d2eddc4b4b8db6fcbfbc55455c396dd0.pdf
Media
Part of Gliniane paleniska i naczynia piecykowate / Lud, 1933, t. 32
- extracted text
-
50
RÉSUMÉ.
L’auteur fait remarquer une anecdote en vogue parmi les montagnards,
dans laquelle un bedeau confie le chien d’un curé à quelqu’un qui; soitdisant, devait lui enseigner à parler. Sous ce prétexte il extorque de l’argent
au curé crédule et, quand enfin le curé veut se rendre compte des progrès
de l’animal, le bedeau s’excuse de ce qu’il à dû faire mourir le chien, car
celui-ci a commencé à raconter indiscrètement des détails sur la vie privée
du curé.
Malgré que cette historiette a un caractère éminément local, elle possède
de nombreuses analogies tant dans les anecdotes juives (Geiger, Histoires
juives 203), que dans les sermons polonais du XVIII siècle.
JAN FALKOWSKI
_
—
i
GLINIANE PALENISKA I NACZYNIA PIECYKOWATE1).
(LES FOURNEAUX EN ARGILE ET LES VASES FORMANT FOUR).
Ognisko i piec w wielce rozmaitej postaci oto dwa najważniejsze
elementy służące do przygotowywania gorącego pokarmu12). Oprócz
pieców i ognisk (stałych lub czasowych) są w użyciu u wielu ludów
zamiast nich albo częściej równorzędnie, rozmaitego rodzaju piecyki,
które ze względu na to, że używa się do nich przeważnie węgla drzew
nego, podciągnąć można pod ogólną nazwę żarowni. Wszystkie żarownie podzielić się dadzą na następujące grupy: 1) żarowni służą
cych do ogrzewania czy to całych ubikacji, czy też tylko rąk lub nóg
i t. p. 2) żarowni przeznaczonych wyłącznie do przygotowywania
ciepłego pokarmu, odgrzewania go i t. p. 3) żarowni używanych do
celów kultowych jak np. rozmaite kadzielnice i t. p. wreszcie grupę
4) do której zaliczyć należy te żarownie, które służą do topienia metali,
zwłaszcza szlachetnych, w niewielkich ilościach. Oczywiście między
wszystkiemi temi grupami zachodzą b. często różne związki i podobień
stwa w formach i odmianach.
Z żarowniami służącemi rozmaitym, celom ogrzewalnym spotykamy
się na obszarze prawie całej Europy, a najliczniej występują one na
południu, gdzie często zastępują nawet piece do ogrzewania. Następnie
znane są one w całej Azji. Wykonane są z gliny albo metalu w naj
rozmaitszych kształtach. Zwłaszcza w Azji metalowe żarownie posia
dają formy bardzo artystyczne. Żarownie te używane są też np. w ten
sposób, że naczynie z żarzącemi węglami wstawia się pod specjalny
1) Z materjałów zebranych zagranicą za stypendjum Funduszu Kultury Na
rodowej. Rysunki wykonał autor. Wymiary w tekście podano w centymetrach.
Użyte skróty:
M. f. V. = Museum für Völkerkunde.
N. inw. = numer inwentarza.
Hough, Fire = Hough W.: Fire as an agent in human cplture. Washington 1926.
2) Chociaż zagadnienie ogniska i pieca jest niezmiernie ciekawem i ważnem,
nie zostało ono dotychczas w sposób dostateczny rozwiązane.
51
stolik, nakrywa się go kocem, pod który wszyscy obecni wsuwają ręce
i nogi. Podobnie sypia się też. Sposób ten jest znany np. z Afganistanu,
Chin, Japonji Z żarowniami ogrzewalnemi blisko spokrewnione są
(podobnie jak i z temi, które służą do gotowania) rozmaite żarownie
kultowe, kadzielnice. W Europie Kościół wytworzył typ jednolity. Na
tomiast np. w pół. Afryce i połud. Azji występują one bardzo 'icznie,
a wykonane są z gliny a przedewszystkiem z metalu o formach nie
zwykle artystycznych. Metalowe kadzielnice dosięgają nieraz wysokości
do paru metrów, będąc przytem prawdziwemi arcydziełami sztuki.
Kadzielnice te stoją w świątyniach lub też w ich podwórzach.
W artykule niniejszym zajmować będziemy się jednak wyłącznie
grupą żarowni służących do przygotowywania pokarmu. Żarownie te,
które są zawsze przenośne, podzielić się dadzą na trzy zasadnicze typy:
A) paleniska podstawkowe powstałe z połączenia trzech kamieni
ogniskowych,
B) naczynia piecykowate w kształcie rozmaitych naczyń (garnkowate, miskowate, nieckowate, kształtu okrągłego i t. p.),
C) paleniska podstawkowe kominkowate.
