17a74823eae2fcb0462747a38e7dea69.pdf

Media

Part of Stępa w Polsce / Lud, 1936, t. 34

extracted text
187

i
LEON POPIEL

STĘPA W POLSCE
(LE MORTIER À PILON EN POLOGNE)
1. Wstęp.

Pracę tu przedstawioną należy uważać za sprawozdanie z badań
nad stępą w obecnych granicach politycznych Polski. Celem zamierzonego
opracowania jest zobrazowanie całokształtu zebranego materjału, jako
podstawy dalszych zamierzonych badań, oraz przedstawienie wyników,
jakie osiągnięto przy rozpatrywaniu całego materjału przed przystąpie­
niem do jego systematycznego opracowania. Przedmiotem opracowania
jest jeden z elementów kulturowych bardzo charakterystycznych — mia­
nowicie stępa. Stępa jest to narzędzie, którego lud nasz używa przeważ­
nie do przerabiania ziarna zbożowego, następnie nasion oleistych, włókna,
kory drzewnej i soli. Stępa służy do przeróbki pewnych surowców i przy­
sposobienia ich dla celów spożywczych i gospodarskich, ma więc na
celu przystosowanie pewnych surowców czy raaterjałów w stanie suro­
wym dla celów użytkowych. Stępa ułatwia pracę człowiekowi, a przez to
zaoszczędza mu czasu i sił fizycznych, w celu zaspokojenia jego pewnych
potrzeb. Narzędzie to spełnia w zupełności swoje zadanie gospodarskie,
społeczne i techniczne, o wyraźnych cechach pomocniczych, celowych
i użytkowych — jest więc narzędziem gospodarskiem w pełnem znacze­
niu tego słowa. —• Stępa, jako narzędzie gospodarskie wynalezione i skon­
struowane przez człowieka, jest więc jego wytworem. Wytwór ten, prze­
kazywany przez tradycję z pokolenia na pokolenie, udoskonalany,
przerabiany lub redukowany pod względem kształtów, przeznaczenia
i sprawności technicznej, jest jednym z niepisanych dokumentów historji
kultury ludzkiej. Stępa, jako narzędzie gospodarskie, jest więc jedno­
cześnie objektem badań z zakresu historji kultury, jako jeden z elemen­
tów tej kultury. — Z tego względu, że w elemencie tym w sumie da się
wyróżnić i są z nim związane w przeważającej liczbie przejawy o cha­
rakterze fizycznym i technicznym, możemy ustalić, że stępa jest ele­
mentem kulturowym z zakresu kultury materjalnej.
Pod względem technicznym i konstrukcyjnym, stępa, jako narzędzie,
składa się z dwóch części. Jedna część narzędzia przedstawia się jako
masa materjałowa z ustaloną podstawą, stojąca lub leżąca. Przedewszystkiem od podstawy, a następnie w wypadku obróbki, od sposobu i zwy­
czaju obrabiania i sposobu używania, będzie uzależniony kształt, forma
i wygląd zewnętrzny tej masy. Stosownie do użytego materjału część ta
przredstawiać będzie albo kłodę dirzewną, albo blok kamienny z wyko­
nanym otworem u góry, t. zn. otwór bądź wgłębienie zawsze będzie
zrobione z wierzchu masy, zależnie od uprzednio ustalonej i wykonanej
podstawy. W części tej, najważniejszą cechą składową jest wykonalnie
w masie wgłębienie, ponieważ jest to właściwa i istotna część robocza.
Druga część przedstawia się odmiennie. Jest to samorodny kawał drzewa
lub bryła kamienna, przytem używane są albo w stanie naturalnym lub

188

zazwyczaj obrabiane celowo. Zależnie od sposobu, zwyczaju obrabiania
i sposobu użycia, będzie to tłuczek o formie kafaru bądź młota. Stępa
jest więc wówczas i tylko pod tym warunkiem narzędziem, gdy wystę­
pują i są używane w pracy jednocześnie obydwie części. Jeżeli używana
jest do pracy tylko jedna z tych części, bez uwzględnienia drugiej, to
wówczas jest to już inne narzędzie czy inne narzędzia. Natomiast te
dwie wyróżnione tu części narzędzia mogą być złączone razem w jedną
całośę, t. zn. będą wbudowane wzajemnie. Mimo tej nowej formy kon­
strukcyjnej, narzędzie nic nie straci ze swego charakteru, ani przezna­
czenia, ponieważ nie zostanie naruszona zasada jednoczesnego używania
i występowania w pracy obu części. Praca na stępie odbywa się w ten
sposób, że tłuczkiem uderza się w otwór stępy. Kierunek uderzenia bę­
dzie zawsze postępował po linji pionowej, t. j. z góry w dół. Przytem
należy wyjaśnić, że część z wgłębieniem jest częścią stałą i bierną, spo­
czywającą nieczynnie na ziemi, podczas gdy tylko tłuczek jest częścią
czynną i ruchomą, poruszany pewną siłą motoryczną. Istotniejszą więc
częścią składową ' narzędzia, z punktu widzenia konstrukcyjno-technicz
nego, będzie tłuczek, który, uderzając w otwór, kruszy znajdujący się
we wgłębieniu surowiec.
Stępę można więc zdefinjować : Stępa jest to wytwór
kulturowy, z, zakresu kultury materjalnej, który
jako narzędzie gospodarskie składa się z dwóch
zasadniczych części, a mianowicie: z części z wgłę­
bieniem — części przezńaczonejldo tłuczenia, służą­
cych do kruszenia surowca ruchem uder pniowym.
Technika użycia stępy jest więc różna od techniki użycia żarn, przy
których stosujemy ruch rozcierający *).
Stępa jest wytworem kulturowym z zakresu kultury materjalnej,
bardzo ciekawym i charakterystycznym, gdyż: 1) występuje w starych
zespołach, przytem barczo typowych i rozmaitych, i jest jednym ze
składników kultur zasadniczych, 2) posiada olbrzymi zasiąg geogra­
ficzny, oraz częstotliwość występowania w terenie. Pozwala to na przy­
puszczenie, że prześledzenie procesów kulturowych tego elementu kul­
turowego będzie względnie łatwe, a oparte na dużej ilości materjału, da
wyniki ścisłe i dokładne, 3) archaiczność i rozmaitość form tego na­
rzędzia pozwoli na wyraźne uchwycenie i powiązanie jego procesów
historyczno rozwojowych, 4) omówienie tego zagadnienia na odpowiedniem tle porównawczem, ze względu na przeznaczenie 'tego na­
rzędzia i jego zastosowanie w gospodarce ludzkiej, pozwoli również
na osiągnięcie bardzo ważnych wyników.
Do odtworzenia dziejów i procesów kulturowych tego narzędzia
jako elementu kulturowego prowadzi nas przedewszystkiem uchwycenie
tego zjawiska w przestrzeni. — Przytem należy podkreślić, że jakkol­
wiek stępa jest elementem kulturowym bardzo ciekawym i charaktery­
stycznym, nie została dotychczas opracowana należycie, a w szczegól­
ności nie została opracowana zupełnie na obszarach Polski. — Można
to wytłumaczyć zupełnym brakiem materjałów do tego zagadnienia.
’-) Definicja ta odnosi się tylko do stępy, występującej*1 na obszarze Polski
i bez uwzględnienia materjału paleoetnologicznego.

189
Dane materjałowe, odnoszące się do tego problemu, w dotychczasowej
literaturze są bardzo nieliczne. W dodatku te dane są zupełnie nieza­
dowalające i dość fragmentaryczne. W związku z tem powstała ko­
nieczność zgromadzenia odpowiedniego materjału tak przez poszuki­
wania w terenie, jak i przy pomocy odpowiednio przygotowanych
kwestjonarjuszy.1
W czasie czteroletnich żmudnych wysiłków zebrano przeszło sześć
tysięcy punktów z obszaru politycznego Polski. Zebrany materjał przed­
stawia zaś zbiór około dziesięciu tysięcy opisów poszczególnych stęp,
wraz z rysunkami, fotografjami i nieraz dokładnemi objaśnieniami.
2. Podział materjału.
Cały zebrany materjał podano na razie w stanie jakby surowym,
t. zn. bez analizy i ustalenia typologji stępy. Przy tym najprostszym,
wstępnym podziale kwestją najważniejszą będzie odpowiedź na py­
tanie, gdzie stępa występuje, la gdzie jej nie ma na obszarach Polski.
Dodatkowo zestawiono materjał, który pozwoli na ważne zorjentowanie
się co do tych obszarów, na których narzędzie to wprawdzie występuje,
ale ulega procesowi zanikania. Prócz tego podziaiu ogólnego, przepro­
wadzono częściowy podział szczegółowy na stępę i'ęczną, nożną i me­
chaniczną. Przed ustaleniem podstaw, na jakich przeprowadzony zo­
stał ten podział szczegółowy, trzeba przypomnieć formy i sposoby
pracy, jakie występują przy posługiwaniu się tem narzędziem. Prze­
prowadzony podział uzasadnia występująca tu siła motorjczna. Energja
dynamiczna, jaka pozwala na dokonanie pracy przy pomocy stępy
ręcznej i nożnej, będzie, jak wskazuje na to sama nomenklatura, praca
ludzkich rąk lub nóg. — Zarazem trzeba wyjaśnić, że praca tak na stępie
ręcznej jak i nożnej nierzadko dokonywana bywa tylko częściowo.
Istnieją mianowicie stępy ręczne, gdzie praca rąk ludzkich występuje
tylko jako ■ siła jednokierunkowa, t. zn. poruszanie i uderzanie tłucz­
kiem odbywa się tylko w dół, w kierunku ku otworowi stępy. Odcią­
ganie tłuczka w przeciwnym kierunku następuje na drodze mechanicz­
nej przy pomocy pewnego rodzaju prymitywnej sprężyny. Podobnie
jak przy stępie ręcznej, na stępie nożnej występuje praca nóg ludzkich
również jako siła działająca częściowo, tylko w jednym kierunku.
Jednakże kierunek pracy jest odwrotny jak przy stępie ręcznej. Tłuczek
względnie głowica stępora unosi się w górę przy pomocy stopy, która
naciska na przeciwległy koniec ramienia stępora, jak umocowana na
dźwigni — głowica. Opadanie stępora w dół, jak i uderzanie głowicy
w otwór stępy, odbywa się już w sposób mechaniczny. Po zwolnieniu
bowiem nacisku przez uniesienie nogi w górę, ramię wraz z głowicą
opada-samoczynnie w dół, przy wykorzystaniu w ten sposób siły bez­
władnej ciężaru własnego. Czasem występuje też naciskanie stopą tej
części dźwigni, gdzie umocowana jest głowica, w chwili opadania
w otwór stępy. Ma to na celu zwiększenie siły uderzania stępora. —
Wyróżnianie stępy ręcznej i nożnej usprawiedliwia się tylko wówczas,
gdy w pracy występuje czynne, choćby nawet częściowe działanie rąk
i nóg,— ale działanie czynnie przeważające. Przez działanie czynnie prze­

190
ważające, należy rozumieć pracę właściwą odnośnej kończyny ludzkiej.
Przy pracy właściwej rąk, np. na stępie ręcznej, pracują jednocześnie
ubocznie nogi, już choćby ze względu na konieczność utrzymania po­
stawy stojącej w pracy. Przy pracy nożnej, jako głównej czynności,
podobnier pracują jednocześnie ubocznie ręce, przy pomocy i których
pracujący trzyma się poprzeczki wbudowanej w stępę lub sznura nad
nim zawieszonego, by uchwycić równowagę i ułatwić sobie w ten sposób
pracę. — Będzie to zatem stępa właściwa. — Teraz można sprecyzować:
wyróżnienie na stępę ręczną właściwą i nożną właściwą przeprowadzono
z uwagi na występujące tu, czy stosowane w pracy, całkowite jak czę­
ściowe, ale przeważająco-czynne działanie — rąk łub nóg. Przy stępie me­
chanicznej praca odbywa się przy wykorzystywaniu, zupełnem i celowem przez człowieka, działania mechanicznego — wody lub wiatru. —
To krótkie wyjaśnienie uzasadnia dostatecznie cnarakter przeprowa­
dzonego podziału. Widać z tego jasno, że praca na stępie ręcznej
i nożnej dokonuje się przy zupełnem lub częściowem użyciu siły fi­
zycznej żywej — w tym wypadku siły fizycznej organizmu ludzkiego.
Odwrotnie więc jak przy stępie mechanicznej, gdzie praca dokonywana
jest w zupełności przez siłę martwą — a stąd, wykorzystana przez czło­
wieka celowo, działa energja natury martwej, w tym wypadku wody
lub wiatru. Stępa właściwa, tak ręczna jak nożna, będzie więc przeci­
wieństwem stępy mechanicznej.
Stąd wynikają definicje właściwej stępy ręcznej lub nożnej oraz
stępy mechanicznej.
Stępą właściwą nazywamy taką stępę, w której siłą moto­
ryczną, pozwalającą na spełnianie czynności temu narzędziu z góry
przeznaczonych, będzie zupełnie lub częściowo czynną sda ■fizyczna
natury żywej, t. j. siły fizyczne istoty ludzkiej. A będzie to:
•stępa ręczna, czyli taka stępa, w której siłą motoryczną pozwalającą na spełnianie czynności temu narzędziu z góry przeznaczonych
będzie zupełna lub częściowa, przytem przeważająco-czyima siła rąk
ludzkich, t. ,j. siła fizyczna natury żywej. Albo też będzie to:
stępa nożna, czyli taka stępa, w której siłą motoryczną pozwa­
lającą na spełnianie czynności temu narzędziu z góry przeznaczonych,
będzie zupełna lub częściowa, przytem przeważające -czynna siła nóg
ludzkich, t. j. siła fizyczna natury żywej.
Stępą mechaniczną nazywamy taką stępę, w której siłą
motoryczną pozwalającą na spełnianie czynności temu narzędziu z góry
przeznaczonych będzie w zupełności i jedynie czynną, celowo wyko­
rzystana przez ’ człowieka siła natury martwej, t. j. siła mechaniczna
natury martwej, jak np. woda lub siia wiatru.
Zatem cechą charakterystyczną przyjętego podziału będzie wystę­
pująca tu siła motoryczną. Podział na stępę ręczną i nożną było to wy­
różnienie dotychczas najsilniej narzucające się wszystkim zbierającym
materjał terenowy, chociaż bez właściwego uzasadnienia, jako ujęcie
najprostsze. W związku z 'tern/takie wyróżnienie podziałowe było naogół uwzględniane przez wszystkich jako zasadnicze z punktu widzenia
typologji. Pogląd ten należy uważać jednak za błędny. Narazić, przed
ustaleniem i przeprowadzeniem ścisłej i właściwej typologji, ten wy-

191
różniany dotychczas podział można zatrzymać, tem bardziej, że ze
względu na występującą tu siłę motoryczną ma on pewne uzasadnienie.
Wyróżnienie to zostało więc i 'tu uwzględnione, choć należy wyraźnie
podkreślić, że nie jest ono jednoznaczne z podziałem ściśle typologicz­
nym narzędzia. Jako kry terjuin podziałowe przy ustalaniu różnic typo­
logicznych służy bowiem w pierwszym rzędzie forma zewnętrzna na­
rzędzia. Dlatego, z punktu widzenia typologicznego, przy bliższem i do­
kladném rozpatrzeniu tego zagadnienia na podstawie zgromadzonego
materjału, podział, jaki tu został przeprowadzony, nić przedstawia się
w pełni ścisły. Stępa nożna w zasadzie, a czasem i stępa ręczna, repre­
zentują narzędzia proste,1 pojedyncze, ale nieraz przytem posiadają
w swej konstrukcji pewne udoskonalenia techniczne, pewnego roazaju
mechanizmy w znaczeniu techricznem. Przy bliższem rozpatrzeniu tej
kwestji, z punktu widzenia typologji właściwej, niewątpliwie okaże się,
że pewne typy stępy, względnie formy proste, pierwotne, przez wykrzyżowanie się i zróżnicowanie stworzyły pewien protorodzaj, który
udoskonalony technicznie lub wyposażony w konstrukcję pozwalającą
na wykorzystanie sił mechanicznych, dał podstawę do sformowania się
nowego rodzaju stępy właściwej — jak nożna z reguły, a ręczna w po­
szczególnych wypadkach. — Nie można zatem narazie mówić o typife.
Typ, to będzie suma chronołogiczno-rozwojowa szeregu składowych,
odcinająca się zupełnie wyraźnie od takiej samej sumy, ale zupełnie
innych składowych. Dopiero suma cech pierwszorzędnych stanowić
może o wyróżnianiu typu. — Ale przy rozpatrywaniu materjału nie
znaleziono danych, które wskazywałyby na odrębne i samorzutne po­
wstania narzędzia takiego' - - juk stępa nożna w tej formie, jak ją się widzi
w terenie. Zastosowanie w pracy przy narzędziu w miejsce rąk — nóg,
lub odwrotnie nie dowodzi niczego rzeczowego, by mówić o typie.
Trafiają się bowiem np. stępy o konstrukcji zupełnie identycznej jak
nożna, ale poruszane są zapomocą rąk umyślnie dostosowaną tu korbą
lub dźwignią. Nie można więc, narazie przynajmniej, mówić o typie
stępy ręcznej lub typie stępy nożnej. Jedyne określenie, jakie tymczasem
można uważać za słuszne, to będzie: stępa ręczna i stępa
nożna, bez określenia dodatkowego — „typ“. — Odnosi się to jedno­
cześnie i do stępy mechanicznej.
W związku z tem tymczasowem segregowaniem materjału został
wydzielony materjał, który zachował się w tradycji ludowej. Materjał
ten przedstawia zaczątek, a raczej część podstawową materjału, dla
przeprowadzenia dalszych badań historyczno-rozwojowych i genetycznohistorycznych nad stępą w Polsce i stępą w zasięgu światowym. Mate­
rjał ten będzie więc jednocześnie w pewnym stopniu podbudową dla
zagadnień paleoetnologicznych.
3. Opracowanie materjału.
Celem opracowania tak bogatego ilościowo materjału musiano
przystąpić dt, jego systematycznego ułożenia, by nie stracić orjentacji
w całości i nie przeoczyć najilrofcniejßzyah nawet faktów. Materjał został
więc ułożony alfabetycznie, poszczególnemi województwami, w zakresie

192
zaś województw alfabetycznie powiatami. Poszczególne punkty materjałowe zamknięte zostały zatem w szeregi powiatowe i wojewódzkie.
Następnie poszczególne punkty materjałowe ujęto w poszczególne
punkty rozprzestrzenienia geograficznego —Wymaga to dokładniejszego
omówienia. —[ Galem zgromadzenia materjału przeprowadzano badania
terenowe, rozsyłano kwestjonarjusze i wykorzystano zbiory muzealne
W ten sposób otrzymano, prawił^’zawsze lub dość często, dwie, trzy
bądź więcej odpowiedzi, a też informacji w sprawie stęp znajdujących
się w jednej miejscowości. Z tego względu, że badania nad stępą narazić
nie szły w kierunku typologicznym, ale głównie miały przedstawić roz­
przestrzenienie geograficzne tego elementu kulturowego, materjał więc
tak ułożono, by każdej chwili można go zmapować, oraz każde zagad­
nienie wykreślić na mapie. Aby uskutecznić takie ujęcie terytorjalne,
które dawałoby łatwy przegląd i sprawne operowanie materjałem, oka­
zało się koniecznem podzielenie całego obszaru Polski na pewne odcinki
i sekcje. Najdogodniejszym i najbardziej naturalnym podziałem terytorjalnym, któryby się do tego nadawał — to podział administracyjny.—
Z tych powodów poszczególne odpowiedzi umieszczano pod odpowied
nią nazwą województwa, zależnie od tego, z którego pochodziły. Po­
dobnie porządkowano je w związku z segregowaniem odpowiedzi w od­
cinkach powiatowych. Wreszcie, jeżeli tych odpowiedzi pochodzących
z jednej miejscowości było więcej jak jedna, zgrupowane zostały pod
nazwą tej jednej miejscowości. W wyniku, poszczególne odpowiedzi
czy informacje w sprawie stęp, a raczej (jeżeli użyty zostanie dogod­
niejszy termin) poszczególne punkty materjałowe zostały podporządko­
wane odpowiednim punktom rozprzestrzenienia geograficznego. Oczy­
wiście, gdy punktów materjałowych było więcej jak jeden, to również
zostały ujęte tylko przez jeden punkt rozprzestrzenienia geograficznego —
zostały więc poprostu zgrupowane pod jednym punktem rozprzestrze­
nienia. Zkolei punkty rozprzestrzenienia geograficznego zaopatrzono
liczbami porządkowemi, czyli każda miejscowość otrzymała swój osobný
numer porządkowy. Numeracja ustalona została dla każdego woje­
wództwa osobno. Mianowicie numeracja poszczególnych punktów roz­
przestrzenienia geograficznego w zakresie każdego poszczególnego wo­
jewództwa zaczyna się zawsze od 1 do x, przy zachowaniu porządku
alfabetycznego powiatów, też w ramach danego województwa. Nume­
racja miejscowości nic nie traci zatem na ciągłości, a jednoczesny układ
alfabetyczny powiatów ułatwia szybkie odszukanie danej miejscowości
(puiiktu kartograficznego) na siatce kartograficznej odpowiedniego
województwa. Orjentowanie się w granicach powiatu jest o wiele ła­
twiejsze i szybsze. Jednocześnie takie systematyczne ujęcie punktów
materjałowych dozwala pełne panowanie nad całością materjału, a przytem stwarza trwałą podstawę metodyczną — do opracowania tak dużych
zbiorów. Tak systematycznie ułożony materjał ujęto w dalszym ciągu
w formę zestawienia tabelarycznego. — Dla każdego województwa takie
zestawienie sporządzono osobno. Zestawienie tabelaryczne przedstawia
się w ten sposób, że na linji poziomej układu wydzielono rubryki, w któ­
rych wpisywano za porządkiem: liczbę porządkową, powiat, nazwę
miejscowości i t. d. Równocześnie uprzednio uporządkowany materjał,

193
jak podano wyżej, notuje się na linji pionowej układu — według usta­
lonej już numeracji i w układzie powiatowym, a w porządku alfabe­
tycznym — w kierunku z góry w dół. Po takiem przygotowaniu tabeli
można już przystąpić do opracowania pewnego zagadnienia bądź faktu
wiążącego się z przedmiotem opracowania, w tym wypadku rozmie­
szczenia terenowego stępy ręcznej, nożnej, mechanicznej i t. p. Przy ta­
kiem postępowaniu i dalszem opracowywaniu zagadnień łączących się
z tematem pracy, czy wchodzących w zakres pracy, powiększa się ilość
rubryk na linji poziomej tabeli, zależnie od ilości interesujących nás
kweslyj, które mają być opracowanie i dla którycfh podjęto pracę ba­
dawczą. W] wypadku zwiększania się materjału, punktów materjałowych, punktów rozprzestrzenienia — przedewszystkiem, powiększa się
ilość punktów na linji pionowej układu. — W tabeli, dostosowanej do
tej pracy, wprowadzono rubryki następujące: brak stępy, stępa ręczna,
stępa nożna, stępa mechaniczna. — Odpowiednio do obserwowanych
faktów, przy ponownem przeglądaniu uporządkowanego już materjału,
wpisujemy znajdowane informacje w odpowiednie rubryki. W miejscu
skrzyżowania się pewnej znalezionej adnotacji materjałowej, dla której
przygotowano odpowiednią rubrykę, z miejscowością, z której ta ad
notacja pochodzi — wpisuje się odpowiedni znak. Na tej drodze cały
materjał, część materjiału lub tylko jakieś zagadnienie zaczerpnięte
z tego materjału, przygotowane są do ujęcia kartograficznego. — Dla
zilustrowania i dostatecznego wyjaśnienia podany zostaje poniżej wzói
tabeli względnie zestawienia materjału w formie tabelarycznej.
Województwo białostockie.
L. p.

Powiat

Nazwa
miejscowości

Brak
stępy

1.

Augustów

Sztabin

2.

»

Dębowo

+

3.

»

Sucha Wieś

+

Stępa
ręczna

Stępa
nożna

Stępa
mecha­
niczna

i t. d.

+
+
+

it.d.

Z powodu trudności techniczno-wydawniczych, szczególnie dużego
kosztu, nie ogłoszono ani tych tabel, ani map pomocniczych z numero­
wanymi punktami, a podano jedynie wyniki tych przygotowawczych
prac.
Po tem ujęciu tabelarycznem materjału przystąpiono do przedsta­
wienia zagadnień na mapach województw. Każda miejscowość zaopa­
trzona poprzednio odpowiednią liczbą porządkową, zaznaczona została
13
Lud T. XXXIV.

następnie w miejscu swego położenia geograficznego — na mapie punk­
tem, przy którym zamieszczono jednocześnie numer porządkowy, oupowiadający tej miejscowości Wykonanie tych miap pomocniczych było
przyczyną nowych trudności. Trudności te powstały w związku z iden­
tyfikowaniem szeregu miejscowości. — Nierzadko nazwa podana w kwestjonarjuszu pewnej miejscowości nie była zgodna z podaną na ma­
pach czy słownikach geograficznych, któremi posługiwano się przy
wykreślaniu map pomocniczych (patronów). Główną mapą pomocniczą,
którą posługiwano się przy wykonaniu map etnograficzych, była E. Ro­
mera „Polska mapa topograficzna “, podziałka 1: 600.0002). Mapa ta
okazała się niewystarczającą, ponieważ wielu drobnych miejscowości
nie uwzględnia ona, a spora ilość miejscowości zamieszczona na tej ma­
pie podana została całkiem odmiennie w porównaniu z nazwami miej­
scowości podawanemi w kwestjonarjuszach i odpowiedziach. Trzeba
więc było uzgadniać i uzupełniać dane topograficzne. Różnice, jakie
stąd powstały, zaznaczone są w wykazie miejscowości, który to wykaz
daje jednocześnie zestawienie materjału uwzględnionego na zredagowa­
nych 26 mapach. Dla zidentyfikowania nazw topograficznych podano
w nawiasie źródło, według którego przyjęto nazwę danej miejscowości
w wypadku rozbieżności. Z powodu trudności i niemożności ustalenia
prawdziwej nazwy zamieszczano nierzadko dwie nazwy kolidujące.
Przytem jedna, ujęta w nawiasie, z podaném jednocześnie źródłem,
przeciwstawiona jest drugiej nazwie, wymienionej w kwestjonarjuszu
lub udzielonej informacji terenowej. — Dla odszukiwania drobnych a też
niezaznaczonych miejscowości na mapie E. Romera — podobnie jak
i ustalania rozbieżności nazw topograficznych, posługiwano się nastę­
pującemu źródłami: Ogólnie, dla całego obszaru Polski, „Słownik Geo­
graficzny“ 3), Mapy Wojsk. Inst- Geograficznego 1 : 300.000 i 1 : 100.000,
wszystkie jakie dotychczas zostały wydane4). Dla obszarów Małopolski
mapy austrjackiego sztabu generalnego 1 : 75.0005). Dla obszaru b. za­
boru rosyjskiego mapy K. d. w. R. 1 : 100.0006), mapa województw
centralnych i wschodnich7) i skorowidz miejscowości8). Dla obszarów
b. zaboru niemieckiego mapa 1 : 100.000 9). Przy pomocy tych źródeł
2) Polska mapa topograficzna, komunikacyjna i administracyjna, oraz „Sko­
rowidz miejscowości“, pod redakcją E. Romera. Lwów - Warszawa 1929. Wyd.
Książnicy-Atlas.
3) Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów Słowiańskich,
pod redakcją B. Chlebowskiego. Warszawa r. Ii8®0/1904, (om I—XV i dodatek.
4) Mapy specjalne 1 : 100.000 i mapy generalne 1 : ‘300.000 wydane przez Woj­
skowy Instytut Geograficzny w Warszawie.
5) Spezialkarte 1 : 75.000, herausgegeben von d k. u. k. Militärgeographischen
Institute. Wien.
®) Karten des westlichen Russlands 1 : 100.000, herausgegeben von d. Karto­
graphischen Abteilung der König. Preuss. Landesaufnahme, Rerlin.
7) Województwa centralne i wschodnie Rzeczypospolitej Polskiej. Mapa oraz
Skorowidz miast i gmin wiejskich. Warszawa lOiiG. Wyd. przez Główny Urząd Sta­
tystyczny.
8) Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Wyd. przez Główny
Urząd Statystyczny, tom I—XVI. Warszawa 1924/1926.
B) Mapy 1 : 100.000, herausgegeben von d. Kartographischen Abteilung der
König. Preuss. Landesaufnahme. Berlin.

195
i mapy topograficznej wykonano mapy pomocnicze dla każdego woje­
wództwa osobno, które otrzymały nazwę patronów. Patrony, wykonane
w podziałce jak mapa topograficzna E. Romera 1 : 600.000; —służyć będą
stale do opracowania całości zagadnień związanych ze stępą, występu­
jących na obszarach Polski. W miarę powiększania się materjału będą
uzupełniane. Narazie, również z powodu trudności techniczno-wydaw­
niczych i znacznych kosztów, nie mogą być na tem miejscu publiko­
wane. Patrony te służyły więc za podstawę do opracowania map anali­
tycznych poruszonych zagadnień, a każde zagadnienie otrzymało osobne
znakowanie. Mapy analityczne wykonano też w podziałce 1 : 600.000,
jak patrony, dla każdego województwa osobno. Z tych ostatnich otrzyma­
no mapy analityczno-syntetyzujące| — wykreślone na siatce 1 :3.000.000
E. Romera10);—.przedstawiające zasięgi wydzielonych tu drogą podziału
kwestyj, dotyczących stępy, ale już z całego obszaru Polski. Dla każ­
dego zasięgu wykonano osobną mapę. W tej samej podziałce wyryso­
wano mapę syntetyczną, na której zestawiono wszystkie razem wyróż­
nione zasięgi z całego obszaru Polski w jedną całość.
4. Wykaz miejscowości uwzględnionych na mapach.
I. BRAK STĘPY
1. Województwo białostockie.
Powiat Augustów: Hołynka, Nowinka, Łosośna, Białobrzegi, Bargłów. —
Powiat Białystok: Białystok, Dobrzyniewo, Choroszcz, Starosielce, Lewicka,
Trzacianne, Czarna Wieś, Zabłudów. — Powiat Bielsk Podlaski: Czeremcha,
Ciechanowiec. — Powiat Grodno: Grodno, Ejsymonty Wielkie, Żydomla,
Kopciówka, Imdura, Jeziory, Wiercieliszki, Hołynka, Brzostowica st. kole­
jowa, Hoża, Kamionka. — Powiat Łomża: Jedwabne, Kolno, Wincenta, Mały
Płock. Łomża, Rutki. — Powiat Ostrołęka: Czerwin. — Powiat Ostrów Mazo­
wiecka: Komorowo, Długosiodło. •— Powiat Sokółka: Korycin..— Powiat
Wołkowysk: Piaski, Krzemienica, Roś, Werejki.
2. Województwo kieleckie.
Powiat Będzin: Milowice, Wojkowice Kościelne, Czeladź, Dąbrowa Gór­
nicza, Będzin, Bobrowniki, Dębowa Góra, Grodziec, Gołonóg, Kazimierz (Ko­
palnia), Klimontów, Łagisza, Łosień, Maczki, Piaski, Niwka, Sarnów, Sączów,
Zagórze, Strzemieszyce Wielkie, Wojkowice Komorne, Ząbkowice. — Powiat
Busko (Stc'pnic'ki): Dobrowoda, Nowy Korczyn, Zborów, Pawłów, Stopnica,
Pacanów, Oleśnica, Niziny, Kurozwęki, Szydłów, Rączyce, Chmielnik. — Po­
wiat Częstochowa Panki, Wancerzów, Hutki, Kłobuck, Krzepice, Kamienica
Polska, Mykanów, Miedźno, Blachownia, Parzymiechy, Przystań, Puszczew,
Rędziny, Gnasizyn, Wrzosowa, Janów, Popów, "Mstów. — Powiat Iłżedki
(Wierzbnik) : Ciepielów, Iłża, Kazanów, Lubienia, Lipsko, Mirzec, Wąchock,
l0) E. Romer: „Atlas konturowy Polski“. Polska polityczna. Wyd. KsiążnicyAtlas. Lwów 1932.

