Cyfrowa Etnografia

cef809804abe27fd16516f2bacb376c5.pdf

Media

Part of Rybołówstwo w okolicach Druskiennik / Lud, 1933, t. 32

extracted text

21
e eon opere di notevole valore artisüco. Non solo troviamo a questa epoca
ec hi di avvenimenti e di persone polacche nella poesia di Balassi, il primo
grande poeta lirico, ma anche accenni che ci t'anno capire corne i canti
popolari e popolareggianti polacchi fossero diffusi e conosciuti in Ungherta,
cosi che su melodie loro venivano cantate anche alcune canzoni magiare
Questo interesse tra i letterati magiari si ridesterà al tempo del primo Romanticismo, eon Bajza ehe traduce anzi un canto polacco. Opere più vaste,
e benchè nate in ambienti eolti, più atte a dimostrare la popolarità, délia
Polonia fra le masse, sono quelle nate ira gli insorti „Kuruc“, di cui gran
parte emigrerà in Polonia alla fine disastrosa délia guerra. Ma la messe
più vasta ci riservano i canti soldateschi sorti nell’ ultimo secolo, fra i magiari
di guarnigione in Galizia, corne Soldáti austriaci. Vero frutto di uns plebe
illetterata, questi canti sono un prezioso contributo per comprendere la
psicologia del niagiaro sotto l’Austria ed il suo atteggiamento verso un paese
corne la Polonia, suo amico secolare, ed al quale si sente legato da una
istintiva, profonda simpatia.
MARJA ZNAMIEROWSKA-PRÜFFEROWA

RYBOŁÓWSTWO W OKOLICACH DRUSKIENIK
(LA PÊCHE DANS LES ENVIRONS DE DRUSKIENIKI)

Okolice Druskienik, to dla etnografa cenny i ciekawy teren badań.
Pomimo bliskości ośrodka kuracyjnego, ściągającego oddawna na lato
do kilku tysięcy przyjezdnych z całej Polski, okolice te dotychczas nie
uległy zniwelowaniu pod względem kulturowym, i nie zatraciły w zupeł­
ności dawnych tradycyjnych wartości, zwłaszcza w kulturze materjalnej.
Wystarczy wyjść kilka kilometrów poza Druskieniki, aby zobaczyć,
ile się jeszcze zachowało piękna dawnych, archaicznych form życia.
Piękna w swej prostocie, zaklętego w drzewie, włóknie, wici, w tern,
w co tak hojnie natura obdarzyła ten kraj. Każdy niemal dział kultury
ludowej na tym terenie może dostarczyć materjałów do głębszych
studjów.
Ludność najbliższych okolic Druskienik, wśród której często spo­
tyka .się rosłe, jasnowłose i niebieskookie typy nordyczne, jest prze­
ważnie litewska, pozatem polska. Na południowy wschód o 13 kim. od
Druskienik, we wsi Zapurwie (gminy Porzećze), mamy już białoruski
język. Ciekawą jest ta wieś nad jeziorem Dąb i Maszonka, gdzie ludność
dzięki sąsiedztwu i mieszanym małżeństwom mówi po białorusku, po
polsku i po litewsku. Druskieniki leżą więc na pograniczu terenu li­
tewskiego i białoruskiego.
Okolice Druskienik pod względem etnograficznym nie są jeszcze
szczegółowo zbadane. Jan Czeczot notuje tu pieśni ludowe i pisze
„Piosnki wieśniaków z nad Niemna“, r. 1837 1). O włościanach tutej-* i
1) Piosnki Wieśniacze z nad Niemna, Dniepra i Dniestra. Wilno 1845. Piosnki
Wieśniacze z nad Niemna i Dźwiny, niektóre przysłowia i idjotyzmy. Wilno 1846
i inne.

22
szych we wstępie pisze tak: „Niefcądźmy, iżbyśmy i od nich nie mogli
się czego nauczyć. Wiele się nauczymy z poznawania ich stanu i uspo­
sobienia; znajdziemy u nich podania, bajki, powieści i najobfitsze będzie
żniwo piosnek, dających poznać ich tkliwe, piękne, delikatne nawet
i głębokie uczucia“.
Grób Jana Czeczota z r. 1846 spoczywa pośród wysokich drewnia­
nych krzyży na malowniczym wiejskim cmentarzu w Rolnicy, owiany
dziwnym urokiem ciszy i łagodnego smutku.
Zygmunt.Gloger2)3 niejednokrotnie przebywa w Druskienikach i prowadzi w okolicy badania archeologiczne i etnograficzne.
W latach 1872 i 1890 odbywa też po Niemnie podróż czajką. Opisuje
nadniemeńską okolicę Druskienik i podaje nieco terminologji litewskiej.
Eliza Orzeszkowa, czerpiąca w swej twórczości tyle
z okolic nadniemeńskich, odbywa z Z. Glogerem podróż po Niemnie
i pisze we wstępie do jego książki „Dolinami rzek“, (Warszawa 1903) : ,
„Zaznajamiamy się z nadwodną ludnością orylów, prowadzących po
Niemnie baty i wiciny, poznajemy jej odrębne cechy, zarobki, sposób
życia, narzędzia, któremi pracują“.
W 1859 r. Wł. Syrokomla spędza lato w Druskienikach
i tutaj tworzy. Druskieniki i okolice posiadają zatem piękne tradycje.
Badania dotyczące okolic Druskienik prowadziłam w roku 1932.
Tam zbadałam następujące miejscowości: 1) Gruta gm. Marcinkańce, 2) Kie rm u ż a gm. Marcinkańce, 3) Nierowo gm.
Marcinkańce, 4) Wiciuny gm. Marcinkańce, 5) Rotnica gm.
Marcinkańce i gm. Porzecze, 6) Łot -Jezioro gm. Porzecze,
7) Szandubra gm. Porzecze, 8) Zapurwięlgm. Porzecze, oraz
9) Druskieniki.
Badania swoje opieram na obserwacji rybołówstwa na Niemnie
z Rotniczanką i na następujących jeziorach: Gruta (Grut a s 8), Ilgis, Łot - J.-p, z i o r o (Łat-Ażeres), Dąb (Dub)
i Maszonka.
W związku z połowami ryb, szczególnie zimowemi, przy których
używa się wielkiego niewodu, istnieje podział terenu wód jezior na
t. zw. tonie (wałksties), określone staremi miejscowemi nazwami.
Zanotowałam tu następujące tonie:
Tonie Łot-Jeziora 4).