Do typu A (Tbl. I) zaliczam te wytwory, które powstały z połą
czenia w jedną całość trzech kamieni ogniskowych a także- te, gdzie
kamienie ogniskowe zostały zastąpione trzema podstawkami wyrobie
nemi z gliny.
Do typu B (Tbl. II i III) wszystkie wytwory powstałe z naczyń,
względnie kształtu naczyń, i takie, które kształt naczyń zatraciły nawet
w dużym stopniu albo nawet prawie całkowicie.
Do typu C (Tbl. IV) te wszystkie paleniska, prawie z reguły kształtu
czworobocznego, przeznaczone przeważnie na dwa a nawet trzy na
czynia a zbudowane nie w kształt naczyń, chociaż w pewnych nielicz
nych wypadkach istnieje niewielkie podobieństwo form.
Wszystkie żarownie używane do przygotowywania pokarmu prze
znaczone są przedewszystkiem na węgiel drzewny, chociaż w niektó
rych zwłaszcza większych używa się też drzewa. Żarownie te oprócz
przygotowywania pokarmu używane tą też do innych celów, np. na
Jawie'specjalna forma naczyń piecykowatych służy do grzania wosku
używanego przy batikowaniu tkanin.
Na całym obszarze zajętym przez paleniska gliniane i naczynia
piecykowate do przygotowywania pokarmów używa się przedewszyst
kiem ognisk, ułożonych bardzo często między trzema kamieniami, na
których stoi naczynie. Paleniska gliniane i naczynia piecykowate są do
pewnego stopnia świadectwem zamożności, a niektóre ich odmiany znaj
dywane są nader rzadko. Do podtrzymania w nacz. piecykowatem żaru
i rozdmuchiwania węgli używają w całej południowej Azji kawałków
bambusu, przez który dmucha się na żar.
A. Paleniska podstawkowe.
Typ ten jest mało zróżnicowany. Nie ulega wątpliwości, że proto
typem jego są trzy kamienie ogniskowe, znane z rozmaitych obszarów
np. Ameryki, Afryki, zwłaszcza północnej, Azji przedewszystkiem po4
52
łudniowej i t. p. Kamienie te są bądźto luźno naśladowane w glinie
bądź też połączone w jedną całość.
Najprostszą formą będą więc trzy nóżki ogniskowe wyrobione
z gliny a zastępujące trzy kamienie.
Ryc. 1. Tbl. I. (M. f. V. Berlin — N. inw. V. A. 2892 a—c) Indjanie
Ticńna,, połud. Ameryka. Glina szarawo-czarniawa. Nóżki wewnątrz
puste (śred. otworu u góry 5.5, u dołu 8). Wys. 14, śred. górna 9, śred.
podstawy 13.5.
Inną odmianę nóżek ogniowych przedstawia nam ryc. 2. Tb1. I.
(M. f. V. Berlin — N. inw. V. B. 4067 a—c) Indjanie grupy Tucano.
TABL.I
Żarowme typu A (paleniska podstawkowe).
Braisières type A. (fourneau à support).
Glina szara wypalona. Wewnątrz otwór o średnicy 5. Wys. 13.5, śred.
górna 12, śred. podstawy 12.
Formą bardziej złożoną są pierwotne trzy kamienie ogniskowe po
łączone w jedną całość. Ryc. 3. Tbl. I- (Hough, Fire, tbl. 2,2) przed
stawia nam takie palenisko podkowiaste pochodzące z Nowego Me
ksyku. Są to trzy kamienie ogniskowe, połączone w jedną całość dwoma
bocznemi ścianami. Trzeciej ściany nie ma celem ułatwienia roznie
cania i podtrzymywania ognia. Na ryc. 4. Tbl. I. (Hough, Fire, tbl. 2,3)
widzimy takie palenisko z ustawionem na niem naczyniem.
53
Ryc. 5. Tbl. I. (M. f. V. Leipzig — N. inw. MAf 11805) Akposo
w Togo, Afryka. Glina żółtawo-czarniawa, wypalona. Rozpiętość pod
stawy wraz z dwoma bocznemi występami 15. Zagłębienie 14, wys.
przednich występów 9, tylnego 12,8.
Odmianą stojącą w bliskim stosunku z podanemi na ryc. 3, 4 i 5. I.
paleniskami podstawkowemi podkowiastemi zdaje się być przedsta
wiona na ryc. 6. Tbl. I. (Hough, Fire, tbl. 15,2) podstawka paleniskowa,
okrągła z wycięciem z przodu, bez występów i posiadająca podstawę.