13*

196
Sienno, Rzeczniów, Chotcza. — Powiat Jędrzejów: Jędrzejów, Brzegi, Mało­
goszcz, Lasochów, Wiśnicz, Góry-Lasochowskie, Nagłowice, Niegosławice,
Oksa, Sobków, Warzyn, Wodzisław, Złotmiki, Motkowice. — Powiat Kielce:
Morawica, Chęciny, Niewachlów, Bodzentyn, Białogon, Piekoszów, Suche­
dniów. — - Powiat Kozienice: Susko-Wola, Głowaczów, Zwoleń, Grabów n/Pilicą, Jedlnia.— Powiat Miechów: Słomniki, Racławice, Proszowice, Pałecznica,
Michałowice, Miechów, Luborzyca, Książ Wielki, Igołomia, Charsznica, Brzą-'
sko-Nowe, Wielkanoc.— Powiat Olkusz : Olkusz, Bolesław, Siemiozno, Jangrot,
Klucze, Ogrodzieniec, Żarnowiec, Pilica, Sławków, Skała, Sułoszowa, Wol­
brom, Piradła, Zarzecze. — Powiat Opatów: Raków, Iwanice, Malkowice na
Brzegach, Ostrowiec, Waśniów, Kumów. — Powiat Opoczno: Błogie, KIwów,
Odrzywół, Opocizno, Bukowiec, Gawrony, Paradyz, Wielka Woila, Niewierszyn,
Poświętne, Przysucha, Skrzyńsko, Żarnów, Białaczów, Białobrzegi, Drzewica,
Gielniów, Kocytków, Wąglany, Służno. — Powiat Pińczów: Chroberz, Dzia­
łoszyce, Góry, Kazimierza Wielka, Kije, Kolosy, Koszyce, Kościelec, Opato­
wiec, Pińczów, Skalbmierz, Złota. —- Powiat Radom: Radom, Białobrzegi,
Firlej, Jedlińsk, Jedlnia, Jastrząb, Zakrzew (R), Orońsk (R), Przytyk, Potwo­
rów, Stromiec, Skaryszew, Wyśmierzyce, Wieniawa, Wierzbica, Wolanów. —
Powiat Sandomierz: Lipnik, Rytwiany, Jurfcowice, Sandomierz, Staszów, Po­
łaniec, Bogorja, Klimontów, Zawichost, Obrazów, Osiek. — Pcwiat Włoszszowa: Secemin, Lelów, Włoszczowa, Słupia, Oleszno, Radków, Irządze,
Szczekociny, Chrząstów. — Powiat Zawiercie: Zawiercie, Kromołów, Mysz­
ków, Poraj, Poręba, Siewierz, Żarki, Koziegłowy.
3 Województwo krakowskie.
Powiat Bochnia: Bochnia, Połom Duży, Kolanów, Kobyle, Cichawka. —
Powiat Brzesko: Bieśinik, Biesiadki, Będzieszyna (Będziszyna, R), Borowa,
Czchów, Dzierżaniny, Drużków Pusty, Dobrociesz, Faściszowa, Gosprzydowa,
Iwkowa, Gnojnik, Kąty, Kończyska, Lusławice, Milówka, Okocim, Brzesko,
Olszowa, Paleśnica, Piaski-Drużków, Ruda Kameralna, Stróże, Słona, Wola
Stróżka, Zdonia, Uszew, Zawada Uszewska, Pojawię, Połom Mały, Porąbka
Iwkowska. Tworkowa, Wojnicz, Wytrzyszczka, Żerków. — Powiat Chrza­
nów: Krzeszowice, Dąbrowa, Szczakowa, Siersza, Nowa Góra, Chrzanów,
Płaza, Myślachowice, Jaworzno, Libiąż, Lipowiec, Trzebinia, Chełmek,
Dąb. — Powiat Kraków: Buków, Czołówek, Kościelniki, Koźmice Wielkie,
Krzyszkowice, Gaj, Lusina, Olszanica, Piekary, Przeginia Duchowna, Prokocim, Przewóz, Rożnowa, Skawina, Sworzowice, Węgrzyce, Wola Justowska,
Wołowice, Baczyn, Borek Szlachecki, Brzegi, Brzoskwinia, Grajów, Kamień,
Suchoraba, Włosań, Modlniczka, Zborówek, Więckowice, Sławkowice, Radziszów, Opatkowice, Mogiła, Lednica Górna, Modlnica. — Powiat Limanowa:
Bałażówka, Chyżówki, Dobra, Glisne, Góra Św. Jana, Jadamwola, Janowice,
Jasna Podłopień, Jastrzębie, Jodłownik, Kamienica, Kamionka Mała, Kanina,
Sasina Wielka, Kasinka (Mała), Kostrza, Koszary, Krasme-Lasocice, Krosna,
Laskowa, Limanowa, Lipowe, Łętowa, Łostówka, Męcina, Młynczyska,
Młynne, Mordarka (Sarysz), Mstów, Mszana Dolna, Owieczka, Piekiełko,
Pisarzowa, Podobin, Pogorzany, Półrzeczki, Porąbka, Poręba Wielka, Prze­
noszą, Przyszowa, Roztoka, Rupniów, Rybie Nowe, Rybie Stare, RzeczkiLipie-Sadki, Siekierczyna, Skrzydlna, Słomka, Słupia, Stara Wieś, Stróża,

197
Strzeszyee, Świdnik, Szczawa, Szczyrzyce, Tymbark, Szyk, Ujanowice, Wo­
łowa Góra, Wilczyce, Wiłkowisko, Wola Skrzydlańska, Wysokie, Zalesie,
Zamieście, Zasadne, Zawada, Zawadka, Zbludza. — Powiat Mielec: Blizna,
Błonie,. Borki Nizińskie, Cyranlka, Dąbrówka Wisłocka, DąbifJ Gawłuszo­
wice, Goleszów, Jamy, Mielec, Piechoty, Podleszany, Przecław, Rożniaty,
Rzochów, Szydłowiec, Toporów, Tuszów Kolonja, Wola Chorzelowska, Wola
Mielecka, Wola Otołężka, Wola Wadowska, Zaduszniki, Złotniki. — Powiat
Nowy Sącz: Nowy Sącz. — Powiat Nowy Targ: Jurgów, Raba Wyżna, Za-

WOJ. BIAŁOSTOCKIE

O

ň

WYSTĘPUJE RĘCZNA
••

NOŻNA

RĘCZNA ! NOŻNA

O O

+ NIE WYSTĘPUJE

1. Mapa różnych odmian stępy w województwie białostockiem. — Carte des variantes
de mortier à pilon dans la voïévodie de Białystok.

kopane, Rabka, Chochołów, Czarny Dunajec, Szczawnica, Czorsztyn, Białka,
Groń, Leśnica, Gronków, Czarna Góra. — Powiat Tarnów Tuchów, Tarnów,
Bogoniowice, Brzozowa, Bukowiec, Chyszów, Dąbrówka Tuchowska, Jamna,
Janowice, Jastrzębia, Jodłówka Tuchowska, Joniny, Kąśna Górna, Koszyce
Wielkie i Małe, Krzyż, Łowczów, Łowczówek, Meszma Opacka, Meszna Szla­
checka, Piotrowice, Pleśna, Radlna, Siekierczyna, Świebodzin, Tarnowiec,
Tursko, Wróblowice, Zabłędza, Zawada, Zbylitowska Góra, Zgłobiec. — Po­
wiat Wadowice: dachówka.

198
4. Województwo lubelskie.
Powiat Biała Podlaska: Łomazy, Rokitno. — Powiał Biłgoraj: Sól. —
Powiat Chełm Lubelski: Kol. Leśniowice, Kukawka, Janówka, Kol. Wierz­
bica, P lisków, Kumów, Siejec. — Powiat Hrubieszów: Mieniany. — Powiał
Krasnystaw: Wesołówka, Maciejów, Krynica, Ostrów Krupski, Krupę. — Po­
wiat Lublin: Jakubowice Murowane, Brzeziny, Konopnica. — Powiat Radzyń
Podlaski: Radzyń Podlaski, Wohyń, Kąkolewica. — Powiat Siedlce: Mokobory, Wodynie, Stara Wieś. — Powiat Węgrów: Węgrów i cały powiat.
5. Województwo lwowskie.
Powiat Bobrka: Chlebowice Wielkie, Wybrańów-ka. — Powiat Krosno:
Cergowa, Dukla, Jasionka, Lipowica, Sulisitrowa, Trzaciana, Miejsce Piastowe,
Chorkówka. — Powiat Lwów: Rzęsna Polska, Rzęsna Ruska. — Powiat
Lesko: Baligród. •— Powiat Przemyśl: Riżankowice, Przemyśl. — Powiat
Przeworsk: Mikulice, Krzeczowice, Siennów, Łopuszka Mała, Żuklin, Mar­
kowa. —- Powiat Turka: Tarnawa Niżna.
6. Województwo łódzkie.
Powiat Brzeziny: Niebrów, Rochna. — Powiat Koło: Tury, Sompolno. —
Powiat Konin: Konin, Tuliszków. — Powiat Łask: Drzewociiny, Luciejów. —
Powiat Łęczyca: Krasnodęby-Nowe, Ozorków. — Powiat Łódź: Łódź. — Po­
wiat Piotrków: Sulejów, Apolinów, Wolbórz, Bogusławice, Golesze, Ostrów. —
Powiat Radomsko: Pajęczno, Soborzyce, Sulmierzyce. — Powiat Sieradz:
Brąszewice, Ligota, Złoczew. — Powiat Wieluń: Chotynin, Łubnice. — Po­
wiat Turek: Turek.
7. Województwo nowogródzkie.
Powiat Baranowicze: Żeleźnica. — Powiat Nowogródek: Nakryszki,
Niehrymowo, Lubcz (Sł. i R). — Powiat Słonim: Trybuszki, Rochotna, Kuryłowieze, Kozłowszczyzna, Jezierinica (R), Sieńkowszczyzna (R), Hawinowicze, Kościeniewo (R), Albertyn, Hołynka. — Powiat Szczuczyn: Kamionka,
Ostryna.
8. Województwo poleskie.
Powiat Kossów Poleski: Nieohaozewo, Kossów. —■ Powiat Prużana: Bereza Kartuska. — Powiat Stolin: Kołodno.
9. Województwo pomorskie.
Powiat Brodnica: Kawki. — Powiat Chełmno: Chełmno i na terenie
całego powiatu. — Powiat Chojnice: Brzeźno Szlacheckie, Łąkie, Ostrowite,
Prądzona, Borowy Młyn. — Powiat Działdowo: Iłowo, Koszelewy, Dębień,
Działdowo. — Powiat Grudziądz: Grudziądz (miasto i powiat). — Powiat
Kartuzy: Sulęczyno, Szymbark, Stężyca, Żukowo, Przyjaźń, Łapin, Niestępowo, Sulmin, Wygoda, Kokoszki — Powiat Kościerzyna: Skarszewy, Stara
Kiszewa, Nowa Karczma. — Powiat Nowe Miasto: Wawrowice, Lubawa, Nowe

199
Miasto, Rodzoine, Radomiro. — Powiat Sępolno: Sępolno i na terenie całego
powiatu. — Powiat Starogard: Skórcz (SŁ) Skurcz (R), Lubuchowo, Osieczno,
Leśna Jania, Starogard, Zblewo. — Powiat Świecie: Lniano, Półwieś, Dą­
brówka, Stary Młyn, Mała Karczma, Ostrowite. — Powiat Tczew: Gniew,
Janowo, Miłobądź, Nowa Cerkiew, Pelplin, Gorzędziej, Socho1.strzygi, Tczew,
Turze, Czatkowy, Gołębiewko, Opalenie. — Powiat Tuchola: Tuchola, Śli­
wice, Gostyczyn (Gostycyn, R), Bysław — Powiat Wejherowo: Strzepez,
Wielki Kack, Kolibki, Mały Kącik, Orłowo Morskie, Hel, Puck, Rumja, Za­
górze, Łebno.

WOJ. KIELECKIE
O WYSTĘPUJE’RĘCZNA
ů

«

NOŻNA

□

■»

RĘCZNA ! MECHANICZNA

O

•*

RĘCZNA! NOŻNA

+ +f<

Ł WYSTĘPOWAŁA.-NOŻNA
•
»
RĘCZNA
« WYSTĘPOWAŁA > NOŻNA
® A WYSTĘPUJE-RĘCZNA

i v~-

+ NIE WYSTĘPUJE .

> +

2. Mapa różnych odmian stępy w województwie kieleckiem. — Carte des variantes
de mortier à pilon dans la voïévodie de Kielce.

10. Województwo poznańskie.
Powiat Bydgoszcz: Nowawieś Wielka, Ślesin, Mąkowarsko, Fordon, So­
lec Kujawski, Koronowo, Bydgoszcz. —- Powiat Chodzież: Chodzież, Margo­
nin, Szamocin, Budzyń, Ujście. — Powiat Czarnków: Stępy Młyn, Czarnków,
Sarbia, Lubasz, Drawsko. — Powiat Gniezno: Gniezno (miasto i powiat),
Kłecko, Kiszkowo, Łubowo, Witkowo, Czerniejewo, Mielno. — Powiat Ino­
wrocław. Inowrocław (miasto i powiat), Gniewkowo, Dąbrowa Biskupia,
Złotniki Kujawskie, Rojewo, Kruszwica. — Powiat Jarocin: Mieszków, Chy­
tre w, Skoraczew, Panienka, Góra, Łobzowiec, Wojciechowo, Kotlin, Żerków,

200
Pleszew, Nowe-Miasto, Robaków, Sobótka, Gołuchów, Jarocin. — Powiat
Kępno: Kępno, Podzamcze, Opatów, Laski, Rychtal, Słupia, Ostrzeszów, Do­
ruchów, Grabów, Kobyla Góra. — Powiat Kościan: Donatowo, Morowica,
Kościan, Kiełczewo, Lu'boisiz Stary, Śmigiel, Kamieniec, Wjianowo, Łęki
Wielkie, Puszczykowo, Parzęczewo, Konojad, Maksymiljanowo, Jaskórki,
Kotusz, Czempiń, Wielichowo. — Powiat Leszno: Mórkowo (Morkowo, R),
Osieczna, Krobia, Rokosowo, Pępowo, Piaski, Grotniki. — Powiat Między­
chód: Ryżyn, Orzeszkowo, Międzychód, Sowia Góra, Lewice, Sieraków,
Kwilcz. — Powiat Mogilno: Gębiec, Chełmec, Trzemeszno, Wójcin, Strzelno,
Mogilno, Pakość. — Powiat Nowy Tomyśl: Nowy Tomyśl, Stefanowo, NowaWieś Zbąska, Perzyny, Grodzisk Wielkopolski, Buk, Miedzichowa, Lwówek,
Chmielinko, Konin, Brody, Kośliin, Opalenica, Granowo, Sątopy, Białawieś,
Bukowiec, Głupoń. — Powiat Oborniki: Rogoźno, Połajewo, Ryczywół, Obor­
niki, Murowaina-Goślina. — Powiat Ostrów Wielkopolski: Fabianów, Weistrza.*— Powiał Poznań: Potznań-miasito, Naramowice-Poznań, Główna-Poznań,
Dębiec-Poiznań, Starołęfca-Poznań, Swarzędz, Owińska, Srchylas, Rofcitnica,
Tarnowo, Dopiewo, Fabianowo, Puszczykowo, Stęszew, Chomencice. — Po­
wiat Rawicz: Zakrzewo. — Powiat Środa: Śrem, Międzychód, Bodzyniewo,
Małpki, Morka, Ma słowo, Nowieczek, Ostrowieczno, Dolsk, Mosina, środa,
Witowo, Trzek, Kostrzyn, Nekla, Doliwiec Leśny, Zaniemyśl, Książ, Kórnik. —Powiat Szamotuły: Szamotuły, Pniewy, Kazimierz, Chojno, Obrzycko, Wronki,
Ostróg, Duszniki, Sękowo, Podrzewie. — Powiat Szubin: Łabiszyn, Szubin,
Kcynia. — Powiat Września: Powidz, Września, Strzałkowo, Miłosław, Borzykowo. — Powiat Wągrowiec: Skoki, Mieścisko, Gołańcz. — Powiat Wy­
rzysk: Nakło; Sadki, Mrocza, Miasteczko, Wysoka, Łobżenica, Gleśno — Po­
vídat Wolsztyn: Wolsztyn, Borują Kościelna, Rakoniewice, Kaszczor, Dąbrowa
Nowa, Solec, Wroniawy, Widzin Stary, Solec Nowy, Borki, Obra, Obra Nowa,
Stradyn, Widzin Nowy, Kłębowo, Mochy, Łąkie. — Powiat Żnin: Rogowo,
Janowiec, Żnin.
11. Województwo stanisławowskie.
Powiat Dolina: Wyszków, Osmołoda. — Powiat Kałusz: Niebyłów, Zawój,
Krasna, Słoboda Niebyłowska, Jasień, Śliwki. — Powiat Kołomyja: Debesławce, Trościamka, Pilipy. — Powiat Kosów: Kuty, Kuty Stare, Słobódka,
Tudiów, Rożen Mały, Pistyń. — Powiat Tłumacz: Lackie Szlacheckie, Worona, Winograd, Markowce, Czarnołoźce, Stryhańce.

12. Województwo śląskie.
Powiat Bielsko: Strumień, Zabłocie, Zbytków, Bąków, Dziedzice, Bielsko,
Kamienica, Mikuszowice, Bystra. — Powiat Cieszyn: Cieszyn, Istebna, Ka­
czyce, Ogrodzona, Kisielów, Krasna, Gumna, Kostkowice, Łączka, Brzezówka,
Pogwizdów, Haźlach, Puńców, Dzięgielów, Leszna Górna, Mnisztwa. — Po­
wiat Katowice: Katowice, Katowiee-Ligota, Załęska Hałda, Makoszowo, Mi­
chalko wieże, Bańgów, Giszowiec, Kończyce, Bielszowice, Wełnowiec, Mysłowice-Janów, Janów, Nowa Wieś, Bykowina, Maciejkowdce, SiemianowiceŚląskie, Roźdzdeń-Szopienice, Brzezinka, Brzęczkowice, Kochłowice, Ijalemba, Kłodnica, Dąbrówka Mała, Pawłów, Katowice-Lotnisko. — Powiat

201
Królewska Huta: Królewska Huta (Miasto), Pniaki, Klimzowiec, pozatem
w całym powiecie. — Powiat Lubliniec: Lubliniec, Drcmiowiczki, Steblów,
Wymyślacz, Kokotek, Pusta Kuźnica, Herby Śląskie, Olszyna, Kalina, Kalety/
Drutarnia, Jędrysek, Truszczyce, Kuc (a nie Kuczów), Zielona, Młotek, Dyrdy,
Mokrus, Sośnica, Kolonja Woźniaka, Sapota, Lubeoko, Glinica, Kochano­
wice, Jawornica, Lisów, Chwostek, Hadra, Droniowice, Brusiek, Strzefoień,
Cieszowa, Koszęcin, Kolonja Strzebińska, Irki, Kamieńskie Miyny, Piasek,
Psary, Babienica, Lubsza Śląska, Pawonków, Łagiewniki Wielkie, Dralin,
Lisowicze, Kośmidry, Solarnià, Rusinowice, Wierzbie, Hairbułtoiwice, Sądów,
Bór, Dąbrowa Mała, Dąbrowa Wielka, Solarnia, Sułów, Łany, Łazówka,
śliwy, Ligota Woźnicka, Skrzeszówka, Pakuły, Górale, Czarny Las. — Po-

WOJ. KRAKO’A/SKIE

O WYSTĘPUJE: RĘCZNA
A

w

NOŻNA

©

*»

RĘCZNA i NOŻNA

0 WYSTĘPOWAŁA' RĘCZNA

_ WYSTĘPOWAŁA:RĘCZNA
° A WYSTĘPUJE NOŻNA
A WYSTĘPOWAŁ A-‘NOŻNA

_ WYSTĘPOWAŁA--N0ŻNA
® A WYSTĘPUJE RĘCZNA
+ WE WYSTĘPUJE

3-. Mapa różnych odmian stępy w województwie krakowskiem. — Carte des va­
riantes de mortier à pilon dans la vQÏévodie de Kraków.

wiat Pszczyna: Bieruń Stary, Goczałkowice-Zdrój, Rudołtowiee, Golasowice,
Jarząbfkowice, Pielgrzymowice, Bzie Górne, Bzie Dolne, Zameckie, Imienin,
Hełm, Goławiec, Gać, Kosztowy, Krasowy, Dziećkowice, Smardzowice, Górki,
Jaroszowiee, Łaziska-Górne, Miedźna, Mikołów, Mizerów, Kobielice, Wesoła,
Orzesze, Paniowy, Borowa Wieś, Stara Kuźnica, Krzyżowiec, Szeroka, Borynia, Warszowice, Pawłowice, Studzianka, Piotrowice, Bijasowice, Ściernie,
Bieruń Nowy, Kopciowice, Pszczyna Miasto, Stara Wieś, Jankowice, Cwiklice,
Piasek, Gzarków, Studizienice, Łąka, Woszczyce, Zazdrość, Gardawice, Zgoń,
Krółówka, Wyry, Gostyń, Tychy, Paprocany, Wilkowyje. — Powiat Rybnik:
Kobyla, Pogrzebień, Kwiwwac, Łajnce, Jankowice, Popielów, Bogusz owice,
Chwałowice, Bełk, Stanowice, Gzuchów, Leszczyny, Przegęza, Dębieńsko
Stare, Dębieńsko Wielkie, Gierałtowice, Łaziska, Krostoszowice, SkrzÿSzôw,

202
Podbucze, Sfcrbeńsko-Gołkowice, Gorzyce Śląskie, Gorzyczki, Uchylsko, Tu­
rza Śląska, Czyżowice, Jejkowice, Zebrzydowice, Gaszowice, (Przys. Pogwiz­
dów), Szczerbice, (Przys. Solarnia), Chwałęcice, Jastrzębie-Zdrój, Jastrzębie
Górne, Jastrzębie Dolne, Moszczenica, Gogołowa, Połomia, Mszana, Knurów,
Nieboezoły, Syx*ynia, Niedobczyce, Zamysłów, Bujaków, Pariiówki, Kokoszyce,
Krzyszkowice, Zawada, Głożyny, Obszary, Kolonja Kopalni „Ema , Adamowice, Dziiimierz, Nowa Wieś, Żytna, Bogunice, Kybnuk-Miasto, Orzepowice,
Paruszowiee-Rybnik, Ligota-Rybnik, Gotartowice, Wielopól, Golejów, Ka­
mień pod Rzędówką, Piece, Łuków, Pietrzkowice,, Sumina, Zwonowice,
Szczygłowice, Świerklany Górne, Marklowice Górne, Kłokocin, Rój, Skrzeczkowice, Wilcza Dolna, Wilcza Górna, Książenice, Ochojec, Marklowice Dolne,
Marusze, Tuirzyczka, Wilcbwa, Wodzisław, Jedłowinik, Żory, Kleszczów,
Baramowice, Osiny, Rogoźna, Folwarki, Rówień, Szczejkowice, Palowice.—
Powiat Świętochłowice: Wielkie Hajduki, Łagiewniki Śląskie, Kamień, Świę­
tochłowice. Poizatem w całym powiecie. — Powiat Tarnowskie Góry: Sowice,
Lasowice, Tarnowskie Góry, Radzionków, Miasteczko, Żyglin, Żyglmelk, Bryniea, Bibiiela, Nakło, Świerklaniec, Chechło Stare, Chechło Nowe, Ostrożnica,
Biz ja, Bobrowniki, Pilik ary Rudne, Sucha Góra, Blachówka, Latzarówka,
Piaseczna, Rybna, Opaitowice, Kolonja Repecko, Tarnowice Stare, Repty
Nowe, Repty Stare, Mikołeska, Pniowiec, Boruszowice.
13. Województwo tarnopolskie.
Powiat Borszczów: Nowosiółka, Słobódka, Tnrylcze, Podfilipie, Wierzbówka, Załucze, Kndryńce, Zawale, Michałów.ka, Dębówka, Zbryź, Bafoińce
ad Krzywcze, Bereżanka, Bielowce, Bilcze Złote, Borszczów, Boryszkowce,
Cygany, Filipkowce, Głęboczek, Gusztynek, Horoszowa, Iwanków, Jurjampol,
Kapuścińce, Korolówka, Kozaczyzna, Łanowce, Moinastyrek, Michalików, Muszkałówka, Muszkairów, Piszozatyńce, Skala n/ZbruiOzem, Skowiatyn, Szerszeniowice, Szuiparka, Szyszbowce, Trójca, Uście Biskupie, Wierzchniakowce,
Wiołkowce ad Borszczów, Wysueztka. — Powiat Brody: Podkamień, Maleniska, Wierzbowozyk, Orzechowczÿk, Kuty&zoze, Popowce, Nakwasiza, Ber­
linie, Jazłowczyk. •— Powiat Brzeżany: Kozowa, Kaine, Kozówka, Krzywe,
Wiktorówka, Komarówka, Helenków, Budyłów, Horodyszcze, Płotycza, Slo­
bod ka, Teofilówka, Tanrów, Dmuchawiec, Kaplińce, Medowa, Wymysłówka,
Paucza Wielka, Glinna, Zloczówka, Chorobrów, Chorościec. — Powiat Buczacz: Podlesie, Dźwinogród, Buczacz, Jezierzany, Duliby, Dobropole, Kujdanów, Mateuszówka, Jazłowiec, Nowosiółka Jazłowiecka, Browary, Przed­
mieście, Zaleszczyki Małe, Rzepińce, Huta Nowa, Huta Stara, Hrehorów, Cze­
chów, Słobódka Dolna, Potok Złoty, Sokołów, Rusiłów, Sokulec, Hubin, Kościelniki, Snowidów, Woziłów, Ćwitowa, Pyszkowce, Medwedowce, Nowostawce, Pilawa. — Powiat Kopyczyńce: Kotówka, Ho wiłów Wielki, Ho wiłów
Mały, Samołusfcowce, Raków-Kąt, Trybuchowce, Postołówka, Krogulec. —
Powiat Kamionka Strumiłowa: Rzepniów, Milatyn Nowy, Mila.tyn Stary, Nie.•słuchów. — Powiat Podhajce: Sosinów, Bieniawa, Siemikowce, Rakowiec,
Uhrymów, Mużvłów, Litwinów, Wołoszczyzna, Bożyków, Rudniki, Boków,
Szumlany, Sławentyn, Panowice, Zaturzyn, Markowa, Nosów, Mądzelówka,
Hajworonka, Wiśniowczyk, Sapowa, Zarwanica, Iszczów, Podhajce, Michałówka, Gniłowody. — Powiat Przemyślany: Nowosiółka. — Powiat Radzie-

203

WOJ. LUBELSKIE

ů

o
"o O

cP cP
o

q

o
O WYSTĘPUJE’ RĘCZNA

''v.

a

"

NOŻNA

O

»

RĘCZNA I NOŻNA

•

OO O o

WYSTĘPOWAŁA: RĘCZNA

+ NIE WYSTĘPUJE

o a

4. Mapa różnych odmian stępy w województwie lubelskiem. — Carte des variantes
de mortier à pilon dans la voïévodie de Lublin.

chów: Witków Nowy, Witków Stary, Suszmo, Ordów, Wólka Suszańska. —
Powiat Skałat: Kołodziejówka, Grzymałów, Okno, Sorocko, Myślowa, Czerniszówka, Mołczanówka, Rosochorwaciec, Korszyłówka, Zarabińce, Krzywe,
Rasztowce, Dubkowce, Bilitówika, Borki Małe, Nowosiółka Grzymałowska. —
owiał Tarnopol: Gaje Wielkie, Worobijówka, Seredyńce, Cebrów, Pnmiatyn,

204
Janówka, Kutkowce, Zagrobela (na przedmieściu), Hladki, Isypowee, Kokutkowce, Horodysizcze, Pleskowce, Obarzańce, Nastasów, Józefówka, Dubowce,
Iwaczów Dolny, Iwaczów Górny. — Powiat Trembowla: Darachów, Dereniówka, Załawie, Małów, Ostirowczyk. — Powiat Zbaraż: Hnilice Wielkie,
Medyń, Pieńkowce, Skoryki, Zbaraż, Zbaraż Stary, Załuże, Tarasówka, Łu­
bianki Niżne, Terpiłówka, Czerniczowce, Li&ieczyńce, Maksymówka. — Po­
wiat Zborów: Zborów, Metenrów, Tustogłowy, Presowce, Korszyłów, Mły­
nówce, Zarodzie, Sławna, Beremowce, Brzowica, Białokiernica, Łopuszany,
Trościaniec Wielki, Gontowa, Wołczkowee, Kabarowce, Serwery, Jackowce,
Bogdanówka, Białko w ce, Nesterowce. — Powiat Złoczów: Strutyn, Folwarki,
Bieniów, Sobolówka, Ścianka, Tirędowacz, Majdan Gołogórski, Kondratów,
Zaszików, Gołogóry, Golo,górki.
14. Województwo warszawskie.
Powiat Aleksandrów Kujawski: Jarano wo (Juranowo, R).
15. Województwo wileńskie.
Powiat Braeław: Smoły. — Powiat Oszmiaina: Granżyszki. — Powiat
Wilno: Landwarów.
16. Województwo wołyńskie.
Powiat Dubno: Perekale, Ochimatków, Krasne, Wełnicze (R), Babołoki,
Wojnica, Bokuj.ma. — Powiat Łuck: Poddębce (Podębce, R), Łuck, Połonka. — Powiat Równo: Szpanów, Martynówka, Semigrany, Średni GajII
II

STĘPA RĘCZNA.

1. Województwo białostockie.
Powiat Augustów: Augustów, Sztabin, Dębowo, Sucha Wieś, Dowspuda,
Wołłowiczowce, Balia Wielka, Lipsk. — Powiat Białystok: Gródek, Nowo­
siółki, Mieleszki, Bielewicze, Wasilków, Dąbrówki, Wólka — Przedmieście,
Woroszyły, Sochonie, Michałowo, Suraż, Kolonja — Kąty, Goniądz, Za­
jączki. — Powiat Bielsk Podlaski: Andryjanki, Narew, Narewka Mała. Nasiewo, Orla, Pasynki, Siemiatycze, Wyszki, Hołody, Biała, Brańsk, Kiwaczyna, Białowieża, Sady, Drohiczyn, Górna, Grodzisk, Jelonka, Kleszczele,
Niemirów n/Bugiem, Radziwiłłówka, Mielnik n/Bugiem, Nurzec, Mielejszyce,
Panasiuki. — Powiat Grodno: Wołpa, Strzelce, Żukiewicze I, Żukiewicze III,
Żukiewicze III, Brzostowica Mała, Koleśniki, Marcińkańce, Morgiewicze,
Szklary, Kaszety,, Jeziorki, Porzecze, Ejminowce, Brzostowica Wielka, Stefaniszki Wielkie, Stefaniszki Małe, Mosty st. Kolejowa, Brzostowica (Berestowica, R), Berszty, Zasada, Nowa Ruda, Krynki, Saroczyce (Soroezyce, R),
Nerowo (Nierowo, R). — Powiat Łomża: Stryjakl, Chyliny, Brzostowo,
Kuczę Małe, Mocarze-Budne, Szumowo, Gać — (Sokola Łąka), Zagroby —
Zakrzewo, Janczewo, Wizna, Piątnica, Doliwy, Kolonja, Przytuły-Las, Trzaski,
Chrzanowo, Rubra, Borowskie, Romany. Romo-ty, Obrytiki, Stawiski, Jemielite, Śniadowo, Tarnowo, Rogieniee-Wielkie, Lipniki — Powiat Ostrołęka:

205
Turośl, Dąbrowy, Myszyniec, Gawrychy, Wyk, Gontarze, Zbójna, Dębisko,
Cieciory, Kuzie, Czarnia, Kadzidło, Myszyniec Stary, Olszewo-Borki. — Po­
wiat Ostrów Mazowiecka: Guty-Bujno, Jasienica, Ugnie wo, Nur, Boguty,
Szulborze-Koty. — Powiat Sokółka: Kropiwna, Dąbrowa, Nowy-Dwór, Plebanowce, Wierzch-Jedlina, Sokółka, Nowodziel (R), Staro wlany, Kuźnica,
Domorady, Jagłowo, Jasionowo, Suchowola, Krzywa, Kopciówka, Pokośno,
Odelsk, Janów, Sidra, Nietupa. — Powiat Suwałki: Berzniki, Olszanka,
Rospuda, Wólka, Filipów, Szafranki, Szkilówka, Giby, Pogorzelec, Wierśnie,
Krasnopol, Bursynowiana, Aleksandrowo (Aleksandrowsk, R), Przenosi, Sejny,
Szypliszki, Andrzejewo, Podwojponie, Kuków, Wychodne, Aleksandrowo
(W. I. G. 1 :300). — Powiat Grajewo: Wącosz, Białaszewo, Grajewo, Szymany, Lękowo, Toczyłowo, Radziłów, Pieńczykowo, Przechody, WoźnaWieś. •— Powiat Wysokie Mazowieckie: Piszezaty, Kapice, Kobylin, Grodzkie
Stare, Wierchy, Piekuty, Jahłoń-Kościelna, Sierki, Łopuchowo, Tykocin, Je­
żewo', Jabłońowo-Kąty. — Powiat Wołkowysk: Świisłocz, Licbosielcc, Izau
bellin, Porozów, Dobrowola, Łysków, Horodysko, Szybajły, Borysiki, Zelwa,
Jałówka, Wołkowysk, Nowy Dwór, Łuka, Tarnopol, Lewkowo, Mścibór,
Kusińce.
2. Województwo kieleckie.
Powiat Częstochowa: Biskupice. — Powiat Iłżecki (Wierzbnik): Tar­
łów. — Powiat Kielce: Borki. — Powiat Końskie: Ruski-Bród, Wólka. —
Powiat Kozienice: Granica. — Powiat Olkusz: Świńczów, Szklary. — Powiat
Włoszczowa: Młynek gmina Dobromierz. — Powiat Zawiercie: Niegowoniczki, Grabowa, Włodowice, Niegowa.
3. Województwo krakowskie.
Powiat Bochnia: Rajbrot, O kulice, Lipnica Górna, Leszczyna. — Powiat
Brzesko: Biskupice Melsztyńslkie, Charzewice, Maszkienice, Zakliczyn, Wieckowice, Wola Dębińska. — Powiat Chrzanów: Siersza, Zalas, Tenczynek,
Regulice, Nieporaz. — Powiat Dąbrowa: Radwan, Skrzynka, Wólka Mędzechowska, Wólka Grądzka, Dąbrówki Breńskie, Mędzechów, Kupienin, Laskówka Delastowicka, Odmęt, Delastowice, Bolesław i okolicznych gminach,
Grądy, Samocice, Zalipie, Podfilipie, Świebodzin. — Powiat Gorlice: Ropa,
Klimkówka, Gładyszów, Konieczna, Ług, Regelów Niżny, Regelów Wyżny,
Skwirine, Smerekowiec, Wirchne, Zdynia, Uście Ruskie, Kwiatoń, Kunkowa,
Hańczowa, Ropki, Blechnarka, Wysowa, Brunary Wyżne, Rzepiennik Strzy­
żewski, Rozembark, Sękowa, Męcina Mała, Ropica Ruska, Małastów, Pętna,
Bartne, Przegonili, Bodaki, Psitirążne, Moszczenica. — Powiat Jasło: Folusiz,
Wola Cieklińska, Kłopotnica, Pielgrzymka, Huta Samoklęska, Cieklin, Mrukowa, Samoklęski, Wrocanka, Nienaszów, Żmigród, Wola Dębowiecka, Dulębka, Majscowa, Skołyszyn, Lisów, Krępna i w reszcie gmin tego rejonu,
Brzostek i w reszcie gmin tego rejonu, Sieklówka Górna, Lubliea, Sowina,
Nawsie Kołaczyckie, Krajowice, Jasło i w reszcie gmin tego rejonu., — Powiat
Kraków: Morawica, Bugaj, Konary, Przeginia Narodowa, Rybna, Samborek,
Zelków. — Powiat Limanowa: Gruszowiec, Jurków, Kisielówka, Lubomierz,
Łukowica, Niedźwiedź, Olszówka, Raba Niżna, Słopnice, Sowliny, Stronie,
Zagórów, Zmiąca. — Powiat Mielec. Biały Bór, Brzyście, Chorzelów, Czaj-

