodaj teoretyczną możli­
wość, iż pierwsze niedoskonałe wyroby tego rodzaju składały się z ma­
sywnej pierścieniowatej podstawy i umieszczonych na niej naczyniek
Dopiero później zaczęto stosować podstawę pustą w środku, co musimy
uważać za poważne ulepszenie techniczne, zastosowane w celu równo­
miernego nawadniania roślin, znajdujących się w tych naczyniach.
Niestety takich zabytków o masywnej podstawie pierścieniowatej do­
tychczas ir? znamy. Poparciem przypuszczenia, iż takie „ogródki
Adonisa były noszone na głowie, jest między innemi wielkość tego ro­
dzaju wyrobów pierścieniowatych, odpowiadająca wielkości normalnej
głowy ludzkiej.
Na powierzchni omawianych wyrobów pierścieniowatych z Pale­
styny umieszczano, obok minjaturowych naczyń, także figurki jabłek
granatu, ptaków oraz rodzaj małych rytonów. Wszystkie te figurki miały
znaczenie symboliczne, były bowiem atrybutami różnych lokalnych
bóstw fenickich. I tak np. jabłka granatu łączy Gressman (Voss. Zeitng.
1926, Í0, 4) bezpośrednio z kultem Adonisa. Mianowicie wyjaśnia on,
że rimmon znaczy w języku hebrajskim jabłko granatu, lecz równo­
cześnie jest to nazwia lokalnego bóstwa w Megiddo, czczonego również
w Damaszku. Zdaniem Gellinga (Reallex. d. Vorg. XIII, str. 173) znowuż
Tammuz, Adonis i Hagad Rimmon są różnemi imionami tego samego
fenickiego zmartwychwstającego bóstwa. Gołębie, których figurki wi­
dzimy często na takich wvrobach pierścieniowatych były, jak wiemy,
ptakami poświęconemu bóstwom płodności (str. 77).
Około 1000 r. przed Nar. Chr. kult Adonisa-Astarty rozprzestrzenił
się z Palestyny i Syrji przez Azję Mniejszą i Grecję dalej ma zachód aż
na teren italski (E. Meyer, Geschichte des Altertums, str. 669). Razem
z kultem przeszły niewątpliwie także symbole oraz naczynia obrzędowe
z tym kultem związane. Na terenie egipskim znowu zidentyfikowano
kult Adonisa z kultem Ozirisa. Jednak z tego terenu nie znamy dotych­
czas zabytków pierścieniowatych z nasadkami na powierzchni. Należy
zatem przypuszczać, iż obrzędy z nim związane natrafiły tutaj na
miejscowe dawne zwyczaje, których nie zdołały wyprzeć. Wcześnie zja­
wia się kult Adonisa także na Cyprze, skąd przeszedł następnie w V w.
131) W Mannhardt, Antike Wald- und Feldkulte, str. 286 i nast.

131
przed Nar. Chr. do Grecji, gdzie został stwierdzony w Atenach (Prel­
ler, Griechische Mythologie, I, str. 360).
W starożytnej ceramice greckiej występują obrzędowe naczynia,
zwane „kernoi“, które są typologicznie spokrewnione z naczyniami pierścieniowatemi z nasadkami na powierzchni. Kemos jest to zazwyczaj
rodzaj puharu na wysokiej nóżce, mający na brzegu, lub wokół niego
szereg miniaturowych naczyń, ułożonych koncentrycznie. Do tych ma­
łych naczyń składano w czasie ceremonij obrzędowych różne zboża
i plony, jak: miód, oliwę, wino, mleko, niemytą wełnę itp., a całość tak
wypełnioną obnoszono na głowie podczas procesji. Podobne do kernosćw greckich naczynia znamy z terenu italskiego oraz Krety, a w kra­
jach nadddunajskich pojawiają się takie wyroby w okresie halsztac­
kim (C. Schuchhardt, Alteuropa, tab. XXXVII, 6). Prawdopodobnie
wszędzie tam miały te naczynia zastosowanie obrzędowe.
W swoich wywodach Grohne posuwa się bardzo daleko twierdząc,
że pierścieniowate naczynia z nasadkami na powierzchni są przewodnią
formą ceramiczną dla kultu Adonisa tak, że tam gdzie występują tego
rodzaju zabytki, możemy z pewnością przyjąć istnienie kultu Adonisa,
lub jakiegoś pokrewnego bóstwa (str. 78). Jednym z ważnych dowo­
dów na trafność łączenia wyrobów pierścieniowatych z kultem Adonisa,
jest zdaniem E. Grohnego, napis „ho pais kalos“ na jednym z zabyt­
ków tego rodzaju pochodzącym z Grecji. W tym wypadku tym pięknym
młodzieńcem miałby być Adonis (str. 79).
Kult Adonisa przeniknął wszystkie kraje śródziemnomorskie i prze­
szedł w okresie cesarstwa rzymskiego wraz z innymi wędrownymi sy­
stemami religijnymi wschodu przez Alpy do Europy środkowej. Tym­
czasem zatraciła się pierwotna treść kultowa formy pierścieniowatej,
a pozostało tylko niejasne wspomnienie o jakiem.ś tajemniczem znacze­
niu naczyń pierścieniowatych. Prawdopodobnie też pewne pozostałości
wierzeń o stosunku Adonisa i Afrodyty wpłynęły na to, iż wyroby pier­
ścieniowate bywały w kulturze rzymskiej używane na upominki dla
ukochanych (str. 80). Naczynia pierścieniowate czasów historycznych
łączy Grohne z obrzędami świętojańskimi, a ścisłym odpowiednikiem
tychże miałyby być wieńce świętojańskie (str. 88). Potrójną ilość na­
sadek minjaturowych na tych wyrobach wyjaśnia on oddziaływaniem
motywów trynitarycznych. Dla przykładu podaje, iż kaznodzieje nie­
mieccy w średniowieczu posługiwali się często potrójną symboliką kwia­
tową w odniesieniu do Matki Boskiej. Porównywali Ją właśnie z łąką,
na których kwitną fiołki, róże i lilje. (W. Wackemagel, Die Farben- und
Blumensprache des Mittelalters. Kleine Schriften. I. str. 212 nn.). Na­
czynie pierścieniowate o sześciu minjaturkaeh na powierzchni pocho­
dzące z Lipska, ozdobione herbami mieszczan na powierzchni, tłuma­
czy Grohne jako symbol wspólnoty towarzyskiej sześciu rodów miesz­
czańskich (str. 92).
Nie ze wszystkimi wywodami E. Grohne, streszczonymi pokrótce,
możemy się zgodzić bez zastrzeżeń. Przedewszystkiem nasuwają się
pewne wątpliwości co do chronologicznego porządku pojawienia się wy­
robów pierścieniowatych w różnych krajach basenu Morza Śródziem­
nego. Wiemy, że wyroby pierścieniowate cypryjskie są datowane na po9*