B. Naczynia piecykowate.
Trudno rozstrzygnąć, z których naczyń rozwinęły się naczynia
piecykowate. Naczynia piecykowate przybierają tak rozmaite formy,
że w wielu wypadKach trudno jest ustalić dla nich jakiś kształt prze
wodni. Najczęściej znaną formą, w jakiej występują naczynia piecy
kowate, jest kształt doniczkowato-garnkowaty. Jednak na wielu obsza
rach forma tych naczyń jest tak rozmaita, że trudno dla piecyków
takich ustalić jakieś kształty zasadnicze. Zwrócić bowiem należy uwagę,
że zasada piecykowatości oddziaływując na jakieś sąsiednie obszary
mogła zostać przyjęta nie w formie gotowego naczynia, lecz przeniesioną
na jakieś naczynie szczególnie używane na tym obszarze. W dodatku
duże obszary, na których naczynia piecykowate występują i stosunkowo
szczupły materjał też nie zawsze pozwala na odpowiedni podział. Dla
tego też opisując jako formę pierwszą piecyki doniczkowato-garnkowate dodaję i „formy mieszane“, objąłem bowiem tą formą wszystkie
piecyki w kształcie naczyń z wyjątkiem mis. Te ostatnie wraz z ich
pochodněmi tworzą formy bardziej zwarte i łatwiejsze do określenia.
Forma doniczkowato-garnkowata odznacza się tez tem, że na jej
górnej krawędzi występują trzy występy, przeznaczone do łatwiejszego
ustawienia na nich naczynia. W niektórych tylko wypadkach brak tych
występów, wówczas jednak piecyki przeznaczone są do czynności spec
jalnych. Dlatego w formie tej uwzględniłem też jeden piecyk (ryc.
6. II.) ,który właściwie posiada kształt miskowaty. Jednak ze względu
na to, że ma występy na krawędzi, a nie guzki jak w właściwej formie
miskowatej, zaliczyłem go do formy doniczkowato-garnkowatej.
a) formy doniczkowato-garnkowate i formy
mieszane.
Najprostsze żarownie tu należące posiadają kształt doniczkowaty
a służą nietyle do przygotowywania pokarmu co do odgrzewania go,
przechowywania żaru i t. p.
Ryc. 1. Tbl. II. (M. f. V. Wien —- N. inw. 90644) Sfaz i okolica,
połud. Tunis. Kanonn (t. j. genûn), piec, w którym się pali węgiel
drzewny. Ręcznie wykonany. Glina czerwonawo-brunatna, wypalona,
na krawędzi pomalowana na kolor ceglasto-czerwony. Trzy występy
na krawędzi górnej. Cała wys. 13, śred. górna 17.2, śred. podstawy 12.
Ryc. 2. Tbl. II. (M. f. V. Hamburg — N. inw. 13.29 :169) L’Arat,
obszar Timor. Glina czarniawa, wypalona, na krawędzi pomalowana
54
Żarownie typu B [forma a) naczynia piecykowate doniczko wato-garnkowatel.
Braisières type B. (forme a) vase formant four, en forme de pot).
55
czerwoną farbą. Trzy występy na krawędzi górnej, pod każdym wystę
pem małe zagłębienie. Cała wys. 11, śred. górna 17.5, śred. podstawy 12.
Ryc. 3. Tbl. II. (M. f. V. Hamburg — N. inw. 13.29 : 168) L’Arat,
obszar Timor. Glina czerwonawa, szorstka wypalona. Trzy występy
na krawędzi górnej, pod każdym występem trzy zagłębienia. Pod kra
wędzią nalepiony pasek gliny ozdobiony ornamentem palczastym. Cała
wys. 16, śred. górna 27, śred. podstawy 23.
Następne dwa piecyki posiadają kształt garnkowaty i oprócz wy
stępów na krawędzi, otwory paleniskowe. Są one przeznaczone już do
stawiania na nich naczyń, podczas gdy otwór paleniskowy służy do
swobodnego podsycania ognia.
Ryc. 4. Tbl. IL (M. f. V. Berlin — N. inw. I. C. 9591) Genteng,
Jawa. Glina czerwonawa, szorstka, wypalona. Toczone na kole Kra
wędź nachylona ku wewnątrz, na niej trzy występy. Cała wys. 16, śred.
górna 19, śred. podstawy 14. Wymiary otworu 12.7X7.5.
Ryc. 5. Tbl. II. (M. f. V. Berlin — N. inw. I. C. 9605) Samarang,
Jawa. Glina słabo czerwonawa, szorstka, wypalona. Krawędź nachylona
ku wewnątrz, na niej trzy występy. Cała wys. 8.3, śred. górna 10, śred.
podstawy 8.2. Wymiary otworu 7.5X4.