1. An apuszès.5)
2. An budàs.
3. An buktiałes mażńkies
4. An bùktos dzidziełes.
5. An bungina darża.

Buktiałe.

Maża buktà.
Didiełe buktè.

An lóngino darże.

2) Podróż Niemnem. „Wisła“, 1888.
3) Terminy litewskie i białoruskie w pisowni polskiej.
4) W pierwszej rubryce tonie z Łot-Jeziora zanotowane są według słów Józefa
Malukiewicza ze wsi Łot-Jezioro, w drugiej ze słów Michała Wojksznara z tejże wsi,
a w trzeciej według Leonarda Szyksznela ze wsi Szandubra.
Jak widać nie wszyscy pamiętali nazwy toni.
5) Miejsce akcentu oznaczam kreską.

23
Am pristajnos.

6. Am pristajnos.
7. An regiàlio.
8. An kałódzinu.
9. An kiàhnu.
10
11. Biełas kàmpas.

An kałódziniu.
An kiahnù.
Giła kàmpas.

12.

Maczuła.
Pa szônie.

13. An maczùlas.
14. Pa szônie.
15. Plikie.
16. Rabinka.
17. An regiàlio.
18. An ùpes.
19. An użołelio.

Rabinka.
Ràgas.
Upe.
Użwołeles.

An rèjsta.
Giłus kàmpas
Kazàckas.
An maczułu.6)
Rabinkas.
An ùpios.

Tonie jeziora Gruta 7).

1. Po södzom.
2. Po wiganu.
3. Po pircù.
4. Miszkièliu.
5. Po bardżńniszkie.
6. Po szalcinies.

7. An żocu.
8. Po grabem.
9. Pas itżwału.
10. Po màtulo bałały.
11. Po bônku.8)9
12. Po griszkia wałakiit.

Tonie jeziora Jlgis B).

4 Po ropièno.
5. Po stułpe.

1. Po ciłto.10)
2. Po sanowie.
3. Po maži meliu.

Tonie jeziora Dąb “).

1. Pad pień.
2. Pad kalnicu.
3. Chmieliszcze pad rièku.
4. Pad sanażać chmieliszcze.

5. Pad chwojku.
6. Pad ràdoczku.
7. W dùba.
8. Maczuła.

Nazwy ryb, występujących w okolicach Druskienik w Niemnie
i w jeziorach, opieram wyłącznie na relacji szeregu starych miejscowych
rybaków. Podaję też nazwy według ich miejscowego określenia. Tabela,
zestawiająca ryby, uwzględnia miejsce, w którem dany gatunek ma
występować; muszę jednak podkreślić, iż podana tabela zapewne nie
wyczerpuje występujących tu ryb i nie daje całkowitego pojęcia
o miejscu ich połowu.
6) W terminach bez akcentu, akcentu nie zanotowałam, ewentualnie nie
mogłam ustalić.
7) Informator Józef Waszczyło ze wsi Gruta.
8) Słyszałam raczej samogłoskę nosową.
9) Informator Józef Waszczyło ze wsi Gruta".
10) Słyszałam po ociłto.
11Ł) Informator Marek Łastówka ze wsi Zapurwie.

24

Hyby w okolicach Druskienik, podane według terminologii miejscowych rybaków.
P-

Nazwa
miejscowa

Nazwa polska
według ogólnie
przyjętej termi­
nologii

1

Węgorzyce*)

Minóg rzeczny

2

Jesiatrù

3
4
5
6
7

Unguris
(ungurèj)
Lidiàkos
Łosoś (łososi)
Strąg (strągi)
Sygi

Jesiotr
(zachodni)
Węgorz
pospolity
Szczupak
Łosoś
Pstrąg górski

8
9

Wiùny (wijuny)
Alszànka

Piskorz
Strzelba

10

Kleń

11

Kleń (szapałukas)
Jalcy

Jelec

12
13

Jazi (jazie)
Płóć (płotka)

Jaz'
Płoć biała

L.