132
łowę 3. tysiąclecia przed Nar. Chr., a zabytki palestyńskie pochodzą ze
stanowisk datowanych dopiero na połowę 2. tysiąclecia przed Nar. Chi
Zatem jest rzeczą zupełnie jasną, iż pierścieniowate wyroby mogły prze­
dostać się z Cypru na teren Palestyny, a nie odwrotnie, jak to przyj­
muje E. Grohne. Jest inna sprawa, że w Palestynie zostały one częściowo
zmienione i następnie w tej nowej formie pojawiły się znowu na Cy­
prze, być może, już jako wpływy palestyńskie.
Przypuszczenie natomiast, iż wyroby pierścieniowate jako ulepszone
„ogródki Adonisa1' obnoszone były w Palestynie podczas procesyj na
głowie, posiada wiele cech prawdopodobieństwa. Na poparcie takiego
wyjaśnienia zastosowania naczyń pierścieniowatych mógłbym ze swej
strony przytoczyć jeszcze kilka wskazówek z kultury egejskiej. Jednym
z takich dowodów byłby wieniec, wzgl. pierścień z kwiatami, przed­
stawiony na głowie królewicza kroczącego na czele procesji. Jest to
znane malowidło ścienne z Kinos sos 132).* 134
Być może, że ta ozdoba głowy
jest właśnie rodzajem naczyńka pierścieniowatego z minjaturkami,
w których umieszczono kwiaty. W podobny sposób moglibyśmy tłu­
maczyć ozdobę głowy figurki kobiecej z wężami, pochodzącej z tego
samego stanowiska. Ma ona na głowie przykrycie w postaci pierście­
nia ozdobione nazewnątrz szeregiem okrągłych guzków, w tym wy­
padku nie widzimy jednak nia pierścieniu nasadek ani kwiatów 13S).
Podobną ozdobę względnie przykrycie pierścieniowate widzimy na gli­
nianej męskiej figurce z Mochlos, która jednak w tym wypadku nie pow­
siada żadnych dodatków na powierzchni124). O ile dwa pierwsze przy­
padki wyglądają na ozdobne, być może nawet kultowe, przykrycia
głowy, o tyle w wypadku trzecim mamy prawdopodobnie do czynienia
ze zwykłą podkładką do noszenia naczyń 135). Wobec powyższego można
się zgodzić, że pierścieniowate naczynia z nasadkami na powierzchni
występujące zwłaszcza na terenie palestyńskim były „ogródkami Ado­
nisa“ noszonemi na głowie w czasie uroczystych procesyj. Nie możemy
jednak w ten sposób tłumaczyć sposobu używania wszystkich pozio­
mych wyrobów pierścieniowych. I tak nie można uważać za „ogródki
Adonisa“ cypryjskich wyrobów pierścieniowatych przedewszystkiem ze
względu na wysokie nóżki umieszczone u podstawy (tab. III, 5). Także
konstrukcja innych wyrobów pierścieniowatych, występujących przede­
wszystkiem poza terenem palestyńskim, nie zawsze nadaje się do umiesz­
czania, względnie pielęgnowania kwiatów. Dla przykładu wspomnę
o zabytku pierścieniowatym z Knossos, na którym wszystkie otwory
są przykryte muszelkami123). Na niektórych znowuż naczyniach pier
ścieniowatych występują rytonowe główki zwierzęce z otworem
w pyszczku umieszczone poniżej linji minjaturowych nasadek, a zatem
istniało niebezpieczeństwo, iż woda znajdująca się w takim naczyniu
będzie wyciekała. Więc i takie wyroby nie nadawały się do użytku jako
132) g Th Bossert, Altkreta. Berlin 1921. tab. 74.
lss) H. Bossert, Altkreta, Berlin 1923, str. 72.
134) Tamże, str. 76.
135) Por. figurkę bronzową przedstawiającą kobietę niosącą naczynie na
głowie. Bossert, Altkreta str. 103, ryc. 140, oraz reprodukcję zdjęcia kobiety no­
woczesnej z naczyniem na głowie z Ragazza di Taormina na Sycylji w Paul Hommel, Sicilien. Landschaft und Kunstdenkmäler. München 1926. tab. 124.