Kształt zbliżony do piecyków przedstawionych na ryc. 4 i 5. II.
posiada piecyk pochodzący z Marokka, ryc. 6. Tbl. II. (Hough, Fire,
tbl. 13,7)). Jest on niższy od poprzednich (możnaby go nawet porównać
z misą o wgiętej krawędzi) posiada jednak jak i dwa ostatnie trzy wy
stępy na krawędzi wgiętej ku wewnątrz. Brak mu otworu palenisko
wego, posiada natomiast pod każdym występem okrągły otwór.
Piecyki wyżej opisane służyły bądźto celom odgrzewania, czy go
towania pokarmu, czy też tylko przechowywania żaru. Do celów cał
kiem odmiennych używane są następne trzy piecyki. Pierwszy z nich
posiada kształt doniczkowaty, drugi jest do niego zbliżony, trzeci na
tomiast różni się od nich znacznie.
Ryc. 7. Tbl. II. (M. f. V. Berlin — I. D. 4031 a) Ningpo, Chiny.
Glina czerwonawa, szorstka, wypalona. Nad otworem paleniskowym
nalepiony pasek gtiny ozdobiony ornamentem rytym. Cała wys. 27,
śred. górna 42, wym. otworu 16 (szer.)Xl8 (wys.). Ta odmiana pie
cyka, jak zobaczymy na następnym przykładzie, służy do celów specjal
nych, a jest tylko zdekompletowana.
Ryc. 8. Tbl. II. (M. f. V. Berlin — N. inw. I. C. 14232) Sjam. Glina
czerwonawa, szorstka, wypalona. Wys. 35, śred. górna 22.3. Do tego
naczynia piecykowatego należy jako część składowa pokrywa (M. f. V.
Berlin -— N. inw. I. C. 14277 Sjam), również z gliny czerwonawej, wy
palonej, zaopatrzona ośmioma dołkami, w które wkłada się kawałki
ciasta i wypieka na ogniu z węgla drzewnego umieszczonym w piecyku.
Jest to więc rodzaj znanych też i w naszem gospodarstwie domowem
„dołków“. Śred. zagłębień wynosi 6.9, głębokość 2.3. Cała śred. po
krywy, na krawędzi ząbkowato wycinanej, wynosi 38.
Odmianą spotykaną rzadko jest piecyk, w którym pokrywa górna
z zagłębieniami nie jest częścią osobną lecz tworzy jedną całość. Ryc.
9. Tbl. II. (M. f. V. Wien — N. inw. 17412) połud. Celebes. Glina czer
wonawa, wypalona. Część górna z siedmioma zagłębieniami złączona
56
w jedną całość z piecykiem. Piecyk ten różni się od poprzednich jeszcze
tem, że posiada podstawę.
Profil podobny do ostatniego piecyka, tylko zaokrąglony i bez nakrywy górnej posiada przedstawiony na ryc. 10. II.
Ryc. 10. Tbl. II. (M. f. V. Leipzig — N. inw. MAf 3442) Togo,
okręg nadmorski. Glina czerwonawa, szorstka, wypalona. Wys. 22,
największa śred. 30, śred. górna 22.5, śred. podstawy 26, wymiary
otworu 15X15. Podstawa pusta dolepiona.
Inna odmiana piecyka garnkowatego, posiadającego ruszt pochodzi
z Trypolisu.
Ryc. 11. Tbl. II. (Bause E.: Tripolis, Weimar 1912, str. 45), oaza
Muschia, Trypolis. Glina czerwonawa, wypalona. Piecyk ten posiada
ruszt. Piecyki takie (k a n û n) w wielkości od 20 wysokości (przy 8
śred.) do 35 (przy 40 śred.) wyrabiane są w oazie Muschia, skąd roz
chodzą się po okolicy.
Przechodząc do odmian mieszanych tej grupy jako pierwszą opi
szemy odmianę czarkowatą.
Ryc, 12. Tbl. IL (M. f. V. Hamburg — N. inw. 30.72:509) Dakka,
wschodnia Bengalja, Indje. Glina czerwonawa, wypalona. Cała wys. 11,
najw. śred. (wraz z uszkami) 23.
Podobny, piecyk czarkowaty tylko bez uszek ale z otworami
w ścianach bocznych pochodzi z Fezu w Marokku, ryc. 13. Tbl. II.
(Brunot L.: Noms de récipients a Rabat, Hesperis T. I. Paris 1921.
ryc. 49). Stamtąd również znany nam jest całkiem podobny tylko posia
dający nóżkę ryc. 14. Tbl. II. (Brunot, tamże, ryc. 50).