206
kowa, Czermin, Dobrynin, Dulcza Mała, Hyki (lub Hyjki), Dębiaki, Izbisko,
Kawęczyn, Kiełków, Krzemienica, Książnice, Łączki Brzeskie, Łysaków i Łysokówek, Piątkowice, Partynia, Pień, Pławo, Podole, Radomyśl Wielki, Růda,
Rzędzianowice, Rzemień, Szafranów, Trześń (Trześnia, R), Tuszyma, Wado­
wice Dolne i Górne, Wyłów (Wyłów, R). — Powiat Nowy Sącz: Gostwica. —
Powiat Nowy Targ: Bańska, Łopuszna, Krościenko, Krośnica, Ochotnica,
Podszkle, Podwilk, Zubrzyca Górna, Podsarnie, Harkabuz, Murzasichle, Pie­
kielnik, Lipiea Wielka, Lipica Mała, Frydman. — Powiat Tarnów: Ciężko
wice, Jastrząhka (Jastrzębka, R), Kipszna, Lichwin, Żukowice Nowe. — Po­
wiat Wadowice: Zachełimna, Budzów. — Powiat Ropczyce: Poręby Huciskie.
4. Województwo lubelskie.
Powiat Biała Podlaska: Porosiuki, Wólka Plebańska, Bohukały, Horoszki Wielkie, Hołowczyce, Klonowica-Mała, WeTchliś (Wierzchlas, R),
Pawłów-Nowy, Kodeń, Konstantynów, Leśna-Podlaska, Nosów, Bukowice,
Kluczkowszczyzna, Droblin, Bordziłówka-Stara, Bordziłówka-Nowa, Witulin,
Hrud, Janówka, Kościemiewicze, Piszczac, Silnik, Łukowce, Lachówka-Duża,
Dobryń, Tuczna, Polatycze, Koibylaany. — Powiat Biłgoraj: Górecko, Brze­
ziny, Tar no wola, Józefów, Aleksandrów, Długi Kąt, Stanisławów, Zagrody,
Goraj, Średniówka, Majdan, Hoźnia Szlachecka, Giłów-Ordyn, Księżpol,
Krzeszów, Babice, Obsza, Biszcza, Zawada, Pisklaki, Szosiaki, Chmielnik,
Osuchy, Łukowa, Bubiczka, Kozaki, Błonie, Borowiec, Liipi.ny Dolne, Sygiełki, Łazów, Kutno, Naiklik, Zagródki, Potok, Jedlinki, Biłgoraj, Bojary,
Rożnówka, Frampol, Koonodzianka, Kocudza Góra, Dzwola, Konstanto w,
Kocudza Dolna, Zdzisławice,. Władysławów, Bukowa, Andrzejówka, Korytków Wielki, Korytków Mały. — Powiat Chełm Lubelski: Hruszów (Gruszów,
W. I. G 1 : 300.000'), Rejowiec, Wojsławice, Siedliszcze, Chojno-Nowe, Łukówek, Bukowa Mała, Kol. Biufcowa Mała, Kol. Mszanma, Bukowa Duża, Kol.
Bachus', Radzanów, Petryłów, (Kol. Tomasizówka, Kai. Podpahute, Msizanna,
Cbuteza, Serniawy, Sawin, Koif Piaski1, Świerże, Rudka, Ruda, Kol. Buza,
Wiiszniewice, (Cyców, R), Depułtycize Królewslkie, Pawłów, Staw, Bussowno,
Ołchowiec, Wierzbica, Dorohusk, Turka, Czenniejów, Leśniowice, Ostrów,
Majdan Ostrowski, Żmudź, Tarnów, Wólka Tarnowska, Bezek. — Powiat
Hrubieszów: Buśna, Kol. Zaniżę, Raciborowice, Strzelce,' Dubienka, Grabo­
wiec, Góra Gralbowiecka, Białowody, Tuczępy, Wólka Tuczępslka, Osicizyna,
Trościanka, Skomorochy Małe, Horodło, Hrubieszów, przedmieście Sławencin, przedmieście Pobereżany, Borodyca, Krylów, Koniuchy, Zawałów, Mircze,
Mołcdjatyoze, Moniatyoze, Zadubce, Sa-hryń (Sachryn, R), Miętlkie, Uchanie,
Teratyn, Werbkowice. — Powiat Janów Lubelski (Kraśnik): Godziszów,
Krzemień, Słodików, Kraśnik, Zaklików, Annopol, Kasin, Modliborzyce, Urzę­
dów, Dzierzkowice, Kol. Lipno, Zakrzówek, Chrzanów, Gościeradów, Wilko­
łaz, Trzydnik Duży, Karpiówka, Brzozówka. — Powiat Krasnystaw: Krasny­
staw i cała gmina, Wał, Izbica, Antoniówka, Żółkiewka, Huta Turobińska,
Turobin, Huta, Kraśniczyn, Czajki, Gorzków, Wiśniów, Wysokie, Zdzanne,
Zagroda, Wierzchowiny, Kozieniec, Woła Siennicka, Siennica Królewska I,
Rudka, ‘Siennica Królewska II, Siennica Różana, Siennica Nadolna, Kol.
Czamoziem, Bzite, Stryjna, Rybeewłcze, Rudnik, Łopiennik Lacki, Łopien­
nik Ruski, Ksawerówka, Siedliska, Suchodoły, Fajsławice. — Powiat Lu-

207
bartów: Czemierniki., Spiczyn. — Powiat Lublin: Babin, Chmielnik, Góra
Chmielnicka, Matczyn, Bełżyce, Wojciechów, Piaski Luterskie, Majdan
Kawęczyński, Krzczonów, Jabłonna, Piotrków, Mełgiew, Niedzwica Duża,
Niedzwica Mała, Gdłęzów, Bychawa, Biskupice, Czemierniki, Pełczyn,
Siosłrzytów, Białka, Starościce, Stróża, Kol. Popławy, Głusk, Chodel,
Piotrowice, Bystrzyca), Bychawtka, Strzyżewice, Rechtów, Kiełczewicze
Dolne, Borlkowizma, Kiełczewicze Górne, Lublin przedmieście Czechówka —

e>

Q>

WOJ. LWOWSKIE

,û ©O-'
û'û û

Ů*9

Mif.

WYSTĘPUJE‘RĘCZNA I NOŻNA
"

RĘCZNA

i WYSTĘPOWAŁA-NOŻNA
RĘCZNA I NOŻNA
A WYSTĘPUJE-NÜYNA
WYSTĘPOWAŁA■■ NOŻNA
A WYSTĘPUJĘ. RĘCZNA
NIE WYSTĘPUJĘ

5. Mapa różnych odmian stępy w województwie Iwowskiem. — Carte des variantes
de mortier à pilon dans la voïévodie de Lwów.

ul. Północna N-ry 99 i 105. — Powiat Puławy: Kurów, Markuszów,
Bałtów, Zagrody, Kazimierz Dolny, Baranów, Ożarów, Opole, Godów. —
Powiat Radzyń Podlaski: Międzyrzec, Komarówka, Jabłoń, Żerocin. — Po­
wiat Siedlce: Paprotnia, Tarków, Płosodrze, Świnia rów, Żeliszew Duży,
Pióry, Królowa Niwa, Krzesk Stary, Łysów, Buzka (Buszka, W. I. G.
1 : 300.000), Sarnaki, Czeberaki, Górki, Huszlew, Kornica, Barbaryna, Stok
Ruski, Karcze, Zbuczyn. — Powiat Sokołów Podlaski. Krasów, Kudelczyn,

208

Korczew, Repki. — Powiat Tomaszów Lubelski: Tomaszów Lubelski, Ty­
szowce, Dębina Przedmieście, Antoniówka Stara, Śniatycze, Komarów, Maj­
dan Krynicki, Siemierz, Zwiartówek, Wożuczyn, Nabróż, Kmiczyn, Łasz­
czów, Zimno, Żerniki, Majdam Wielki, Zielone, Pańków, Huta Tarnowatska,
Tarnowatka, Wieprzowe Jezioro, Łuszczacz, Ciotusza Stara, Majdam So­
pocki, Hamernia, Oseredek, Susiec, Grabowica, Ułów, Cześniki, Dub, Zubowice, Perespa, Homiatyczki, Malice, Kotlice, Podhorce, Majdan Górny,
Przeorsk, Rachanie, Grodysławice, Wólka Poturzyńska, Poturzym, Su-szów,
Nowosiółki, Pasieki. — Powiat Włodawa: Uścimów No|Wy, Uścimów Stary,
Tyśmiemica, Ostrów Podlaski, Sławatycze, Hanna, Wyryki-Połód, Krzywo
wierzba, Wola Wereszczyńska, Wytyczno, Opole, Podedworze-Kolomja,
Bruss Nowy, Sosnowica, Hola, Kropiwiniki, Pieszowola, Górki, Romanów,
Sosnówka, Wola Uhruska, Soibibór, Kossyń, Haiisk, Konstantynówka, Ostrowy
Kolonja, Wojciechów, Kulczyn, Szczęśniki, Żdżarka, Słarzyzna, Kol. Kratje,
Lubowież, Kołacze, Bruss, Żłóbek. — Powiat Zamość: Wólka Łabuńska, Bró­
dek (Brudetk, W. I. G. 1 ; 300.000), Barchaczów, Majdan Roszowski, Ruszów,
Wierzbie, Łabunie, Sitno, Nowa Osada, Kornelówka, Bondyrz, Suchowola,
Adamów, Potoczek, Stary Zamość, Zapiaski, Krasnobród, Tworyczów, Sułów,
Szczebrzeszyn, Terespol Bukownica, Jadwiczyn, Rutka, Wywłoczka, Turzyniec, Topolcze, Żurawinica, Nielisz, Zawada, Mokre, Iłowiec, Podlesie, Ra­
decznica, Krasme.
5. Województwo lwowskie.
Powiat Brzozów: Brzozów, Dydnia, Bachórz, Jasienica, Rosielna, Sied
liska, Dąbrówka Starzeńska, Dylągowa, Wara, Nozdrzec, Rzeki przys. Noz­
drzec, Dynów, Wołodź, Wola przys. Woładzi, Poręby-Huta, Jasionów przys.
Poręb, Utucz, Hroszówka, Jabłonka, Temeszów, Witryłów, Końskie, Golcowa.
przys. Jacbomka, Izdebki. — Powiat Dobromil. Dobrami!, Lacko, Pietnice, Tar­
nawa, Golana, Nowosiółki Dydyńskie, Wełykie, Krościenko, Starzawa, Łopuszmica, Łopusizanka, Katypa, Smereozma, Malawa, Leszczawa Dolna, Rudawka,
Bircza Stara, Bircza, Korzeniec, Bogwszówka-, Wola KoTzeniecka, Brzuska,
Huta Brzuska, Jesienina Sufozyńsika, Sufczyna, Kotów, Brzeżawa, Lipa, Kuźmima, Wojtkowa, Trójca, Ja mina Dolna,•Janina Górna, Łornrna, Łodzianka Dol­
na, Łodzianka Górna, Krajna. — Powiat Drohobycz: Drohobycz, Jasymów
przys. ad Dołhe Podbuiskie, Majdam, Popiele, Bronica, Delawa, Bystrzyca, Kropiwmik Nowy, Kropiwnik Stary, Łastówki, Schodnica, Gassenďorf, Uliczno,
Dobrohostów, Orów, Borysław, Podbuż, Stronna, Opaka, Zalokieć, Smolna,
Zdzianna, Uroź, Winniki, Podmamasterek. — Powiat Gródek Jagielloński
Janów k/Lwowa, Wiszenka, Majdan, Walddorf, Łozina, Domażyr, Jamęlna,
Zielów, Karacizynów, Wroców, Żorniska. — Powiat Jarosław: Jarosław,
Ostrów, Zamojsee, Majdam Siemiawski, Krasne, Pawłowa^, Dobcza, Laszki,
Swiebodna, Skołoszów, Piskorowice, Dybków, Kisielów. — Powiat Ja­
worów: Drohomyśl, Hruszów, Jaworów, Jazów Stary, Wierzbiany, Trościaniec, Zawadów, Budzyń, Rogoźno, Ożomla, Nowosiółki, Laszki — Po­
wiat Kolbuszowa: Kolbuszowa Dolna, Okolice Kolbuszowy, Gmolas, Zarębki,
Kolbuszowa Górna, Przedbórz, Krzątka, Majdan, Widełka, Kopcie, Rusinów,
Wilcza Wola, Siedlamka, Niwiska, Leszcze, Poręby Huciskie, Zápole, Trześć,
Huta Przedborska, Hucisko. — Powiat Krosno: Draganowa, Głojsce, HyTowa,

209
lwia, Nadole, Widacz, Równe, Teod-orówka, Zboisfca, Stępina, Korczyna,
Potok, Barwinek, Polany, Myscowa, Olchowiec, Ciechania, Lubatowai, Lubatówka. — Powiat Lesko: Cisną, Kalnica, Wołosate, Żernica Wyżna, Krzy we
ad Dwernik, Ustrzyki Dolne, Zadwórze, Rabe, Żołabek, Czarna, Rosoliin, Po­
lana, Serednde Małe, Bobrka, Zwierzyń, Uherce, Myszkowce, Bereźnica Niżna,
Rudenka, S-tefko-wa, Zabrodzie, Lesko, Wańkowa, Paszowa, Stańkowa, Za­
wadka, Leszczowate, Ropienka, Balnica, 3aod-TÓw, Moczary, IToszów, H-oszowczyk, Równia, Ustjan-owa, Łodyna, Dźwiniacz Dolny, Strw-iążyk, Ol­
chowa, Dziurdziów, Studeňme, Lutowiska, Teleśniea Sanna, Stuposiany. —
Powiat Lubaczów: Narol-Miasto, Narol-Wieś, Kadłubiska, Chlewiska, Lipsko,
Łukawica, Wola Wielka, Huta Stara, Łukawiec, Horyniec, Krowica Hoło• dowsika, Szozutków i Sysaki, grupa domów w Szezutkowie, Felsendorf części
wsi Opaka, Lubaczów, Borowa Góra, Basznia Dolna, Basznia Górna, Sie­
niawka, Załuż-e, Dzików Stary, Dzików Nowy, Moszczanica, Mitków, Cewków, Ułazów, Żuków, Niemstów, Lubliniec Nowy, Płazów, Łowcza, Huta
Rożanieeka, Ruda Rożaniecka, Gorajec, Dachmów. — Powiat Lwów: Dublany, Siedliska, Tołszezów, Milatycze, Wołków, Zagórze, Buhajów, Podciemne, Zaszków, Z-arudce, Kośoiejów, Kozice, Sichów, Porszna, Rokitno
Wielkie, Rokitno Małe, Soł-omka, Grzybowice Małe, Brzuchowice. — Powiat
Łańcut: Zmysłówka, Opaleniska (Opaleńsko ÍS1J), Budy Łańcuckie, Kotniaktów, Żołynia, Albigowa, Białobrzegi, Dębina, Kosima, Wola Dalsza. —
Powiat Mościska: Balice koło Medyki, Dydjatycze, Szeszerowicze, Bolanowice, Husaków, Horyslawice, Jo-rdanówka, Lulków, Radochońce, Taman owice, Złotkowice, Kalnilków, K-rukieni-ce przs. Radjówka, Czyszki, Sądowa
Wisznia, Starzawa, Chrośni-ca, Laszki Gościńcowe, Królin, Stojańce, Słabasz,
Słomi-anfca, Twierdza, Wojkowice, Zawadów, Rudniki, Pnikut, Trzcieniec,
Lacka Wola. — Powiat Nisko: Pysznica, Jeżowe. — Powiat Przemyśl: Me­
dyką, Buców, Torki, Szechynia, Hurko, Rożubowice, Cyików, Byków, Nowo­
siółki, Gbodinowice, Tyszk-owice, Bolestra-szyce, Żurawica, Małkowice, Duńkowiczfci, Babice n/Sanem, Bachów, Iskań, Skopów, Kuńkowce, Wapowce,
Łętownia, Ostrów, Stubno-, Wola Rrzywiecka, Koniuszki (Kom-iu-chy [Sł]),
Nienadowa, Korytmiki, Krasiczyn, Krasi,ce, Miełnów, Śliwica, Zalesie, Maćkowice, Olszajny, Przekopana, Miżyniec, Tarnawce, Krubel Wielki, Prałkowce,
Kruhel Mały, Drohojćw. — Powiat Przeworsk: Pantalowi-ce, Kańczuga. —
Powiat Rawa Ruska: Kamionka Wołoska, Warchrata przys. Zawałyl i Wałuszcząki, Bełżec, Teniatyska, Kniazie, Sołtysy część Lubyczy Królewskiej,
Uhnów, Karów, Rawa Ruska, Rata część Rawy Ruskiej, Rzyczki, Wierzbica,
Machnów, Nowosiółki Przednie, Nowosiółki Kardynalskie, Poddębce, Potyri-cz, Uliciko-Seredkiewicz, Podlesie część Białej Piaskowej, Magierów, Hujcze,
Dyniska, Rzeczyca, Ulchówek, Tarnoszyn, Hubinek, Hrebenne, Kornie, Mo­
sty Małe, Siedliska, Uličko Zarębaine. — Powiat Rudki: Milczyce, Uherce
Wieniawskie, Rośoielniki, Kropielniki, Laszki Zawiązane, Nichowce, Knihynicze, Kanafosty, Błażew Dolna-, Koniuszki Siemianowskie, Chłopczyce, Dołobów, Zagórze, Ostrów, Nowosiółki Gościnni-c-owe, Kołbajowice, Podhajc-zyki, Bieńkowa Wisznia, Jaremków, Wistowice, Michalewice, Szeptyce,
Suisułów. -— Powiat Rzeszów: Hadle Szklarskie, Jawornik Pol. pirze&m. Górny
Koniec, Zabojki (koło Rudy), Chmielnik, Hyżne-, Piątkowa, Radawówkai,
Konieczków», Niebylec, Bratkowice, Świb-cza, Zgł-obień, Słocina, Drabinianka. — Powiat Sambor: Suszyc-a Wielka, Straszewice, Baczywa, So-zań, Kabło
Lud T. XXXIV.

14

21C,
Stare, Wola Robłowsfca, Suszyca-Rykowa, Stary Sambor, Wojutycze, Bereźnica, Czukiiew, Radłowice, Kułczyce, Uherce Zapłatyńskie, Stara Sól, Stara
Ropa, Strzelbice, Szumina, Wola Rajnowa, Rosochy, Czaple, Rajtarowice,
Dublany, Hordyinła, Siekierzyce, Bilinka Mała, Błażów, Czerchąwa, Łopu­
szna, Łukawica, Mnnasterzec, Sprynia Wola Błażowska, Zwór, Babina, Brze­
gi, Krużyki, Kornalowice, Piniany, Zarajsko, Mokrzany, Łanowice, Dorozów,
Chyrów, Posada Chyrowska, — Powiat Sanok: Nagórzany, Nowotaniec,
Sękowa Wola, Szklary, Dalijowa, Jaśliska, Posada Jaśliska, Wola Wyżna,
Wola Niżna, , Lipowiec, Czeremcha, Jurowce, Strachocina, Kostarowice, Pakoszówka, Lałim, Raczkowa, Falejówka, Sroigów Górny, Srogów Dolny, Czerteź, Prełuki, Królik Polski, Łodzina, Mnzygłód, Hłomcza, Dobra Szlachecka,
Liiszna, ‘Dębna, Międzybrodzie (Sł [Międzybrodzi ), Pisarowce, Sanoczek,
Prusiek, Pobiedno, Piełnia, Dudyńce, Jędr.uszkowce, Nowosielce, Markowce,
Sieniawa, Olchowce, Sanok, Kulaszne, Tyrawa Wołoska, Wola Kreeowska,
Surowica, Odrzechowa, Wujskie, Tyrawa1 Solna, Niebieszczany, Zagórz. —
Powiat Sokal: Sokal, Jastrzębica (Jastrzębia [Sł. i R] ), Wołświn, Hohołów,
Korczyn, Radwańce, Tyszyca, Żniatyn. — Powiat Tarnobrzeg: Grębów. —
Powiat Turka: Hołowsko, Jasionka1 Maslowa, Mszaniec, Bystre, Galówka,
Płaskie, Wiciów, Grąziowa, Hołowiecko, KryWka, Sianki, Jaworów, Butelka
Wyżna, Butelka Niżna, Butla, Hnyła, Turze, Niedzielna, Topolnica Szla­
checka i Ostykolna, Busowisko, Łużek Górny, Łcpuszainka Chomina, Tysowica, Strzyłki, Jabłonów, Turka Dolna, Wysoclko Wyżne, Tycha, Beniowa,
Bukowiec, Sokolniki Górskie, Tarnawa Wyżna, Tureczki Wyżne, Wołcze,
Żukotyn, Bereżek, Dniestrzÿk Dębowy, Przysłup, Szumiacz, Łomna, Cha
szczów, Łopuszainka Lechniowa, Miohniowiec, Lipie, Boberka, Dniestrzyk
Hołowiecki, Zawadka, Zadziełsko, Ryków, Mołdawsko, Bachnowate, Krywe,
Dołżki, Rosochacz, Myta, Suchy Potok, Rozłucz, Jasienica Zamkowa. —
Powiat Żółkiew: Butyny, Przystań, Lubela, Błyszczywody, Żółtańce, Bór
Kumińiski przyisi. Kurnin, Mosty Wielkie, Soposzyin.
6. Województwo łódzkie.
Powiat Kalisz: Pyczek. — Powiat Koło: Chrząbliee (Chrząblin [Sł.]).—
Powiat Konin: Grądzeń, Rzgów, Kuny, Słupca, Golina, Mielnica Duża. —
Powiat Łęczyca: Stanisławów.
7. Województwo nowogródzkie.
Powiat Baranowicze: Dobryniewo, Czemioły, Domanowo, Dobromyśl,
Łotwicze, Jełowo, Luszniewo, Mołczadź, Dziedzin, Huta, Leśna, Skoryinki,
Podlisiejki (R), Jatwieź (R), Swojatycze, Nowosiółki, Domasze, Łazowicze
(R), Zadwórze (R), Olchowce, Podjarowie, Podborocze, Tuchowicze, Rochacze. — Powiat Lida: Lida, Bielica, Ogrodiniki, Hance wieże, Bieniewicze,
Hończary, Bieniakonie, Woronów, Ejszyszki. — Powiat Nieśwież: Sołtanowszczyzna, Nieśwież, Simiawka, Orda. — Powiat Nowogródek: Zbójsk, OcJbonowo, Jatra, Zasiecie. — Powiat Słoinim: Ruda Jaworska, Derewna (R), Byteń, Ścieniewicze. — Powiat Stołpce: Litwa, Mieszyce, Chołów (R), Lubień,
Słobódka, Zuchowioze, Szeremowicze (R), Derewna (R). — Powiat Szczu­
czyn: Szczuczyn, Wasiliszki', Żołudek (R), Skrzybowce, Orla. — Powiat Wołożyn: Pierszaje (R), Wołożyn, Wołma.

211

WOJ. ŁÓDZKIE

O WYSTĘPUJE-RĘCZNA
û
"
NOŻNA
• WYSTĘPOWAŁA: RĘCZNA
A

"

NOŻNA

■

>'

MECHANICZNA

"

RĘCZNA I NOŻNA

+ NIE WYSTĘPUJE

6. Mapa różnych odmian stępy w województwie łódzkiem. — Carte des variantes
de mortier à pilon dans la voïévodie de Łódź.

8. Województwo poleskie.
Powiat Brześć n/Bugiem: Gusak (R1, Lanka, Ołtusz, Motykąły, Dmitrowicze, Wołczyn, Czerkawćzyce, Bielowa, Piliszcze, Chlewiszcze, Wierch o wicze, Niechołsty, Małoryta, Zburaż, Wysokie Litewskie, Chmiele, Miedma, Berezówka, Radzież, Nawlesie (R), Mokraný, Czernie (R), Oczki, Zalesie, Kol.

14*

212
Kriuszyna, Domaczów, Komarówka, Sielachy (R), Przybórów® (R), Kamienia-Żur (R), Ratajczyce. — Powiał Drohiczyn: Opól, Ladowicze, Tulatycze,
Mikick, Biała, Bezdzież, Sorocnie, Weremiejowce, Braszewicze, Szyrajewicze,
Chomsk, Burmaki, Czerniewicze, Gnilec, Hoszewo, Rolniki, Perespa, Leśniki,
Skrzypiele, Staromłyny, Sukacze, S.ymonowieze, Okropno, Osowlany, Markowicze, Wólka, Zatoczę, Zajelenie, Zabierz (R), Nowiki, Drohiczyn, Drużyłowice, Tryliski (R), Bereźlany, Kułaki, Krzywica, Wierzchuście, Szczekocik,
Łysucha, Nowołuczki, Zastruże, Zarudzie, Smierdziacze, Zamosze, Łuczki,
Waratyck, Tyszkowicze Bussa, Odryżyn, Mukoszyn, Bałandycze, Osowce, Wołowiel (R), Osada Kozioł, Wschody, Soczewki, Zarudzie Tl, Nietnierza —•
Powiat Kamień Koszyrski: Dalniki, Toboły, Karpiłówka, Lutno, Kaczyn,
Nujno. — Powiat Kobryń: Lelików, Dziatkowicze, Filipowicze, Żabinka,
Kobryń, Nowosiółki, Dywin, Ruchowicze, Tewle, Antopol, Jaremicze, Horodec, Mechwedowicze, Oziaty, Podolecie. — Powiat Kossów Poleski: Różana,
Stajki, Ołsto (R), Lubiszczyce, Iwacewicze, Żytlin (R), Woroniłowicze, Piaski
Stare (R), Św. Wola, Rzeczki, Rudnia, ITorlol, Hntka, Kraje, Wygonoszcza,
Hołowiok, Sporów, Dołki, Koziki. — Powiat Łuniniec: Łuniniec, Łachwa,
Łoktysze, Bostyń, Dziatkowicze, Kupowce, Zamosze, Białe Jezioro (Mazury,
Sł), Woluta (R), Hance wieże,' Czudzin, Różan Wielki, Różan, Pierwołok, Du­
nin, Łowcza (R), Dubówka, Mieleśnicze, Wólka, Malkowicze, Futory Ośnica,
Hawrylczyce (R), Kruhowicze, Chorostów, Czołowiec, Puzicze, Sowa, Fachowicze, Lusino, Czuczewicze Wielkie, Czuczewicze Małe, Bereźniaki, Krasna
wola, Erodnica, Morszczynowicze, Mikaszewicze, Kożangródek, Wiczyn (R)>,
Lenin, Tymoszewicze, Chołynicze, Cna, Liuboń, Deniskiewicze. — Powiat
Pińsk: Sosnówka, Żabczyce, Newel, Miastkowicze, Wólka Wielka (R), Żytnowicze, Horynicze, Łohiszyn, Stoszany, Brodnica, Wiczówka, Serniki, Botowo,
Kamień, Po host Zahorodny, Kuchecka-Wola (Sł), Porzecze, Dobrosławka,
Dubnowicze, Lemieszewicze, Czarnowo, Moroczna (Sł), Młynek, Ciołkowicze
Wielkie. — Powiat Prużana- Linowo, Szakuny, Malecz, Laskowicze Wielkie,
Lasko wieże Małe, Pieszki, Międzylesie Wielkie, Jastrząb, Moszkowicze, Siehniewiczç (R), Prużana, Rudniki, Rewiatycze, Szereszów, Sielec, Suchopol, Radeck, Lichoisielcei, Hoirodeczino, Wliełkolas (R), Baterja,7— Powiat Stobn:
Zamorocze, Oziersk, Złote, Ludynie (R), Płotnica, Holce, Kupiel, Wojtkowicze, Słobódka Sobiczyńska (R), Przerody (R), Budymle, Olmany, Terebieżów,
Tumień, Bnchliszcze, Stare Sioło', Drozdyń, Wieżyce, Perechodzicze (R), Woronie, Rzeczyca, Otwierzyce, Futor Kurhan, Futory Mielińskie, Kołek (R),
Rubryń, Jeziory, Bereźce (R), Dubieniec, Choto-mla (R), Bór Dubieniecki,
Kuble, Uholec (R), Orły Małe, Orły Duże, Bleżowo (R), Radczysk, Kostrów,
Owsiemjerów, Teodory (R), Nieczatów, Ruchcza, Ćmień (R), Horodno, Ozdamicze, Maleszewo Duże (Maleszewo Po>lskie Wielkie, R), Wysock, Rzeczyca,
Łutyńsk (R), Wieluń, Białai, Milaciz, Żadyń (R), Udryck, Olszany, Ćmień II,
Ruchcza II.
9. Województwo pomorskie.
Powiał Brodnica Dworska Nowa Wieś Szlachecka,Górale, Górzno, Bartniki, Karbowo. — Powiat Chojmica: Łąg-Kolonja, Wiele, Czyczkowy, Jarcewo, Głowczewice, Górki. — Powiat Działdowo. Boleszyn. — Powiat Kar­
tuzy: Mojuszewska-Huta, Zakrzewo', Brzeziny, Żukowo, Ręboszewo, Chmiel-

213

no, Dzierząźno, Borzestowo, Gołubie, Warzno, Ostrzyce, Lipowiec, Mezowo,
Garez. — Powiat Kościerzyna: Sycowahuta (Zycowahuta [Sł. i R]), Lizaki,
Wąglikowice, Dziemiany, Tuszkowy. — Powiat Nowe Miasto: Rywaidzik. —
Powiat Wąbrzeźno: Borówno. — Powiat Wejherowo: Goszczyno, Wdozlino,
Strzebielinot, Domatówko, Kielno.

WOJ.NOWOGRO DZKIE

n WYSTĘPUJE••

°

RĘCZNA

* WYSTĘPOWAŁA:
•
RĘCZNA

o~o

+ NIE WYSTĘPUJE

7. Mapa różnych odmian stępy w województwie nowogródzkiem. — Carte des va
riantes de mortier à pilon dans la voïévodie de Nowogródek

10. Województwo poznańskie.
Powiat Chodzież: RÓwnopole. — Powiat Środa (Śrem): Żabno. — Po­
wiat Września: Nowawieś Podgórna.11
11. Województwo stanisławowskie.
Powiat Dolina: Bolechów, Brzaza, Sukiel, Polanica, Birbniszcze, Łużki,
Lipa, Sloboda Bolechowska, Perehińsko i okolica, Łopianka, Spas, Podsu-

214
che, Pohorylec, Łuby, Suchodół, Lipowica, Wyhadówka, Wiitwica, Stańko wce,
Cerko wna, Kaina, Roztoczlki. •— Powiat Kołomyja: Kamionki Małe, Kułaczkowoe, Balińce, Trofanówka, Buczaczki, Gwoździec Mały,. Słobódka Leśna,
Św. Stanisław, Załuczie, Kosmiacz. — P-owiat Kosów: Białoberezka, Uście
ryki, Riczika. — Powiat Nadworna: Bitków. — Powiat Rohatyn: Boi­
sz o wce, Słobódka Bołszowiecka, Bouszów, Herburtów, Zelibory, Popławniki, Hanowce, Demeszkowce, Niemiszyn, Ruzdwiany, Kunaszów. —
Powiat Stapiśławów: Delejów i cały rejon, Przs. Zabłocie ad Delejów. —
Powiat Stryj: Klimiec, Karlśdorf, Wyżłów, Żupanie, Koziowa, Orawa, Pohar,
Orawczyk, Tysowiec, Tarnawka, Podhorodce, Urycz, Sopot, Jaimielnica,
Kruszelnica, Pobnk, Międzybtody, Truchanów,. Synowódzko Wyżne, Tuchla,
Pławie I, Pławie II, Tucholka, Smorze Dolne, Wołosianka, Hołowiecko. —
Powiat Tłumacz: Kol. Trojan ad Jezierzany, Hostów, Winograd, Pilawszczyzna. — Powiat Żydaczów: Rozdół.
12. Województwo śląskie.
Powiat Bielsko: Międzyrzecze Dolne, Wapienica, Aleksandrowice, Stare
Bielsko, Biery, Grodziec, Drogomyśl, Renardowice, Żebracza, Grabowice,
Czechowice, Komorowice, Ligota, Oblask. — Powiat Cieszyn: Brenna, Małe
Górki, Zamarski, Godziszów, Kozakowice Dolne, Cisownica, Wiślica, Sko­
czów, Ustroń, (Jasizowiec) Wisła, Zebrzydowice Górne i Dolne, Marklowice
Górne, Kończyce Małe. — Powiat Katowice: Chorzów. — Powiat Lubliniec:
Boronów, Doły, Zuirnpy, Dębowa Góra, Niwy, Grójec, Hucisko, Pietruszowice. — Powiat Pszczyna: Czarnmchowice, Kopaniny, Lędziny, Hołdunów,
Wisła Mała, Wisła Wielka. — Powiat Rybnik: Brzezie n/Odrą, Stanowice,
Czerwionka, Godów pirzys. Olszyna, Olza, Ruptawa, Cisówka, Lubomia, Li­
gota Tworkowska, Niewiadom kol. Burowice, Chudów, Pszów, Rzuchów,
Radlin, Biertułtowy, Raszczyce, Rogów, Bełsznica, Odra, Kamień n/Odrą,
Buków, Bluszczów, Rydułtowy, Czernica, Świerklany Dolrie, Baranowice,
Osiny.
13. Województwo tarnopolskie.
Powiat Borszczów: Konstancja, Zwiahel, Zielińce, Piłatkowce, Jezie­
rzany, Tprylcze. — Powiat Brody: Ponikowica, Stanisławczyk, Manasterek,
Ruda Brodzika, Bordu'laki. — Powiat Brzeżany: Brzeżany, Narajów Miasto.—
Powiat Buiczacz: Zalesie Koropiecfcie, Berezówka ad Manasterek, Zuforzec,
Porchowa, Leszozańce, Soroki, Późniki. — Powiat Czortków: Bartoszówka,
Kolędziany, Bazar. — Powiat . iopyczyńce: Chorostków, Liezkowce, Niżborg
Nowy, Niżborg Stary, Myszikowce, Żabińce, Tłusteńkie, Probużna. — Powiat
Kamionka Strumiłowa: Kamionka Strumiłowa, Ruda Sielecika, Dziedziłów,
Horpiin, Streptów, Jamne, Żelechów', Sokole, Wolica Derewlańska, Derewlany, Spaś, Tyszyca. — Powiat Podhajce: Siółko, Stare Miasto. — Powiat
Przemyślany: Hulków ad Korzelioe, Hanaczówka, Hanaczów, Uniów, Sło­
wna. Łonie. — Powiat Radzieohów: Stojanów, Łopatyn, Toporów, Stołpin,
Turze, Hucisko Turzańskie, Trójca, Obiadów, Mukanie. — Powiat Skałat:
Dorofjówka, Staromiejszczyzna, Zadniszówka, Podwołoczyka, Kąt Toustecki. — Powiat Tarnopol: Toustoług, Kipiaczka, Zaścianka, Borki Wielkie,
Czołhańszczyzna, Petryków, Marjanka, Gzartorja, Kozłów. — Powiat Trem-

WOJ. POLESKIE
D D

O o
o o

o O

O WYSTĘPUJE* RĘCZNA

I-, WYSTĘPOWAŁ A MECHANICZNĄ
u
A WYSTĘPUJE* RĘCZNA
N

&

© WYSTĘPOWAŁA RĘCZNA I NOŻNA

”

NOŻNA
RĘCZNA I NOŻNA

+ NIE WYSTĘPUJĘ

8. Mapa różnych odmian stępy w województwie poleskiem. — Carte des variantes de mortier à pilon dans la voïévodie de
Polesie.