133
„ogródki Adonisa“. Tych parę przykładów wskazuje na to, iż już naj­
starsze poziome naczynia pierścieniowate miały prawdopodobnie różne
zastosowanie. Część z nich, zwłaszcza wyroby palestyńskie i podobne
dc nich, możemy uznać za „ogródki Adonisa“ (tab. III, lj 2, 4), inne,
zwłaszcza zaopatrzone w wysokie nóżki, zgodnie z C. Watzingerem135a), możnaby uważać za minjaturowe stoliki ofiarne, składane do
grobów kapłanów. Zupełnie pojedyncze wyroby pierścieniowate bez na­
sadek, możnaby uważać za rodzaj obrzędowego przykrycia głowy, takiego
jak to widzimy na głowie figurki kobiety z wężami, oraz głowy męskiej
z Mochlos. \Vyr0b5 o rytonowych główkach zwierzęcych mogły mieć
zastosowanie także jako rodzaj naczyń ablucyjnych. Bardzo trudno jest
rozstrzygnąć ostatecznie kwestję zastosowania najstarszych wyrobów
pierścieniowatych, nie ulega tylko wątpliwości, iż tego rodzaju zabytki
miały pierwotnie znaczenie naczyń obrzędowych. Trudno również orzec,
do jakiego celu służyły mniej skomplikowane pojedyncze naczynia pier­
ścieniowate zarówno pionowe, jak i poziome. Znajdywano je zazwyczaj
w grobach i koło świątyń, a fakt ten pozwala się domyślać, że i one po­
zostawały w jakimś związku z kultem zmarłych136). Wśród ceramiki
czasów porzymskich nie znam żadnego naczynia pierścieniowatego,
któreby pochodziło z grobu i to nasuwa przypuszczenie, iż właśnie w tym
czasie obrzędowa treść tęgo rodzaju wyrobów zatiaciła się stopniowo
Odpowiadając na pytanie, aki był charakter wyrobów pierścienio­
watych od czasów najdawniejszych, ustalamy, że wyroby takie posia­
dały pierwotnie znaczenie obrzędowe lub kultowe. Następnie przez
długi czas miały one jeszcze charakter symboliczny, który przy naczy­
niach poziomych o trzech nasadkach utrzymał się do aż do czasów naj­
nowszych. Pionowe i poziome pojedyncze naczynia pierścieniowate zo­
stały po raz ostatni znalezione w grobach zmarłych, więc o charak­
terze kultowym, na terenie greckich kolonij nad Morzem Czamem
w IV w. przed Nar. Chr. W czasach nowożytnych przeszły pionowe na­
czynia pierścieniowate do użytku praktycznego. Naskutek krzyżówki
z plasKvemi flaszkami głinialnemi otrzymują one uszka do zawieszania
i bywają używane jako flaszki połowę. Inne pionowe naczynia tego ro­
dzaju otrzymują podstawkę i lejek i wchodzą do zespołów ceramiki
użytkowej, jako ozdobne naczynia stołowe na napoje. Prawdopodobnie
więc pierwotna treść kultowa naczyń pierścieniowatych zatracała się
stopniowo w ciągu długich stuleci i być może, że jeszcze pierwsze pier­
ścieniowate flaszki połowę używane były tylko do jakichś celów specjal­
nych. W czasach nowoczesnych, naczyń pierścieniowatych wszelkich od­
mian używano na napoje: wodę, wódkę, wino, miód itp. Obecnie na­
czynia tego rodzaju nietylko utraciły zupełnie swą treść pierwotną,
lecz ustępują wogóle miejsca innym, bardziej zrozumiałym i praktycz­
nym wyrobom ceramicznym.

ł35a) Watzinger Farl, Denkmäler Palästinas. Leipzig 1933. str. 70.
lse) Ohnefalsch-Richter, Kypros. tab. CLXX. 9. — H Dragendorff, Theraeische Graeber. Berlin 1903 str. 313. ryc. »01. — K. F. Kinch, Fouillles de Vroulia.
Berlin 1914. str. 43—46. ■ Także naczyńka pierścieniowate z kolonij greckich nad
Morzem Czarnem pochodzą przeważnie z grobów.

134

f/-_ —

Byc. 1.

Mapka rozprzestrzenienia naczyń pierścieniowalych od czasów najdawniej­
szych do okresu wędrówki ludów.