Inną odmianę piecyka przedstawia ryc. 15. Tbï. II. (Foa É.: Le
Dahomey. Exped. françaises 1891—1894. Paris 1895) z Dahomey.
Odmianą odbiegającą daleko od poprzednich jest naczynie piecykowate przedstawione na ryc. 16. Tbl. II. (M. f. V. Leipzig — N. inw.
MAf 2357) z Essa w północno-wschodniej Afryce. Glina wypalona żół
tawa. Wys. 26.5, śred. górna 20, śred. podstawy 19.5, największa sze
rokość (wraz z uszami) 30. Piecyk ten posiada identyczny kształt często
spotykanych w pół. wschód. Afryce kadzielniczek wysokości około 13.
Ten jest znacznie większy.
Z kolei przejdziemy w dalszym ciągu do odmiany garnkowatej,
w której część górna w kształcie naczynia, w pierwszym wypadku
z uszami i rusztem, ryc. 17. Tbl. II. (Hough, Fire, tbl. 18„ Portugalja)
służy do stawiania na niej naczynia, w drugim zaś z Korei, część górna
jest odrazu też naczyniem, w którem się gotuje. Ryc. 18. Tbl. II. (Hough,
Fire, tbl. 22,4).
Odmiana powyższa tworzy cały zwarty zespół, który ze względu
na kształt piecyków w nim występujących możnaby nazwać odmianą
wiadrowatą. Piecyk pierwszy tej odmiany (ryc 19. Tbl. II) nawiązuje
się do przedstawionego na ryc. 17. II.
Ryc. 19. Tbl. II. (Messerschmidt H.: Haus u. Wirtschaft in der
Serra da Estrêla, Portugal, Volkstum u. Kultur der Romanen T. IV.
Hamburg 1931, str. 262, ryc. 24) z Serra da Estrêla. Piecyk ten posiada
ruszt żelazny osadzony w ogniotrwałej wsadzce. Pali się w nim węglami
przygotowanemi przez pasterzy z korzeni wrzosu.
57
Następnych pięć piecyków stanowi taką samą odmianę jednak już
czystego kształtu wiadrowatego.
Ryc. 20. Tbl. II. (M. f. V. Hamburg — N. inw. 24.49:11) Katanja,.
Sycylja. Glina czerwonawa, szorstka, wypalona. Ruszt z gliny z sied
mioma otworami tworzy jedną całość z piecykiem. Trzy występy, raczej
ozdobne na krawędzi górnej. Na wysokości rusztu dwoje uszu. Cała
wys. 23, śred. górna 23, śred. dolna 16.5. Wymiary otworu 5X7.
Ryc. 21. Tbl. II. (M. f. V. Hamburg — N. inw. 24.49:9) Katanja,
Sycylja. Glina szarawa, wypalona, pobielona. Trzy występy na krawędź5
górnej. Ruszt z gliny tworzący jedną całość z piecykiem. W ruszcie
5 otworów. Ponadto na wysokości rusztu cztery otwory przechodzące
na wylot. Otwór okrągły śred. 8.5. Na wysokości rusztu dwa uchwyty
guzkowate. Cała wys. 21.3, śred. górna 23, śred. podstawy 15.
Ryc. 22. Tbl. II. (M. f. V. Berlin — N. inw. I. C. 11214 b) Sjam.
Glina czerwonawa, wypalona. W piecyk wprawiony ruszt gliniany,
łączący się w jedną całość z piecykiem. Trzy występy na górnej kra
wędzi. Służy do gotowania wody na herbatę. Cała wys. 16, śred. górna
14, śred. dolna 10.
Ryc. 23. Tbl. II. (M. f. V. Leipzig — N. inw. As. 5371) Chiny.
Glina czerwonawa, gładzona wypalona. W całość piecyka wprawiony
ruszt z białej gliny. Cała wys. 19.5, śred. górna 26.5, śred. podstawy 18.5.
Ryc. 24. Tbl. II. Piecyk pochodzący z Japonji (M. f. V. Berlin —
N. inw. VIII. D. 9631/27 — wedle fot.).
b) formy miskowato-nieckowate.
Do formy tej podobnie jak do poprzedniej zaliczam dlatego na
czynia piecykowate dwóch odmian, ponieważ przejście jednej odmiany
w drugą jest dość płynne i zasadniczą i ostrą granicę jest dość trudno
przeprowadzić, jak zresztą widzieliśmy to już w formie doniczkowatogarnkowatej.