216
bovvla: Plebanówka, Janów, Iwanówka, Iławcze, Hleszczawa, Krowinka. —
Powiat Zaleszczyki: Burakówka, Siinków. — Powiat Zbaraż: Hołotkd, Nowe
Sioło, Toki. — Powiat Zborów: Wołosówka ad Podhajozyki, Jezierna. —
Powiat Złoczów: Złoczów, Białykamień, Buzek, Rozważ, Czeremosznia,
Uszinia, Olesko, Sassów (Sasów [R]), Sokołówka, Przewłoczna, Bołożyuów.
14. Województwo warszawskie.
Powiat Aleksandrów (Ndeszawski) : Radziejów Kujawski, Osięciny, Świn­
ki. — Powiat Lipno: Kol. Zębowo. — Powiat Łowicz: Sobota, Czerniew. —
Powiat Maków: Sypniewo. — Powiat Mława: Osówka. — Powiat Płock:
Murzynowo. — Powiat Przasnysz: Zaręby. — Powiat Radzymin: Woła Rasztowska, Kłębów. — Powiat Włocławek: Cbodecz.
15. Województwo wileńskie.
Powiat Bracław: Widzę, Karczmdszki, Grusztaliszki, Jody, Hawryłowce
(i : 300 W. I. G.), Leonpol, Opsa, Rusaczki, Miory, Bobin, Usiany, Rymszany,,
Bohinka, Druja, Przebrodzie, Plusy, Nowy Pohost, Turmont, Bracław, Dryświaty, Czeress, Wełuny (Wieluny [W. I. G. 1 : 300, R]). — Powiat Dziśnieński: Dzismą, Łużki, Głębokie, Szarkowszczyzna, Ponory, Hołubicze, Ledniki,
Porpliszcze, Prozoroki, Ziablki, Sloboda, Jazno, Hermanowicze, Dokszyce,
Mościszcze, Babicze, Kuty, Szaragii, Sierhiejówka, Podlberezie, Hnieźdzdłowo
(W. I. G. i : 300 [R]), Miereckde (R) — Powiat Mołodeczino: Gródek, Kaszewszczyzna, Raków, Samale, Hurnowicze, Radoszkowicze, Lebiodzie w,
Dziublewszczyzna, Oleohowicze, Krasne, Bienica, Połoczany, Jarszewicze,
Adamówce, Zarzecze, Zalesie. — Powiat Oszmiiana: Dziertniki, Drahlowce (R),
Holszany, Oszmdanka, Oszmdanka-Murowana, Dziewieniszki, Kucewicze, Po­
lany, Krewo, Kowale, Soły, Gancewicze (R), Żuprany, Przewóz, Hudogaje,
Mikszany, Ostejkiszfcii, Dębina, Roruiny, Wasiukd1, Szaciły, Jakielowszczyzna
(W. I. G. i : 300), Powiąże (Powiazie [R]). — Powiat Postawy: Połów, Chrystowo, Brówki, Zainarocze, Postawy, Myszki, Lembówka, Duniłowicze,
Małkowicze (W. I. G. i : 300), Sierhiejewicze (R), Nowosiółki, Ażuny (R)
(Ożuny [W. I. G. i : 300]), Wołkołata, Łuezaj, Hruzdowo, Kunickie, Kozłow­
skie, Kuropołe, Nowy Miadzioł, Mochowicze, Kozłowszozyzna, Kupa, Soiepieniewo. — Powiat Swięciany: Świr, Muncewicze, Macko wieże (W. I. G. 1 : 300),
Dziawguny, Piotr owicze, Wirszyły (W. I. G. 1 : 300), Łodosie, Siereńczany,
Skarpowce, Nowosiółki, Popowce, Daniewce (W. I. G. 1 : 300), Łowce, Koniabicze, Jodowce, Filipowce, Olechiniszki, Bucewicze, Bielani-szki, Łyntupy,
Raubiszki (Paubiszki [W. I. G. i : 300]), Dukszty, Antesory, Bielkiszki, Kiemiełiszki, Hoduciszlki, Smiłgiinie, Werekale, Mielegiany, Twerecz, Żukojnie,
Stara Wieś, Narejsze, Bobaóki, Kołtyiniany, Boiczkieniki, Daugieliszki, Baławieckie, Szemietowszczyzna, Aleksandrowo, Szyłejkiszki, Józefinowo, Celinowo, Zalesie, Mikotejewo, Andruszyszki, Karolewce, Rusaliszk-i, Orniany,
Koronje — Powiat Wilejlka: Syczynięta (R), Kołowicze, Krzywicze, Załocki,
Olkowi cze, Dziadzicze, Chomdńce, Harydowicze, Litwinki, Wiszndew, Jełażycze (Jelażycze [R])■, Wiazyń, Ilja, Choeieńczyce, Baturyn, Szymonowo,
Dołhinów, Budsław, Iża. — Powiat Wilno: Wilno, Rieniakonie, Woronów (R),
Ejszjfszki, Solecziniki, Góry, Woroiany, Nowa-Wdeś, Turgiele, Mejszagoła,

217
Gierwiaty, Zawielce (R), Rozdany, Ryndziuny, Knistuszki, Gierażery, Orany,
Naczą, Jagiełłowiicze, Niemen czyn, Rudomino, ■ Ołkieniikii, Zaprzeko'py, Zwirble-Dołne, Miokuiny, Nowo-Wilejika, Żudziszki (W. I. G. 1 : 300), Trofci-Nowe,
Rudzłszki, Ostrowiec k/Wilna, Bryże, Wielkie Soleczindki, Ławaryszki, Żarnele, Widziemańce, Szucmsk, Rudniki k/jaszuny, Podberezie, Burkita, Równopole*, Stare Meoele, G udzie, Michaiłówka, Jurczutoi, Pircinme, Jęczm ienk.zki,
Stare Sioło, Mieszkance, Padziuny.

W0J.P0M0RSKIE

+ O +
O WYSTĘPUJE RĘCZNA
û

*»

NOŻNA

9 WYSTĘPOWAŁA* RĘCZNA
k

"

NOŻNA

+ NIE WYSTĘPUJE

9. Mapa różnych odmian stępy w województwie pomorskiem. — Carte des va­
riantes de mortier à pilon dans ta voïévodie de Poméranie.

16. Województwo wołyńskie.
Powiat O Litino: Pereweredów, Targowica, Stawrów, Ułbarów, Demidówika, Jarosławicze, Warkowicze, Dobratyn, Buderaż, Peratyn (Piratyn [RJJ,
Pełeza, Rudlewo (Si.), Kniahinin. — Powiat Horochów: Chołoniów, Boro-

218
czyce, Cechów, Zwiniacze, Drużkopol, Risielki, Hubin, Wojnica, Pawłowicze,
Podberezie, Koziaiyn, Lemiesze a>, Pieczychwosty, Swiniuchy, Zamlicze,
Ujma Łokacka, Łokacze, Cewelicze, Zajęczyce, Tumin. — Powiat Kostopol:
Stepań, Kryczylsk, Korbst, Werbce Małe, Werbce Duże, Butejki, Mielnica,
Komarówka, Kol. Stepań, Małyńsk, Rol. Ubérež, Moczulanka, Stara Huta,
Mokre, Brbnisławka, Lewacze, Siwki, Podłużne, Stydyń Wielki, Stydyń Mały,
Huta Śtepańska, Ludwipol, Berezne, Mokwiti, Kostopol, Chmyzopol, Woronówka, Roziarinik Ghotyński, Łęczyn, Białoszó\Vka, Witkowieze, Rudnia Łę­
czyńska, Kniaź-Sioło, Derażne, Bystrzyce, Pohorełówka, Drućbowa, Chotyń,
Wilja, Jackowicze, Podrałówka, Peresieki, Chołupy, Wólka Chołupochowska,
Berestowiec, Małe Siedliszcze (Siedliszcze [R]), Ujście. — Powiat Kowel:
Krymino, Hołoby, Obłąpy, Uchowieck, Kupiczów, Maniewicze, Uhły, Siedli­
szcze, Dorotyszcze, Serecbowicze, Boża Wola, Sołowjewo, Nieci, Kowel
(przedm. Mokre Ndwki), Lubiło w, Wołoszki, Kołodeżno, Budyszeze, Worona
(Woronna [R]), Białoszew (Białaszów' [R]), Rokitnica, Perkowce iPerkowicze [R]), Wólka Lubitowska, Zastawie, Drozd ne, Karasin, Maniewicze, Gró­
dek, Liszindówka (R), Turzysk, Bobły, Powórsk, Smolary, Zarzecze, Lubarka,
Hrywiatki, Koźlinicze, Szkurat, Piaseczno, Kol. Cegielnia, Dubniki (Dębniki
ÍR]), Sitowicze, Hulewicze, Jeziorne, Zajączówka, Czereinoszno, Górno,
Łomaczanka, Mielnica, Kortelisy, Smidyń, Hodowicze, Ratno, Górniki, Horodelec, Nowe Koszary, Szajno, Kruhel (R), Perewisy (R), DołgOnOsy, Mo­
szczona, Czerkasy, Różyn (Kol. Rożyn HU), Kaszówka, Zabłocie, Trojanówka, Dubecza (R). — Powiat Krzemieniec: Szumbar, Wyszogródek, Katryrnbu-rg (R), Wiśnio wiec, Wiśniowiec Stary, Białazórka, Łasiatyn, Hryńkowce.—
Powiat Lubomi: Stara Huta, Jawornik, Sukacze, Halinowola, Hołowno, Leśniaki, Borki, Koszary, Pulmo, Grabów (R),, Zalesie, Olszanka, Pulemiec,
Maszów, Skiby, Wiszniów (R), Kocury, Radziechów, Czmikos (R), Wólka
Chrypska, Perespa, Kamionka, Zacisze, Piszczą, Ostrowie, Chrypsk, Szack,
Rymacze, Zgorany, Humieńce, Kruszyniec, Nudysze (R), Ruśniszcze, Połapy,
Sokół, Hupały, Perespa (R), Huszcza:, Zabuże, Horodno, Skrzypka (R), Ruda,
Boremszczyzna, Podhorodno, Wysock, Binduha, Jagodzin, Switaź (R).
Powiat Łuck: Szepel, Tor czyn, Ulaniki, Ordeniż, Zabłotce, Serniki, Olszany,
Friedrichthal, Krasnowola, Ołyka, Czemeryn, Żorniszcze, Czartorysk, Trościaniec, Miłusze, Kol. Peretoki, Radomyśl, Ławrów, Bakowce, Werbojew (R)
Pałhanów, Ozdów, Ratniów, Anatolja, Rorszów, Mstyszyn, Nawóz, Borowicze, Hru'ziatyn, Ducbcze, Milsk (Sł.), Pożarki, Kozin, Rudka ] ■ oziatyńska,
Perespa, Smerdyń, Kołki, Jasionówka (R), Rrowatka, Rajmiasto, Tychotyń,
Berezołupy Wielkie, Kijuz (R), Witoirńż (R), Babie, Niernir (R), Lubcze, Wi
czyny (R), Sapobów (Sł.), Siekierzyce, Wólka Siekierzyńska, Bodiaczów (R),
Hawczyce, Rafalówka, Żabka, Aleksandrja, Żołobów, Nieśwież, Cbołoniewicze, Zofjówka, Majdan Lipieńśki, Wilcze. — Powiat Równo: Charołub (R1,
Rołowerta, Majków, Kobyla (R), Storożów, Rzeczki, Kozak, Hołyczówka,
Morozówka, Dżiatkowicze (R), Miłostów, Korzec, Międzyrzecz, Moszczany,
Buhryń (R), Krylów, Czernica, Bryków, Tudorów, Hoszcza, Basów Kat (R),
Klewań, Aleksandrja, Samostrzały, Glińsk, Arestów, Bohdaszów (R), Hruszwica (R), Tuczyn. — Powiat Sarny: Tutowicze (R), Kidry, Bereźnica,
Bielska Wola, Chinocz, Dąbrowica, Orwianica, Bereście, Pracuki, Niweck,
Sochy, Jasieniec, Sielec, Ostrowce, Moczuliszcze, Krupowie, Zaleszczany,
Jacule, Krzywica, Litwica (Litwsk [R]), Hryćki, Kisorycze, Klesów, Tedo-

219
rowka, Kamienne (R), Niemowicze, Snowidowicze, Rafałówka, Masiewicze
(R), Rokitno, Rudmia-Staryki (R), Rudnia-Lwa, Dorotyeze, Tomaszgród,

10. Mapa różnych odmian stępy w województwie poznańskiem. — Carte des va­
riantes de mortier à pilon dans la voïévodie de Poznań.

Kręta-Słoboda, Ośnick, Lady (R), Jelno, Długowola, Włodzimierzec, Rudnia
Załawie, Peresieczno i Duków. — Powiat Włodzimierz : Staweczki, Owłoezyn,
Stawki, Olesk, Wiadynopol, Pustynka, Zajbołotce (R), Bilicze (R), Litowiż

220
(R), Molników, Zdziary, Przewały, Zaszkïewicze (R), ZaMocie, Stężarycze,
Nikitycze, Cbmdelówka, Chmielów, Podhajce, Chobułtów (R), Jakowicze,
Babicze, Berezowicze, Biskupieze, Włodzimierz, Piatydni (R), Werba, Markosław, Kohilno (R), Swojczówku (R), Grzybowice (R), Iwanicze. — Powiat
Zdołbunów: Zdołbunów, Ostróg e/Horyniem, Bielmaż (R), Nowa-Moszczanica (Mała [Rj), Nowomalin, Buderaż, Wielbowno, Tesów (R), Boczariica
Chreniów, Zawizów, Michałkowce, Mizocz, Tajkury, Milatyn-Buryny, Wierz­
chów, Chórów, Zdołbdca, Płoska, Ożenin, Dermań, Międzyrzec Ostrowski,
Eljaszówka.

III. STĘPA NOŻNA.
1. Województwo białostockie.
Powiat Łomża: Burzyin, Wyszomierz, Gać (Seiko! a-Łąk a), Oiszewo', JakaćBorowa, Dawja. — Poiwiat Ostrołęka: Szafarczyska, Łyse, Kadzidło. — Po­
wiat Ostrów Mazowiecka: Niemiry, Osuehowa-Stara, Przyjmy, PrzezdzieckoGrzymki. — Powiat Grajewo: Konopki, Dybła, Wierzbowo. — Powiat Wołkowysk: Płosa.
2. Województwo kieleckie.
Powiat Busko (stopnicki) : Biniontkii, Podstoła, Osiny, Grabowiec, Kołączkowice. — Powiat Częstochowa: Bolesławów. — Powiat Iłża (Wierzbnik):
Jadownikdi, Solec, Wierzbnik, Tarłów. — Powiat Jędrzejów: Przełaj. — Po­
wiat Kielce: Samsonów, Mniów, Makoszyn, Kakomin, Huta Polysica, HułaSzklarma, Banoiszowiny, Bieliny, Łopuszno, Belno, Dębno, Cisów, Bieliny
Kościelne. — Powiat Końskie: Suche Góry, Adamów, Przys. Znajoma, Przyłogi, Kamienna Wola, Biały Ług, Pilczyca, Skąpe, Radwanów, Mokre, Jakdmowice, Mniin, Czerwona Woła, Grodzisko, Wilczkowice, Kopałów, Dziebałtów, Szarbsko. — Powiat Kozieniec: Ławeczko Stare, Ławeczko Nowe, Igna­
ców, Mszadła Stara, Mszadła Nowa, Hełenów, Janowiec, Baryczka Stara,
Rudki, Wojszyn, Kieszek, Brzeście (R), Lucynia (R), Oblasy Księże, Zajezierze, Michałówka, Kłoda, Kozienice, Brzeźnica, Stara Wieś, Cudów, Regów
Nowy, Świetlikowa Wola, Góra Puławska, Klikowa. — Powiat Opatów
Prusy, Obręczna, Borja, Mikułowice, Jasicę, Juljanów, Piórków Górny,
Brzositowa, Korycizna, Opatów, Bidiziny — Powiat Opoczno: Sławno, Jaiksonek. — Powiat Pińczów: Kobyliniki Zagościańskie. — Powiat Sandomierz:
Skotniki. — Powiat Włoszczowa: Kurzelów, Krasocin.
3. Województwo krakowskie.
Powiat Bochnia: Zabierzów, Woła Batorska, Wiśnicz Nowy, Wiatowice,
Szarów, świmdarów, Stanisławiice, Siedlec, Rzezawa, Proszówkd, Okułice,
Majkowice, Łapczyca, Leszczyna, Leksaindrowa, Krzeczów, Kolanów, Damienice, Bytomsko, Bieńkowice, Barczków. — Powiat Brzesko: Bogumiłowice, Biskupice Radłowskie, Biełcza,, Biadolmy Radłowskie, Biskupice Melsztyńskie, Biadolmy Szlacheckie, Łęki, Przyborów, Wokowice, Księże-Kcpacze, Buczę, Charzewice, Borzęcin, Dąbrówka Morska, Górka, Dębno, Doły,
Dołęga, Filipowie®, Grabno, Gwoździec, Jasień, Jastew, Jaworsko, Jurków,
Kwików, Lewniowa, Łętowice, Łoniowa (Łoniowy [R]), Łysa Góra, Marcin-

221
kowicej Maszkienice, Sterkowiec, Perła, Słotwłna-Brzezowiec, Mokrzyska,
Nieftźwiedza, Niwka, Ni-e-dziebsfca, Olszyny, Sukmanie, Poręba Spytkowska,
Szczurowa, Zawada Lanckoroń-ska, Łopoń (Łopań IR]), Łukanowice, Jado­
wi) i ki, Roztoka, Wesołów, Porąbka Uszewsfca, Przybysławice, Radłów, Z-d-roche-e, Zabawa, Wał Ruda, Woła Radło-wska, Rajsko, Ruda-Rysie, Rylowa,
Rzącbowa, Strzelce Wielkie, Szczepanów, Sufczyn, Tyrncwa, Więckowi-ce,
Wielka Wieś, Wola Dębińska, Wola Przemyko-wska, Zaborów, Zr.krzów,
Złota. — Powiat Dąbrowa: Radwan, Skrzynka, Wólka Mędzychowska, Wólka
Grądzka, Dąbrówki Breńskie, Mędzechów, Kupieniu, Laskówka De-lastowicka,
Odmęt, Delastowice, Bolesław i okolicy, Grądy, Samooj.ce, Zalipie, Podfilipie, Świebodzin, Szczucin i okolicy, Grębonów, Wietrzychowice, Wola Ro­
gowska, Siedliszowice, Jagodniki, Mieobowice, Mokre, Żabno, Czyzów, Rad­
goszcz, Smyków, Lusiz-owice, Malec, Zdżary. — Powiat Gorlice: Wójtowa, Mę­
cina Wielka, Zdymia, Łużna i w 8-miu wsiach tego rejonu, Kwiatoń, Rzepien­
nik Strzyżewski, Rozembark, Ropica Ruska, Małastów, Pętna, Bartne, Przeg-onin, Pstrążne, Klęczany, Zagórzany, Podlesie, Moszczenica. —- Powiat Ja­
sło: Folusz, Wola Cieklińska, Pielgrzymka, Umieszcz, Szerzyny i okolica,
Toki, Żmigród, Osobnica, Zarzecze, Załęże, Wola- Dębowiecka, Bajdy, Skołoszyn, Lisów, Kotań i okolica, Jodłowa:, Błażkowa, Dębowa, Skurowa, Dęborzyn, Siedliska Bogusz, Smarzowa, Bączałka, Kamienica, Grudna Dolna,
Grudna Górna, Brzostek i okolica, Sieklówka Dolna, Lublina, Sowin-a, Jasło
i okolice. — Powiat Kraków: Rugaj, Mała Wieś, Prusy, Samborek, Przebieczany. — Powiat Limanowa: Łukowica, Olszówka-. — Powiat Mielec: Biały
Bór, Babule, Borowa, Breń Osuchowski, Rrzyści-e, Chorzelów, Chrząstków,
Czajkowa, Czermin, Dulcza Wielka, Dulcza Mała, Gliny Małe, Gliny Wiel­
kie, Grochowe-, Górki, Grzybów, Lzbisko-, Jaśla-ny, Józefów, Kawęczyn, Kębłów, Kiełków, Kliszów, Krzemienica, Łysaków i Łysakówek, Mtodoc-hów,
Ostrówek, OtałężJ Padew Narodowa, Padew Kolonja, Piatkowiec, Par-tyni-a,
Pień, Pluty, Pławo-, Podborze, Przykop (Przykop |R]), Ruda, Rydzów, Bzędzi-an-owice, Rzemień, Sadko-we Góra, Schö-nanger, Surowa, Szafranów,
Tirzicia-na-, Trześń, (Trzie-śinia- ]R]), Tuszów Narodowa, Tuszyma, Wadowice
Górne i Dolne, Wampierzów, Wojków, Wola Pła-wsk-a, Wólka D-uleeka,
Zachwiejów, Zarówinie, Zie-mpniów, Zdziarzec, Żarówka, Czekaj. — Po­
wiat Nowy Targ: ‘Bańska, Łopuszmai, Rro-śnica, Nowy Targ, Zubrzyca
Dolna, Frydman. — Powiat Tarnów: Ciężkowice, Biała, Ristuszowa, Bo­
browniki Małe, Bobrowniki Wielkie, Bruśmiik,. Burzyn, Chojinik, Dąbrówka
Sz-czepao-owska, Grabek, Golonka, Gromnik, Ilkowice, Głów, Jałstrząbka,
(Jastrzębka [R]), Karwodrza, Kielanowic-e, Eipsz-na, Klikowa, Kobierzyn,
Kom-orów, Kowalowy, Lichwin, Lisia Góra, Lubinka, Łęg ad Partyń,
Łękawica, Łukowa, Mikołajowice, Muścic-e, Niedomice, Oist-rów, Pawężów,
Pogórska Wola, Rudka, Ryglice, Rzędzin, Rzuch-owa, Siedlec, Siemiechów,
Skrzyszów, S-zc-zepanowice, Szynwał-d, Unis-zowa, Wierzchosławice, Wola
Będzińska, Zaczarnie, Załas-owa, Żukowice Nowe, Żukowice 'Stare. —
Powiat Ropczyce: Ropczyce.
4. Województwo lubelskie.
Powiat Biłgoraj: Zagrody, Goraj, średniówka, Majdan, Hoźnia Szlachec­
ka, Giłów-Ordyn-, Różaniec, Wola Róża-nieoka, Łu-chów Górny, Ł/u íhów Dolny,

222
.Tamieńszczyzna, Podolszynka Plebańska, Krzeszów Górny, Jasiemnik Stary,
Kamionka Górna, Huta Stara, Biszcza, Goździe-Lipniki, Bukowina, Puszcza
Solska, Lipiny Dolne, Syglełki, Łazów, Ruino,, Naklik, Zagródki, Potok, Je­
dlinki, Frampol, Rocudza Górna, Zdzisławioe, Władysławów,, Bukowa, Andrzejówka, Korytków Wielki, Korytków Mały. — Powiat Garwolin: Ułęż
Górny, Natolin. — Powiat Hrubieszów: Dołhobyczów, Hołubię, Hrubieszów,
przedmieście Sławencin, przedmieście Pobereżamy, Borodyca, Moniatycze,
Zadubce. — Powiat Janów Lubelski: Godziszów, Krzemień, Zaklików, Anno­
pol, Kosiin, Modliborzyce, Chrzanów, Połichwa Górna, Brzozówka, Polichwa
Dolna. — Powiat Krasnystaw: Krasnystaw i cała gmina;, Antoniówka,; Wysokie
Rsawerówka, Siedliska:, Suchodoły, Fajsławice. — Powiat Lubartów: Cze­
mierniki', Serniki (Syrniki [R]). — Powiat Lublin: Piotrowin, Trawniki, Wola
Białecka, Stróża. — Powiat Łuków: Wola Blizdcka. — Powiat Puławy: Ku­
rów, Łany, Borysów, Bałtów, Żyrzyn, Zagrody, Bochotinica, Włastowiee,
Końskowola, Witowice, Józefów, Rybitwy, Gołąb, Irena, Podwierzbie, Sądowice, Cynków, Baranów. — Powiat Radzyń Podlaski: Wólka Romarowska, Jabłoń, Siemień, Milanów. — Powiat Sokołów Podlaski: Kudełczyn,
Dolne Pole. — Powiat Tomaszów Lubelski: Tyszowce, Zamłynie Przedmie­
ście, Nabróż, Kmiozym, Łaszczów, Zimno, Zerniki. — Powiat Włodawa:
Uścimów Nowy, Uścimów Stary, Tyśmienica, Ostrów Podlaski, Sławatycze,
Hajnna, Parczew, Stępków, Dębowa Kłoda, Soibibór, Kossyń. — Powiat Za­
mość: Ruszów, Kornelówka, Bondyrz, Suchowola, Adamów, Potoczek,' Latyczyn.
5. Województwo lwowskie.
Powiat Bobrka : Bobrka ul. Kopernika, Sokołówka, Chodorów, Horodyszcze, Cetnarskie, Horodyszcze Królewskie, Ottyniowice, Wierzbica, Suchrów, Dohrowlany, Zagóreczki, Wołczatyce, Bortnifci, Bukawina, Mołodyńcze,
Czeremchów, Demidów, Nowosielce, Podliski, Borynicze, Ostrów, Drocbowycze, Juszkowce!, Hołdowice, Łuczany, Borusów, Czyzyce, Laszki Dolne,
Laszki Górne, Podhorodyszeze, Podsosnów, Podjarków, Stare Sioło, Szołomyja, Wodniki:, Podmomasterz, Budków, Łopuszna, Bakowce, Strzeliska
Stare, Trybuchowce, Hrusiatycze, Oryszkowce, Lubeszka, Rniesioło, Strze­
liska .Nowe, Brzozdowce, Hrańki-Kuty, Podhorce, Stańkowce, Turzanowce,
Czartorja, Sarniki:, — Powiał Brzozów: Trześniów, Domaradz, Wesoła, Brzo­
zów. — Powiat Dobromil: Starzawa. — Powiat Drohobycz: Rychcice, Baniowice, Hruszów, Dobrowlany, Wola Jakubowa, Tynów, Rolów, Litynia,
WTÓbiowice, Dołhe Medenicfcie, Gaje Niżne, Gaje Wyżne, Medenice, Horuoko, Radelicz, Lipice, Rabozyce, Opary, Letnia, Biłcze, Krynica. — Powiat
Gródek Jagielloński: Janów k/Lwowa, Stradcz, Rottenhan, Porzecze, Wielkopole, Wereszyca, Lelechówka, Majdan, Czerlany, Stodółki, Ebenau, Uherce
Niezabitowskie, Zawidowic.e, Zaszkowice, Rodatycze, Mszana, Malczyce., Su­
chowola, Powitno, Z uszyce, Stronna, Załuże, Lubień Wielki, Lubień Mały,
Maikowi,ce, Kosowiec, Porzecze Lubienieckie, Bartatów, Obroszyn, Stawczany, Łozina, Dobrostany, Kamiieniobród, Cuniów, Wola Dobrostańska, Artyszczów, Drozdowiee, Kiernica, Gródek Jagielloński, Domażyr, Jamelna,
Zielów, Karaczynów, Wroców, Żorniska,- Haliczanów, Dobrzany. — Powiat
Jarosław: Wólka Pełkińska, Majdan Sieniawski, Krasne, Pawłowa, Dobcza,

223
Łowce (Podgaj), Cieplice, Bystrowice, Radawa, Wylewa, Dobra, Piskorowicę,
Leżachów, Dybków, Wiązownica, Zarzecze, Łapajówka. — Powiat Jaworów:
Bonów, Siedliska, Porudnoi, Lubienie, Sarny, Drohomyśl, Jaworów, Jazów
Stary, Wierzbiany, Trościaniec, Zaiwadów, Budzyń, Nakoneczna, Rogoźno,
Ożomla, Nowosiółli i, LaszIki, Brüchnal, Szkło, Żmijowiska. — Powiat Kolbu­
szowa: Kolbuszowa Dolna,
Cmolas, Sofcołów, Nienadówka, Trzeboś, Górno,
Turza, Raniżów, Krząika,
Dzikowiec, Widełka, Kop­
O WYS Tu PUJE■ RĘCZNA
cie, Rusinów, Wilcza Wo­
la, Siedlanka, Niwiska, Le­
A
»
NOŻNA
szcze, Poręby Huciskie, Zá­
• WYSTĘPOWALA-RĘCZNA '
pole, Trześć, Huta Przed­
*
»
NOŻNA
borska, Hucisko. — Powiat
Krosno: Głowienka, Cie­
©
»
RĘCZNA ! NOŻNA j
szyna, Korczyna, Krasna
+ NIE WYSTĘPUJE
przysiółek Mała Krasna,
Wiśniowa,
Jaszczurowa,
Pstrągówka, Jazowa, Szufnar-owa, Różanka, Brat■kówka, Glinnik Średni, Lubatówka. — Powiat Lulwiczów: Łukawiec, Horyniec,
Krowica Hołodowska, Stare Sioło, Lubaczów, Boro­
wa Górai, Baszmia Dolna,
Baszmia Górna, Sieniawka,
Załuże, Dzików Stary, Dzi­
ków Nowy, Mosizczanica,
Miłków, Cewków, Ułazów,
WYSTĘPOWAŁANOŻNA
Lubliniec Stary, Żuków1,
* A WYSTĘPUJERĘCZNA
Niemistów, Płazów, ŁoiwO WYSTĘPOWAŁA ■ RĘCZN/
cza, Huta Roiżaniecka, Ru­
A WYSTĘPUJE NOŻNA
da Rożaniecka, Goraj fec,
Dachmów, Zapałów, Wól ka Zapałowska, Szezutków
{Sysaki
grupa
domów
11. Mapa różnych odmian stępy w województwie
w Szczutfcowie), Felsendorf
Śląskiem. — Carte des variantes de mortier à pi­
część wsi Opaka. — Po­
lon dans la voïévodie de Silésie.
wiat Lwów: Mikłaszów,
Biłka Szlachecka, Siemia­
nówka, Dublany, Bródki,
Siedliska-, Tołszczów, Milatycze, Wołków, Zagórze, Ruhajów, Podcierane,
Mostki, Czerkasy, Zatszków, Bars*czowice, Pikułowice, Kamienopol, Kozice,
Sichów, Dawidów, Żyrawka, Czerepin, Porszna, Rudańce, Rukizów, Ceperów, Jajryczów Nowy, Jaryczów Stary, Podliski Wielkie, Czyżki, Dmytro-

WOJ.
ŚLĄSKI

224
wice, Gaje, Głuchowie©, Dobrzany, Zimna Woda, Remenów, Rokitno Wielkie,
Rokitno Male, Sołonka, Sokolniki, Brzuchowice, Stromiatyn, Podliski Małe,
Młynówce część Winnik ÍRJ. — Powiat Łańcut:' Kuryłówka, Zmysłówka,
Opaleniska (Opaleńsfco [Sł.] ), Budy Łańcuckie, Rorniaktćw, Medynia Łań­
cucka,, Medynia Głogowska, Pogwizdów, Zalesie, Węgliska, Czarna, Żołynia,
Brzoza Stadnicka, Rakszawa, Smolarzyny, Dąbrówki, Jelna, Przychojec, Łu­
kowa, Ruda, Szarzy na, Wola Zarcizycka, Albigowa, Brzyska Wola, Łańcut
Przedmieście, Soininą, Głuchów, Wola Bliższa, Podzwierzyniec, Kąty, Biało­
brzegi, Dębina, Kosi na, Rogoźno, Wola Dalsza. — Powiat Mościska: Balice
k/Medyki, Bojowice, Małnów, Krulkienice przys. Radjówka, Czyszki, Nikłowice, Orchowice, Hołodówka, Makuniów, Wiszenka, Sądowa Wisznia, So­
kola, Starzawa, Chorośnica, Laszki Gościńcowe, Króiin, Stojańce, Słaibasz,
Słomianka, Twierdza, Wojtkowice, Zawadów, Rudniki, Strzelezyska, Trzcieniec, Lacka Wola. — Powiat Nisko: Łapówka ad Przyszów Szlachecki przys.
Stainy, Nowosielce, Prusin gm. Kamień, Barce ad Nisko, Pysznica, Jarocin,
Dąbrówka, Wymysłów ad Wólka Tanewska, Huta Deręgowska, Dąbrowica,
Jeżowe, Bieliny. — Powiat Przemyśl: Medyka, Buców, Wyszatycze, Walawa, Dusowce, Żurawica, Stubło, Miżyniec. — Powiat Przeworsk: Tryń­
cza, Siedleczka, Urzejowiice, Niżatyce (Niziatycze [Sł.]), Medynia Kańczucka,
Manasterz, Przeworsk. — Powiat Rawa Ruska: Kamionka Wołoska. Warchrata przys. Zawałyl i Hałuszczaki, Żurawce, Bełżec, Teniatyska, Karów,
Rzyczki, Wierzbica, Machnów, Nowosiółki Przednie, Nowosiółki Kardynal­
skie, Poddębee, Potyłicz, UMcko-Seredlkiewioz, Korczymin, Hujcze, Dyniska,
Rzeczyca, Ulchówek, Tarnoszyn, Hubiinek, Skalskie część Niemirowa, Hre­
benne, Kornie, Mosty Małe, Siedliską, Chlewczany, Uličko Zarębane, Poddoube. — Powiat Rudki: Milczyce, Szołomienice, Jatwięgi, Dubaniowice,
Uherce Wieniawskie, Poborcę, Kościelniki, Kropielniki, Laszki Zawiązane,
Nichowice, Rnihynicze, Horożanna Wielka, Koropuż, Kupnowice Stare, Ko­
niuszki Siemianowskie, Chłopczyce, Dołobów, Zagórze, Ostrów, Porzecze
Zadworne, Kołodruby, Komamo, Kličko», Jakimozyce, Andrjamów, Bnzeziec,
No wa Wieś i przys. Swiniusza, Tuligłowy, Chłopy, Nowosiółki Gościnnicowe.—
Powiat Rzeszów: Jasionka, Łukowiec, Terliczka, Stohierna, Nowa Wieś,
Wysoka Rzeszowska, Wólka pod Lasem, H-adle Szklarskie, Zabojki (koło
Budy), Wola Rafajłowska, Bonarówka, Zaborów, Piątkowa, Trzebowistoo,
Przybyszówka, Żarnowa, Kraczfcowa przys. Fioki, Kraczkowa, Komieczkowa,
Bratkowice, Zgłobień, Wola Zgłobieńska, Słocina. — Powiat Sambor- Sam
bor, Straszewice, Stary Sambor, Bereźnica, Gzukiew, Radłowdce, Kulozyce,
Uherce Zapłatyńskie, Dąbrówka, Humieniec, Mrazowiec, Torczynowice, Waniowice, Slrzałkowice, Rosoohy, Dublany, Hordynia, Siekierzyce, Iidińka
Mała, Błażów, Czerchawa, Łopuszna, Łukawiica, Manasterzec, Sprynia, Wola
Błażowska, Zwór, »Babina, Brzegi, Krużyki, Kornalcwice, Riniany, Zarajsko,
Mokrzany, Łanoiwice, Dorozów. — Powiat Sanok: Olchowce, Kńlaszne, Odrze­
chowa, Bykowce, Wielopole. — Powiat Sokal: Stematyn, Sielec, Kuliczfców,
Parhacz, Uhrynów, Poturzyca, Jastrzębica (Jastrzębia [Sł. R]), Wołświin, Hohołów, Korczyn, Radwiańce, Tyszyca, Ostrów, Źniiatyn. — Powiat Tarno­
brzeg: Antoniów, Baranów, Cygany, Chmielów, Dąbrowica, Jadachy, Siedleszczany, Nagnajów, Kąt, Jastkowice, Nadibrzezie, Nowiny, Żabno,. Wola
Rzeczycka, Dąbrowa z Kępą, Rzeczyca Okrągła, Chorzewice, (Charzewfce
ÍR]), Soibów, Stale, Machów, Alfredówka, Dęba, Rozalin, Tarnowska Woła,

b

225

\
WOJ.
^^.STANISŁAWOWS­

ts

KIE

o <ß ...