Zestawienie miejscowoś c i :
1. Cypr I, II, III.*)
13. Chersonesos, Krym II, III.
2. Troja 1, II.
14. Olbja II, III
3. Palestyna I.
15. Kierunek do Mouci-Yeri. II.
4. Kreta I.
16 Donja Dolina II.
17. Vuřédol III.
5. Korynt I, II.
6. Italja (staroetruskie i Bari) I, II.
18. Rodos III. (centrum).
7. Grecja I, II.
19. Thera III.
8. Friedberg, Hessen I.
20. Ithaka III.
9. Kolonja I, III.
21>Egina III.
10. Bretsch, pow. Osterburg I.
22-. Carlisle I.
11. Wąchock, pow. Iłża I.
23. York I.
12 Phylakopi na Melos II.
24. Londyn I.
25. Aleksandrja* iII.wogóle
III.
Egipt III.
*) Rzymskie cyfry po nazwie miejscowości oznaczają rodzaje naczyń pierścieniowatych:
I. Poziome naczynia pierścieniowate z nasadkami.
II. Poziome naczynia pierścieniowate pojedyncze.
III. Pionowe naczynia pierścieniowate.
Strzałki wskazują powiązania oraz kierunek ekspansji.
Zakreskowane są tereny, o których posiadamy wiadomości ogólne o występowa­
niu naczyń pierścieniowatych, wzgl. gdzie występują te naczynia w dużych ilościach.

135

■_•';>

Ryc. 2.

Mapka rozprzestrzenienia naczyń pierściemowatych od wędrówki ludów
do czasów najnowszych.

Zestawienie miejsc
1. Spira (Speier) I.
2. Hamburg I.
3. Trewir (Trier) I.
4. Wenecja I.
5. Lipsk I.
6. Frankfurt nad Menem I.

8 Chersonesos, Krym III.
7. Karlsruhe I.
9. Westerwald III.
10. Nikopol III.
11. Carlisle I.
12. York I.
13. Londyn I.

Zakreskowano tereny, na których naczynia pierścieniowa le1 występują masowo
we współczesnej ceramice ludowej. Nie zakreskowałem jednak półwyspu Bałkań­
skiego i Apenińskiego, gdzie prawdopodobnie także występują naczynia pierścieniowate.
Strzałki ciągłe wskazują powiązania z odpowiedniemi ośrodkami cżasów przed
wędrówką ludów.
Strzałki przerywane' wskazują powiązania nowoczesne.

136
D. ZESTAWIENIE WYNIKÓW.
Ceramiczne wyroby pierścieniowate pojawiły się najwcześniej na
Cyprze. Już w połowie 3. tysiąclecia przed Nar. Chr. występują dwa naj­
starsze rodzaje takiej ceramiki: poziome wyroby pierścieniowate z na­
sadkami na powierzchni, oraz pojedyncze poziome naczynia pierścienio­
wate. W ciągu 2. tysiąclecia pojawiają się na tym samym terenie pionowe
pojedyncze naczynia pierścieniowate. Jak wskazują na to dotychczasowe
badania, wyspa Cypr była zatem kolebką ceramicznych wyrobów pierścieniowatych. Poziome naczynia pierścieniowate z trzema lub więcej
nasadkami na powierzchni powstały prawdopodobnie naskutek krzy­
żówki, znanej w tych kulturach, pojedynczej podstawki pierścieniowatej z formą naczyń połączonych (dwojaków, trojaków itp.). W za­
stosowaniu do potrzeb kultowych powstają wyroby pierścieniowate,
zaopatrzone na powierzchni w liczne nasadki o charakterze symbolicz­
nymi tai1- HI)- Na Cyprze występują one w postaci wyrobów zaopatrzo­
nych w wysokie trzy, lub cztery nóżki, które można uznać za rodzaj minjaturowych stolików ofiarnych, składanych do grobów (tab. III, 5). Na
terenie palestyńskimi rozwijają się takie formy w specjalną odmianę
„ogródków Adonisa;!, bogato ozdobioną nasadkami symbolicznemi (tab.
III, 1, 2). Tę odmianę fenicką spotykamy następnie znowu na Cyprze,
jednak jest ona już znacznie późniejsza od starszej odmiany na nóż­
kach. Pozatem sporadycznie znajdujemy tę odmiianę w krajach sąsied­
nich, mianowicie: na Krecie (tab. III, 4), w Grecji (Tanagraj, oraz na te­
renie Italji, skąd znamy ją zarówno z 'zespołów etruskich, jak i póź­
niejszych rzymskich (tab. III, 7). Za pośrednictwem kultury rzymskiej
przedostały się te naczynia na Wyspy brytyjskie, gdzie występują w okre­
sie cesarstwa rzymskiego. Obok tej formy, o charakterze wybitnie kulto­
wym, pojawia się równorzędnie odmiana pozioma z kilku, przeważnie
trzema nasadkami na powierzchni. Znamy ją z Cypru (tab. II. 2),
skąd przechodzi na wyspy Egejskie i do Azji Mniejszej (tab. II, 1) oraz
na ląd grecki (tab. II, 3). Za pośrednictwem greckiem dostała się-.ta
forma do Italji i do prowlincyj rzymskich (tab. II, 6), a stąd do zespołów
środkowo-europejskich (tab. II, 4, 13) i na teren angielski (Londyn,
Carlisle, York). W Niemczech przetrwały takie naczynia pierścieniowate
do wczesnego i późnego średniowiecza (tab. II, 5, 7, 9), a nawet do cza­
sów nowożytnych (tab. II, 8, 10, 12). Również i na innych terenach za­
chodnio-europejskich przetrwały te naczynia dość długo, jak świadczy
naczynie pierścieniowate z Wenecji pochodzące z XVII w. po Nar. Chr.
(tab. II, 11).
Poziome naczynia pierścieniowate z licznemi nasadkami na po­
wierzchni rozprzestrzeniają się dzięki wpływom kultur śródziemnomor­
skich (egejskiej), a podchwycone za pośrednictwem Grecji przez kulturę
rzymską przedostają się, dzięki jej wpływom, na teren Europy zachód
niej. Są to formy wybitnie obrzędowe, występujące w bardzo małych
ilościach, które zastosowania praktycznego w nowoczesnych zespołach
ludowych nie znalazły mimo, że występują aż do XIX w. po Nar. Chr.
Równocześnie z obrzędowemi naczyniami pierścieniowatemi poja­
wiły się na tym sa mym terenie (na Cyprze) poziome pojedyncze naczy­
nia pierścieniowate (tab. II, 11). Już na Cyprze dochodzą one do bardzo