Naczynia piecykowate objęte tą grupą posiadają za wyjątkiem
dwóch pierwszych wspólną zasadniczą cechę: dzielą się na część pale
niskową (żarową) i popielnikową, przyczem zasadnicza różnica między
odmianą miskowatą a nieckowatą występuje właśnie w budowie części
popielnikowej. Cały zespół tych form odznacza się jeszcze tern, że
występy przeznaczone do stawiania na nich naczyń nie wychodzą z kra
wędzi, lecz sterczą ze ścian bocznych piecyków w postaci mniejszych
lub większych guzów.
Jeżeli w formie a) były piecyki nie zawsze przeznaczone wyłącznie
do gotowania to w formie b) są to tylko wyłącznie naczynia piecyko
wate, przeważnie większych rozmiarów, służące do gotowania na nich
pokarmu (ryżu) również w większych naczyniach.
Ryc. 1. Tbl. III. (Hough, Fire, tbl. 13,6) Filipiny. Ten piecyk miskowaty z podstawą, posiada trzy duże, płaskie występy wyrastające
z dna misy. Podobny do niego jest następny z tą tylko różnicą, że
występy są okrągławe.
Ryc. 2. Tbl. III. (M. f. V. Leipzig — N. inw. SAs 8567) wyspy Aru.
Glina żółtawo-brunatnawa, wypalona. Trzy występy. Od wierzchołka
58
każdego występu do ściany zewnętrznej przeprowadzona dziurka śred.
około 7 mm. Cała wys. 13, śred. górna 37, śred. podstawy 20.
Następne cztery piecyki chociaż należą bezwątpienia do odmiany
miskowatej, posiadają pewną różnicę w budowie. Mianowicie dzielą się
na dwie części: paleniskową, w której znajdują się trzy guzy do
ustawiania naczynia i popielnikową niższą mniej lub więcej od pale
niskowej. Dwa pierwsze piecyki nie posiadają podstawy, mają ją dwa
następne.
Ryc. 3. Tbl. III. (Hough, Fire, tbl. 13,2) Filipiny. Odmiana bez pod
stawy tak jak i ryc. 4. Tbl. III. (M. f. V. Berlin — N. inw. I. C. 41538 a)
Żarownie typu B [forma b) naczynia piecykowate miskowato-nieckowate].
Braisières type B (forme b) vase formant four en forme de jatte ou d’auge à pétrir).
Filipiny. Ta odmiana posiada dno płaskie. Glina żółta wo-czerwonawa,
szorstka, wypalona. Cała wys. 5, dług. 15.7, szer. części paleniskowej 12,
części popiel. 14.
Ryc. 5. Tbl. IIJ. (M. f. V. Berlin — N. inw. I. C. 102) Manila,
Filipiny. Glina czerwonawo-żółtawa, wypalona. Dwa otwory w części
paleniskowej. Podstawa. Cała wys. 16, dług. 36, śred. podstawy 14.
Szer. części paleniskowej 28.5, dług. 20. Szer. części popiel. 33.5.
ł
59
Ryc. 6. Tbl III. (M. f. V. Berlin — N. inw. I. C. 29977) Luzon,
Filipiny. Glina czerwonawo-żółtawa, szorstka, wypalona. Jeden otwór
w części paleniskowej i trzy zagłębienia od strony środkowej. Cała
wys. 11, dług. 22. Śred. podstawy 9. Szer. części palenisk. 18.5, części
popiel. 20.
Dwa kolejne piecyki miskowate odbiegają od opisanych powyżej.
Różnica tej odmiany polega na tem, że część popielnikowa jest znacznie
niższa i z przodu rozszerzająca się wachlarzowato.
Ryc. 7. Tbl. III. (M. f. V. Berlin — N. inw. I. C. 14231) Sjam.
Glina czerwonawa, szorstka, wypalona. Cała wys. 6.9, długość 20. Część
* popiel.: dług. 11, szer. 18.
Ryc. 8. Tbl. III. (M. f. V. Berlin — N. inw. I. C. 14229) Sjam. Pie
cyk znacznie większy od poprzedniego. Glina czerwonawa, szorstka,
wypalona. Piecyk posiada sercowatą podstawę. Cała dług. 55.4, szer.
części palenisk. 27.5, popiel. 35.
Piecyki takie jak dwa ostatnio opisane mogą też być połączone
w pewnego rodzaju całość. Ryc. 9. Tbl. III. (Hough, Fire, tbl. 14) przed
stawia nam taki rodzaj całej kuchni umieszczonej w pewnego rodzaju
ławie. Jest to bezwątpienia połączenie trzech piecyków jak na ryc. 7
i 8. III. Oczywiście pozostał tylko ich wewnętrzny kształt.