O

»

NOŻNA

O

"

RĘCZNA

•

0
+

i' A

WYSJĘPUJE RĘCZNA / NOŻNA

û

A

i'; .

WYSTĘPOWAŁA’ NOŻNA
u

RĘCZNA

i.
RĘCZNA
A WYSTĘPUJE'NOŻNA

NIE WYSTĘPUJE

12. Mapa różnych odmian stępy w województwie stanisławowskiem. — Carte des
variantes de mortier à pilon dans la voïévodie de Stamslawów.

Ciosy, Poręby Dębskie, Majdan Zfoydniowski. — Powiat Żółkiew: Polany,
Butyny, Przystań, Lubela, Smereków, Błyszczywody, Żółtańce, Krechów,
Dobrosiin, Dzibułki, Derewuia, Turynka, Przemiwółki, Hrebeiíce, Nowe
Sioło, Kulików, Koszelów, Kupiczwola, Reikliniec, Sopaszyn, Batiatycze, Zubomosty, Różanka, Konstaintynówka.
6. Województwo łódzkie.
Powiat Brzeziny: Przesiadłów.
Radomsko: Pukarzów.

Powiat Kalisz: Kol. Zalesie.—Powiat

7. Województwo poleskie.
Powiat Brześćin/Bug.iem: Ołtuisz, Wólkay Pil iszczę, Radzież, Nawłesie (R),
Sołodkie, Czernie (R), Oczki, Zalesie, Kol. Kruszyna, Domaczów. — Powiat
15
Lud T. XXXIV.

226
Drohiczyn: Kremno, Wawulieze, Pańcowce, Syczewo, Zastawie, Zakletenié;
Bezdzież, Bielinek, Leśniki, Skrzypiele, SypfcJiowicze, Okropno, Osowlany,
Sfaro'Siele, Drużyłowice, Tryliski (B), Bereźlany, Kułaki, Krzywica, Wierzchlifcie, Szczefcpck, Łysucba, Nowołuczkd, Zastruże, Zarudzie, Smierdziacze (B),
Zamoszë, Łuczki, WaiawK, Mohilna, Odryżyn, Bałandycze, Osowce, Peganowicze, Perkowice, Zalesie, Skibicze, Soczewki, Zarudzie II, Niemierza. —
Powiat Kamień Koszyrski: Fut. Kisiele. — Powiat Kobryń: Dywin, Ossa. —Powiat Kossów Poleski: Hołowick. — Powiat Łunińiec: Łuniniec, Łachwa,
Wólka, Futory (R) (Andřuszkowo), Kożangrćdek, Tymoszewicze, Cna —iPowiat Pińsk: Stajki, Komory, Pary, Łohiszyn, Brodnica, Kamień, KucheokaWola (R), Soszmoi, Lemieszewicze, Kolby, Moroczna (R), Pińkowicze, Wólka,
Młynek, Ciołkowicze Wielkie, Dli baj, Krzywczyce, Podbłocie. — Powiat
Prużana: Szereszów. — Powiat Stolin: Kupiel, Wojtkowicze, Słobódka Sobiczyńska (R), Dawidgródek, Przebirody (R), Budymle, Koszary, Tumień, Stare
Sioło, Drozdyń, Wierzyce, Perechodzicze, Otwierzyce, Duboj, Futory Mdelińskie, Jeziory, Berezë'e (R), Dubieniec, Chotomla (R), Bór Dubieniecka, Kuble,
Uholec (R), Orły Małe, Orły Duże, Bleżowo (R), Ruchcza, Cmień (R), Derewnia, Ozadmicze, Maleszewo Duże (Maleszewo Polskie Wielkie [R]).
8. Województwo pomorskie.
Powiat Brodnica: Czyste Błoto. — Powiat: Chojnice: Władysławek. —
Powiat Toruń: Łążyn.
9. Województwo poznańskie.
Powiat Kępno: Mikstat. — Powiat Krotoszyn: Sapieżyn, Bolesławów. —
Powiat Leszno: Brenno, Radzyoa, Gostyń. — Powiat Ostrów: Wierzbno, Zacharzew, Łąkociny, Młyniik. — Powiat Rawicz: Gośtfcowo, Pomoemo, Za­
wady. — Powiat Szubin: Barcin. — Powiat Wągrowiec: Brzeźno Nowe.
10. Województwo stanisławowskie.
Powiat Dolina: Bolechów, Cisów, Hudziejów Stary, Podbereż, Tiapcze,
Hoszów, Gerynia, Brzaza, Sukiel, Polanica, Bubniszeze, Łużki, Lipa, Słoboda
Bolechowska, Dolina, Kniażołuka, Rachiń, Jaworów, Nadziejów, Raków,
Kr echo wice, Bnoszniów, Lisowice, Mizuń Stary i okolica, Perehińsfco i oko­
lica, Rożniatów, Łopian®, Sipas, Podsuche, Pohorylec, Luhy, Suchodół, Lipowica, Turza Wielka, Bełejów, Trościaniiec, Słoboda Doliniańska, Jakubów,
Sołuków, Grabów. — Powiat Horodenka: Nieźwisika, Harasymów, Łuka,
Uniż, Rakiowiec, Semenówka, Dąbki, Okno, Siekierczyn, Dżurków, Korniów,
Strzylce, Horodnica, Potoozyska, Siemiaskowce, Michalcze, Daleszowa, Kolanki. — Powiat Kałusz: Balbin, Babin Zarzeczny, Dołpotów, Medynia, Przewoziec, Studzianka, Hołyń, Dołhe Kałuskde, Kadobna, Siwka Kałuska, Kropiwnik, Tużyłów, Wistowa, Nowicai, Bereźnica Szlachecka,, Podmichale, Dobrowliany, Uhrynów Średni, Uhrynów Stary, Berłoby, Kamień, Łdziiany, Petranika, Równia, Słoboda Równiańiska, Topolsko, Wierzchnia, Zawadka, Bołochów, Zbiorą, Stańkowa, Dołba Wojniłowska1, Niiegowce, Humenów, Kopanka, Mościska, Woj.niłów, Dubiowilca, Tomaszowce, Rawlikówka, Dąbro­
wa, Dołżka, Perekosy, Cwitowa, Seredne, Siwka Wojniłowska, Łuka, Mosz-

227
kowce. —■ Powiat Kołom yja: Go'dy, Gwoździec Mały, Ispas, Rropiwiszcze,
Tracz ad Defoesławce, 'Szeparowce^Korszów, Myszyn, Peczeniżyn, Mołodiatyn,
Markówka, ‘Na-zurna, Słobodka Leśna, Św. Stanisław, Rungury, Kniaźdwór,
Tłumaczyk, Kujdańce. — Powiat Kosów: Balbin, Ja błonica, Kosów-Manastersko; Krzywoipole, Białoberezka, Roztok (Roztoki [R]l, Roztok przys. Babi­
niec, Roztok przys. Podpasilfei, Białoberezka przys. Morylewaz, Białoberezka
przys. Pasieczny, Rożen, Wielki przys. Nyżne, Rożen Wielki, Kobakii, Uścderyki, Zełenai, Żabie Puszkiar, Jasieniów Górny, Żabie. — Powiat Nadworna:
Porohy, Mołotków, Kosmacz, Dźwiniacz, Majdan Górny, Mik u liczyn przys.
Kraiszcze, Rafajłowa, Rosułnai, Wołosów, Przerosi, Cucyłów, Grabowiec, Fitków, Kamienna, Tarnow'ica Leśna, Maniawa. — Powiat Roha tyn : Bołszowce,
Słobódka Bolszowiecka, Bouszów, Herhurtów, Żeliibory, Popławniki, Hanow-ce, Demeszkowce, Niemsżyn, Ruzdwiany, Kunaszów, Żurawienko, Bur­
sztyn, Ludwikowie»,. Samiki Dolne, Demianów, Rnihyniicze, Zagórze Knihymickie, Jaiwcize, WasfSczyn, Oskrzesińee, Pomonięta, Doliniany, Psary, Dehowa, Babuchów, Obelnica, Skoromochy Nowe, Podszumlańce, Skomorochy
Stare, Konkolniiki, Bybło, Zagórze Konkolniiokie, Dytiatyn, Chochoniów, Jabłonów, Słobódka Konkolniecka, Lipica Dolna, Przys. Wygoda ad Lipica
Dolna, Lipica Górna i Przys. Ciuchów, Przys. Zieleniów ad Lipica Górna,
Łopuszna, Sarniki Górne, Przys'. Zaliwkl ad Sarniki Górne, Świstelniki, Przys.
Bojki ad Świstelniki, Kol. Stefanówk-a ad Świstelniki, Podkamień, Mełna,
Fraga, Potok, Czercze, Załuże, Wierzbołowce, Kutce, Podwinie, Peienówka,
Ruda, Stratyń, Dubryniów, Honoratówka, Zołczów, Puków, -{Ujazd, Cześniki,
Żurów, Kołokolin. —- Powiat śniatyn: Dżurów, Nowosielica, Ilińce, Rusów,
Stecowa, Śniatyn, Uście, Mikulińce, Wiidynów, Wołczkowce, Oleszków, Bełełuja (Bełełyja |R]), Zatorze, Kniażę', Zawale, Drahasymów. — Powiat Sta­
nisławów.: BłudnikŁ, Pukasiowce, Kurypów, Temerowce, Siedliska, Bohorodczany, Bołnorodczany Stare, Lachowce, Sadzawa, Chlebówka, Chmdelówka, Czermiejów, Delejów i okolica-, Przys. Zabłocie ad Delejów, Halicz,
Załukiew, Święty Stanisław, 1 lorocholina, Pochówka, Zabereże, Ciiężów, Pohereże, Hanusowce, Kozina, Pdtrycz, Jezupol, Kołodziejów i Przys. Zarzecze,
Przys. Wygoda ad Kołodziejów, Dorohów, Przys. Herbie ad Dorohów, Subotów (W. I. G. 1:100), Perłowce, Ostrów, Krech-owce, Iwanłkówka, Stebnik,
Bednarów, Bryń, Majdan, Wysotezanlka, Marjampol, Meducba, Głębokie, Łesiówka, Hrynjiówkai, Nłewoczyn, Łysieć Stary, Uhrynów, Górny, Stanisławów
przedm. Knibinin, Myikietyńce, Wiktorów, Komarów; Sapahów, Kryłoś, Wołczyniec, Kołodziejówka, Ddbrowlany, Uzin, Uhornilkd, Podłuże. — Powiat
Stryj: Daszawa, Disiatycize; Lubieńce, Morszyn; Dołhe, Stańków, Falisz,
Strzałków, Bereźnica; Dzieduszyce Małe, Dzieduszyoe Wielkie, Uhełna, Łotatniki, Siechów, Łany Sokołowskie, Dobrowlany, Dobrzany, Stryj przedm.
Łany, Pobuk, Międzyibrody, Truchanów, Synowódzko Wyżne, Nieżuchów,
Rawsko, Hołobutów, Kłodnica, Zawadów, Żułin, Mi-ertuki. — Powiat Tłu­
macz: Chocimierz, Bortnikii, Hoistów, Winograd, Niiżniów-, Okniany, Kutyska,
Horyhlady, Olesza, Ostrynia, Ottyrria, Tłumacz, Tyśmienica, Jackówka; Sło­
bódka.— Powiat Żydaczów: Iwanowce, Turady, Cucułowce, Wolica Hnizdyczowska, Pczany, Tejsarów, Kochawina, Lachowice Zarzeczne, Lachowice
Podróżne, Dubrawka, Lutynkai, Bujanów, Tarnawka, Czerteż, Łysków, Korczówka, Mielndc-z, Mikołajów n/Dniestrem, Piaseczna, Czernica, Derżów,
Rudniki, Nadiatycze, Rozdół, Brzezina, Kdjowiec, Stoisko, Iłów, Wola Wielka,
15*

228
Sulatycze, Izydorówfca, Krechów, Żurawno, Włodziimirce, Monasterzec, Protesy, Stara Wieś ad Monasterzec, Kotoryny, Lubsza, Mazurówka, Smuchów,
Młyniska, Boleszówi, Nowoszyny, Żydaczów, Hnizdyczów, Zabłotkowice, Bereźnica, Demnia.
11. Województwo śląskie.
Powiat Bielsko: Chybie. — Powiat Lubliniec: Boronów, Doły, Zurnpy,
Dębowa Góra, Niwy, Grójec, Hucisko, Kochcice (Przysiółek Paryż), Woź­
niki. — Powiat Pszczyna : Kobiór. — Powiat Tarnowskie Góry: Osiek.
12. Województwo tarnopolskie.
Powiat Borszczów: Oleksińce, Tarnawka, Konstancja, Zwiahel, Zielińce,
Piłatkowce, Jezierzany, Olchowiec, Chudykowce, Mielnica, Zielona Olchowiedka, Okopy Św. Trójcy, Dźwiniaczka, Iwanie Puste, Zalesie, Łosiacz,
Gusztyn, Burdiakowce, Strzałkowce. — Powiat 3rody: Smólno, Gaje Smo­
leńskie, Stare Brody, Dytkowce, Folwarki Wielkie Ponikowiica, Sucbojdoły,
Hołoskowice, Dubie, Kadłubiska, Jasionów, Wołochy, Ponikwa, Boratyn,
Lasowilki, Szyszkowce, Zwyżyn (B), Hołuhica, Czepiełe, Litowisko, Majdan
Biernacki, Hucisko Brodzkie, Pieniaki, Palikrowy, Pańikowce, Niemiacz, Dudyn, Styberówka, Jaśniszcze, Suchowola, Czernica, Gaje Starobrodzkie, Gaje
Dytkowieckie, Buczyna, Klekotów, Bołduiry, Bielawce, Sznyrów, Łabudów,
Koniuszków, Leszniów, Koirsów, Komarówka, Grzymałówka, Piaski, Korolówka, Kizia, Mytnicä, Stanisławezyk,, Manastereik, Buda Brodzika, Bordu1'aki1. — Powiat Brzeżany: Buczę, Brzeżany, Hinowice, Żuków, Łapszyn, Baranpwka, Szybalin, Kurzany, Wnika, Bohaczyn Wieś, Nadorożniów, Deimniia,
Podwysofcie, Olesin, Dubszcze, Sloboda Zlota, Koníuchy, Narajów Miasto,
Narajów Wieś, Robaezyn Miasto', Wierzbów, Mieczyszezów, Sarańczuki, Potutory, Żołnówka, Olchowiec, Raj, Leśniki, Fosuchów, Płaucza Mała —Po­
wiat Buczacz: Żyzmornierz, Podzameęzek, WierZbiatyn, Barysz, Gańczarki ad
Dubienko, Beremiany, Żniibirody, Przewłoka, Żurawińce, Zielona, Petlikowce
Stare, Bielawińce, Osowce, Bodulińce, Kurdwanówka, Petlikowce Nowe, Pomorce, Zalesie Koropieckie, Bobrowniki, Komarówka, Dubrowłca ad Monasterzyska, Korościatyo, Weleśniów, Ladkie, Koropiec, przys. Łęgi i Wagne­
rowska, Ostra, Ścianka, Kowalówka, Olesza, Suwaiuski, Słobódka Górna, Wyczółki, Folwarki ad Monaster,zyska, Trybuchowce, Trościańce, Niskołyzy,
Międzygórze, Łuka, Uście Zielone, Zadarów, Krasiejów, Łazarówka, Jarhorów, Baranów, Zubrzdc, ‘ Porchowa, Soroki, Puźniki. — Powiat Czortków:
Wawrynów ad Czortków, Sieniakowa grupa domów w Wygnance, Bartoszówka, Słobódka Dżuryńska, Pauszówka, Stary Czortków, Jagielnica. — Po­
wiat Kopyczyńce: Kopyczyńce przys. Kutec, Suchostaw, Chorostków, Karaszyńce, Peremilów, Wierzchowce, KluWińce, Uwisła, Chłopówka, Celejów,
Soroka1, Liczkowce, Horodnica, Niżborg Nowy, Myszkowce, Wasylkowce,
Czabarówika, Husiatyn, Olchowozyk, Suchodół, Sidorów, Czarnokońce Wiel­
kie, Czarnokońce Małe, Wola Czarinokoniecka, Bosyry, Żabnice, Tłusteńkie,
Probużna, Kociubtóce. — Powiat Kamionka Strumłłowa: Kamionka Strumiłowa, Łany Polskie, Jazienica Ruska, Jazienica Polska, Demów, Sapieżanka,
Krzywotanka, Tadanie (Sł.), Dobrotwór, Sielec Bieńków, Stryhanka, Ruda

229

O WYSTĘPUJE’RĘCZNA
û
■■
NOŻNA
©
•

•'

RĘCZNA I NOŻNA

WYSTĘPOWAŁA’ RĘCZNA

à

”

NOŻNA

m

"

RĘCZNA ! NOŻNA

»

RĘCZNA
A WYSTĘPUJE-NOŻNA

U) WYSTĘPOWAŁA’NOŻNA
A WYSTĘPUJE'RĘCZNA
+ NIE WYSTĘPUJE

WOJ.
TARNOPOLSKIE

13. Mapa różnych odmian stępy w województwie tarnopolskiem. — Carte des va­
riantes de mortier à pilon dans la voïévodie de Tarnopol.

Stolecka, Berbekii, Budki Nieznamowskie, Połoniezika, Adaimy, Czanyż, Maziarnia Wawrzikawa, Grabowa, Busk, Ostapkowoe ad Lanerówka, Nowo­
siółki, Kozłów, Liska, Chreniów^ Jakhnów, Sobolów, Dziedziłów, Baimnin,
Ubin, Łodyna Nowa, Horpin, Streptów, Jamne, Nahorce Małe, Żelechów,- So-

230
kole, Woli ca Derewłańska, Derewlany, Spas, Batiatycze, Obydów, Zidiomcsty, Różanka, Konstantynówka, Podliski Wielkie, Tyszyca, — Powiat
Podhajce: Rohatfcowce, Rosochowaciec, Nowosiółka, Justynówka, Telacze,
Szczepanów, Uwsie, Seredne, Zastawcze ad Zawałów, Złotniki, Sokolniki,
Sokołów, Chatki, Burkanów, Horożanka, Byszów, Dryszczów, Hnilcze, Toustobaby, Eorżowa (Korzowa [Sł.]), Riałokiiernioa (a też Białobrynica [SI.]),
Beckersdorf, Zawałów, Zawadówika, Wolica, Hołbocze, Wicrztiów, Zastawce
aid Hołhocze, Szwejków, Dobrowody, Czeremchów ad Szwejków. — Powiat
Przemyślany: Duinajów, Biała, Fodmsów, Ciemiierzyce, Gliniany, Baczów,
Biłka, Błotnia, Brzucbowice, Dobirzamica, Dusanów, Janozyn, Korz etice, Kosieniów, Podusilna, Wojciechowice, Kurowice, Hanaczówka, Hanaczów,
Wyżniany, Sołowa, Beczenia, Stanimierz, Turkocim, Alfredówka, Podhorylce, Podhajczyki, Łachodów, Umiów, Pniatyn, Wypyski Ładańce, Brykoń,
Pletanice, Poluchów Mały, Pierników, Wiśniowczyk, Słowita, Jaktorów, Krzy­
wice, Łonie, Lipowiice, Majdan Lipowiecki, Połonice, Laszki Królewskie,
Zadwórze, Świr z, Niedzieliska. — Powiat Badziechów: Badziechów, Choło
jów, Płowe, Stojanów, Sieńków, Uwiń, Barytów, ZawidczeJ Batyjów, Miko­
łajów, Smairżów, Strzemiłcze, Szczurowice, Łopatyn, Chmielno, Rudeńko
Lackie, Rudeńko Ruskie, Kuistyń, Toporów, Stołpin, Turze, Hucisko Turzańskie, Trójca, Majdam Stary, Manastyrek Ohladowski, Opłuciko, Ohladów, Niwica, Mukanie. — Powiat Sikałat: Kaczanówka, Orzechowiec, Iwanówka,
Kałaharówka, Kozina, Wolica, Sadzawki, Stawki, Krasne, Zielona, Łuka
Mała, Paszezówka, Rożyska, Turówka, Kokorzyńce, Bogdanówka, Chmieliska, Supranówka, Kamionki, Horodnica, Połupanówka, Skałat, Dorofjówka,
Staromiejiszczyzna, Podwołoczyska, Touste. — Powiat Tarnopol: Czystyłów,
Biała, Płotycz, Toustoług, Kipiaczka, Borki Wielkie, Chodaczków Mały,
Czołhamsizezyzna, Kurowcp, Hłuhoczek Wielki, Petryków, Jamkowce, Czerariechów, Nosowce, Małasziowce, Zarudzie, Nastasów, Bajkowce, Szlaohcińce,
Łozowa, Kurniki Szlachcinieckie, Stechnikowce, Łuka Wielka, Czartorja,
Ihrowica, Mszaniec, Ditkowce, Skomorochy. — Powiat Tremibowla; Salcjy
przedm. Trem/bowli, Wolica, Strasów, Ruzdwłany, Romanówka, Mogielnicki,
Laskowce, Budzanów, Janów, Dołhe, Podhajczyki, Słobódka Janowsika, Ko
byłowłoiki, Młyniska, Hleszozawa, Krowinka, Łoszniów, Boryczówka, Podgórzany, Zieleńcze, Semenów, Huimniska, Zaścinocze. Powiat Zaleszczyki- Burakówka, Sinków. — Powiat Zbaraż:- Koszlaki, Hołotki, Białożórjka przys.
Palczyc, Sieniawa, Zarudeczka, Roznoszyńce, Klimkówce, Dobromirka,
Iluszczaiki, Łozówka, Obodówka, Łubianki Wyżne, Bazarzyńce,' Kiebanówtka,
Jacowce, Iwaszkowce, Zarubińce, Opryłowce, Czumale, Netřeba, Nowiki,
Nowe Sioło*, Suebowce, Szielpaki, Hnilice Małe, Iłołoszyńee, Koziary, Toki,
Worobijówka, Prosówce, Berezowica Mała, Kobyła (R), Iwanczany, Kurniki,
Dobrowody, Stryjówka, Gzahary Zbarazkiie. — Powiat Zborów: Cecowa,
Grabkowce przys. Młynówce, Wołosówka ad Podhajczyki, Jeziorna, Bohutyn, Torhów, Machnowce, Kaine, Bodów, Rozwadów, Bubszczany, Pomo­
rzany, Żabin, Urłów, Pleśniany, Trawotłoki, Jezierzanka, Olejów, Biało
głowy, Reniów, Czystopady, Neterpińce, Załoźce, Batków, Manajów, Łukawiec, Makopol, Hnidawa, Ratyszcze, Wertełika, Blich, Milno, Podbereźce,
Zagórze, Panasówika, Seretec, iiwaczów, Nuszeze, Perepelniki, Hukałowce,
Harbuzów, Jarosławice, Moniłówka, Kudobińee. — Powiat Złoczów: Złoczów,
Zarzecze, Woromiaki, Białykamiień, Bużek, Rozważ, Czeremosznia, Usznia,

231
Krasne, Kiftkotrz, Bałuczyn, Bezbrudy, Olszanka Mała, Firlejów-ka; Stronnibaiby (B), Uciszków, Rusiłów, Ostrów grupa domów w Skwarzawie, Skwarzawa, Kotłów, Zazule, Chmielowa, Buda Kotłowska, Opaki, ,Werchobuż, Kru­
kowi, Lackie Wielkie, Lackie Małe, Zalesie,- Jasioniowce, Boniszyn, Chilcizyce,
Podlesie, Ożydów, Zakoimarze, Zaborcę, Podhorce, Hucisko Oleskie, Hucisko
Werchoibuskie, Podfilipce, Płuhów, Sasów (Sassów fR] ), Poliocz, Jelechowice, Horodyłów, Żulice, Bełżec, Poczapy, Oistrowczyk Polny, Pietryoze,
Sokołówika, Przewłoczna, - Bołożyinów, Sinowiaz, Remizowce, Szpikłosy, Czy­
żów, K r&smasielce, Ryków, Wicyń, Koropiec, Uherce, Żuków, Kropiwma.
13. Województwo warszawskie.
Powiat Płock: Bronwerz. — Powiat Radzymin: Dąbrówka, Kowalicha,
Sulejów.
14. Województwo wileńskie.
Powiat Swięeiany: Hoduciszki.
15. Województwo wołyńskie.
Powiat Dubino: Tarnawka (Sł.), Szepetyn, Stawrów,, Sady Małe, Sady
Duże (Wielkie [R]), Zaborcę Duże (Wielkie [R]), Krzywu-cha, Górniki, Wy­
gnanka, Strakłów, Demidówka, Krupiec, Siestratyn, Pełcza. — Powiat Horoohów: Chołoniów, Boroczyce, Cechów, Zwiniacze, Drużkopol, Błudów,
Podberezie, Koziatyn, Pieczychwosty, Wierichosław, Strzelce, Mirków, Łobaczówka, Rzynczów, Kołmów, Wolica, Burkacze, Kwasów. — Powiał Kostopol, Jarymówka, Stepań, Kraczylsk, Korost, Werbce Małe, Werbee Duże,
Rutejki, Mielnica, Komarówka, Kol. Stepań, Małyńsk, Zulnia, Ludwi-pol, Berezne, Mokwiń, Woronówka, Koziarnik Chotyński, Łęczyn, Białoszówka,
Witkowie ze, Rudnia, bobrowska), Rudnia Łęczyńska, Bystrzyce, Pohorełówka, Peresiekd, Chołupy, Wólka Ghołupochowska-, Ujściie, Bielczaki. —
Powiat Kowel: — Hołoby, Obłapy, Uchowiieck, Siedliszcze, Dorotyszcze, Serecho-wicze, Boża Wola, Sołowjiewo, Nieci, Karasiu, Maniewicze, Gródek
Liszindówka (R), Smolary, Łomaczanka, Horodelec, Nowe KoszaTy, Szajno,
Kruhel (R), Perewiisy (R), Dolgonosy, Moszozowa, Czerkasy, Różyin (Kol.
RóżynlR]).-—Powiat Krzemieniec: Pieiczorna, Wyszogródek, Dworzec, Bogdanówka, Dunajów, Sawczy-ce, Popowce, Kokorów Nowy, Żołoby, Rudka,
Wiilja, Tetylkow-oe, Nowosiółki, Jankowce, Podhajce, Rudłajówka, Folwar­
ki Małe, Folwarki Duże, Rybcza, Temnohajce (R), Rześniówka, Trychuiby ad
Krzyże, Wesołówka, Horynka, Ruszlin, Kuniniec Mały, Kuniniec Duży, Kołosowa, Szpikołosy, Białazórka1, Hnidawa, Kochanówka, Czajczyńc-e, Oryszkowce, Karnaczówika, Pachiniia, Miosiurowce, Wierzbowiec, Łopuszno, Marlyszfcowce, Waśkowce, Onyszkowoe, Zaiuże, Sadeczlki Małe (R), Nowy Taraź, Siary Taraż, Komaryn, Leduchów, Stary Poczajów, Borszczówka, Łosiatyn, Rosławk-a (R), Rrutniów, Budki, Jarydynka, Lewkowce, Rydoiml,
Zahajce Wielkie (R), Tatarizyńce, Świniu-chy. — Powiat Lubomi: Kueziany,
Leśmiaki, Borki, Mas-zów, Wiszmiów (R), Kocury, Rymacze, Wysocik, Binduh-a, Jagodzin, Swi-taź (R). — Powiat Łuck: Suchowola, Ławrów, Bakowce,
Werbojew (R),Pałha'nów, Ozdów, Ratniów, Anatol ja, Korszów, Mstyszyn,

232
Kołki, Uhrynów. — Powiat Równe: Kiecka Wielka, Majików, Kobyla (R),
Storożów, Rzeczki, Kozak, Hołyczówka, Morozówika, Korzec, Międzyrzecz,
Moszczany, Kryłów, Czernica, Bogda nówka, Bryków, Tudorów, Szpanów, Sa­
mostrzały, — Powiat Sarny: Jarynówkai, Chinocz, Dąbrowica, Orwianica,
Bereście, Placu ki, Ndweck, Sochy, Jasieniec, Sielec, Ostrowce, Moczuliszcze,
Krupowie, Zaleszczany, Ja cnie, Krzywica, Litwina, (Litwsk ÍR]), HTyćki, Kisorycze, Klesów, Tedorowka, Dibikowicze, Kamienne (R), Niemowicze, Masiewicze (R), Rokitno, Rudnia-Staryki (R), Rudnia-Lwa, Luchcze (R), RudniaZaławie (R), Wiry (R), Remczyce. — Powiat Włodzimierz: Łmizin (R), Zabołotce (R), Riliicze (R), Litowiż (R), Molmków, Zdziiary, Przewały. — Powiat
Zdołbunów: Wielbowno, Badówka, Tesów (R), Boezanica, Chreniów, Zawi­
szów, Michałkowce, Wilja.
IV. STĘPA MECHANICZNA.
1. Województwo białostockie.
Powiat: Ostrów Mazowiecki: Brańszczyk. — Powiat Wołkowysk: Mię­
dzyrzecz, Szyjki.
2. Województwo kieleckie.
Powiat Kozienice: Regów Nowy, Granica.
3. Województwo poleskie.
Powiat Drohiczyn : Alek sieje wieże.
4. Województwo poznańskie.
Powiat Gniezno: Gniezno miasto i powiat, Kłecko, Kiszkowo, Łubowo,
Witkowo, Czerniejewo', Mielno. — Powiat Jarocin: Mieszków, Chytrów, Skoraczew, Panienka, Góra, Łobzowie«, Wojciechowo, Żerków. — Powiat Koś­
cian: Donatowo, Morowica, Kościan, Kieiczewo, Lnbosz Stary, Śmigiel, Ka­
mieniec, Wilanowo, Łęki Wielkie, Puszczykowo, Parzęczewo, Konojad,
Maksymlljanowo, Jaskółki, Kotusiz, Luhiechowo, Kpjszarçiowo. — Powiat
Leszno: Mórkowo' Osieczna, Břemeno, Radzyna, Gostyń, Krobia, Robosowo.__
Powiat Międzychód: Ryżyn. — Powiat Nowy Tomyśl: Nowy Tomyśl, Stefanowo, Nowa Wieś Zbąska, Perzyny, Grodzisk Wielkopolski, Buk Granowo,
Sątopy, Białawieś. — Powiat Ostrów: Fabianów, Westrza. — Powiat Poznań:
5'ęszew, Chomencioe. — Powiat Środa: Międzychód, Bodzyniewo, Małpim,
Morka, Masłowo. Nowieczek, Ostrowieczmo, Dolsk, Zaniemyśl, Książ. __ Po­
wiat Szamotuły: Pniewy, Duszniki, Sękowo, Podrzewie. — Powiat Wolsztyn:
Dąbrowa Nowa, Solec, Wroniawy, Widzin Stary, Solec Nowy, Kłębowo, Łąkie.
5. Województwo wołyńskie.
Powiat Dubno: Sudoibieze. — Powiat Horochów: Rzyszczów. __ Powiał
Krzemiehitec: Ludwiszcze, Sosnówka, Borki, Cecyniówika, Nowystaw, Borsuki,
Właszozyńce, Wiśniowiëc Stary, Wanżułów, Maírtyszkowcé, Domaninfca (R),
Lano wice, Kra-snołuka — Powiat Łudk: Tychotyń, Babie. — Powiat Równe:
Korzec, Klewań.