137
wysokiego rozwoju formy i często przyjmują kształty zoomorficznych
askosów pierścieniowatych (tab. I, 9). Wraz z prądem kultury cypryj­
skiej i innemi naczyniami pierścieniowatemi przeszły te wyroby na
wybrzeże Azji Mniejszej (Troja, tab. I, 5) i sięgnęły wgłąb kontynentu
azjatyckiego (Mouci-Yeri, tab. I, 1). W kierunku zachodnim przedo­
stały się one na wyspy i ląd grecki (tab. I, 2, 7, 8), gdzie powstały nawet
specjalne pracownie takich form ceramicznych (Korynt, tab. 1, 3). Wraz
z kolonistami greckimi powędrowały one do kolonij nadczarnomorskich,
jak i na teren italski, gdzie jednak występują tylko sporadycznie. Na
terenie europejskim kończą pojedyncze poziome naczynia pierścienio­
wate swój stosunkowo krótki żywot wraz z osadnictwem greckiem na
północnych wybrzeżach Morza Czarnego. Jest rzeczą ciekawą, że po­
dobne naczynia znamy z terenu amerykańskiego (tab. I, 6). Naskutek
jednak braku odpowiedniej ilości materjału, trudno na podstawie zupeł­
nie przypadkowych faktów budować jakieś domysły.
Poziome pojedyncze naczynia pierścieniowate pojawiły się na Cy­
prze. Rozpowszechniły się za pośrednictwem wpływów cypryjskich
a potem greckich. W kulturze rzymskiej nie znalazły one szerszego za­
stosowania, a do czasów historycznych wogóle nie przetrwały.
Pionowe naczynia pierścieniowate pojawiły się znacznie później od
poprzednich również w kulturach wschodniej części Morza Śródziem­
nego. Najstarsza odmiana tego rodzaju naczyń była zaopatrzona w jedno
większe ucho (tab. IV, 1, 10). W XIII wieku przed Nar. Chr. występują
takie naczynia przedewszystkiem licznie na Rodosie, gdzie osiągnęły też
szczyt doskonałości technicznej (tab. IV, 2, 4). Pozatem występują one
także na innych wyspach Morza Śródziemnego: na Krecie, Therze itp.
Stąd wcześnie przeszły na ląd grecki, a wraz z kolonistami do emporij
nadczarnomorskich i italskich. Ze wschodniej części Morza Śródziem­
nego przedostały się takie wyroby także do Egiptu, gdzie utrzymały się
przez czas dłuższy jako balsamarja i upominki noworoczne. Jako
szklane importy egipskie zostały przeniesione na teren prowincyj
rzymskich i tutaj zostały podchwycone przez miejscowy przemysł,
nie wchodząc jednak jeszcze do praktycznego użytku (tab. VI, 5—7).
Za pośrednictwem egejskiem zaznajomiły się z takiemi wyrobami pier­
ścieniowatemi również naddumajskie kultury późlno-neoiityczme (tab.
V, 1, 2), gdzie zostały one przekształcone w stylu lokalnej ceramiki.
Na późnogreckich i p óźnorzyn i skie h naczyńkach pierścieniowatych
kończy się pierwszy etap rozprzestrzenienia i rozwoju pionowych na­
czyń pierścieniowatych (ryc. 1).
Pionowe naczynia pierścieniowate czasów historycznych pozostają
w niewątpliwej łączności typologicznej i terytorjalnej z przedhistorycznemi i starożytnemi zabytkami tego rodzaju. Powiązane to jest jednak
narazie bardzo nikłe, z tego bowiem przejściowego okresu posiadamy
zaledwie dwa zabytki pierścieniowate. Jedno pochodzi z wczesnohistorycznej osady datowianej lna XII w. po Nar. Chr. założonej na miejscu
dawnej kolonji greckiej w Chersonezie na Krymie (tab. VI, 3). Drugie
takie naczynie przedstawia minjatura rysunkowa na marginesie dzieła
„Spéculum iuris Wiłhelmi Duranti“, zabytku pochodzącego z początku
XIV w. po Nar. Chr. (1304 r.) — (tab. VI, 4). W XV i XVI wieku po­