14

15

16

17

Miakszrèj
(miekszrèj)
Zabris
Krasnopiôry
(krasnopiorki)
Czyrwôna
kryłka
Zyżułe
(żieżułos)
Uklejà (uklèjka
okleja)
Aukszłe
(oukszłe)
Sucharèba
(sucharièba)
Sukarèbka
Bierżeła
Liàszczej

Jf
ff
Wzdręga

Miejsce występowania
Nazwa
łacińska

Petromgzon
fluviatilis L.
Acipenser
sturio L.
Anguilla AnguUla Flem.
Esox lucius L.
Salmo salar L.
Salmo fario L.
Coregonus
lavaretus ?
Cobiłis fossilis
Phoximus
laevis
Squalius
cephalus L.
Squalius
leuciscus
Idus melanotus
Leuciscus
rutilus L.
ff
ff
Scardinius
erythrophthalmus L.

Dąb

Ilgis

ŁotJezioro

Nie­
men
+
+

+

+

+
+

+

+

+

+
+
+
+

+

+

+
+

+

+

+

+
+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

„

ff

n

„

Ukleja biała

Alburnus lucidus Heck.

+

Blicca
björkna L.

+

»
Leszczyk, Krąp

+

ff
fł
Leszcz

Abramis
brama L

*) Nazwy ryb podano niejednolicie w liczbie pojedynczej lub mnogiej.

25

L.

Nazwa polska
według ogólnie
przyjętej terminoîogji

P-

Nazwa
miejscowa

18

Kiełb, (kiełby)

»

19

Kiłbas (kiałbcj)
kiełbńkaj
Lin (Iini)
Lin
Linas (linej)
Karaś (kràkies)

»»

20

Karaś

21

Karpi

Karp

22
23

Sum
Miętus

26

bumy (szàmas)
Miętuzy
(miękos)
Mniàk (mniaki)
Kolùszka
(kolùszki)
Ragńłas
(ragùlkas)
Jeżgar
(jeżgarze-y)
Eżgies (eżges)'8
Sondacz

Sandacz

27

Okuń (akuń)

Okoń

24

25

Kiełb

»
Kolka

Mie isce w3,rstępov/ania
Nazwa
łacińska

Dąb

Ilgis

LotJezioro

Nie­
men

+

+

Gobio fluviatilis Cuv.
>»

+

Tinea vulgaris
Hils.

+

+

+

+

+

+

+

+

n
Carassius
vulgaris Nils.
Cyprinus
carpio L.
Silurus glanis L
Lota vulgaris L.

+

+

n
Gasterosteus
aculeatus

+

+
+

+

+

+

+

„
Jazgar

Acerina cernua L.

+

+

„

Aszaris (aszarèj, aszaraj)

Lucioperca
sandra Cuv
Perça fluviatilis L.

+
+

+

+

+

»»

Pozatem zanotowałam nazwy ryb takie, jak Bi a ł à s p i 6 r 13j
(Niemen) oraz Dul’ (Jez.-Dąb), których nie mogę zidentyfikować.
Narzędzia i sposoby połowu ryb.

1. Połów ręką
2. Głuszenie
3. Ość
4. Wędka
5. Sznury
6. Błyskawka
12)

7. Bucz
8. Więcierz
9. Czerpak
10. Brodzień na płozach
11. Brodzień z matnią
12. Kryga12

Z g twardem.
ąłaspiór jest to byé'moze Aspias rapa Lesk., podana dla gub.
grodzieńskiej przez Woronkowa w pracy pod tyt. „Rybołówstwo i rybowodstwo
w Siewiero-Zapadnom Kraje“. Pod red. Zografa. Moskwa 1907.

26
13. Włók
14. Klap
15. Siatka

16. Trehubica (zwykła
i pływająca)
17. Niewód i podwołok

Przechodząc do analizy poszczególnych sposobów łowu, rozpocznę
od najprymitywniejszego sposobu łowu ręką, kolejno rozpatrując inne.
1. Połów ręką. Ręką łowią ryby dzieci w Rotniczance, przy
ujściu jej do Niemna i w jeziorach. O rybach t. zw. ragulkach
(r a g ù ł a s), mówią rybacy, że to tylko „paskudzi jezioro“, że to
„kaliectwo jeziora“. Łowią też inne ryby pod kamieniami, a opowia­
dają również, że w Niemnie, gdy po odwilży zamarznie woda, łapią
czasem rękami do 10 kg. ryb.
Kijami rzadko zabijają ryby przy samym brzegu Niemna.
2. Głuszenie. Głuszą tu ryby w zimie pod lodem w Niemnie
i na jeziorach zapomocą drewnianego młota, zwanego kùjes, kułe,
kujałes,
kułaś albo szlàha [Z]14),
kałatuszka lub
k à p o r [Z]. Następnie wyjmują ryby ręką lub czerpakiem.
3. Ość. Do dziś jeszcze istnieje tu pierwotny sposób łowienia ryb
zapomocą przebijania ich żelazną ością (ości, żeberkłej), którą
rybak zazwyczaj trzyma w ręku, czasem jednak z pewnej odległości
rzucają nią w rybę.
Możemy tu wyróżnić kilka typów ości: a) żelazna nasada, długości
14 cm., wygięta do góry, na swych końcach tworzy dwa boczne zęby,
ozdobna tulejka, w którą jest wbite drzewce, przechodzi przez środek
nasady, tworząc środkowy ząb; pozatem dwa zęby zagięte jednostron­
nie, wbite są bezpośrednio w nasadę. (Ryc. 1 f.). b) Szeroka drewniana
nasada o wymiarach 13X9 cm., wbita jest w rozwidlone drzewce. Zęby
w liczbie ośmiu, bezpośrednio wbite w drewnianą nasadę, zacięte dwu­
stronnie. (Ryc. 1 e.). c) Żelazna nasada o wymiarach 29 cm.X21/2, złożona
z dwóch części, połączonych zapomocą krótkiej żelaznej listewki,
wpuszczona jest w drzewce. Dziewięć zębów dwustronnie zaciętych
płasko przybito do boków nasady. (Ryc. 1 g.).
Łowi się ryby ością w dzień- i w nocy, paląc ogień w drucianym
koszu (t. zw. kaganiec, gagàniec, gagànczios), płynąc
w czółnie lub czajce.
4. W ę d k a. Wędką (m i e s z k i e r à, wùda[Z], ùda[Z]) łowią
tu pospolicie. W lecie łowią „na żywca“, w zimie zaś na przeręblu
kładą kijek i zapomocą niego spuszczają wędkę.
Na przynętę używają chróściki (s i p k o s), „robaki“ (s I i è k o s),
ważki (s t r i è ł o s), małe rybki i „różne żywioły lecącć“. ,
5. Sznury. Pospolicie łowią na Niemnie zapomocą zarzucania
na noc sznurów (szniùry, szniurèj), długości około 12 mtr.,
do których końców umocowane są kamienie, aby ich prąd nie unosił.
Mniej więcej co dwa metry przywiązuje się do tych sznurów krótsze
sznurki około pół metra długości, t. zw. troki (tarakèj). Rano
wyciągają je zapomocą małej drewnianej kotwiczki (t. zw. d r à c z k a,
ànkier, rakiacis). (Ryc. 1 h).
'
14) Literą [Z] oznaczani terminy, pochodzące z białoruskiej wsi Zapurwie.