233
V. STĘPA RĘCZNA.
(Występująca dawniej)
1. Województwo kieleckie.
Powiat Będzin: Milowice. •— Powiat Opoczno: Poświętne.
2. Województwo krakowskie.
Powiat Brzesko: Maszkienice, Olszowa. — Powiat Chrzanów: Dąbrowa,
Chełmek, .Dąb. — Powiat Gorlice: Rzepiennik Strzyżewski — Powiat Boch­
nia: Bochnia, — Powiat Grybów: Zborowice, Pławna. — Powiat Kraków:
Czołówek, Lusina, Piekary, Przeginia Duchowna, Rożnowa, Skawina, Sworzowice, Węgrzyce, Wola Justowska, Modlniozka, Radziszów, Opatkowice,
Tonie. — Powiat Limanowa: Chyżówki, Dobra, Glisne, Rostrza, Lipowe,
Łętowa, Pisarzowa, Półrzeczki, Porąbka, Poręba Wielka, Przyszowa, Słop­
nice, Stronie, Ujanowice..— Powiat Mielec: Dąbie, Przecław, Żarówka. —
Powiat Biała: Salmoipol. — Powiat Nowy Tajrg: Czarny Dunajec, Białka,
Groń, Leśnica, Gronków, Czarna Góra, Lasek, Gubałówka, Knurów. — Po­
wiat Maków: Skomielna. — Powiat Myślenice: Pcim. — Powiat Tarnów. Ja­
nowice, Uniszowa. — Po#iat Żywiec: Jeleśna (Jeleśnia [SŁ, R].
3. Województwo lubelskie.
Powiat Garwolin: Garwolin, Żelechów. — Powiat Łuków: Łuków.
4. Województwo lwowskie.
Powiat Jarosław: Skołoszów. — Powiat Kolbuszowa. — Dzikowiec. —■
Powiat Lwów: Rzęsna Polska, Rzęsna Ruska. — Powiat Rzeszów: Tyczyn,
Rzianka, Trzciana, Woliczka. — Powiat Żółkiew: Kulików.
5. Województwo łódzkie.
Powiat Koło: Tury, Sompolno. — Powiat Konin: Tuliszków. — Powiat
Łęczyca' Krasnodęby Nowe, Ozorków. — Powiat Piotrków: Apolinow, "Wol­
bórz, Bogusław,ice, Golesze. — Powiat Radomsko: Pajęczno, Sulmierzyce. —Powiat Wieluń: Chotyniin.
6. Województwo nowogródzkie.
Powiat Nowogródek: Naikryszki. — Powiat Słoniom: Żyrowicze.
7. Województwo poleskie.
Powirt Koissów Poleski: Kossów.
8. Województwo pomorskie.
Powiat Brodnica: Karbowo. — Powiał Chojnice: Brzeźno Szlacheckie,
Łąkie, Ostrowite, Prądzona-, Borowy Młyn, Jarcewo, Głowozewice. — Powiat
Działdowo: Szenkowo. — Powiat Kartuzy: Wygoda, Smołdzino. — Powiat

Kościerzyna: Wdzydze. — Powiat Starogard: Skórcz (Sł.) Skurcz (R). —
Powiat Świecie: Lniano, Półwieś, Dąbrówka, Stary Młyn, Mała Karczma,
Ostrowite. — Powiat Tczew: Gcrzędziej. — Powiat Wąbrzeźno: Golub. —
Powiat Wejherowo: Goszczyn»,. Wielki Kack, Kołibki, Mały Kack, Orłowo
Morskie, Ruimja, Zagórze.
9. Województwo poznańskie.
Powiat Leszno: Gostyń. — Powiat Nowy Tomyśl: Lwówek, Chmielinko,
Konin, Brody. — Powiat Wyrzysk: Gleśno.
10. Województwo stanisławowskie.
Powiat Rohatyn: Knihynicze, Potok, Czercze, Załuże, Wierzbołowce,
Kutce, Podwinie, Perenówka. — Powiat Tłumacz: Lackie Szlacheckie, We­
rona, Markowe©, Czarnołoźoe.
11. Województwo śląskie.
Powiat Bielsko: Strumień, Zabłoci©, Zbytków, Bąków, Zarzecze.. — Po­
wiat Cieszyn: Wielkie Górki, Lipowiec, Goleszów, Kozakowice Górne, Baża•nowiice, Istebna, Ogrodzona, Kisielów, Krasna, Gumna, Kostkowłce, Łączka,
Brzezówka, Pogwizdów, Międzyświieć. — Powiat Katowice: Katowice, Klodnica, Dąbrówka Mała. — Powiat Lubliniec: Brusiek, Strzcbiin, Cieszowa, Ko­
szęcin, Kolonja Strzebińska, Irki, Kamieńskie Młyny, Pawonków, Woźniki,
Bór, Dąbrowa Mała, Dąbrowa Wielka, Solarnia, Sułów, Łany, Głazówka,
Śliwy, Ligota Woźniaka, Skrzeszówika, Pakuły, Górale, Czarny Las. — Powiat
Pszczyna: Goezałkowiice-Zdrój, Rudołtowice, Golasowice, Kosztowy, Dzićko ■
wice, Smardzewice, Górki, Jaroszowiice, Wesoła, Orzesze, Paniowy, Krzyżo­
wiec, Szeroka, Borynia, Pawłowice, Stara. Wieś, Jankowice, Łąka, Tychy,
Paprocany, Wiiłkowyje, Międzyrzecz. — Powiat Rybnik: Pogrzebień, Bełk,
Czuchów, Leszczyny, Przegędza, Dębieńsko Stare, Dęhieńsko Wielkie, Gie­
rałtowice, Gorzyce Śląskie, Gorzyczki, Uchylsko, Turza Śląska, Czyżowice,
Jejkowice, Zebrzydowice, Gaszowice przys. Pogwizdów, Szczerbiee przys. Solamia, Chwałęcice, Pstrążnia (Szulczyk), Knurów, Nieboczowy, -Syrynia, Bu­
jaków, Paniówikii, Głożyny, Obszary, Adamowiiice, Dzimierz, Nowa Wieś,
Żytna, Bogunice, Ligota Rybnik, Piece, Łuków, Piietrzkowice, Książeniće,
Marklowice Dolne, Marusze, Turzyczka, Wilchwa, Wodzisław, Jedłownik,
Żory, Kleszczów, Rogoźna, Folwarki, Rówiień, Szcze jikowice, Palowice. —■
Powiat Świętochłowice:' Wielkie Hajduki, Łagiewniki Śląskie, Kamień. —
Powiat Tarnowskie Góry: Tarnowiec Stare, Repty Nowe, Repty Stare.
12. Województwo tarnopolskie.
Powiat Buczacz: Przewłoka, Żurawińce, Zielona, Petlikowce Stare, Bielawińce, Osowce, Bodulińce, Kurdwanówka. — Powiat Kopyczyńce: Horodnica, Samołuskowce, Raków-Kąt, Trybuchowce, Postołówka, Czamokońce
Wielkie, Czamokońce Małe, Wola Czarinolkoniecka, Borysz. — Powiat Tar­
nopol: Proniatyn, Janówka, Kutkowce, Zagrobela (na przedmieściu) Trem­
bowla, Budzanów. — Powiat Zbaraż: Bereztowica Mała,- Kobyła (R), Iwanczany, Kurniki, Dobrowody, Stryjówika.

235
*13. Województwo warszawskie.
Powiat Aleksandrów Kujawski: Jaranowo (Juraoowo [RJ). — Powiat
Mińsk Mazowiecki: Mińsk Mazowiecki.
'■
• -

WOJ. WARSZAWSKIE
O WYSTĘPUJE'RĘCZNA
&

tt

NOŻŃA

• WYSTĘPOWAŁA-RĘCZNA
+ MC WYSTĘPUJE

14. Mapa różnych odmian stępy w województwie warszawskiem. — Carte des va­
riantes de mortier à pilon dans la voïévodie de Warszawa.

VI. STĘPĄ NOŻNA.
(Występująca dawniej)
1. Województwo kieleckie.
Powiat Końskie: Rnski-Bród. — Powiat Opoczno: Błogie.
2. Województwo krakowskie.
Powiat Brzesko: Olszowa. — Powiat Grybów: Płąwna. — Powiat Kra­
ków: Buków, Kościełnifci, Krzyszkowice, Gaj, Lusina, Olszanica, Prokocim,
Przewóz, Skawina, Węgrzyce, Wołowiec, Borek Szlachecki, Opatkowice, Mo­
giła, Ledi-ica Górna, Rzozów, Modlnica. — Powiiat Limanowa: Laskowa, Ol­
szówka, Słopnice, Stronie. — Powiat Mielec: Dąbie,. Radomyśl Wielki. -—
Powiat Nowy Targ: Czarny.Dunajec. — Powiat Tarnów: Janowice, Jodłówka
Tuohowska, Meszna Opacka, Meszpa Szlachecka, Pleśna.

23C
3. Województwo lwowskie.

'

Powiat Dobromil: Welykie. — Powiat Drohobycz: Drohobycz. — Po­
wiat Jarosław: Skołoszów. — Powiat Lwów: Rzęsna Polska, Rzęsna Ruska. —
Powiat Przemyśl: Toriki, Szechyniia, Horko. — Powiat Rzeszów: Lubenia,
Tyczyn, Boguchwała, Lułoryż, Racławówka, Kielanówka, Zwiięczyca, Bzianka,
Trzciana, Świlcza, Woli czka. — Powiat Sanok: Sieniawa, Tyrawa Wołoska,
Bukowsko. — Powiat Żółkiew: Sulimów, Uhinów, Nadycze, Doroszów Wielki,
Doroszów Mały, Mierzwiea, Wiesenberg.
4. Województwo łódzkie.
Powiat Brzeziny: Niebrów. — Powiat Koło: Sompolno. — Powiat Piotr­
ków: — Sulejów. — Powiat Radomsko: Pajęczno, Soborzyce, Sulmierzyce. —
Powiat Wieluń: Łubnice.
5. Województwo poleskie.
Powiał Kossów Poleski: Kossów.
6. Województwo pomorskie.
Powiat Tczew: Janowo.
7. Województwo poznańskie.
Powiat Międzychód: Kwilcz. — Powiat Nowy Tomyśl: Lwówek, Chmdelinfco, Konin, Brody. — Powiat Środa: Mosina, Doliwiec Leśny.
S. Województwo stanisławowskie.
Powiat Kołomyja: Diatkowce, Oskrzesińce, Ceniawa, Korolówka.
9. Województwo śląskie.
Powiat Bielsko: Strumień. — Powiat Katowice: Katowice, Maciejkowice,
Kochłowiice, Dąbrówka Mała. — Powiat Lubliniec: Kalety, Drutamia, Jędrysek, Tiruiszczyce, Kuc, (a nie Kuczów), Zielona, Miotefc, Dyrdy, Mokrus,
Sośnica, Kolonjia Woźnicika, Sapotai, Bruisiek, Strzebin, Cieszowa, Koszęcin,
Kolonja Strzebińska, Itrkd, Kamieńskie Młyny, Bór, Dąbrowa Mała, Dąbrowa
Wielka, Sołarnia, Sułów, Łany, Głazówka, Śliwy, Ligota Woźnicka, Skrze
szówka, Pakuły, Górale, Czarny Las. — Powiat Pszczyna: Krasowy, Wisła
Mała, Tychy, Paprocany, Wilkowyje. — Powiat Rybnik: Gierałtowice, Knu­
rów, Chudów, Bujaków, Paniówki. — Powiat Świętochłowice: Wielkie Haj­
duki, Kamień. — Powiat Tarnowskie Góry: Repty Stare, Mikiołeska, Pniowiec, Boruszowice.
10. Województwo tarnopolskie.
Powiat Borsizczów: Germakówka, Krzywcze Górne, Krzywcze Eolne, Sapochów, Niwra, Babince ad Dźwimoigród, Dźwiinogród, Łatkowce, Paniowće,
Trubozyn, Wałkowee. — Powiat Brody: Berlinie, Jazłowc-zyk. — Powiat
Brzeżany: Taurów, Dmuchawiec, Kaplińce, Medowa, Wymysłówka, Płaucza

i

237
Wielka, Glinna, Złoczówka, Chorobow, Chorościec. — Powiat Buczacz: Dobropole, Kujdanów, Mateuszówka, Jazłowiiec, Nowosiółka Jazłowiecka, Bro­
wary, Przedmieście, Zaleszczyki Małe, Rzepińce. — Powiat Knpyczyńce: Howiiłów Wielki, Howiiłów Mały,. Krogulec. — Powiat Kamionka Strumiłowa:
Rzepni ów, Milatyn Nowy, Milatyn Stary, Niesłuchów. — Powiat Podhajce: So­
snow, Bieniawa, Siemilkowce, Rakowiec.— Powiat Radziechów: Witków Nowy,
Witków Stary, Suszno, Ordów, Wnika Suszańska. — Powiat Skałat: Sorocko,
Mołczanówka, Rosoohowaciec, Rorszyłówka. — Powiat Tarnopol: Wordbdjówka, Seredyńoe, Cebrów, Proniiatyn, Jainówka, Kutkowoe, Zagrobela (na
przedmieściu). — Powiat Trembowla: Darachów, Dereriiówka, Iwanówka,
Iławcze. — Powiat Zbaraż: Medyń, Pieńkowce, Skoryiki, Terpiłówka. — Po­
wiat Zborów. Zarodzie, Sławna, Beremowce, Brzo wica, Białokiernioa, Łopu«zany, Trościanłec Wielki. — Powiat Złoczów: Strutym, Folwarki, Bieniów.
VII. STĘPA MECHANICZNA.
(Występująca dawniej)

1. Województwo łódzkie.
Powiat Brzeziny: Niebrów. — Powiat Konin: Konin.
2. Województwo poleskie.
Powiat Prużana: Sucbopol, Radeck, Ldchosielce.
3. Województwo poznańskie.
Powiat Nowy Tomyśl: Lwówek, Chmielinko, Konin, Brody, Opalenica,
Bukowiec.

5. Omówienie map.
A. Mapy analityczne województw.
,Województwo białostockie. Obszar województwa biało­
stockiego w przeważającej części przedstawia obraz jednolity. Cała połać
wschodnia jest domeną występowania stępy ręcznej, której formy nawiązują do obszaru województw: wileńskiego, nowogródzkiego i poleskiego.
W części zachodniej występują nawiązania z południowym wschodem,
przez występowanie tu stępy nożnej. Część ta znacznie mniejsza, obejmuje
powiaty: Ostrołęka, Łomża, Grajewo i Ostrów Mazowiecka, czyli obszar
obejmujący mniejwięcej terytorjum, zamieszkałe przez Kurpiów. Środ­
kiem obszaru województwa białostockiego, w kierunku od południowegozachodu ku północnemu-wschodowi, przebiega pas, w którym brak jest
stępy, przerywany tu i ówdzie, przytem nierównomiernie poszarpany na
całej swej szerokości. Łączność z zachodnią częścią Polski, objawia się
w istnieniu stępy mechanicznej, występującej w powiecie Ostrów Mazo­
wiecka i Wołkowysk. Punkty rozprzestrzenienia geograficznego rozsiane
są bardzo nierównomiernie i w każdym powiecie występują duże luki te­
renowe. Szczególnie, w powiatach Suwałki, Augustów, Białystok i Grodno.
Materjał naogół wykazuje wartość mierną, gdyż podawany przeważnie

238

z zasięgu gminy zbiorowej, nie uwzględnia dostatecznie szeregu pomniej­
szych miejscowości, w których stępy znajdować się mogą. Na podstawie
'relacji, z jednej, lub paru miejscowości nie można wydawać ścisłego sąd‘u
0 stanie faktycznym, jaki istnieje w całej gminie. Miaterjał kontrolny
bardzo nikły.
Województwo kieleckie. Cały obszar tego województwa,
charakteryzuje prawie zupełny brak stępy. Narzędzie to zajmuje nie­
liczne już skupienia w powiatach: kozienickim, koneckim, kieleckim,
1 opatowskim. W innych, stępę spotyka się w zupełnie nielicznych wy­
padkach. Stępa ręczna, występuje naogół w powiatach zachodnich, jak:
Częstochowa, Zawiercie, Będzin i Olkusz. W pozostałych, przeważa stępa
nożna. Stępa mechaniczna, znajdująca się we wschodniej części powiatu
kozienickiego, wskazuje na łączność z obszarami zachodniemi Polski.
Wisła, jako granica południowa powiatu tworzy tu silną zaporę dla wpły­
wów idących z południa. Pewną rolę, odegrała również niegdyś przebie­
gająca tu granica b. zaboru rosyjskiego i austrjackiego. Luki, szczególnie
uderzające, na terenie powiatu Koneckiego i Kieleckiego. Materjał kon­
trolny, słaby. — Informacje materjałowe podawane przeważnie z zasięgu
gminy zbiorowej, typowane na podstawie skontrolowania miejsca sie­
dziby gminy, bądź jednej, lub' dwu 'innych sąsiadujących wsi, czy osad.
Narzędzie, to występowało jeszcze dość licznie na tymże obszarze, do czasu
wielkiej wojny, m nitejiwięoej od trzydzieści do pięćdziesiąt lat temu. Na
zupełny zanik stępy wpływa tu niewątpliwie sąsiedztwo zachodnich 'okrę­
gów przemysłowych.
Województwo krakowskie. Materjał, przeważnie z ca­
łego terytorjum województwa, został zebrany przez Urzędy Gminne, dla­
tego nie przedstawia się zbyt precyzyjnie. Na skutek tego uwidoczniają
się tu silne kontrasty w rozmieszczeniu punktów informacyjnych. W jed­
nych powiatach znajduje się bardzo duże ich ‘ zagęszczenie, w drugich
brak ich prawie zupełny. Najsilniejsze zagęszczenie punktów informacyj­
nych, znajduje się w powiatach brzeskim, tarnowskim i mieleckim. Pra­
wie najzupełniejszy ich brak, występuje w powiatach: Ropczyce, Nowy
Sącz, Żywiec, Wadowice i Biała. Stępa ręczna, występuje przeważnie
w powiatach południowych górskich i w zachodnich. Pozatem, w mniej­
szej ilości, w pasie środkowym i1 północno-wschodnim, mieszając się tu
ze znajdowaną w przewadze stępą nożną. Narzędzie to, w części zachod­
niej województwa ulega zanikowi, na całej szerokości obszaru, mniejwięcej po zachodnią granicę powiatu nowosądeckiego. Na całym obszarze
zanikania stępy, zauważyć też można jednocześnie dużą ilość miejsco­
wości, w których stwierdzono zupełny brak tego narzędzia. W części po­
łudniowej, szczególnie południowo-zachodniej, stępa bywa używana,
dzięki dogodnym warunkom geograficznym, t. j. terenom górzystym.
Materjał kontrolny, niezbyt liczny. Stępa, do połowy ubiegłego wieku,
występowała bardzo licznie na całym obszarze województwa krakow­
skiego i to zarówno w postaci ręcznej jak i nożnej. Obszar ten wiąże się
ze względu na występujące tu formy stęp, na północy z obszarem woje­
wództwa kieleckiego, na wschodzie z'pozostałą częścią Małopolski.
Województwo lubelskie. Lubelskie, to obszar przytłacza­
jącej ilości stępy ręcznej, która rozsiana jest równomiernie prawie we

Wszystkich tutejszych powiatach. Stępa nożna występuje w drobnych po­
zostałościach na zachodzie i południu województwa, pozatem pojawia
się pojedyńczo. Przeważnie, znajduje się w miejscowościach, gdzie rów­
nocześnie występuje stępa ręczna. Miejscowości, w których używają tylko
stępy nożnej istnieje stosunkowo znikoma liczba, w części zachodniej
i środkowej omawianego'obszaru. Miejscowości, w których stwierdzono
brak stępy, też niezbyt dużo, zaledwie w kilkudziesięciu wypadkach. Znaj­
dują się one, mniejwięcej rozrzucone przeważnie w pasie środkowym,

WCJ. WILEŃSKIE
O WYSTĘPUJE' RĘCZNA

+ NIE WYSTĘPUJE

(P

O

O

(9

15. Mapa różnych odmian stępy w województwie wileńskiem. — Carte des variantes
de mortier à pilon dans la voïévodie de Wilno.

przebiegającym od południowego wschodu ku północnemu zachodowi.
Województwo lubelskie zajmując położenie centralne na obszarze Polski,
skupia na swem terytorjum węzły wiążące południowy-wschód z północnym-zaehodem i południowy-zachód z północnym-wschodem. Krzy­
żujące się tu powiązania, dotyczą głównych form narzędzia. Stępa nożna,
na obszarze Lubelskim to element względnie młody, nie rzadko wprowa­
dzony w uizycie już po wojnie, przez powracającą z niewoli rosyjskiej,
tamtejszą ludność. Informacyj dostarczono z zasięgu gmin zbiorowych,
podobnie jak zaznaczono wyżej. Brak wiadomości z niektórych powia­
tów
prawie zupełny. Np. z powiatu sokołowskiego, węgrowskiego, gar-

240

wolińskiego, łukowskiego i lubartowskiego. Mniejsze luki, znajdują się
w powiatach: Puławy, Janów, Chełm, Włodawa, Radzyń, Biała Podlaska
i Siedlce. Malerjał kontrolny niezbyt liczny.
Wcjewództwo lwowskie. Materjał z tego województwa
zebrano najdokładniej, w stosunku do całości obszaru Polski, Dorównuje
mu, pod tym względem, tylko materjał pochodzący z województwa ślą­
skiego, ale z obszairu 'prawie pięciokrotnie mniejszego. Zbiór danych
z obszaru województwia lwowskiego, dotyczący stępy, może najlepiej zo­
brazować imponująca cyfra ponad dwa tysiące punktów materjałowych,
pochodzących z około tysiąca miejscowości. Stępę ręczną spotyka się,
prawie na całem terytorjum województwa. Najsilniejszą jej bazą, to część
południowo - zachodnia województwa. Szczególnie obszar Podkarpacia
i samych gór. Obszar prawie wyłącznego występowania stępy ręcznej,
znajdujemy w powiatach: Turka, Lesko, Sanok, Dobromil, :Plrzemyśl,
Brzozów, południowo-zachodnia część powiatu drohobyckiego, zachodnia
część powiatu Samborskiego i południowa część powiatu krośnieńskiego.
Pozatem, znajdujemy ją rozrzuconą na całem terytorjum województwa
z wyjątkiem powiatu bóbreckiego. Obszar występowania stępy ręcznej
porównać można do kształtu trójkąta, którego podstawą będzie cięciwa
południowo-zachodnia, u wierzchołkiem powiat sokalski, bokami zaś,
granica północna Województwa i strona południowo-wschodnia woje­
wództwa, z pominięciem powiatu bóbreckiego. Odmienne rozmieszczenie
posiada stępa nożna. Ośrodkiem najsilniejszego występowania tej osta­
tniej, to północna część obszaru województwa. Zasiąg jej rozprzestrzenia
się od południowego-wschodu ku północnemu-zachodowi, i na'wysokości
powiatu jarosławskiego, część zasięgu przechodzi ukośnie ku południowamu-zachodowi, w połowie powiatu brzozowskiego i krośnieńskiego.
Ogólnie na całym omawianym1 obszarze stępa nożna występuje w zasadzie
w towarzystwie stępy ręcznej. Samodzielne występowanie stępy nożnej,
znajduje się na całym obszarze powiatu bóbreckiego, północno-wschod­
niej części powiatu drohobyckiego, wschodniej części powiatu rudeckiego
i w całym powiecie gródeckim, dalej w powiecie lwowskim, żółkiewskimi,
sokalskim, jaworowskim, jarosławskim, przeworskim, łańcuckim, rze­
szowskim, niskim, tarnobrzeskim i północnej części1 powiatu krośnień­
skiego. Miejscowości, w 'których brak stępy znajduje się niewiele na te­
renie województwa. Miejscowości te rozrzucone bardzo luźnie nie dają
żadnej podstawy do robienia jakichś spostrzeżeń, ani wysnuwaniu ja­
kichkolwiek wniosków. Dwa większe skupienia miejscowości, w których
brak stępy i znajdują się: jedno w powiecie krośnieńskim, drugie w po­
wiecie przeworskim. Brak stępy w tych dwóch skupieniach, tłumaczy
się niewątpliwie, istniejącemi tam ośrodkami przemysłowemu W jednym
nafta, w drugim cukier. Luki terenowe, t. zn. obszary co do których, nie
otrzymano żadnych informacji w sprawie stęp, stosunkowoi nieduże, cho­
ciaż dość liczne. Luki te, znajdują się prawie w każdym powiecie. Szcze­
gólnie zasługujące na uzupełnienie są w powiecie sokalskim, żółkiewskim,
jarosławskim, niskim, tarnobrzeskim, kolbuszowiskiin, rzeszowskim, sanoc­
kim, leskim., turczańskiui, drchofoyckim, rudeckim, Samborskim, brzozow­
skim, łańcuckim, przeworskim, jaworowskim i rawskim. Zanik narzędzia,
występuje przeważnie w okolicy miast. Stępa, przechowująca się jeszcze

241

w tradycji ludowej znajduje się prawie w, pasie środkowym obszaru wo- '
jewódzkiegO), rzucona fragmentarycznie tu i ówdzie, nie świadczy o niczem istotnem. Trzy większe skupienia miejscowości, w których stępa
przechowała się jedynie w pamięci mieszkańców, znajdują się: jedno
w powiecie rzeszowskim, drugie w przemyskim, trzecie na pograniczu
powiatu lwowskiego i żółkiewskiego. Skupienia te świadczą o wynisz­
czeniu stępy w tych miejscach, na skutek działań wojennych w okresie
wielkiej wojny — gdzie niejednokrotnie całe wsie i osady, uległy zupełnej
WOJ. WOŁYŃSKIE

O WYSTĘPUJE; RĘCZNA

NOŻNA I MECHANICZNA
RĘCZNA ! MECHANICZNA
RĘCZNA, NOŻNA ! MECHANICZNA
RĘCZNA ! NOŻNA
+ NIE WYSTĘPUJE

16. Mapa różnych odmian stępy w województwie wołyńskiem. — Carte des variantes
de mortier à pilon dans la voïévodie de Wolhynie.

zagładzie. Materjał kontrolny do obszaru tego województwa dość wystar­
czający.
Województwo łódzkie. Dane z obszaru województwa łódz­
kiego, przedstawiają się w szacie, więcej jak skromnej. To co zdołano ze­
brać, prawie w całości zawdzięczać należy p. inspektorowi dr. Łoziń­
skiemu i p. dyr. Jakubskiemu, którzy niezwykle uprzejmie odnieśli się do
prośby o pomoc w sprawie zebrania materjału. Materjał ten- w ilości ponad
sześćdziesiąt punktów (informacji), pochodzący z trzydziestu ośmiu
miejscowości nie może dać żadnych właściwych podstaw do zobrazowa­
nia procesów kulturowych stępy, jak i rozprzestrzenienia geograficznego
Lud. T. XXXIV.

16

242

tego narzędzia;, na obszarze omawianego województwa. Mimo wyraźnie
podkreślonej prośby w rozesłanym kwestjonarjuszu, o ścisłe i wyraźne
zaznaczenie, w których miejscowościach brak stępy — nie otrzymano
ina to odpowiedzi w tej formie, jak została sprecyzowaną. Ogólnikowa
odpowiedź, że poza nadesłanym materjąłem gdzieindziej stępa się nie
znajduje, nie może być wystarczająca dla opracowania konstruowanego
w tym typie, który tylko na podstawie ścisłego materjału ma zobrazować
zagadnienia dotyczące stępy. Odpowiedź tego rodzaju nie daje tej stu­
procentowej pewności, czy istotnie na badanym obszarze nie ma stępy,
czy dla jakichś powodów nie przeprowadzono wogóle wywiadów. Nie
mniej, wartość tych nielicznych zebranych informacyj przedstawia bardzo
dużą wartość orjentacyjną. Więcej to zawsze, jak zupełnie biała plama.
Te nieliczne wiadomości umożliwiają skontrolowanie pewnych nawiązań
i wyjaśnienie kwestji, które nawet może ważniejsze znaczenie posiadają,
poza tym obszarem niedostatecznie zbadanym. Stępa ręczna rozrzucona
była, prawie na terenie całego województwa. Obecnie, zachowała się
jeszcze w powiatach: północno-zachodnich, jak Konin, Koło, Łęczyca
i Kalisz. Stępa nożna miała i ma kierunek rozprzestrzeniania się od po­
łudniowego-wschodu, ku północnemu-zachodowi. Zaobserwowano ją
w powiatach: Radom, Piotrków, Brzeziny, Wieluń, Kalisz i Koło. Większą
tendencję do zanikania, wykazuje stępa ręczna: Do czasu wielkiej wojny,
stępa spotykana tu była prawie na całym obszarze bardzo licznie. Wy­
stępowała' też stępa mechaniczna, co dowodzi związku z obszarem1 zá­
chodkům Polski i migracji wpływów kulturowych Wielkopolski na ten
obszar, a stąd dalej na wschód. Stępa mechaniczna występowała na te­
renie powiatu konińskiego i brzezińskiego. Zupełny brak wiadomości,
dotyczy powiatu sieradzkiego. Materjału kontrolnego nie ma żadnego.
Województwo nowogródzkie. Do czasu wielkiej wojny
stępa występowała na całym obszarze województwa nowogródzkiego.
Jak poucza zgromadzony materjał, na całym tamtejszym terenie wystę­
powała i znajduje się tylko stępa ręczna. Obecnie, z powiodu ostatnich
sześcioletnich działań wojennych z okresu wielkiej wojny, narzędzie to
zostało silnie przetrzebione, 'szczególnie na terenie powiatów zachodnich
Ziemi Nowogródzkiej. Zestawiony tu materjał, wskazuje na zupełny pra­
wie zanik stępy w powiecie Słonimskim. Szkoda wielka, że materjał
z całego obszaru tego województwa tak bardzo jest nikły — i dlatego
nie można dokładnie zobrazować stanu faktycznego. Na mapie, z po­
wodu braku materjału, przy jednoczesnem, niedostatecznem skontrolo­
waniu większej ilości miejscowości, powstała duża ilość rażących luk
terenowych. Braik materjału daje się, szczególnie odczuwań. z tych miej­
scowości, które sąsiadują z takiemi, gdzie stwierdzono brak materjału.
Materjał zachowany w tradycji ludowej, ogranicza ,się zaledwie do dwóch
miejscowości. Niewątpliwie, będzie to również wynik niedostatecznych
badań terenowych. Zebranie dokładnego materjału z obszaru wojewódz­
twa nowogródzkiego, będzie najbliższej» i najważniejsźem zadaniem do
spełniania w łączności z tą pracą, ponieważ województwo nowogródzkie
kontaktuje bezpośrednio z terenami, na których występuje stępa nożna,
w powiatach północnych województwa Poleskiego. Materjał kontrolny
bardzo słaby. — Cały ten obszar nawiązuje się bezpośrednio do północy

243

Polski, szczególnie do terytorjum województwa wileńskiego - tak pod
względem form zewnętrznydh narzędzia, jak i z uwagi na wiążące się
z tym elementem liczne problemy.
Województwo poleskie. W przeciwieństwie do wojewódz­
twa nowogródzkiego cały obszar województwa poleskiego wykazuje silnie

17. Mapa obecnego zasięgu stępy ręcznej w Polsce. — Carte de 1 étendue présente du
mortier à pilon à main en Pologne.

występujące zróżnicowanie form stępy ręczne., i nożnej. Niejednokrotnie,
obydwa rodzaje stęp występują wspólnie, w punktach rozprzestrzenienia
geograficznego. Wspólne występowanie najsilniejsze znajduje się na ob­
szarze powiatu drohiczyńskiego, pozatem w powiecie stolińskim, pińskim,
w południowej części powiatu łuninieckiego i brzeskim — zatem wystepo16*

244

wlanie wspólne stępy ręcznej i nożnej przeważa w części środkowej i po­
łudniowej obszaru województwa. Część zachodnio-północna powiatu
prużańskiego nawiązuje do zachodu Polski, przez występowanie tu
dawniej — stępy mechanicznej. Część północna powiatów: Ikosisowskiego
i łuninieckiego, wiążą się ,z województwem Nowogródzkiem — a stąd
z północnym obszarem Polski. Większa część obszaru południowego, wy­
kazuje silne związki z południem, szczególnie z województwem wołyńskiem. Rozrzut punktów rozprzestrzenienia terytorjalnego, bardzo nierów­
nomierny. Największe ich zagęszczenie znajduje się w północnej części
powiatu drohiczyńskiego. Na obszarze innych powiatów, duże luki terytorjalne, szczególnie w powiecie koszyrskim — materjał reprezentowany
zaledwie z siedmiu miejscowfości. Ogólnie materjał podawany, również
z zasięgu gmin zbiorowych. Materjał kontrolny też bardzo nieliczny. Brak
stępy, zupełnie wyjątkowy.
Województwo pomorskie. Cały obszar województwa po­
morskiego, to obszar wyłącznego występowania stępy ręcznej, o bardzo ty­
powej formie stępora młotowego. Znaleziona w trzech miejscowościach stęipa nożna ilustruje wpływy kulturowe najnowsze obszarów południowych
Polski. Stępy te, to narzędzia osadników, przesiedlonych już w okresie po­
wojennym z terenu Małopolski. Znajdują się one w powiecie brodnickim,
chojnickim i toruńskim Jedyna jeszcze stępa nożna zachowana w tradycji
mieszkańców,, a znaleziona w powiecie tczewskim, nie przedstawia żad­
nej wartości badawczej, ponieważ poza stwierdzeniem wspomnienia, że
takie narzędzie niegdyś istniało, nic bliższego o tem narzędziu niewia­
domo. — - Poza tem w licznych miejscowościach stwierdzono brak stępy.
Będzie to wynikiem niedostatecznych i nieścisłych badań. Na ten brak
dokładności w przeprowadzanych badaniach, wskazuje także znikoma
ilość zwróconych kwestjonarjuszy i niezbyt przychylne stanowisko in­
formatorów, w stosunku do prośby o zebranie wiadomości o tem narzę­
dziu. Ta niechęć w przyjściu z pomocą, uzewnętrznia się w powstałych
lukach na mapie, ilustrujących brak wiadomości w odniesieniu do ob­
szarów stosunkowo dużych. — Materjał kontrolny dość nikły
Województwo poznańskie. Obszar Wielkopolski wy­
odrębnia się bardzo wyraziście od całości obszaru Polski pod względem
występujących tu form i rodzajów stępy. .Zapewne sprawa ta musi się
przedstawiać odmiennie, ale na stwierdzenie istotnego stanu rzeczy nie
pozwala brak materjału z części' niemieckiej Śląska i części niemieckiego
Pomorza. Na terenie Poznańskiego, występuje w ogromnej przewadze
stępa mechaniczna, która weszła w miejsce stępy ręcznej i nożnej, rugu­
jąc tę ostatnią. Mimo wszystko pewne prawidłowości dają się zauważyć.
Stępa ręczna, znajdowana jest w formie szczątkowej na północy, zacho­
dzie i a ci środkowej województwa, w powiatach: Wyrzysk, Chodzież,
Nowy Tomyśl, Leszno, Międzychód, Września i Środa. Stępa nożna
przeważnie występuje w powiatach południowych, jak: Kępno, Ostrów
Wielkopolski, Krotoszyn, Rawicz, Gostyń i Leszno. Zachowana w tradycji
ludowej występowała w pasie środkowym i części zachodniej, w powia­
tach: Nowy Tomyśl, Środa, Śrem i Szubin. Stępa nożna, występująca
na północy w jedynej tylko miejscowości powiatu wągrowieckiego, po­
chodzi z czasów już powojennych, przeniesiona tam przez osadnika

245

z obszarów południowych Polski. Obydwa te rodzaje stępy, występują
tak nielicznie i w tak niewielkiej ilości miejscowości, że nawet nie można
ustalić pewnych powiązań i nie ma się podstawy do wykazania pewnych
ruchów terenowych tego narzędzia na obszarze omawianego wojewódz-