138
jawiają się w nadreńskiej ceramice ozdobne dzbanki pierścieniowate,
a w XVII wieku prochownice pierścieniowate z Nikopoła nad Dnieprem,
Cz Polski (tab. VIII, 10) i Finlandji. Te nieliczne, jak dotąd, zabytki są
bardzo cennem potwierdzeniem ciągłości występowania formy pierście­
niowatej zastosowanej zresztą, jak widzimy, do różnych celów.
Brak monografij, poświęconych zagadnieniom nowoczesnej cera­
miki ludowej w Europie, nie pozwala narazie na dokładne ustalenie
daty pojawienia się pierwszych naczyń pierścieniowatych w zespołach
ludowych. Wliemy, że w XVIII w. wyroby takie występowały licznie za­
równo na Ukrainie, w Jugosławji, na Węgrzech oraz w południowowschodniej Polsce. Forma tych wyrobów jest w tym czasie już tak opa­
nowana, że śmiało niożemy przesunąć datę ich pojawienia się co naj­
mniej o jedno stulecie wstecz, zatem do początku wieku XVII. Prawdo­
podobnie więc wyroby pierścieniowate przetrwały na terenie zasięgu
starożytnego do czasu, póki nie zostały podchwycone przez nowocze­
sne ludowe zespoły ceramiczne. Nie jest rzeczą wykluczoną, że po­
średniczyć w tern mogły koczownicze plemiona turko-tatarskie, które
na stepach nadczarnomorskich natknęły się niewątpliwie na pozostało­
ści starożytnej cywilizacji greckiej. Prawdopodobnie w tym okresie do­
konała się zmiana typologiczna naczyń pierścieniowatych zaopatrzo­
nych w uchwyt na wyroby pierścieniowate zastosowane do wieszania.
Nowoczesne naczynia pierścieniowate występują w dwóch zasadni­
czych odmianach, różniących Się między sobą. Jedną stanowią wy­
bitnie ozdobne naczynia pierścieniowate, zaopatrzone w profilowaną
podstawkę, a w górze w szyjkę, lejek boczny i duże ucho. Ta forma
nawiązuje do greckich i śródziemnomorskich wyrobów przedhistorycz­
nych, a została przekształcona częściowo pod wpływem zespołów orien­
talnych zalewających wówczas tereny. “Europy południowo-wschodniej.
Odmiana ta występuje przedewszystkiem w Jugosławji i na Ukrainie,
a jest znana również w Marokko (tab. V).
Drugą odmianą są pionowe naczynia pierścieniowate zastosowane
do zawieszania. Ostateczną swą formę zawdzięczają te naczynia krzy­
żówce przedhistorycznego, względnie greckiego naczyńka pierściemowatego z płaską okrągłą flaszką połową. Obydwa te rodzaje naczyń glinia­
nych występowały od najdawniejszych czasów razem, a krzyżówka na­
stąpiła dopiero naskutek potrzeby użycia naczynia pierścieniowatego
jako rodzaju flaszki polowej do zawieszania. Tą najbardziej praktyczną
formę pierścieniowatą znajdujemy przedewszystkiem u szczepów pa­
sterskich południowej i południowo-środkowej Europy (Jugosławja, Wę­
gry, Siedmiogród i Polska południowo-wschodnia, Huculi) — (tab. VII).
W obrębić tej odmiany rozróżniamy osobno typ jugosłowiański z trzema
nóżkami, lejkiem bocznym i z uszkami do zawieszania (tab. VII, 10, 11,
13) i drugi typ, występujący na Węgrzech, w Siedmiogrodzie i u Hu­
cułów, o smukłym pierścieniowatym brzuścu, zaopatrzonym w jedną
szyjkę, cztery nóżki lub podstawkę oraz uszka do zawieszania (tab.
VII, 1—9, 12; VI, 8—11). Różnice zachodzące pomiędzy temi lokalnemi odmianami omówiliśmy wyżej, z czego wynikało, iż wszystkie
one tworzą właściwie jedną wielką grupę ceramiczną.
Na peryferjach zasięgu zwartego nowoczesnych naczyń pierścienio-