27
Na haczyki, na przynętę, zakładają małe kiełbie, robaki, groch,
ugotowany z sadłem i cykorją, kartofle lub w ę g o r z y c e czyli małe
minogi. Często widzi się na Niemnie czajkę z rybakiem, który miarowym
ruchem zarzuca na wodę sznury. (Ryc. 2).
6. Blyskawka. Błyskawkę (błyskauka, biistnia,

Ryc. 1. Sprzęty i narzędzia rybackie, a == s z u f e ] do wylewania wody z czajki
(Druskieniki), b = szu refI do zmiany wody w czółnie (Szandubra),
c = wiej alk a używana również do wylewania wody (Gruta), d = pływak
(płudie) od niewodu (Łot-Jezioro), e), f), g), =** ości — Druskieniki,
h = draczka do wyciągania sznurów na Niemnie (Druskieniki), i = ka­
mień do siatki (z okol Druskienik), j = pływak od niewodu ze wsi Łot Jezioro,
k = pływak od niewodu (okol. Druskienik), 1 = iglica do wyrobu sideł (ŁotJezioro), ł = deszczułka do wyrobu sieci (Łot-Jezioro), m = iglica do wyrobu
sieci (Szandubra), n = kamień z gliny do obciążania siatki (Kiermuza),
o = kamień z gliny do obciążania trubicy (Szandubra), p = pływak od
siatki (Druskieniki), r = pływaki od siatki (Kiermuża). Zmn. około 6 razy.
(Ze zb. Muz Etnograf. "LT. S. B. w Wilnie).
Fot. M. Znamierowska-Prüfferoiva

2«
b 1 è s z n i a [Z] ), robią z cyny, odlewając ją w foremce z drzewa lub
kartofla; łowią nią dość często w Niemnie i w jeziorach.
7. Bucz (bùczius, bùcza) kryty siatką, (wysoki 50 do
90 cm. o średnicy dolnej obręczy od 35—55 cm.) pospolity szczególnie
na jeziorach (Ryc. 3). Dawniej podobno były tu używane buczę ple­
cione z łozy.
8. Więcierz (wenteris, wi e\n taris, wienciàr[Z]
páry, poros), występuje tu w dwóch postaciach. Jeden typ po­
siada pięć obręczy, krytych siatką, w której zrobiono dwa gardła
(g i r k ł è). Od największej obręczy, o średnicy około 70 cm. odchodzą
dwa skrzydła spárna s, kryło [Z], długości około 2'/a mtr., szero­
kości około 60 cm.
Drugi typ to więcierz o jednem skrzydle, długości około 31/a mtr.,
szerokości około 50 cm., zakończony w obu końcach pięcioma obrę­
czami, z których największa ma średnicy zaledwie 50 cm. Wielkość
oczek w obu typach wynosi 2 cm.
Więcierzy używają na Niemnie i na jeziorach cały rok. W zimie
wyrębują przeręble i łowią ryby więcierzem, spuszczając go pod lód.
9. Brodzień na płozach (na pałazóch[Z]) prawdopo­
dobnie wychodzi tu zupełnie z użycia. Spotkałam go tylko raz we wsi
Zapurwie.
10. Brodzień z matnią. Brodzień (bradzinis) — sieć skła­
dająca się z dwóch skrzydeł długości około 3Vs mtr. i matni (matnia)
długości około 185 cm. do 250 cm. Końce skrzydeł przywiązane są do
dwóch kijków (kobyłki) długości około D/2 }n Ir. do 2 metr. Szero­
kość skrzydeł przy kijach wynosi około 2 mtr., przy matni zaś około
3 mtr. Wielkość oczek — 1 cm.
Sieć ta, dość pospolicie używana na jeziorach, niegdyś podobno
robiona była z rzadkiego płótna, tkanego na krosnach i zwała się
wata. Brodniem w okolicy Draskienik do dnia dzisiejszego łowią
kobiety.
11. Czerpak (sàmcis, sômiec) jest to worek z siatki, osa­
dzony na łukowatej obręczy (o nasadzie około 160 cm.; wysokość
obręczy około 60 cm.), umocowanej do kija długości około 3 mtr.
Wielkość oczek wynosi około 1 cm. Łowią nim ryby, przyciskając do
dna i ciągnąc do siebie. Jest to bardzo pospolita sieć, szczególnie uży­
wana na wiosnę, gdy woda jest mętna. (Ryc. 4) .
Pozatem znają tu również małe czerpaki (nasada obręczy — około
60 cm., wysokość — 40 cm., długość kija — około 2 mtr.), które sto­
sują przy połowie firnowym „jak ryby wzdychają pod lodem“.
12. K r ý g a (k r i g a s) workowata sieć, długości około 4 mtr.,
osadzona na dwóch kijach,, z których jeden ma długości około 4T/2 mtr.,
do niego przywiązana jest jedna część worka na przestrzeni około
3 mtr.; drugi kij ma około 2—21/2 mtr. długości. Worek na końcu ma
szerokości około 11/2 mtr. i rozszerza się, zbliżając do kijów. Sieć tę,
obciążoną kamieniami, spuszcza się na dno, krótszy kij wkręca się
w dno bliżej brzegu, a dłuższy stawia się między dwa wbife w dno
kołki. Sieć osadzona jest na sznurku górnym i dolnym (t. zw. obora).