Od ryciny 10. III. przechodzimy do odmiany nieckowatej.
Ryc. 10. Tbl. III. (M. f. V. Berlin
N. inw. I. C. 8125) południowowschodnia część Borneo. Nazwa = d a p u r. Glina szarawo-żółtawa,
szorstka, wypalona. W połowie wysokości części paleniskowej nalepiony
pasek gliny zdobiony ornamentem rytym. Cała wys. 16, dług. 45. Szer.
części: palenisk. 25 (dług. 17), popiel. 22,7.
Ryc. 11. Tbl. III. (M. f. V. Wien — N. inw. 30407) Lampong,
Sumatra. Nazwa = k ě r á n. Glina jasno czerwonawa, wypalona, na
krawędzi malowana czerwoną farbą z prostopadłemi fciałemi kreskami.
Dług. 49, szer. 31.
Ryc. 12. Tbl. III. (M. f V. Wien — N. inw. 17411) połud. Celebes.
Nazwa = d a p o. Glina czerwonawa, wypalona. Pod spodem dwie
nóżki przez całą szerokość podstawy. W części paleniskowej dwa
otwory. Cała wys. 16, dług. 45. Na piecyku stoi naczynie o dnie półkulistem, typu używanego do naczyń piecykowatych.
Odmianę mieszaną przedstawia ryc. 13. Tbl. III. (Hough. Fire,
tbl. 13,1, Filipiny). Piecyk ten posiada cechy miskowate, ponadto po
chodzi z Filipin, gdzie raczej występują piecyki tej odmiany.
Ryc. 14 i 15. Tbl. III. (Futerer K.: Durch Asien, T. I ryc. ze str.
282) Tanguci nad rzeczką Sche-tsche, półn.wschód. Tybet. Chociaż
odmiana ta jest wybitnie zdegenerowana, niewątpliwie należy ona do
odmiany nieckowatej. Wskazuje na to podział na część paleniskową
i popielnikową. Występy nie są guzkowate ale umieszczone na kra
wędzi jak w formie doniczkowato-garnkowatej.
C. Paleniska kominkowate.
W typie tym zbliżonym do pieców a raczej pewnego rodzaju ko
minków, którego kształtem przewodnim jest czworoboczność, rozróż
niam dwie formy, dość z sobą spokrewnione: a) formy palenisk ko
60
minkowych i b) formy palenisk czworobocznych. Te ostatnie są po
chodněmi pierwszych. W formie a) paleniska przeważnie nie posiadają
podstawy, tak że żar spoczywa wprost na ziemi. Do opalania obu form
używa się przeważnie węgla drzewnego. Typ ten zwłaszcza w formie a)
stanowi rodzaj palenisk bardziej stałych umieszczanych często w po
mieszczeniach specjalnych. Mimo tego nie są one związane z podłożeni
tak jak właściwe piece.
a) forma palenisk kominkowatych
Dwa pierwsze paleniska kominkowate są to podstawki podłużne,
na dwa naczynia, które wykazują największe podobieństwo do naczyń
piecykowatych. Jednak odbiegają od nich znacznie i raczej dopatrzeć
się w nich można wpływu typu B a) np. w występach przeznaczonych
do stawiania naczyń.
,
Ryc 1. Tbl. IV. (M. f. V. Hamburg — N. inw. 28.112:7) Madras,
Indje. Glina czerwonawa, szorstka, wypalona. Wokół obu otworów, pod
trzema występami, ornament kreskowy ryty. Z przodu otwór pale
niskowy. Palenisko to używane jest często nie do gotowania, ale do
trzymania w stanie ciepłym potraw. Cała dług. 46, wys. 20.5.
Ryc. 2. Tbl. IV. (M. f. V. Wien — N. inw. 73616) Ampenan, Lombok. Glina żółtawa, miejscami poczerniona, wypalona. Dwa otwory na
dwa naczynia. Nalepione paski gliny z ornamentem kreskowym.
Z przodu wycięty otwór paleniskowy. Cała wys. 22, dług. 49, szer. 20.
Na piecyku stoją dwa naczynia o dnie kulistem.
Podobne paleniska znane mi są z północno-wschodniej Afryki.
Odpowiednikami tych dwóch palenisk są podobne do nich dwa
paleniska pojedyńcze. Odmiana ta nie będzie jednak rozwojowo niższą
ale uproszczeniem, przystosowaniem do jednego naczynia. Ryc. 13.
Tbl. IV. (M. f. V. Wien — N. inw. 73615) Ampenan, Lombok i ryc. 14.
Tbl. IV. (M. f. V. Hamburg — N. inw. 28.112:8) Madras, Indje.