139
watych występują zdegenerowane częściowo formy pierścieniowate.
Znamy takie wyroby z północnej Ukrainy (tab. VIII, 2), z Rosji środko­
wej (tab. V, 8, 9), z Podola wschodniego (tab. VIII, 7) i zachodniego
(tab VIII, 1, 4, 5), z okolicy Sambora (tab. VIII, 8), Pilzna (tab. Vlil,
3) i Sokala w Polsce (tab. VIII, 8) i dalej ze Śląska, Moraw, krajów
sudeckich, Austrji i Dalmacji. Do terenu zwartego występowania pio­
nowych nowoczesnych naczyń pierścieniowatych należy zaliczyć nadto
Grecję, Sycylję oraz Bretonję, o których posiadam jedynie niewystar­
czające informacje ustne.
Nowoczesne naczynia pierścieniowate zajmują zatem zwarte terytorjum w południowo-wschodniej Europie, a mianowicie: półwysep bał­
kański (Grecję, Jugosławję, część Bułgarji), Niż węgierski, Siedmio­
gród i północne zbocza Karpat w Polsce (Huculi). Prócz tego’ występują
w górnem dorzeczu Bugu (Sokal) i na Podolu łącząc się z grupą ukraiń­
ską, a za jej pośrednictwem z grupą krymską. Większą część tego ob­
szaru, za wyjątkiem; południowych rubieży Europy (wybrzeży Morza
Czarnego i Śródziemnego) zdobyły naczynia pierścieniowate- dopiero
w czasach nowożytnych (rye. 2).
Pionowe naczynia pierścieniowate rozchodziły się ze swego ośrodka
przedhistorycznego, który znajdował się we wschodniej części Morza
śródziemnego, za pośrednictwem wpływów kultury greckiej. W pro­
mieniu oddziaływań tej kultury znajdowały się także peryferyczne te­
reny występowania tego rodzaju wyrobów, jak Egipt i za jego pośred­
nictwem Afryka środkowa, gdzie do dnia dzisiejszego występują wyroby
pierścieniowate w pobliżu górnego Nilu (Uelle). Poważną rolę odgrywały
także prądy kultury rzymskiej, którym zawdzięczamy występowanie
nowoczesnych naczyń pierścieniowatych na Sycylji oraz w Bretonji.
W Europie wschodniej natomiast odrodzenie naczyń pierścieniowatych
w czasach historycznych i nowożytnych nastąpiło dzięki kulturze tu­
reckiej i szczepów koczowniczo pasterskich. Dzięki tym oddziaływaniom
występują naczynia pierścieniowate do dnia dzisiejszego w Jugosławji,
na Węgrzech, Siedmiogrodzie, Huculszczyźnie i Ukrainie. W tych ostat
nich zespołach znalazły one zastosowanie praktyczne jako rodzaj flaiszek polowych, względnie jako naczynia stołowe na napoje i dzięki temu
utrzymały się aż do końca XIX w. w użyciu powszechnemi. W czasach
najnowszych utraciły naczynia pierścieniowate prawie wszędzie swe zna­
czenie użytkowe, a utrzymują się jedynie dzięki popieraniu i krzewieniu
oryginalnego przemysłu ludowego.
Kończąc wywody niniejsze zwrócić muszę uwagę na nadzwyczajną
wprost trwałość pierścieniowatej formy ceramicznej. Począwszy od po­
łowy 3 tysiąclecia przed Nar. Chr. forma ta przetrwała aż do czasów
najnowszych, ulegając w tym długim okresie, licznym przemianom
formy i treści. Dziś jeszcze znajdujemy pierścieniowate formy cera­
miczne na tych obsizarach, gdzie pojawiły się one w czasach przed­
historycznych, że wspomnę tylko o Cyprze137), Grecji i północnych
wybrzeżach Morza Czarnego. Pozatem znajdziemy naczynia pierścienio­
wate na tych terenach, gdzie kiedykolwiek dotarły wpływy kultury
137) Ohnefalsch-Richter, Kypros. tab. CL. 22 d.

140
greckiej i rzymskiej. Na tem miejscu pragnę ponadto stwierdzić, że
formia pierścieniowata nie jest jedyną formą ceramiczną tak dziwnie
konserwatywną i trwałą. Przy dokładnem przestudjowaniu materjału
ceramicznego nowoczesnych zespołów ludowych Europy znajdziemy
z pewnością trwałych i konserwatywnych form więcej, które są żywym
dokumentem prastarych prądów kulturowych składających się na
skomplikowaną strukturę nowoczesnych zespołów kulturowych.