29
Rybak, siedząc na brzegu, trzyma sieć za oba sznurki, przywią­
zane do końców worka. Gdy ryba wejdzie do wnętrza, sznurek drgnie,
rybak zaś pociąga sznurek, zamyka sieć i wyciąga.
Łowią krygą na wiosnę, jak lód zejdzie, szczególnie gdy woda
jest duża.
Niektórzy rybacy twierdzą, iż kryga zjawiła się tu dopiero przed
kilku laty. Wymaga to bardziej skrupulatnego stwierdzenia.
13. Włók (włóka, wiedzie ja) — workowata sieę około
2V2 nitr. długości, rozpięta na dwóch kijach, z których jeden ma około
mtr., drugi około 5—6 mtr. długości. Do sieci tej przywiązane są
Í1sznury,
t. zw. Stróże, które rybak trzyma na palcu; gdy poczuje
rybę, wówczas ściąga sieć i podnosi kije.i

Ryc. 2.

Potów ryb na sznury na Niemnie w okolicy Wiciun.
Fot. M. Znamierowska-Priifferowa

i
Łowią włókiem na Niemnie, ciągnąc go z dwóch czajek.
14. Klap (kliàpas, klep, klèpa, ew. klapa, jezg à r n i k) jest to mały niewód o skrzydłach długości około 372—10 mtr., długość matni wynosi około 8 mtr. Do skrzydeł przywiązuje
się starą, skręconą na sznurze sieć, (t. zw. zamùty, zamùtaj,
kał tun y), długości około 60—70 mtr. i słomę. Zamuty te, sunąc po
dnie, straszą ryby.
Nazwę klap i zamuty stosują do całej sieci lub też do
części, przywiązanej na sznurze.
15. Siatka (cinkłas, sietka [Z]) — jednowarstwowa sieć,
tworząca ściankę. Oczka (a k i s) wynoszą około 4 cm. średnicy, długość