POLSKA

ii \

ZASIĄG- STĘPY-NO ZNEJ

1'8. Mapa obecnego zasięgu stępy nożnej w Polsce. — Carte de l’étendue présente du
mortier à pilon à pied en Pologne.

twa. Tembardziej, że na obsza rach sąsiadujących na północy i południu,
z innymi obszarami Polski, stępa ręczna i nożna wogóle nie występuje.
Podobnie przedstawia się sprawa i w części wschodniej, gdzie poza jedną
lub paroma miejscowościami, w których stępa ręczna lub nożna wystę­
puje, na reszcie obszarów widać ich zupełny brak. Z tych powiatów gra­

246

nicznych należy wymienić: Kępno — na ocłudniu, Bydgoszcz, Wyrzysk,
Szubin, Chodzież, Wągrowiec, Czarnków i Szamotuły — od północy Ino­
wrocław, Mogilno, Gniezno, Września, Jarocin, i wschodnia część powiatu
ostrowskiego — od wschodu. — Charakterystyczną formą występującą na
obszarze Wielkopolski — to stępa,mechaniczna. Tak zwana tu „na wia­
traku“, znajduje się w części zachodniej, południowej i pasie środkowym.
Ma tendencję migracyjną ku południowi i przez środek, ku wschodnim
obszarom Państwa Polskiego. W części zachodniej Poznańskiego ulega
i ona tu i ówdzie zanikowi, na skutek ulepszanej stale formy gospodarki,
a zatem silnie zagospodarowanych młynów i usprawnianej przeróbki su­
rowca konsumcyjnego. Materjailu kontrolnego do tego obszaru, nie ma
prawie żadnego.
Województwo stanisławowskie. Wyszczególnia się,
wyłącznem prawie występowaniem stępy nożnej. Rozmieszczona równo­
miernie na całym obszarze, nie wkracza zbyt daleko w obszary górzyste.
Znajduje się na wschodzie, północy i w pąsie środkowym. Ku zachodowi
zasiąg stępy nożnej się kurczy, ustępując miejsca stępie ręcznej. Ta
ostatnia, występuje zwarcie w południowej części powiatu Stryjskiego na
wysokości Turki. Część tą, zaliczyć można na tej podstawie do kompleksu
stępy ręcznej, znajdującego się w południowej części województwa Lwow­
skiego. Względnie silne jej wpływy mają miejsce w południowej części
powiatu doliniańśkiego, a pozatem w nieznacznej ilości ujawnia się
w pasie środkowym województwa stanisławowskiego, przechodząc ku
południowemu wschodowi, znajdowana w nielicznych miejscowościach
powiatów: nadwórniańskiego, tlumackiegq, kołomyjskiego i kosowskiego.
Stępa ręczna znajdująca się w powiatach północnych, a więc w powia­
tach: Żydaczów, Rohatyn i północno wschodniej części powiatu Stanisła­
wowskiego, ma znaczenie nieco odmienne, dla całości obszaru1 Stanisła­
wowskiego, ponieważ znajduje się w posiadaniu ludności żydowskiej.
Stępa, przechowana w tradycji mieszkańców, w nielicznych osadach po­
wiatów: rohatyńskiego, łłumackiego i kołomyjskiego, była w użyciu
jeszcze do czaisu wielkiej wojny. — W okresie wojennym, została w tych
miejscowościach zniszczona. Zaznaczony w niedużej ilości osad brak
stępy, pochodzi również z czasu wojny, a w niektórych wypadkach, po­
dawano to fałszywie. Tak np. nadesłano wiadomości o braku stępy ,w po­
wiecie kałuskim, z części południowej i wschodniej, tymczasem materjał
kontrolny ostatnio zebrany przez Dr. J. Falkowskiego, wskazuje, że na
obszarze tym stępa istnieje i to stępa nożna. Podobnie przedstawia się
sprawa w powiecie doliniańskim, gdzie na skutek badań przeprowadza­
nych również przez Dr. J. Falkowskiego, w sierpniu br. (1936), zebrany
materjał kontrolny ujawnił istnienie stępy nożnej, a też występowanie
dawniej stępy ręcznej w południowej części tego powiatu, w samych gó­
rach, mimo, że zaznaczono tu na podstawie otrzymanych relacji — brak
stępy. Luki terenowe największe pochodzą z powiatów południowych,
stryjskiego, nadwórniańskiego, kałuskiego, doliniańśkiego i kosowskiego,
Te ostatnie, niejednokrotnie występują z powodu pokrywania się ich z za­
sięgiem obszarów górzystych, ale w dużej mierze białe plamy, jakie znaj­
dują się na mapie, będą wynikiem niedokładnego zbierania materjałów
i niedbałego traktowania rozesłanych kwestjonairjuszy. To ostatnie odnosi

247

się również i eto pomniejszych luk, jakie znajdują się na terenie innych
powiatów. Materjał kontrolny niezbyt d'uży i nie wystarczający. Obszar
stanisławowski, posiada prawidłowe nawiązania do terenów, sąsiadujących.
Województwo śląskie. Do jednego z nielicznych opraco­
wanych poprawnie, tak pod względem materjału, jak punktów rozprze-

POtSKA

H

ZASĄ C ■ STĘPY, MECUAŃicZNEj

19. Mapa obecnego zasięgu stępy mechanicznej w Polsce. — Carte de letendue pré­
sente du mortier à pilon mécanique en Pologne.

strzenienia geograficznego zebranego- materjału, należy obszar woje­
wództwa śląskiego. 'Obszar o przewadze występowania, także dawniej,
stępy ręcznej. Używanie i istnienie stępy ręcznej miało miejsce w sporej
ilości wypadków, około stu do pięćdziesięciu lat temu. Dziś znajduje się

24b

w zasadzie jalko zarzucony sprzęt, a wypadki używania bardzo nieliczne
w powiatach raczej południowych i zachodnich. Na południe od powiatu
Świętochłowice, występuje prawie wyłącznie stępa ręczna, na północ od
tego powiatu stępa ręczna znajduje się naogół w towarzystwie stępy nożnej
z nieznaczną przewagą tej ostatniej. Stępa nożna ma silniejszą tendencję
do znikania. Występuje obecnie i dawniej, raczej w częściach wschfodnich
województwa. Brak stępy, okazuje się również silny na całym obszarze
województwa, jak i jej występowanie. Narzędzie to szybko redukowane,
przez nowe procesy gospodarczej, znajduje się tutaj w stanie zupełnego za­
niku. Stosunkowo najsilniejszą pozycję, zajmuje jeszcze w okręgach rolni­
czych. Będą to powiaty: Rybnicki, Cieszyński i Bielski. Formy zewnętrzne
narzędzia, wykazują cechy nawiązujące do obszarów Małopolski, i to
części południowej, częściowo dają się zaobserwować też pewne związki
z obszarem Polski, północno-zachodniej. Materjał zebrany z tego terytorjum, z dużej ilości miejscowości, przedstawia się bardzo dobrze. Luki
terenowe, widoczne są w południowej części powiatu cieszyńskiego, biel­
skiego, pszczyńskiego, świętochłowickiego, północnej części powiatu tar­
nowskiego i w powiecie lublinieckim. W powiecie cieszyńskim, luki te
tłumaczą sę terenem górzystym. Pozostałe — w innych powiatach
usprawiedliwiają się dużem uprzemysłowieniem tych obszarów. Materjał
kontrolny słaby.
W o j e w ó d z t w to tarnopolski e. Odmiennie od obszaru woje­
wództwa stanisławowskiego przedstawia się obszar województwa Tarno­
polskiego. Chociaż, znajduje się tu również przewaga stępy nożnej, ręczna
rozsiana jest na całym terenie, obficie i dość równomiernie. Bardzo cie­
kawe występują tu formy zewnętrzne, obydwóch rodzajów narzędzia,
szczególnie stępy ręcznej. Dzięki dość dokładnie zebranemu materjałowi, obszar ten nawiązuje się dokładnie i prawidłowo do otaczających
go i sąsiadujących z nim bezpośrednio. Najsłabiej, przedstawia się
część południowa Ziemi Tarnopolskiej i częściowo strona wschodnia, pod
względem zebranego materjału i zbadanej ilości osad. Zupełny właściwie
brak materjału dotyczy powiatu zaleszczyckiego. Mniejsze luki dają się od­
czuwać w powiatach: Czortków;, • Brzeżany, Radziechów, Tarnopol i Ska­
lał. Miejscowości, w których stwierdzono brak stępy, stosunkowo dość
dużo i łączą się z temi miejscowościami, w których stwierdzono istnienie
narzędzia, ale tylko w tradycji ludowej. Łączność ta ma znaczenie, dla
uplastycznienia skutków ostatniej wielkiej wojny, gdy,ż na terenach miej­
scowości, w których stwierdzono te wyżej podkreślone fakty, znajdowały
się linje bojowe wojsk walczących. Stwierdzony brak stępy najsilniej za­
rysowuje się w powiatach: borszczowskim, skałackim, zbaraskim, podhajeckim i buczackim. Materjał kontrolny niezbyt liczny. Skutki ostatnich
kampanji wojennych ilustrują najlepiej stępy ręczne wykonywane z łu­
sek armatnich.
Województwo warszawskie. Z i tego obszaru, jak to wy­
raźnie uwidocznia się na mapie, tylko ze znikomej ilości miejscowości zdo­
łano zebrać materjały. Na zgórą trzysta wysłanych kwestjonarjuszy,
otrzymano z powrotem wypełnionych zaledwie ośm sztuk. Z tego- względu,
mjożna jedynie stwierdzić konieczność zbadania istotnego- stanu faktycz­
nego, w odniesieniu do stępy na terenie województwa warszawskiego.

249

Województwo wileńskie. Wileńsl -e. to obszar typowy
dla stępy recznej. Występuje tu ona wyłącznie, a formy zewnętrzne tego
narzędzia, wykazują zupełnie bezpośrednie powiązania kulturowe z ob­
szarami północmemi Euro-Azji. Odkryta w jednej miejscowości stępa nożna

POLSKA

w'/Łv

■ZASIAG STĘFY- RĘCZNEJ WYSTĘPUJĄCEJDAWNIEJ-

2-0. Mapa dawnych zasięgów stępy ręcznej w Polsce. — Carte des anciennes étendues
du mortier à pilon à main en Pologne.

została tu przeniesioną przez ludność pochodzenia tatarskiego, a służy
wyłącznie do tłuczenia garbnika. Stwierdzony brak stępy w trzech innych
miejscowościach, ma znaczenie lokalne. Materjał kontrolny w ilości wy­
starczającej. Pozatem, podawany z zasięgu gmin, na podstawie skontrolo­
wania jednej lub kilku miejscowości znajdujących się w danej gminie
zbiorowej.

250

Województwo wołyńskie. Zdjęcie analityczne, jakie otrzy­
mano z obszaru tego województwa, pod względem rozmieszczenia wy­
różnionych tu rodzajów stęp, przedstawia się bardzo różnobarwnie. Stępa
ręczna rozsiana jest ma całyim obszarze. Najsilniejsze jej występowanie
znajduje się w części zachodniej, północnej i pasie środkowym obszaru
całego województwa. Samodzielne I występowanie stępy ręcznej, w sto­
sunku do stępy nożnej, przedstawia się procentowo o wiele liczniej. Na
ogół stępa ręczna i nożna, występują na terenie województwa wspólnie.
Stępa nożna, rozrzucona podobnie jak stępa ręczna na całym obszarze.
Najsilniejsze jej skupienie, podobnie i samodzielne występowanie, znaj­
duje swój wyraz w powiatach południowych, jak: Krzemieniec i Dubno.
Wspólnie ze stępą ręczną występuje dość licznie w powiatach wschodnich,
sarneńskim, kos topol skini i południowo-wschodniej części powiatu ró­
wieńskiego. W mniejszych skupieniach znajduje się w powiatach kowal­
skim, Iubomelskimi, włodzimierskim i horach ows'k im. W zasadzie, stępa
nożna prawie na całem terytorjuim województwa wołyńskiego, w stosunku
do stępy ręcznej występuje w znikomej ilości, najwyżej do 5‘'/0. Oczywiście
mowa tu nie o miejscowościach wypunktowanych na mapie, ale o ilości
okazów narzędzia znajdowanych w poszczególnych osadach. Powiaty
krzemieniecki1 i dubieński, odcinają się dość ostro od pozostałego obszaru,
ponieważ występuje tu w dużej przewadze stępa nożna i mechaniczna.
Stępa mechaniczna, znajduje się w powiatach: Krzemieniec, Dubno, Hoiroebów, Łuck i Równe. Najsilniejsze skupienie tej ostatniej, znajduje się
na terenie powiatu krzemienieckiego. Znajdowana w omawianem tu wo­
jewództwie stępa mechaniczna ma tę wartość, że wskazuje bardzo cha­
rakterystycznie na związki tego' obszaru z południem Polski, szczególnie
z obszarami karpackiemi. Brak stępy, zaobserwowano w powiatach: ró­
wieńskim), dubieńskim i łuckim'. Rozmieszczenie tych miejscowości, nie
określa nic charakterystycznego i rzeczowego. Duże luki terenowe po­
wstałe na obszarze badanego województwa, na skutek zupełnego braku
odpowiedzi z tych terenów, stanowią dużą przeszkodę w'wytyczeniu do­
kładnych linji zasięgu geograficznego, badanych zagadnień. Luki' te dość
liczne, choć niezbyt duże, znajdują się w każdym powiecie. Materjał kon­
trolny dość wystarczający.
B. Mapy analityczno-syntetyzujące.
Zasiąg stępy ręcznej. Dla uplastycznienia zasięgu poszcze­
gólnych rodzajów narzędzia, przedstawiono te kwestje na osobnych ma­
pach, zaznaczając obszary występowania pewnego zjawiska, barwą
czarną. W ten sposób, wyznaczono kolorem czarnym na mapie — za­
siąg stępy ręcznej. Stępa ręczna znajduje się na całym obszarze Polski.
Najsilniej występuje W częściach północnych, wschodnich i południo­
wych Polski. Od1 wschodu zasiąg ten nie przekracza dolnego biegu Bugu
zbyt daleko, a im więcej ku południowi, zasiąg przesuwa się czem raz
silniej ku środkowi Polski, zatrzymując się na środkowym i górnym
biegu Wisły, nieprzekraczając tej ostatniej. Ekspansja stępy ręcznej ku
północy, następuje dopiero z terytorjum Śląska. Natomiast narzędzie to,
znajdowane na Pomorzu, należy do kompleksu zupełnie nieznanego i do-

piero dokładna analiza materjału i zbadanie obszarów sąsiednich wska­
zać będzie mogła na pochodzenie tych form stępy ręcznej, jakie tu znaj­
dujemy, Szczególnie chodzi tu o formę stępora.

POLSKA

il

zas/ąg- stępknoźheJ- wystçpoJaceJ.

DAWNIEJ-

21. Mapa dawnych zasięgów stępy nożnej w Polsce. — Carte des anciennes étendues
du mortier à pilon à pied en Pologne.

Ciekawie zaznacza się rozdział całego obszaru Polski nä część pół­
nocno-wschodnią i południowo-zachodnią. Wyjątkowo interesującą spra­
wą — to przebieg tej granicy podziałowej, w części wschodniej i środko­
wej terytorjum polskiego. Linja podziałowa, biegnąc północną granicą
województwa lwowskiego i dalej ma wschód przechodząc północną gra­
nicą województwa tarnopolskiego, potem południowemi powiatami woje­
wództwa wołyńskiego — wskazuje na dwa zupełnie odrębne zasięgi, dwu

252

rodzajów form stępy ręcznej. Potwierdza to istotnie więcej szczegółowa
analiza materjału, tu narazie nie uwzględniona. Obszar województwa sta­
nisławowskiego, tarnopolskiego i południowa część województwa wołyń­
skiego— okazuje się terenem mieszanym, na którym stępa ręczna występuje
w mniejszości. Na obszarze tym przeważają jednak wpływy zasięgu kar­
packiego południowo-zachodniego, stępy ręcznej. Środkowy obszar Polski,
wskazuje na nieznaczną ilość tego rodzaju stępy, ale to wynik niedo­
kładnych badań i braku materjału. Niezależnie od tego, pewne wyjaś­
nienie co do szlaku migracyjnego, powiązań kulturowych i ustalenia po­
szczególnych zasięgów form tego jnarzędzią, mimo tego szczupłego ma­
terjału da się skontrolować i sprecyzować, przy analizie bardziej szcze­
gółowej i ustaleniu typologji narzędzia. Czwartym kompleksem też róż­
nym od pozostałych to obszar Śląska i -Podhala. Dla ustalenia szczegó­
łowych granic zasięgu tych zaznaczających się czterech kompleksów stępy
ręcznej, konieczne jest uzupełnienie bardzo dokładne i zgromadzenie
większego materjału z obszaru Polski środkowej. Przedewszystkiem,
z terenu województwa warszawskiego, następnie łódzkiego, kieleckiego,
poznańskiego i pomorskiego. W końcu należy zaznaczyć, że został tu
wkreślony materjał przechowany w tradycji ludowej, a dla wyodrębnie­
nia go, narysowano osobną mapę — niżej omówioną.
Zasiąg stępy nożnej. Obszar stępy nożnej rozprzestrzenia
się od południowego-wschodu i wschodniej części Polski, ku zachodowi.
Za|siąg ten biegnąc środkową częścią Polski, wyłamuje tylko w jednym
Wypadku ku północy, sięgając obszaru Kurpi. Ta odgałęziająca się część
zasięgu idzie na północ, jakby w ślad dawnej drog1 handlowej greckiej,
a nawet i starszej, ciągnącej się od brzegów Morza Czarnego. W dalszym
przebiegu, zasiąg ten przechodzi granicą północno-zachodnią i zachod­
nią województwa kieleckiego i ku granicy, granicą północną wojewódz­
twa śląskiego. Dalszy zasiąg tej stępy w części zachodniej Polski, po­
cząwszy od zachodniej granicy województwa kieleckiego, znajduje się
na obszarach powiatów południowo-zachodnich województw: łódzkiego
i kieleckiego. Czy zasiąg ten jest częścią kompleksu posuwającego się
z wschodniej części Polski, czy są to peryferje jakiegoś zasiągu połu­
dniowego, znajdującego się poza granicami Polski — na to narazie
odpowiedzieć nie można. Powodem tego, to niedostateczny stan ba­
dań; brak większego materjału z obszarów województw łódzkiego i po
znańskiego i duża bardzo ilość nieskontrolowanych miejscowości znaj­
dujących się na tym terenie. Następnie brak materjałów wogóle z czę­
ści sąsiadujących obszarów, po strome niemieckiej. Sprawę tą, mogłaby
wyjaśnić dopiero szczegółowa analiza materjału. dokładnie zestawio­
nego tak z części polskiej jak i niemieckiej. Stępa nożna, znajdowana
w nielicznych miejscowościach położonych na północny-zaehód i pół­
noc,, od głównego kompleksu, pochodzi z części południowej i południo­
wo-wschodniej Polski — przeniesiona ostatnio, już w okresie powojen
nym, z wyjątkiem obszaru 'kurpiowskiego. Prócz zasięgu większego stępy
nożnej,, występuje też zasiąg mniejszy, ale więcej zwarty, tworzący jakby
trzon główny. Mniejszy zasiąg, zajmuje przestrzeń otoczoną z jednej
stronyr Karpatami, Podkarpaciem i Podhalem, z drugiej strony, zam­
kniętą granicą przechodzącą północną stroną powiatu krzemieniec-

253

kiego, środkiem powiatu dubieńskiego, horochowskiegq, województwa
wołyńskiego, północną granicą województwa lwowskiego, następnie
wznosi się trochę ku północy, sięgając do połowy powiatu janowskiego,
województwa lubelskiego, a w końcu, przesuwa się w kierunku połud-

POLSKA

V T-j

■

ZASIĄG-STĘPY- MECHANICZNE J.WY STĘPUJĄC EJ,
DAWNIEJ

22. Mapa dawnych zasięgów stępy mechanicznej w Polsce. — Carte des anciennes
■
étendues du mortier à pilon mécanique en Pologne.

nia, wzdłuż, granicy północnej województwa krakowskiego, kończąc
się na terenie powiatu krakowskiego. Ten ostatni zasiąg wchodzi klinem
na obszar Małopolski,, rozszczepiając dawne terytorjum stępy ręcznej.
Podobnie gałąź o kierunku północnym, występująca na obszarze kur­
piowskimi, tworzy jakby przedział, zaporę między wschodniemi a zachodniemi obszarami granicznemi, w okolicy granicy wschodniej woje­

254

wództwa warszawskiego. Mapa zasięgu stępy nożnej, obejmuje równo­
cześnie materjal, który zachował się w pamięci mieszkańców, a więc
materjał — przechowany w tradycji ludowej.
Zasiąg stępy mechanicznej. Narzędzie nazwane tu
„meohanicznem“ występuje w dwojakiej formie na terytorjum Polski
Jedną będzie stępa mechaniczna popędzana siłą wiatru, określana
w gwarze ludowej „na wiatraku“, druga poruszana siłą napędową
wody. Stępa na wiatraku jest .typową i charakterystyczną, dla obsza­
rów Wielkopolski. Zwarcie występuje w powiatach zachodnich, po­
łudniowych i środkowych województwa poznańskiego. Rozszerzanie się
tego rodzaju narzędzia, postępuje ku środkowi obszarów Polski, sięga­
jąc aż po wschodnią granicę państwa. Proces migracyjny prześledzić
można łatwo, obserwując występowanie jej na terenie województw:
łódzkiego, kieleckiego, białostockiego i poleskiego. Ekspansja stępy „na
wiatraku“ ma zatem kierunek północno-wschodni. Stępa mechaniczna
poruszana siłą spadkową wody, występuje na , obszarze województwa
wołyńskiego w powiatach południowych i środkowych do wysokości
mjniejwięcej północnej granicy powiatu rówieńskiego. Ten rodzaj stępy
mechanicznej zaliczyć można do kompleksu elementów kulturowych
wschodnich ' i połuctniowo wschodnich, ponieważ wiąże się ściśle z na­
rzędziem, które nie zostało tu narazie uwzględnione — mianowicie,
stępą mechaniczną służącą do zbijania i zpilśniania sukna. Stępę tę na­
zywa się „foluszem“. Folusz charakterystyczny jest dla obszarów gó­
rzystych 'i kultur pasterskich — szczególnie tych, które zajmują się
wypasaniem i hodowlą owiec. Podobnie jak na poprzednich mapach
i tu również uwzględniono, prócz materjału faktycznego, materjał prze-l
chowany w tradycji ludowej.
Zasiąg stępy ręcznej, w y s t ąp u jąc ej dawniej.
Na niektórych têrenach zachowała się stępa ręczna, jedynie w tradycji
ludowej, marny więc tu jej zasiąg historyczny. Spotykamy się z tem
w Małopolsee, miniej w połaci wschodniej, silniej w zachodniej, szcze­
gólnie w województwie Śląskiem. Następnie zanik stępy ręcznej, wi­
doczny jest w pasie środkowym i części, północnej obszaru polskiego
na Pomorzu. Będzie to wynik, niszczących skutków wojny z jednej
strony, z drugiej konsekwencja zmieniających się warunków gospodar­
czych i procesów społecznych. Prowincje zachodnie obszaru polskiego,
wykazują się bowiem stale wzrastającem uprzemysłowieniem i moder­
nizacją życia gospodarczego. Bliższe omówienie sprawy narzędzia prze­
chowanego tylko w tradycji, będzie miało miejsce niżej, w związku
z zaznaczeniem braku stępy — na mapie syntetycznej,
Zasiąg stępy nożnej, występującej dawniej.
Podobny częściowo obraz zanikania stępy noAj ej .zauważyć można
wówczas, gdy porówna się go z mapą poprzednią. Zanikanie;, zaobser­
wowano na obszarze Małopolski, w części zachodniej i północnej — po­
wyżej pasa środkowego, terytorjum polskiego. Występuje tu ciekawe
i pouczające zjawisko, zanikania stępy nożnej, w miejscach występowa­
nia stępy ręcznej i na obszarach, gdzie nawet w ostatnich czasach ten
rodzaj narzędzia został przeniesiony przez osadników. W jednym wy­
padku, ma to miejsce w powiatach górskich Małopolski, w drugim wy­

255
padku na obszarach północnych Polski, Poznańskiego i Pomorza, oraz
w powiatach północnych województwa poleskiego.
Zasiąg stępy mechanicznej, występującej daw­
niej. Stępa,mechaniczna znajdowana jako przeżytek tradycyjny, uwi­
docznia się na miejscu jej zwartego występowania i w pasie środkowym
Polski. Występuje tu podobne zjawisko, jakie można zaobserwować
w związku z zanikaniem stępy nożnej. Stępy na wiatraku, zanikają
w pasie środkowym obszaru polskiego, a więc niejako na terenie swej
ekspansji. Zanikanie na obszarze jej specyficznego zasięgu, w tym wy­
padku na terenie województwa poznańskiego, przypisać należy, wpły­
wom niwelacyjnym zmieniających się warunków gospodarczych, czy
też wskutek wprowadzenia narzędzia na teren odmiennych stosun­
ków gospodarczych. Podobna uwaga, nasuwa się przy przeglądaniu
mapy zasięgu stępy nożnej — występującej da'Wniej.
Obszary na których brak stępy. Brak stępy przeja­
wia się prawie we wszystkich częściach Polski. Brak ten, najsilniej wy­
stępuje na terenach zachodnich. W większości wypadków, ten zupełny
zanik narzędzia, a też zanik częściowy, sprowadzający się do przeżytku
pamięciowo-tradycyjnego, pochodzi z niszczycielskiej działalności operacyj wojennych i zarządzeń władz okupacyjnych, podczas ostatniej,
wielkiej wojny. Szczególnie na terenie byłego zaboru rosyjskiego, wła­
dze okupacyjne niemiećkie, nakazywały niszczenie narzędzia, celem
ograniczenia przemiału zboża. Zarządzenia te miały charakter więcej
niszczycielski, dla omawianego' tu narzędzk i o wiele silniej przyczy­
niły się do wytrzebienia go, jak same operacje bojowe i niszczycielskie
działanie walczących armiji.
Zupełny brak mater jału, materjał wątpliwy.
Dla uzupełnienia i zobrazowania całokształtu materjału wykreślona zo­
stała mapa) , na której przedstawiono te obszary (założone czarną bar­
wą) , co do których nie otrzymano żadnych informacji, względnie od
powiedzi na przesłane kwestjonarjusze. Zakreskowane, przedstawiają
obszary, uwzględnione na poprzedniej mapie, jako terytorji, na których
stwierdzono brak stępy — ale na skutek informacji ubocznych i materjałów kontrolnych okazuje się, że informacje stwierdzające brak stępy
są niezgodne z prawdą.
Luki mater jałowe (brak wiadomości i odpo­
wiedzi). W końcu, jako uzupełnienie poprzedniej mapy, umieszczono
na tej ostatniej zespoły miejscowości, które nie zostały skontrolowane,
przy sposobności gromadzenia materjałów. Chodzi tu o dokładne wy­
kazanie, jakie obszary wymagają skontrolowania i na których miej­
scach należy jeszcze- przeprowadzić badania, by uzupełnić materjał, ce­
lem zupełnie precyzyjnego i wyczerpującego opracowania zagadnienia.
C. Mapa syntetyczna.
Dla zsumowania rezultatów i przedstawienie całości,, wykonano
mapę ostateczną, na której zobrazowano wyniki przeprowadzonej ana­
lizy materjału. Przed omówieniem tej mapy, trzeba wyjaśnić pewne
kwestje techniczne wiążące się z jej opracowaniem. Znakowanie i sym­

256
bole, dostatecznie wyjaśniono w legendzie zamieszczonej na mapie. Do­
datkowo trzeba objaśnić tylko znakowanie stępy ręcznej. Zasiąg, tej
ostatniej,, zakreskowano na mapie linjami pioncwemi. W niektórych
niejscach, co drugą linję pionową, dzieli linją pionowa przerywana.
Takie znakowanie zauważyć można na obszarze’ województwa nowo­
gródzkiego i województwach południowych. Co do terenów małopol­
skich, częściowo obszaru wołyńskiego, znakowanie to oznacza, że stępa
ręczna występuje tu w mniejszych ilościach, jak znajdowana tu równo­
cześnie Można i miechainilczna. Prżytem stępa ręczna była niegdyś sil­
niej reprezentowaną. Natomiast na terenie województwa nowogródz­
kiego, a też na i małym obszarze w zachodniej częśc województwa kra­
kowskiego, znakowanie linją przerywaną, oznacza brak dostatecznego
materjału w stosunku do obszarów sąsiadujących, by móc poprowadzić
linję pełną, wskazującą na zupełnie pewnie s twierdzenie, występowania
s tÇPy ręcznej na całym obszarze objętym tego rodzaju znakowaniem.
Chodziło tu o ścisłość i wykazanie w tej formie, braków materjałowych
i wskazanie na konieczność ich uzupełnienia.
Mapa syntetyczna, Jprzedstawia obszar Polski, podzielony na sze­
reg wyodrębniających się prowincyj kulturowych. Na plan pierwszy,
wybijają się trzy wielkie zespoły, względnie zasięgi. Zespół, północnowschodni, będzie to cbszar dominacji stępy ręcznej, którego linja gra­
niczna przebiega ukośnie przez obszar, terytorjum politycznego Polski,
od północnego-zachodu na południowy-wschód. Poczynając od północy,
od cyplu powiatu chojnickiego województwa pomorskiego granica ta
przechodzi niedaleko linji granicznej ; północnej, terytorjum polskiego,
przecinając Wisłę w 'sąsiedztwie jej kąta bydgoskiego. Będzie to granica
powiatu grudziądzkiego. Dalej, granica tego zasięgu, trzymając się bli­
sko linji granicznej północnej terytorjum politycznego Polski, przesuwa
się ku linji granicznej wschodniej województwa warszawskiego. Na­
stępnie, na styku z linją graniczną północną powiatu siedleckiego w wo­
jewództwie lubelskiem, zasiąg ten przechodzi mniejwięcej w pasie środ­
kowym tego województwa, przyjmując kształt jakby wybrzuszenia,
w części południowej Lubelskiego, a wreszcie dochodząc do granicy pół­
nocnej województwa lwowskiego, przesuwa się ku wschodowi wzdłuż
tej ostatniej i północno-wschodniej województwa tarnopolskiego, aż do
linji granicznej wschodniej terytorjum politycznego obszaru polskiego.
Drugi zespół, południowy, obejmuje prawie cały obszar dzisiejszej
Małopolski, sięgając mniejwięcej granic północnych województw: tarno­
polskiego, lwowskiego i krakowskiego i rozciągając się ku zachodowi
dochodzi do połowy województwa śląskiego, w okolicy powiatu świętochłowickiego. Trzeci wyodrębniający się obszar, to pozostała część środ­
kowa i zachodnia terytorjum polskiego, na zachód od Wisły, wraz z ob­
szarem Wielkopolski.
Wyodrębniające się tutaj, te trzy wielkie zespoły stępy ręcznej, po­
krywają się prawie zupełnie prawidłowo z wynikami pracy prof. J. Czekanowskiegołl). Granice tych zasięgów, odnoszą się do bardzoi starych
1!lj J. Czekanowski: Zróżnicowanie etnograficzne Polski w świetle przeszłości.
Sprawozdania z czynności i posiedzeń Polskiej Akad. Um., tom XL, marzec 19,%,
Nr. 3, str. 64—67, mapa na str. 65.

257

prowincyj kulturowych,, sformowanych jeszcze z początkiem pierwszego
tysiąclecia przed Chrystusem. Pierwszy zespół północno-wschodni, re­
prezentuje potężny zasiąg lesistej północy — kultury ugro-fińskiej.

28. Mapa obszarów, na których brak stępy. — Carte des régions dans lesquelles on
ne rencontre point de mortier à pilon.

Drugi mniejszy południowy, przedstawia zasiąg graniczny kultur połu­
dniowych, szczególnie zaznaczających się tu—refleksów kultury trackiej.
Trzecia wyodrębniona tu zcicłioidnia prowincja kulturowa, pokrywa się
z dawnym obszarem kultury łużyckiej.
Na te różne prowincje kulturowe wskazywał w swych pracach już
Lud T. XXXIV.

17

258

A. Fischer12) * zarazem, wymienić tu należy mapy D. Zelenina1S) „
K. Moszyńskiego 14) i A. Bachmanna 15). Niektóre pomniejsze prowincje
kulturowe, zaznaczają się także na syntetycznej mapie stęp. Wi po­
łaci północno-wschodniej, jako pierwsza taka prowincja, to
obszar Pomorza. W szczególności, obszar zamieszkały przez Kaszubów.
Drugą, to> będzie część obszaru województwa białostockiego-, szczególnie
obszar zamieszkały przez Kurpiów. Trzecią to obszar wchodzący, w skład
województw: wileńskiego- i nowogrodzkiego, oraz część wschodnia woje­
wództwa białostockiego, od powiatu Grajewo na północy i powiatu Wjysokie Mazowieckie na południu. Do tej prowincji należy zaliczyć jednocześ­
nie, północny pas graniczny województwa poleskiego i północno-wschodni
skrawek województwa lubelskiego. Czwartą prowincją, to obszar reszty
województwa poleskiego, całe województwo wołyńskie i południowowschodnia część województwa lubelskiego. W kompleksie południo­
wym wyróżi da się jako pierwsza mniejsza prowincja, klin, którego pod­
stawa znajduje się na linji między granicą północną województwa tar­
nopolskiego a Gorganami. Zbiegając ku ostrzu tkwiącemu w wi­
dłach rzecznych Wisły i Sanu, strona północna przechodzi granicą pół­
nocną województwa lwowskiego. Strona południowa klinu, począwszy
od Huculszczyzny, przebiega Podgórzem, w połowie powiatu stryjski-ego
na wysokości lin.; Dolina—Stryj, na teren województwa lwowskiego.
W województwie lwowskiem granice zasięgu tej prowincji wyznaczyć
można, punktując ją miastami powiatowemi, jak: Drohobycz, Sambor,
Przemyśl, Rzeszów, a stąd do zbiegu Wisły i, Sanu. Drugą z kolei, to
będzie wschodnia część województwa tarnopolskiego, znajdująca się
między Dniestrem a Horyniem, a na zachodzie odcięta granicą wschod­
nią województwa lwowskiego. Trzecia — to obszar Karpat wschodnich
i środkowych, obejmujący też częściowo niziny w półkole, którego naj­
wyższy punkt zasięgu znajduje się u zbiegu linji granicznych powiatów:
Przemyśl, Jarosław, Przeworsk, Rzeszów i Brzozów. Podstawą tego pół­
kola to linja biegnąca Karpatami, zaczynająca się na wschodzie, na
wschodniej granicy powiatu stryjskiego, a kończąca się na granicy
wschodniej powiatu nowosądeckiego. Czwarta — to obszar Podhala
i Śląska, położony między Tatrami, od południa, a linją graniczną pół­
nocną województwa krakowskiego -od półno-cy. W t r z-ec i-im zespole
zachodnim wyodrębnia się prowincja Wielkopolska, utrzymująca się
mniejwięoej w granicach województwa poznańskiego. Południowe po­
wiaty województwa poznańskiego i część południowo-zachodnia woje12) A. Fischer: Lud Polski. Lwów-Warszawa-Kraków 1926, str. 13, mapa pol­
skich grup etnicznych, str. 206^-208. Tegoż: Rusini. Lwów-Warszawa-Kraków 1928,
str. 16--—17, tbl. I Ruskie grupy etniczne, oraz str. 1-60—161. Tegoż: Etnografji
Słowiańska, zesz. 3: Polacy, Lwów-Warszawa 1934, załączona mapa polskich grup
i obszarów etnicznych.
1S) D. Zelenin: Russische (Ostslavische) Volkskunde. Berlin-Leipzig 1927, Karte
der russischen Stämme und Mundarten in Europa.
14) K. Moszyński: Etnogeographische Studien in Ostpolen, Naukowe wyniki
wypraw „Orbisu“ pod redakcją 1. Sawickiego, tom I, Kraków 1927, str. 171. Tegoż:
Atlas kultury ludowej w Polsce, zesz. 1 i 2, Kraków 4934/1-935. P. A. U. Krakow.
15) A. Bachmann: Dach w słowiańskiem budownictwie ludowem, Lwów 1929,
ryc. na str. 20, 83 i 100.