RÉSUMÉ.
L’objet de l’étude ci-dessus esit la question de l’origine, du développe­
ment et de l’envergure du domaine des vases en argile, dites en anneau,
ou annulaires.
Dans la première partie j’ai groupé les matériaux en deux parts
principales, soit les matériaux préhistoriques ainsi que historiques et les
■matériaux modernes. Les matériaux en question ont éîé disposés dans leurs
groupes respectifs! selon l’ordre chronologique.
La seconde partie de 1 étude embrasse l’analyse du contenu de la pre­
mière, en premier lieu l’analyse de la typologie et de la chronologie des
vases annulaires. A la suite de cet examen on a pu reconnaître trois genres
principaux de vases annulaires, soit: I. vases annulaires horizontaux
simples (Taibl. I.); IL vases annulamS pourvus à leur surface de points
saillants (Tabl. II et Eïïj; III. vases annulaires verticaux (Táhl. IV—VIII).
Dams le premier de ces groupes&n peut distinguer: 1. les vases tout simples
(Taibl. I, 1—8, 10, 11) et 2. les vases zooiuorphiques (Taibl. I, 9). A part
ceci, ce- groupe présente peu de différencieraient dans ses types. Ce genre
de vases apparaît au 3-me millénaire avant notre ère dans de de Chypre
et n’a p£s survécu à l’époque historique. Dans le second groupe on distin­
guj 1. des vases horizontaux aux points saillants qui forment des vases'
en miniature (Tabl. II.) et 2. des vases horizontaux aux points saillants
à dessin figurai (Tabl. III, 1—5, 7). Ce genre de produits annulaires ap­
paraît dans la moitié du 3-me millénaire avant J. Chr. au Chypre et revient
de temps en temps jusqu’à l’époque moderne. Au III-me groupe appar­
tiennent: 1. les vases annulaires verticaux, pourvus d’une grande anse
(Tabl. IV, V.), 2. leis vases annulaires verticaux à suspendre (Tabl. VI, VII.)
et 3. d’autres formes de vases annulaires verticaux (Tabl. VIII). Les vases
annulaires verticaux apparaissent au cours du 2 e millénaire avant J. Chr
sur les bords de la partie orientale de la Méditerranée et ont duré jusqu’à
l’époque moderne. On les rencontre présentement sur lé territoire de la
Yougoslavie, où ils portent le nom de ,.ibardade‘V (Tabl. V, 1—4), en Ukraine
dénommés „kumameć“ (Tabl. V, 5—7, 12), en Hongrie et Trainssylvande des
„kulaes“ (Tabl VI, 8—11; VII, 1—6) et en Pologne du Sud chez les 'Hout zou les des „kołacz“ (Tabl. VII, 7—9, 12). A part cela, nous les rencontrons
en Sicile, au Chypre, en Bretagne et au Maroc (Tabl. V, 10), mais, vu la
quantité insignifiante ou le manque total du matériel provenant de ces der­
nières coutrqes, je ne décris pas ces vases d’une façon détadlée.(1‘;
La troisième partie de moin étude a été consacrée à la question de la
genèse et de 1 usage pratique des vases annulaires. La forme caractéristique

141
des vases précités n’est pas due à aucune intention de créer un objet pratique,
ni au désir d’imiter en argile les formes exécutées premièrement en une
autre matière. La forme annulaire de cette céramique résulte probablement
du croisement des vases combinés (triples, quadruples etc.) avec des sou­
coupes en argile qu’on glissait soius les vases à base ronde, ou bien avec des
disques-appuis pour soutenir les vases portés sur la tête. Tant les vases com­
binés, que les disques-appuis, étaient connus aux ensembles dés céramistes
de la Méditerranée! chez lesquels apparurent pour la première fois ces vases
annulaires en argile. Voulant répondre à la question à quoi pouvaient servir
ces vases annulaires, on pourrait accepter plusieurs probabilités, dépendant
de la forme et des usages locaux. Les vases annulaires horizontaux, aux
points saillants formant dessin, avaient pu être employés en (pia lité des
„Jardins d’Adoniis“, portés sur la tête à l’occasion des processions solen­
nelles (Palestine, Tabl. III,vl, 2, 4) Les produits semblables, reposant sur
de .minces pieds, peuvent être .considérés comme dés tables de sacrifice en
miniature, déposés dans les tomban en qualité de cadeaux posthumes
(Chypre, Tabl. III, 5). D’autres formes de vases à point saillants ont pu
être aussi une forme spéciale de vases usités pour les ablutions (pièces en
forme de rhyton, Tabl. ILI, 3). Les vases annulaires simples étaient uui.&i
une céramique consacrée au culte (Table I, IV). La preuve en est en ce
qu’on les trouvait souvent dans les tombeaux et près des temples, prove1'
nant d’une époque avancée de l’empire romain. II paraît qu’au Moyen-Agé
les vases annulaires passèrent à l’usage quotidien et sont depuis, çé tempslà usités soit comme des bouteilles annulaires emportées aux champs (en
Yougoslavie, Hongrie, Transsylvanie, pays des Houtzoules, Tabl. VI, VIE),
soit comme des réceptacles ornementés pour les boissons (Yougoslavie,
Ukraine, Tabl. V.). Actuellement les ustensiles annulaires cessent d’être
employés et ne subsistent que grâce aux efforts pour propager l’art po­
pulaire.
Les vases annulaires se propagent à partir des centres situés dans la
partie Est de la Méditerranée, par l’entremise des influences des culturels:
égé'è1, grecque et romaine (Fig. 1.) et à l’époque historique se font aussi
remarquer les influences des cultures orientales (vases annulairffi à enton­
noir). A la lin je désire faire remarquer l'extraordinaire permanence du
produit céramiquïÿ annulaire. Il a subsisté depuis la moitié du 3-me millénnaire avant notre ère jusqu’à l’époque actuelle, subissant des modifica­
tions nombreuses tant par rapport à sa forme, qu’à sa destination. Nous
rencontrons encore aujourd’hui des vases annulaires là, où ils ont apparu
encore à l’époque préhistorique, ou bien là, où ils ont été entraînés grâce
aux influences de la culture grecque et romaine (Fig. 2).
‘
Sprostowanie.
Na mapce ryc. 1. zaznaczono mylnie (punkt 14) nad ujściem Dniestru Olbję,
która leżała dalej ku wschodowi, u ujścia Bohu.