30
sieci około pięciu mtr., szerokość około 180 cm. U góry osadzone są t. zw.
p ł à u k i [Z], (ła n t i àł e s Ryc. lp),u dołu kamienie (a k m ö j)
zawiązane w gałganki, w starą siatkę (Ryc. 1 i) lub też ołowiane
ciężarki.
Zastawiają siatkę na noc od wiosny do zimy.
16. Trehubica, (t r ù b i c a, t r e ù b n i c a, trùbnica[Z],
g a n t[Z], gantas) — trójwrrstwowa sieć zastawna, długości około
50 mtr., szerokości 1 1/i mtr. Środkowa gęsta sieć zwie się c i n kła sv
a boczne rzadkie ścianki rètis, ratùlis, rieć[Z] i hustàja
s i è t k a [Z].
Sieć osadzona jest na sznurku, zwanym prawie we wszystkich
większych sieciach p a w a r a (górny i dolny sznurek — t. zw. w i e r
szucinie i apacinie pawarà). U góry pływaki z kory,
t. zw. plùdies (płudiał«s Ryc. 1 r), u dołu „kamienie“ z gliny
(Ryc. 1 n, o)
Łowią tą siecią na jeziorach w dzień, zapędzając ryby b oJ t akiem (bułtókas, bołtókas i boutàcz [Z]).
Na Niemnie używają pływającej trehubicy . (p ł a w u c z a tre­
hubica). Ma ona około 5—6 mtr. długości. Łowi się nią, płynąc
w czajce po Niemnie: jeden rybak wiosłuje, a drugi ciągnie trehubicę
za łodzią.
17. Niewód (n i à wadas) — wielka sieć o matni (matnia)
długości około 20 mtr. i dwóch skrzydłach (sparná j), dłu­
gości około 70 mtr.16), używana w lecie i w zimie na jeziorach. Konieć
matni nazywa się kutel (k u t i à 1 i s). Część matni przy skrzy­
dłach — parage j (paroh i). Do górnego sznura, na którym osa ■
dzono niewód, uwiązane są pływaki (płńgias, płńdie, płaukii
z drzewa sosnowego, jodłowego i kory (Ryc. 1 d, j, k) u dołu ciężarki. Znaki
na skrzydłach zrobione ze sznura, potrzebne do ułatwiania równomier­
nego wyciągania niewodu, nazywają się guzłe [Z] (np. pierwszy g u z i e ł,
drugi i t. d.). Robią też ze słomy na skrzydłach znaki (z noka j).
Do końców skrzydeł przywiązane są liny, t. zw. kobyły ( kumie1 è j a. kumiàlis, k a b y ł a [Z] ). Niewodem łowi w lecie 8 ludzi
z dwóch czajek. Przeważnie łowią z brzegu zataczając siecią półkole.
Jeżeli jednak łowią w środku jeziora, wówczas dla umocowania czajek
wbijają w dno żerdzie (p r i k r a). Na czajce umieszczają kołowrót
(k a ł w a r à t a s), na który nawijają liny niewodu. Aby się niewód
nie zatapiał i nie zaczepiał, przywiązują do niego słomę lub gałęzie,
t. zw. r i z e j.
W zimowym niewodzie do końców skrzydeł uwiązane są dwa
sznurki, t. zw. kobyły (kumiàlis), dalej idzie k a n a t albo
t. zw. wieróuka[Z], winda [Z], mugawka (mygoukatZ))
i wreszcie żerdź (szatra).
Przy zimowym połowie używają następujących narzędzi pomoc­
niczych :
1) piejkenà, (piej kanà, pièsznia[Z]), czyli żelazne
ostrze, osadzone na drągu do wyrębywania przerębli; 2) łopata;
15) Długość skrzydeł i matni niewodu nie jest stała, zimowy niewód jest
znacznie większy niż letni.

31
3) mały czerpak (czerpókas), osadzony na żelaznej obręczy,
służy do wyjmowania lodu z przerębli; 4) kàuka (kàukos,
kliuczka[Z]) czyli rodzaj haka drewnianego do regulowania ruchu
żerdzi (rzadko tu używana) ; 5) widły (szàkies, sachariè[Z])
do popychania żerdzi pod lodem i 6) baba (bobà), czyli rodzaj
beczki :,a sankach, na którą zakłada się krzyżak (mataris, m ot a r’ [Z] ) i nawija się nań liny.
Zanim rozpocznie się zimowy połów na jeziorze, najbardziej do­
świadczony i specjalnie opłacany starszy rybak, kierownik połowu,
t. zw. gàlmistro (g à j mistr [Z], zawodnik, zawodniczy,
burs, podobno dawniej zwany z a w a d j à s z e m [Z] ) wybiera toń
(w a ł k s t i e s), czyli określone miejsce połowu i „jodełkami“ lub

Ryc. 3. Bucz na ryby ze wsi ŁotJezioro. Znm. około 24 razy (Ze zb.
Muz. Etnograf. U. S. B. w Wilnie).

Ryc.

4.

Samcis czyli czerpak
wsi Łol-Jezioro.

we

Fot. M. Znamierowska-Priifjerowa.

czem innem oznacza miejsca, w których będą rąbać przeręble.
Przeręble rąbią tak zwani pejkinikas (pieszniàr[Z], sia­
ka c z [Z]).
Pierwszy duży przerębel, do którego spuszczają niewód wraz
z żerdzią, nazywa się zapustnia (zapuśnia[Z]j. Następnie niewęd zostaje pod lodem posuwany dalej zapomocą wideł poprzez
mniejsze przeręble (akietàjties, p r a ł ô m k i(Z] ). Robią to tak
zwani żerdagóny '(żerdniki [Z], szatrawaris). Żerdź
płynie pod lodem i utrzymuje liny, które ciągną i nakręcają na babę
tak zwani bóbiniej (b à b n i k i [Z] ).
Na drugim końcu toni wyrąbany jest duży przerębel do wyciągania
niewodu, t. zw. w ý m a (w i m à).
Przy zimowym połowie rybacy noszą skórzany fartuch, t. zw. z atuła (chwartuch[Z]j i skórzane rękawice (pirsztinies,
rukawice [Z]).
Podwołok (podwołoka) jest to mały letni niewód o skrzy­
dłach długości około 30 mtr.

32
Kaki.

Raki (ważinies) łowią tu ręką lub czerpakiem (sa mc i s), takim samym jak łowią ryby. Łowią raki na ogień, który palą
w kagańcu (gagànczios).
Sprzęty i narzędzia pomocnicze.