259

wództwa łódzkiego, odcięta linją, leżącą między (powiatem .kaliskim na
północy, a powiatem piotrkowskim na południu, wraz z obszarem wo­
jewództwa kieleckiego i częścią pasa granicznego w stronie południowozachodniej województwa lubelskiego — tworzy drugą pomniejszą pro-

24 Mapa obszarów, z których brak materjału. — Carte des réglons dont on n’a pas
pu obtenir de matériel d observation.

wlimcję. Jeżeli potwierdzi to materjał uzupełniający, trzecią — tworzyć
będzie pozostała część północno-zachodnia województwa lubelskiego',
część północno-wschodhia województwa łódzkiego i cały obszar woje­
wództwa warszawskiego. Oczywiście, gdy i to również, znajdzie potwier­
dzenie, w odpowiedniej ilości zebranego materjału z tych obszarów. Tle
dwie ostatnie prowincje, określone zostały zatem warunkowo — bo choć
17*

260

dotychczasowy materjał wskazuje na pewne różnice, to nie są one na tyle
wyraźne (szczególnie granice zasięgów) by można być zupełnie icb pew­
nym. Posiadany materjaj z tych obszarów zbyt jest mały i niedokładny.
Ostateczny, jeden z ważniejszych wyników, jaki osiągnięto przez
Skonstruowanie mapy syntetycznej, to fakt możności ustalenia chrono­
logii względnej. Wracając mianowicie do mapy J. Czekanowskiego, w'
doczne jest tam kontaktowanie wielkiego zespołu północno-wschodniego,
z zasięgiem południowym kultury trackiej. Kontaktowanie to, potwier­
dza się również w występujących tu zasięgach stęp ręcznych. Jak to
wspomniano wyżej, te zasięgi stępy ręcznej pokrywają się z zasięgami
starych prowincyj kulturowych, których istnienie stwierdzono jeszcze
w pierwszem tysiącleciu przed Chrystusem. Na to stare podłoże kultu­
rowe, nawarstwia się o wiele później stępa nożna, najprawdopodobniej
około V. wieku po Chrystusie. Świadczą o tern następujące racje: stępa
ręczna chronologicznie musi być starszą, ponieważ występuje Iw więk­
szej ilości na obszarze Polski, jak stępa nożna. Stępa ręczna znajduje
się w Polsce prawie w każdej miejscowości skontrolowanej lub przecho­
wuje się " w tradycji ludowej. Rozsiana dość licznie, nawet na obszarach
zwartego występowania stępy nożnej i mechanicznej — wskazuje, iż
stępa ręczna, chronologicznie będzie starsza, od tych dwóch poprzednio
wymienionych. Występowanie stępy nożnej, o formach zupełnie po­
dobnych, do form, zewnętrznych stępy ręcznej, występujących na tym
samym obszarze — wskazuje na nawarstwienie się stępy nożnej, na
dawny obszaT stępy ręcznej. Nawarstwianie się to postępuje w tej for­
mie, że stępa ręczna ulega przetworzeniu się na stępę nożną, przez prze­
robienie niekiedy wprost narzędzia ręcznego na nożne, na drodze zmie­
nienia stępora kafarowego, na siępor młotowy i wbudowanie tego ostat­
niego w ramy połączone jz narzędziem — dawniej ręcznem, dostosowu­
jąc się w ten sposób do pracy nóg. Jeżeli na obszarach starych form stępy
ręcznej, różnicujących się jeszcze w pierwszem tysiącleciu przed Chrystu­
sem, oraz w miejscach kontaktowania tych wyodrębniających się form
stępy ręcznej —- znajdują się podobnie różnicujące się formy stęp noż
nych, to jasnem jest zupełnie, że będzie to nawarstwienie młodsze stępy
nożnej, występujące tu na drodze przerobienia starych stęp ręcznych.
Dalej, jeżeli weźmie się pod uwagę i to(, że mimo nawarstwienia się
stępy nożnej na obszar kontaktowania starych form stępy ręcznej,
form północno - wschodinich z formami południowemi, to ścieranie
się wpływu obydwóch starych zasięgów stępy ręcznej nadlał silę
utrzymuje, jak wskazuje na to zupełnie wyraźnie występujące tu
nadał obecnie różnicowanie się form stępy ręcznej na tych obszarach
kontaktowania — to potwierdza się koncepcja o stępie nożnej, jako elełj
mencie chrcnr gicznie młodszym. Jeżeli się weźmie pod uwagę fakt,
że na obszaracł ituculszczyzny i sąsiadujących znajduje się prawie wy­
łącznic stępę nożną, potwierdza to', że Hucufezczyzna prawdopodobnie
niedawno została zaludnioną16). W każdym razie zasiąg kultur połud­
niowych jeszcze w V. wieku po Chrystusie obejmuje terytorja na północ
16) Por. pracę P. Kontnego w Sprav.1. Tow. Nauk. we Lwowie XV—105—
203. Muszą to potwierdzić jeszcze badania prehistoryczne i protohisforycżne.

261

od Dniestru, prawie do połowy województwa tarnopolskiego, wchodząc
dalej zębem na północ w okolice Lwowa 17). Zasiąg ten potwierdza się
również i obecnie po zgromadzeniu -materjału do zagadnienia stępy
z tych terenów — mimo, że od czasu późnej epoki cesarstwa rzym­
skiego dzieli nas szesnaście wieków. Brak stępy ręcznej na obszarach

25. Mapa obszarów, z których materjały są niekompletne. — Carte des régions qui
ont fourni un matériel incomplet.
17) Jak potwierdzają to badania M. Śmiszki. Kultury wczesnego okresu epoki
cesarstwa rzymskiego w Małopolsce wschodniej, str. 177—182 i mapa na str. 183,
Lwów 1932. Czy obszar dzisiejszej Huculszczyzny znajdującej się w granicach poli­
tycznych Polski, byl zamieszkały wówczas? Prehistorja na ten temaf na razie nie
może się wypowiedzieć, bo nie przeprowadzono tam jeszcze badań, ale obszar ten
znajdował się długo w sferze panowania kultur południowych.

2C2
huculskich, wskazuje na późne ich zasiedlenie. Występowanie na obszarże tym istępek potwierdzą, dalsze działanie kultur południowych
i wschodnich. Znajdowana tu stępa nożna, świadczy o najmłodszęm
nawarstwieniu się tu wpływów kulturowych, idących z północy
i wschodu „dołów“.
Stępa ręczna, chronologicznie i genetycznie jest więc starszą na ob­
szarach Polski, co potwierdza się w jej zasięgach /reprezentujących
stan z około pierwszego tysiąclecia przed Chrystusem. Natomiast stępa
nożna, chronologicznie i genetycznie jest młodszą, a znajdowana na ob­
szarach wschodnich, południowych i południowo-wschodnich terytorjum politycznego Polski, reprezentuje młodsze nawarstwienie kultu
rowe występujące może tu nie wcześniej, jak w okresie wędrówki
ludów.
Rozprzestrzenienie się stępy nożnej postępuje na obszarze Polski
w kierunku od południowego-wschodu ku ipókiocnemu-zachodowi.
Znajdowana prawie wyłącznie i w większej ilości na terenach rolni­
czych, przedstawia ona narzędzie gospodarskie ludność rolniczej, upra­
wiającej ziemię w naturalnie dbgodnych warunkach, t. zn. na terenach,
które zawdzięczają swój poziom warunkom naturalnym, jak klimat
i gleba, w stosunku do terenów sąsiadujących, gdzie warunki naturalne
są gorsze i .stan gospodarczy jest niższy i więcej prymitywny. Przeci­
wieństwem, do tych jdwóch wymienionych, będą obszary gospodarki
intensywnej, na których bez względu na warunki naturalne, prowadzi
się gospodarkę rolną na zasadach celowych, przy jednoczesnem świadomem wykorzystaniu zdobyczy naukowych. Nadto stępa nożna wy­
stępuje w zasadzie na obszarach, produkcji twardego ziarna zbożo­
wego i trudnego do przeróbki, n. p. pszenicy, żyta, jęczmienia i ryżu.
Genetycznie i chronologicznie, najmłodszą warstwę reprezentuje stępa
mechaniczna. Stępa mechaniczna na wiatraku tak charakterystyczna
dla obszaru Wielkopolski, poddaje ciekawe spostrzeżenie pod uwagę:
czy rozsiane po literaturze wzmianki o polskich młynach, czy polskich
wiatrakach, nie mają istotnego uzasadnienia w znaczeniu rzeczowem?
Dokładne zbadanie zagadnienia wiatraków w Polsce byłoby nietylko
uzupełnieniem ważnemfz dziejów historji kultury Polski, ale pomogłoby
objaśnić występowanie stępy łącznie z występowaniem wiatraków, na
obszarze Wielkopolski.
•JP1 ^

6. Zakończenie.
A. Spostrzeżenia ogólne.
Zestawienie map ilustrujących i analizujących cały materjał.
uprawnia do poczynienia szeregu spostrzeżeń i wniosków. W celu przej­
rzystości bilans ich. należy podzielić na dwie części, dodatnią i ujemną.
Do spostrzeżeń negatywnych, zaliczy należy przedewszystkiem
fakt, że mimo wielkiego zebranego materjału nie przedstawia się on
jeszcze i zadowałniająoo. Duża luka, na obszarze środkowym Polski
i pomniejsze, jak: w zachodniej części Małopolski; szczególnie w woje­
wództwie krakowskiem, południowych częściach województw: stanisła­
wowskiego, tarnopolskiego i wotyńskiego; na terenie województwa no-

263

wogrodzkiego, białostockiego, poznańskiego, pomorskiego, kieleckiego
i lubelskiego nie Dozwalają na ostateczne rozwiązanie problemu stępy,
na obszarze Polski. Dużym brakiem, który też musi być uzupełniony,
to niedostateczny materjał, do zagadnienia stępy, z obszarów sąsiadu­
jących, przedewszystkiem z terenów leżących tuż za granicą południową
Polski, z południowych stoków Karpat. Ale nie lepiej jest też z zachodu,
północy i wschodu terytorjum polskiego. Równocześnie, do zupełnego
i ostatecznego rozwiązania problemu stępy, .konieczne będzie opracowa'nie elementów wiążących się i towarzyszących, jak: żarna, folusze,
prasy i wiatraki; musi być to jednak materjał wartości równorzędnej
do tego, jaki jednak dało się zgromadzić dla stępy. Żałować wreszcie
należy, iż prośby o odpowiedzi na wysłane kwestjonarjusze, nie wszę­
dzie znalazły oddźwięk, przychylne ustosunkowanie się i zrozumienie
dla wartości tego rodzaju opracowań, które mają cenne znaczenie nawet
dla innych zagadnień, nietylko naukowych.
Pozytywne spostrzeżenia, unaoczniają, że przeprowadzony ekspe­
ryment należy jednak uznać za ; udały. Już, opracowanie tylko małej
części zgromadzonego małerjału, i zaledwie tylko czterech cech, przy
uwzględnieniu zupełnie prymitywnego podziału, bez ustalenia typologji
właściwej, bez właściwego oświetlenia materjałem porównawczym, bez
wprowadzenia elementów towarzyszących i t. p. — dało możność
stwierdzenia szeregu ciekawych zjawisk kulturowych i potwierdziło
prawie w całości zasadnicze kwestje dotyczące terytorjów kulturowych
Polski. Za pozytywne spostrzeżenie, należy uważać też fakt koniecz­
nego opracowywania zagadnień poszczególnych elementów kulturo­
wych, w przyszłości, tylko na podstawie materjału o charakterze maso­
wym i przy możliwie jak najdokładniejszem zbieraniu materjałów, szcze­
gólnie do zagadnień z zakresu kul tury materjalnej. Jako następne spo­
strzeżenie, które tu należy zaliczyć — to przeświadczenie, że tylko przy
pomocy tak gromadzonych materjałów o dużej ilości notowanych Taktów i skontrolowaniu jak największej ilości jednostek terytorjalnych,
można uzyskać trwałą podstawę badawczą przy opracowywaniu zagadniep etnologicznych. Im bardziej jednostka terytorjalna będzie mniej­
sza, tern więcej oczywiście, wzrastać będzie precyzyjność opracowań
i ich wyniki. Najdogodniejszą jednostką terytorjalną, dla takich badań,
byłaby np. parafja. Gromadzenie materjału w tej formie, jak tu przed­
stawiono, pozwoli na sporządzenie właściwych map etnograficznych.
Opracowanie materjałów etnograficznych w tej dokładnej postaci — da
mcżność rozprawienia się szybko z zagadnieniami, dla których wyja­
śnienia potrzeba nieraz długich i żmudnych badań, przy jednoczesnem
posługiwaniu się kosztownym i .skomplikowanym aparatem statystycz­
nym.
B. Wnioski.
Zamknięcie rozważań, nad zagadnieniem stępy, występującej na
obecnem terytorjum politycznem Polski, przy uwzględnieniu podziału
wyróżniającego: brak stępy, stępę ręczną, nożną i mechaniczną
pro­
wadzi do sformułowania następujących wniosków:

264

J) Celem zupełnego i ostatecznego rozwiązania problemu „stępy
w Polsce“, należy uzupełnić jeszcze, dotychczas zgromadzony materjał,
daněmi z obszarowi, z których tych danych nie podano i których nie zba­
dano dostatecznie.
2) Brak stępy na pewnych obszarach, świadczy o wyższem zago­
spodarowaniu — doskonalszych formach gospodarki i większej zamoż­
ności materjalnej danego terenu. Brak stępy występuje, na skutek są­
siadowania, czy znajdowania się w sferze okręgu przemysłowego, od­
powiedniego obszaru. Ten brak, spostrzega się również i na tych obsza­
rach, gdzie występuje on, jako skutek działań wojennych, z czasów
ostatniej wielkiej wojny. N. p., brak stępy na terenie b. zaboru rosyj­
skiego, to „pomniki chwały“ administracji niemieckiej, okupacyjnej,
z tych czasów, na skutek wprowadzonych ograniczeń, przemiału ziarna
zbożowego. Na terenie Małopolski — to skutek prowadzonych tu krwa­
wych walk, w czasie których ulegały zagładzie niejednokrotnie cale
wsie. Najlepiej unaocznia to mapa analityczna województwa tarnopol­
skiego, gdzie dokładnie odtworzyły się, dawne linje walk pozycyjnych
(eaopy).
3) Podział na stępę ręczną, nożną i mechaniczną, pozwolił na wy­
odrębnienie trzech kompleksów kulturowych, występujących na obsza­
rze Polski, nadto jedenaście pomniejszych obszarowi, kulturowych.
Opracowanie w ten sposób szeregu zagadnień, przez zgromadzenie do­
kładne tak dużego materjału, dla innych elementów, poszczególnych
grup terytorjalnych — da możność ostatecznego rozwiązania problemu
tyczącego się 'grup etnicznych, występujących na obszarze Polski.
4) W związku ze stępą musi się też uwzględnić zagadnienia tyczące się
elementów towarzyszących, jak żarna, folusze, prasý^i wiatraki18).
5) Jedynie tego, rodzaju forma opracowań, daje możliwość ustale­
nia danych chronologicznych, lub choćby ustalenia chronologji względ­
nej, dla poszczególnych elementów kulturowych.
6) W wyniku rozważań, wyróżnia się stępa ręczna, jako zasadnicze
i właściwe narzędzie, a stępa nożna i mechaniczna, jako formy pochodne
stępy ręcznej. Analiza typologiczna stępy ręcznej, umożliwi ustalenie ty­
pów, form i rodzajów tego narzędzia, a następnie pozwać na właściwe
sklasyfikowanie stępy- .nożnej, jako młodszej i pochodnej. Na tern tle,
w formie uzupełnienia, ustalić będzie można także zagadnienie stępy me­
chanicznej.
7) Stępa ręczna, wskazuje na ubogie i prymitywniejsze warunki
gospodarcze, występowanie nożnej, na dogodniejsze warunki naturalne,
jak klimat i gleba, zasobniejsze i wyższe pod względem formy warunki
gospodarcze, a stępa mechaniczna na stan zagospodarowania najlepszy.
Przykładem najlepiej ilustrującym to ostatnie, to obszar Wielkopolski
z występującą tu charakterystyczną formą stępy mechanicznej — „na
wiatraku“.
*8) Braku materjałów etnograficznych, zwłaszcza odnośnie do kultury mate­
rjalnej, szerzej udowadniać nie trzeba. Odczuwa to każdy przy opracowaniu ja­
kiegokolwiek zagadnienia. Zwrócił na to uwagę prof. K. Moszyński. Brak także
typolog) do szeregu zagadnień z zakresu kultury materjalnej.

26. Mapa syntetyczna różnych odmian stępy w Polsce. ■— Carte synthétique des variantes de mortier à pilon en Pologne.

265
8) Stępa ręczna, jako najstarsza znajduje się na całem terytorjum
ohszaru polskiego. Stępa nożna, w Małopołsce, w części wschodniej ob­
szaru polskiego, aż po dawny szlak bursztynowy, w północnej części
Śląska i w małej ilości — na terenie powiatów południowych Wielko­
polski. Mechaniczna, na obszarze Wielkopolski i sporadycznie spotykana
w pasie środkowym terytorjuin polskiego, oraz w południowej części wo­
jewództwa wołyńskiego, jako peryferyczny zasiąg wpływów kulturo­
wych, zespołów południowych.
*
-Ą-.

Ą

W zakończeniu tej pracy, trzeba zaznaczyć, że jest to tylko szkic
informacyjny i sprawozdawczy z zebranego materjału, zapowiadający
wyczerpujące opracowanie „stępy w Polsce“, pod względem typologicz­
nym, oraz drobiazgową analizę tak całości problemu jak wchodzących
tu kwestyj ubocznych. Artykuł ten należy, więc uważać, za wstęp do
właściwego studjum.
Zebranie materjału, uporządkowanie go i ustalenie pewnych meto­
dycznych zasad' pozwalających panować nad całością tak dużego ma­
terjału kosztowało wiele W3',siłków i prób o charakterze eksperymental­
nym, które pożerały wiele czasu. W związku z tem, wyrazy gorącej po­
dzięki należą się Prof. A. Fischerowi, który udzielał autorowi rad i wska­
zówek, oraz poparcia przy gromadzeniu materjału. Wyrazy serdecznego
podziękowania, składa autor i tym wszystkim, którzy łaskawie nadesłali
materjał terenowy. Szczególna wdzięczność, należy się tym informato­
rom, któiych nazwiska zamieszczono w dołączonym spisie źródeł. Dzię­
kując za dostarczaną pomoc, autor zwraca się z uprzejmą prośbą, o dal­
sze nadsyłanie materjału szczególnie z tych obszarów i miejscowości,
które negatywnie uwidaczniają się na załączonych mapach. Prośba ta,
tyczy się też materjałów kontrolnych, koregujących błędne informacje
dotychczasowe.

Źródła malerjatowe.
Materjał do pracy o stępie dostarczyli, dla Województwa bia­
łostockiego: Komenda Wojewódzka P. P. Białystok, Muzeum Etno­
graficzne w Warszawie (rys. Dr. J. Tuwanówma), Prof. Dr. C. Jędrzejewiczowa, dyr. A. Chętnik i Muzeum Etnograficzne w Krakowie (fot. i rys. dyr.
S. Udziela) — za pośrednictwem Prof. Dr. A. Fischera, komisarz P. P. Dr. R.
Masłowski i K. Kiierasińska. W o j e w. kieleckie: B. Zełga, Mgr. J. Manugiewicz, Komenda Woje wódzi; a P. P Kielce. W o j e w krakowskie:
M. Kala, Mgr. A Bruehnal$iki, J. Wiśniak, J. Leyk — za pośrednictwem S.
Kryczyńskiego, Urząd Wojewódzki Kraków, Komenda Wojewódzka P. P.
Lwów, Muzeum Etnograficzne w Krakowie (rys. i fot. dyr. S. Udzielał. W ojew. lubelskie: Komenda Wojewódzka P. P. Lublin, dyr. L. Jakubslki,
B. Zełga. W o j e w. lwowskie: A. Haluza, I. Kosowska, Hrycek, J. Szpy■rało, S. Tuła, Dr. A. Jaworczak, ins. J. Wiśniak, Mgr. O. Gajekowa, M. Szmotołocha, K. Kierasińska, K. Berłowski, K. Dobrjańsfci, Dr. J. Falkowski, Do­

266
brzański, Komenda Wojewódzka P. P. Lwów, M Grycówna, Z. Ziębowicz,
B. Zełga, Dr. G. Fränklowa, Dr. M. Śmiszko, G Szmotołocha, K. Żurowski,
Komenda Wojewódzka P. P. Tarnopol. Woje w. łódzkie: dyr L. Jakubski, Komenda Wojewódzka P. P. Łódź. Woje w. poleskie: W. Ta­
bor, E. Bereś, Komenda Wojewódzka P. P. Brześć n/B. ,W o j e w. po n o rskie: Dr. J. Gajek, Komenda Wojewódzka P. P. Toruń, E. SukiertowaBiedraWina. W o j e w. poznańskie: A. Szałankiewioz, dyr. L. Jakubski, Komenda Wojewódzka P. P. Poznań, M. Jaworski, Zbiory ludoznawcze
fen. W. i H. Cichowicz (fot. H. Cichowicz) — za pośrednictwem Prot'. Dr. A.
Fischera. — W o j e w. stanisławowski e. A. Kimelówna, Dr. R. Jendyk, S. Melnyk, Muzeum Etnograficzne w Warszawie (rys. Dr. J. Tuwamówna), J. Mykietiuk, Z. Tyska, Komenda Wojewódzka P. P. Stanisławów, Dr.
J. Falkowski, Dr. M. Śmiszko, J. Gutterwil, W. Tabcr. W o j e w. ślą­
skie: Z. Ziębowiicz, Komenda Wojewódzka P. P. Katowice, Muzeum Śląskię w Katowicach (nadesłane przez dyr. Dr, T. Dobrowolskiego). Woje w.
tarnopolskie: A Haluza, Dr. T Hemzel, Dr. J Falkowski, Komenda
Wojewódzka P. P. Lwów, K. Żurowski, J. Turkiewicz, Z. Ziębowicz, M.
Czarnkowska, Dr. J. Bryik, W. Pałamar, S. Kryczyński, Komenda Woje­
wódzka P. P. Tarnopol, W. Charuk. W o j e w. warszawskie: B.- Zełga,
Komenda Wojewódzka P. P. Warszawa, K. Kopeć, Koło Uczniów gimna­
zjum państwowego w Płocku, Muzeum Etnograficzne w Warszawie (rys.
Dr. J. Tuwanówina), dyr. A. Chętnik — za pośrednictwem Prof. Dr. A. Fi­
schera, dyr. L. Jakubská. W o j e w. wileńskie: Prof. Dr. C. Jędrzejewiczowa, Komenda Wojewódzka P. P. Wilno, Dr. H.'Perls, Dr. J. Gajek,
Mgr M. Znamierowska-Pri ifferowa, E. Dylewski, Muzeum Etnograficzne
w Warszawie (rys. Dr. J. Tuwanówna). Woje-w. wołyńskie: J. Hoff­
man, — za pośrednictwem Prof. Dr. A. Fischera, A. Byczkowska, Komenda
Wojewódzka P P. Łuck, A. Prusiewiicz.

Wykaz literatury.
Chętmik A.: Jałowiec w życiu, obrzędach i wierzeniach Kurpiów, >Ziei
mia XIII, Warszawa 1928.
Cercha St.: Przebieczany, wieś w pow. wielickim, Materjały Antrop.
Archeol. Etnograficzne, IV, Kraków 1900.
Ciszewski St.: Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w pow. Olku­
skim. Zbiór Wiadomości do Antropol. Kraj. X, Kraków 1886.
Classen K. H.: Deutsche Volkskunst, Ostpreussen, X, München 1927.
Dybowski B.: Dwie Świtezie, Ziemia II,1 Warszawa 1911.
Ebrenkreutz C . Wilno i Ziemia Wileńska, Zarys Monograficzny, I,
Wilno.
27. Tablica stęporów i stęp. Tablica powyższa przedstawia formy stęp i stęporów, występujących na obszarze Polski. 1 a, b stępory kafarowe: 1 a Lutna pow.
Kamień Koszyrski, 11> Bachnowate pow. Turka; 2 stępor młotowy, Czyszkowy
pow. Chojnice; 3 stępa ręczna stojąca, Lutna pow. Kamień Koszyrski; 4 stępa
nożna stojąca, Rymacze, gmina Bereźcfe, pow, Lubomi; 5 stępa nożna leżąca,
Remczyce, gmina Dąbrowica, pow. Sarny; 6 stępą ręczna leżąca, Zwiniacze, gmina
Skobelka, pow. Horochów; 7 stępa mechaniczna katarowa, miasteczko Mikstat,

267

TABLICA* STĘPOROW i STĘP.

pow. Oslrzeszów; 8 stąpa mechaniczna młotowa, Roztoki, przysiółek Łużki-Potok,
pow. Kosów na Huculszczyźnie; 9 stąpa polska (kobylicowa) ręczna, Siersza,
pow. Chrzanów. — Tableau des pilons et des mortiers à pilon. Le tableau cidessus représente les formes de mortiers à pilon et de, battes, usités en Pologne.
1 a, b battes-moutons à piloter, la de Lutna, district de Kamień Koszyrski,
1 b de Bachnowate, district de Turka; 2 pilon-marteau, de Czyszkowy, district
de Chojnice; 3 mortier à pilon à main dressé, de Lutna, district de Kamień Ko­
szyrski; 4 morlier à pilon à pied, dressé, de Rymacze, commune de Bereite, dis­
trict de Lubomi; 5i mortier à pilon à pied, couché, de Remczyce, commune de
Dąbrowica, district de Sarnj® © mortier à pilon à main, couché, de Zwiniacze,
commune de Skobelka, district de Horochôw; 7 mortier à pilon mécanique, batte
mouton à piloter, petite ville Mikstat, district de Ostrzeszów; 8 mortier à pilon
mécanique, batte-marteau de Roztoki, bourgade Łużki-Potok, district de Kosów,
au pays des Houtzoules; 9 mortier à pilon polonais (au chevalet) à main, de
Siersza, district de Chrzanów.

268
Falkowski J. — Paszmyckii B.: Na pograniczu łemkowsiko-boj.kowskiean,
Lwów 1935.
Falkowski J.: Selo Wołosate liśkoho powitu, Litopyis Boj-kiwszczyny V,
i odb. Sambor 1935.
Falkowski J.: Ze wschodniego pogranicza Huculskiego, Lud XXXIV
i odb. Lwów 1936.
Fałkowski J.: Dolinami Prutu, Bystrzycy Nadwórmiańskiej, Bystrzycy
Sołołwińskiej i Łomnicy, Lwów 1936, rękopis.
Fischer A.: Lud Polski, Lwów 1926.
Fischer A.: Rusini, Lwów 1927.
Fischer A.: Etnografja Słowiańska, zesz. 3 — Polacy, Lwów-Warszawa
1934.
Fischer A.: Kaszubi na tle etnografji Polski, rozprawa z pracy zbiorowej
,,Kasizubi, kultura ludowa i język.“, Toruń 1934.
,
Gloger Z . Słownik gwary ludowej w Tykooińskiem, Prace Filologiczne IV,
Warszawa 1893.
Goyski M.: Odpowiedź na kwestj-onarjusz, Lud XIV, Lwów 1908.
Gulgowski E Von einem unbekanntem Volke in Deutschland, Berlin 1911.
Kantor J.: Czarny Dunajec, Momografja etnograficzna, Materjały Antrop.
Afcheol. Etnograficzne IX, Kraków 1907.
Kaindl F. R. : Haus und Hof bei den Huzulen, Mitteilungen d. Antrop.
Gesellschaft in Wien, N. F. XXVI, Wien 1896.
Kaindl F. R.: Bei den Huzulen in Pruththal, ein Beitrag zur Hausfexrschung in Österreich. Mitteilungen d. Antbrop. Gesellschaft in Wien, N. F
XXVII, Wien 1897.
Kaindl F. R.: Ethnographische Streifzüge in den Ostkarpathen, Beiträge
zur Hausbauforsebung in Österreich. Mitteilungen d. An-throp. Gesellschaft
in Wien, N. F. XXVIII, Wien 1898.
Karłowicz J.: Lud, rys ludoznawstwa polskiego, Lwów 1904.
Kolberg O.: Właściwości pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej, Zbiór
Wiadomości do Antrop. Kraj. VI, Kraków 1882.
Kolberg O.: Krakowskie I, Kraków 1871.
Kolberg O.: Lubelskie I, Kraków 1883.
Kolberg O.: Mazowsze III, Kraków 1887.
Kolberg O.: Chełmskie I, Kraków 1890.
Króliński K.: Odpowiedź na kwestjonarjusz, Lud XIV, Lwów 1908.
Kyrie G : Siedluinigs- und Volkskundliches aus dem walhynischem Poljesie.
Malicki L.: Zarys kultury materjalnej górali śląskich, Katowice 1936.
Matlakowski W.: Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu, War­
szawa 1901.
Mauirizio A.: Pożywienie roślinne i rolnictwo w rozwoju dziejowym, War­
szawa 1926.
Meynen E.: Die Verbreitung des Holzmörsers, eine vergleichende Studie.
Ethnologica t. III, (1927) Leipzig. Str. 45 i nast. Praca ta, jakkolwiek przyto­
czona w spisie biibljogr aficz-nym, nie odegrała żadnej roli przy opracowaniu
zagadnienia stępy w Polsce.
Moszyński K.: Ethnogeogrnphische Studien in Ostpolen, Podróż po kre­
sach wschodnich zorganizowana przez „Orbis“, I, Kraków 1928-

269
Moszyński K.: Kultura Ludowa Słowian, I Kultura materjałna, Kraków
1929.
Moszyński K.: Polesie Wschodnie, Warszawa 1928.
Moszyński K.: Atlas kultury ludowej w Polsce, zesz. 1 i 2, Kraków
1934/1935.
Pfeiffer L.: Die Werkzeuge der Steinzeitmenschen, Jena 1920.
Pietkiewicz G.: Polesie Rzeczyckie, I, materjaly etnograficzne, kultura
materjalna, Kraków 1928
Pleszczyński A. ks.: Bojarzy Międzyrzeczcy, Warszawa 1893.
Poniatowski S.: Etnografja Polski, Wiedza o. Polsce III, Warszawa 1932.
Salon! A.: Lud wiejski w okolicy Przeworska, Wisła XI, Warszawa 1897.
Saloni A.: Zaściankowa szlachta w Delajowde, Materjaly Antrop. ATcheol.
Etnograf. XIII, Kraków 1914.
Saloni A.: Lud Rzeszowski, Materjaly Antrop. Archeol. Etnograf. X,
Kraków 1909.
Schnippet E.: Volkskunde von Ost- und Westpreussen, I, Danzig 1921,
II, Königsberg 1927.
Świętek J.: Borowa, Materjaly Antrop. Archeol. Etnograf. VII, Kraków
1904.
Szuchiewioz W.: Huculszczyzna I, Kraków 19C2
Zawada P.: Z życia górali w Istebnej i okolicy, Rocznik Oddziału Pol­
skiego Towarzystwa Tatrzańskiego „Beskid Śląski“ III, Cieszyn.

SEBASTJAN. FLIZAK

EKSPANSJA PODHALAŃSKIEJ KULTURY LUDOWEJ
(L’EXPANSION DE LA CIVISATION POPULAIRE DE PODHALE)

Kto znał przed wojną okolice Mszany Dolnej, Niedźwiedzia i Poręby
Wielkiej, ten przechodząc lub przejeżdżając tędy dzisiaj zdziwić się musi,
jak dalece zmieniło się obiicze tutejszych wiosek. W przeciągu 15 lat na­
stąpiły liczne zmiany w ubiorach, częściowo w budownictwie i zwycza­
jach. A stało się to nie pod wpływem nowych warunków życia, lecz pod
naciskiem mody, która idzie z dwóch stron: z miast i z Podhala. Gdy
w niedzielę w Mszanie Dolnej przypatruję się ludowi, nie chce mi się wie­
rzyć, że jestem w tej samej Mszanie Dolnej, którą znałem od dzieciństwa.
Jakieś nowe plemię wyrosło w uroczej dolinie nadrabskiej w tym czasie,
gdy zmienne losy trzymały mnie zdała od stron rodzinnych. Zamiast daw­
nych bogato cyfrowanych hazuk (ryc. 1. i 2) widzę tandetne kapoty,
kyrpce znikły najwcześniej i ustąpiły miejsca butom i trzewikom, kape­
lusz ozdobiony kostkami, stał się również rządkiem zjawiskiem. Z całego
dawnego kostjumu ostały się tylko portki z białego domowego sukna. —
Ale i w tej części garderoby zaszła duża zmiana: zmienił się krój i orna­
mentyka. Dawniej mieszkaniec Mszany albo Poręby nosił spodnie

New Tags

I agree with terms of use and I accept to free my contribution under the licence CC BY-SA.