Wszystkie sprzęty rybackie, ogólnie biorąc, określają tu rybacy
jako rybackie statki (noczinos, rybny je n a r ę d z i a [Z] ).
1. Jaz. Dość rzadko na jeziorach lub na Niemnie stawiają tu
rodzaj płotu z kamieni i pali, przeplatanych gałęziami (t. zw. jaz,
jè z das, jèzde j, katùch[Z], t amowànie). Między ściankami
jazu stawiają zazwyczaj w środku bucz albo więcierz.
2.Czółno. Czółno (ł uóta s, miedziag à, czówien[Z])
(Ryc. 5) spotyka się na Niemnie dość często, rzadziej na jeziorach.
Do dnia dzisiejszego wyrabiają w Druskienikach i w okolicy czółna
wąskie o ostrym dziobie, drążone z jednego pnia. Czółno, przeważnie
sosnowe, ma około 4—5 mtr. długości i około 50—70 cm. szerokości.
Podobno dawniej przybijano doń po bokach rodzaj skrzydeł z desek
(t. zw. apławinos, płauchi). Przed trzydziestu laty jeszcze wy­
rabiano na Niemnie czółna drążonej zaopatrzone na jednym końcu w ro­
dzaj czopa czy rączki jak to podaje Gloger16).
Na końcu czółna znajduje się wydrążenie, napełniane wodą, prze­
znaczoną na przechowywanie złowionych ryb w stanie żywym.
3. Czajka (nazwa stara, powszechna i pospolita) jest to sosnowa
łódka zbita z desek (Ryc. 6), występująca tu w kilku odmianach. Dno
zostaje wzmocnione przez odpowiednio zakrzywione drągi, (t. zw.
krywùli, krywulej).
Do wiosłowania używają przeważnie jednego wiosła (i r k 1 a s ,
wiasło [Z]).
4. Szu tel (szùplis,
kàuszas, kôuszyk [Z], wy­
li u k a [Z] albo w i e j a u k a [Z] ) (Ryc. 1 a, b) służy do wylewania wody
z czajki lub z czółna i do zmieniania wody w tej części czółna, która
służy do przechowywania żywych ryb.
Do wylewania wody z czajki lub czółna używają często t. zw.
wiejauki, służącej zarazem do wiania zboża. (Ryc. 1 c).
Sprzęty do przechowywania żywych ryb.

5. Kosz (kàszikas, wórża, órża) (Ryc. 7 i 8) — rodzaj,
owalnego lub okrągłego kosza, plecionego z łozy, w którym trzymają
1<f) Gloger Z. Dolinami rzek. Warszawa, 1903.
Bat (botas), od dziesiątków lat używany na Niemnie, znany byl tu
jedynie jako środek przewozowy, służący do transportu cegieł, zboża lub innych
towarów z Grodna i Mostów. Podobno bat zabierał około 12—20 ludzi, gdyż liczy!
6—8 mtr. długości i ponad 3 mtr. wysokości, a zrobiony był z desek grubości 4—5
calowej. Bat ten posiadał z tyłu wiosło do regulowania drogi z biegiem Niemna.
W górę rzeki ciągnęło go około dwunastu ludzi, jeden zaś kierował wiosłem. Dziś
batów takich nie widzi się już w okolicy Druskienik.

33
w wodzie żywe ryby. Przechowują je też w wodzie w skrzyniach (ski
nia) lub w rodzaju torebek (cinklàlis), z siatki konopnej.
Wyrób sieci.

6. Iglica
i
deszczułka. Sieci „wiążą“ tu zapomocą
iglicy (miekstuwè, holka [Z] i deszczułki (łantiałe,

Ryc. 5.

Czółno
na Niemnie
Druskienikami.

pod

Ryc. 6. Czajka we wsi Zapurwie na jez. Dąb.
Fot. M. Znamierowska-Prüfferowa.

lapàtka |Z]). Robią iglice z brzozy, dębu, grabu i jesionu. (Ryc. 1 1,
1, m). Sieci wiążą tu mężczyźni i kobiety z konopi, lnu i bawełny.

Ryc. 7. Kosz na żywe
ryby ze wsi Szandubra. Zmn.
około 24 razy. (Ze zb. Muz.
Etnograf. U. S. B. w Wilnie).

Ryc. 8 Kosz na ryby z okol.
Druskienik. Zmn. około 12 razy. (Ze
zb. Muzeum Etnograf. U. S. B.
w Wilnie).
Fot. M. Znamierowslca-Priifferowa.

Suszą sieci zazwyczaj na kijach wbitych w ziemię (t. zw. wie­
sz a 1 k o s , szóstki). Mniejsze sieci takie jak więcierze suszą na
palikach, wbitych w dno jeziora niedaleko od brzegu.
Lud T. XXXII.

I

3

34
7. Żabki (żabko s), czyli rodzaj żelaznych haków do chodze­
nia po lodzie używano tu dawniej. Dziś pamiętają je tylko starsi ludzie.
Przesądy rybaków.

Niestety niewiele przesądów udało mi się znaleźć na tym terenie.
Zapewne było ich znacznie więcej, dziś jak i inne wytwory kultury
duchowej ludu zaginęły, lub uległy degeneracji.
Znane tu są następujące przesądy:
1) Źle jest spotkać idąc na ryby zająca, babę, księdza tub oopa.
2) Na pierwszą złapaną rybę należy popluć dla powodzenia.
3) W poniedziałek nie należy zaczynać połowu.
4) Złe oczy mogą zaszkodzić.
5) Dobrze jest zrobić początek „na pełni“, wówczas sieć często
będzie pełna.
6) Najlepiej zaczynać wiązać sieć, albo „blesznia wyliwać“, gdy
jest cicho, albo kiedy wszyscy pójdą spać.
Niektórzy rybacy uważają Świętego Piotra za patrona rybaków
i przy połowie ryb proszą go o pomoc.
Jak widzimy, w okolicy Druskienik, dzięki obfitości wód, rybo­
łówstwo jest wyraźnie rozwinięte i dość zróżniczkowane oraz posiada
bogaty słownik rybacki, którego jeszcze nie wyczerpuje niniejszy szkic.
Mówiąc o języku rybackim, trzeba podkreślić, iż język litewski,
odwieczny na tym terenie, stworzył większość terminów rybackich.
Późniejsze nąwarstwienia białoruskie i polskie odegrały w języku ry­
baków tutejszych mniejszą rolę.
Najwybitniejsze różnice w terminologji okolic Drusuienik dotyczą
białoruskiego języka który w odróżnieniu od innych wymienionych
tu wsi litewskich, panuje we wsi Zapurwie (gmina Porzecze).
Jako przykład można tu wymienić nazwy toni na jeziorze Dąb
we wsi Zapurwie (zob. tonie) oraz szereg nazw sprzętów rybackich jak:
wùda, kryło, siatka, prałomki i t. p.
Naogół zachodzi duża trudność przy ustalaniu zasięgów określo­
nych nazw, gdyż rybacy zawodowi w związku z grupowemi połowami
wielkim, zimowym niewodem, odbywają wędrówki z jednej wsi do
drugiej zależnie od tego, gdzie się odbywa wielki połów ryb.
Zawodniczy, jeden z najstarszych rybaków, wraz z innymi często
kieruje połowami w kilku gminach.
Rybacy więc przenoszą terminologję rybacką ze wsi do wsi. Stąd
często w tej samej miejscowości spotyka się nazwy białoruskie obok
litewskich, lub też ten sam rybak dany sprzęt określa raz po litewsku
raz po białorusku lub po polsku. Dzięki temu analiza terminów rybac­
kich wymaga dużej ostrożności.
Z Zakładu Etnologii U. S. B. w Wilnie.
RÉSUMÉ.

En 1932 l’auteur a étudié la question de la pêche dans le Niemen et dans
les lacs à Druskieniki et dans les villages suivants: Gruta, Kiermuża, Nierowo, Wiciuny, (commune collect. Marcinkańce) Rotnica (communes Mar-

35
cinkańce et Porzecze), Łot-Jezioro, Szandubra et Zapurwje (commune Porzecze) appartenant tous au district de Grodno.
La population des villages sus-mentionnés est en majeure partie lithu­
anienne avec une petite minorité polonaise. Seul le village Zapurwje est
habité par des Russes-Blancs.
L’auteur énumère les anciennes apellations des parties des lacs LotJezioro, Gruta, Ilgis et Dąb sur lesquelles la pêche est pratiquée, les apella­
tions locales des salmonidés, pêchés dans ces lacs, il décrit aussi les manières
de pêcher usitées dans la région: 1. la pêche-à la main, 2. à coups de batraque,
3. au harpon, 4. à la ligne, 5. à la palangre, 6. à l’émerillon, 7. à la nasse, 8. au
verveux, 9. à l’çpuiselte, 10 et 11 au filet à tir, 12. au filet à volet, 13. à la
senne, 14. au chalon, 15. au barrage, 16. au tramail, 17. au petit et grand filet
à traîne. Vers la fin de l’article l’auteur décrit les ustensiles et les outils de
pêche employés par les habitants de cette contrée. Ce sont le gord, le canot,
la nacelle, le puisoir, les paniers pour garder les poissons vivants et les
navettes servant à faire les filets.
A la fin de l’article- sont mentionnés plusieurs préjugés en rapport
avec la pêche.

De l’Institut (l’Ethnologie de VUniversité Etienne Batory, Vilno.

MARJA ZNAMIEROWSKA-PRÜFFEROWA

PASKI W OKOLICY DRUSKIENIK
(LES CEINTURES DES ENVIRONS DE DRUSKIENIK!)

Opracowując w 1932 roku rybołówstwo okolic Druskienik, zwró­
ciłam uwagę na zanikający tu obecnie wyrób pasków.
Teren badany, o przeważającej ludności litewskiej, pozatem pol­
skiej, w białoruskiej wsi Zapurwie (oznaczonej w tekście literą Z) gra­
niczy z terenem zamieszkałym przez ludność białoruską.
W badaniach swoich uwzględniłam następujące miejscowości:
Kiermuża gm. Marcinkańce, Wiciuny gm. Marcinkańce, Rolnica
gm. Mąrcinkańce i gm. Porzecze, Łot-Jezioro gm. Porzecze, Szandubra
gm. Porzecze, Zapurwie gm. Porzecze oraz Druskieniki.
W okolicach Druskienik do dziś zachował się zwyczaj tkania
pasków (juôstas, p o j à s [Z] ) zapomocą małych krosienek niciel­
nicowych.
Tkanie nicielnicowych pasków rozpoczyna się od snucia nici
osnowy (miàtminis, asnowa, [Z]), które zaczepia się o kołki
w ścianie, płocie (Ryc. 1), o jakieś hakowate przedmioty lub o nogę
(an koj o) ; nici snuje się, tworząc z nich koło, ilość nasnutych nici
będzie stanowiła szerokość paska, obwód koła będzie jego długością.
Po nasnuciu odpowiedniej ilości nitek, tkaczka, mając jeden koniec
pasma, stanowiącego zamknięty krąg, zaczepiony o*, jakiś hak, drugi
przywiązuje sobie na brzuchu lub zapomocą patyczka zakłada za pa­
sek i rozpoczyna pracę.
3’