Z kolei przechodzimy do właściwych palenisk kominkowatych,
które uważać należy za pewnego rodzaju piece umieszczane na
stale w ubikacji do tego przeznaczonej. Są one jednak zasadniczo
przenośne.
Ryc. 3. Tbl. IV. (Hough, Fire, tbl. 16,7) Tybet. Ryc. 4. Tbl. IV.
(Hough, Fire, tbl. 16,9) Filipiny. Ryc. 5. Tbl. IV. (Hough, Fire, tbl. 16,8)
Jogo Kebu, Afryka. To ostatnie palenisko przystosowane jest na jedno
naczynie. Odmianą niejako najwyżej rozwiniętą tej formy palenisk
jest kuchenka japońska, ryc. 6. Tbl. IV. (wedle fot. ze zbiorów M. f. V.
Berlin). Mimo większych rozmiarów, są bowiem też przeznaczone i na
trzy naczynia (a także tylko na jedno) nie jest ona związana konstruk
cyjnie z pomieszczeniem, gdzie stoi. Pomieszczenie to jest osobną ubi
kacją w domu japońskim. Palenisko to jest umieszczane najczęściej
w pewnego rodzaju skrzyni drewnianej. Reszta wyrobiona jest z gliny.
Niekiedy część górna obita jest blachą. Paleniska takie są formą po
wszechną dla Japonji. Jako opał służy węgiel drzewny.
Ryc. 7. Tbl. IV. (Hough, Fire, tbl. 22,1) i ryc. 8. Tbl. IV. (Hough,
Fire, tbl. 22,2) przedstawiają podobne paleniska z Meksyku.
61
Źarownie typu C [paleniska kominkowate].
Braisières type C (fourneau à cheminée).
62
b) forma palenisk czworobocznych.
Należą tu paleniska zwykle niewielkich rozmiarów, łatwo prze
nośne, w którym to celu są często zaopatrzone w boczne uchwyty. Służą
najczęściej nie do gotowania potraw, ale np. do gotowania wody na
herbatę, kawy i t. p.
Ryc. 9. Tbl. IV. (M: f. V. Leipzig — N. inw. OAs 5372) Chiny.
Glina czerwona, wygładzona starannie, wypalona. We wkładce z białej
glinki umieszczony ruszt. Otwór paleniskowy zaopatrzony w przesuwalne zastawki. Cała wys. 20, szer. i dług. 20X20.
Ryc. 10. Tbl. IV. (Euting J.: Tagbuch einer Reise in Inner-Arabien.
Leiden 1914, T. I. ryc. 1. ze str. 83) szczep Kâf, Arabja. Glina wypalona,
biało malowana zdobiona ornamentem. Otwór około dwa cale szeroki
i jedną stopę głęboki. Cała wys. około E/s stopy.
Ryc. 11. Tbl. IV. (M. f. V. Hamburg —N. inw 24.49:310) Barce
lona. Glina wypalona, biało malowana. Całe palenisko opasane taśmami
żelaznemi. Na wysokości środkowej taśmy ruszt kupny, lany. Cała wys.
15.5, szer. i dług. 16.5X16.5. Szer. z uchwytami 19.3.
Ryc. 12. Tbl. IV. (M. f. V. Hamburg — N. inw. 26.36:29) Malakka,
Hiszpanja. Boki i spód obity blachą. Ruszt domowej roboty z taśmy
żelaznej. Część górna z kawałków polewanych kafli barwy niebieskiej
spojonych gliną. Część paleniskowa wylepiona gliną. Wys. 16.8, szer.
24.8, dług. (mierzona równolegle do otworu) 23.7.
Omawiając kolejno poszczególne typy, stwierdzić możemy, że typ
A palenisk podstawkowych powstałych z połączenia kamieni ognisko
wych mało jest zróżnicowany. Oprócz nóżek ogniskowych, palenisk
podkowiastych i paleniska okrągłego (ryc. 6. I.) nie można w tym typie
wyróżnić żadnej innej formy. Z tych trzech form najciekawszą jest
forma paleniska okrągłego, ponieważ do pewnego stopnia nawiązuje się
ona poczęści do naczyń piecykowatych, chociaż zupełnie śmiało można
ją uważać za formę rozwiniętą z paleniska podkowiastego. Te ostatnie
występują w Ameryce (Meksyku) i Afryce. Jest to potwierdzeniem
związków zachodzących między temi dwoma częściami świata,
związków bardzo starych a poświadczanych też przez inne wytwory
kulturowe.
Typem najbardziej wymieszanym, jest typ B przedewszystkiem
w formie a) uoniczkowato-garnkowatej. Widzimy tam najrozmaitsze
kształty, zasadę piecykowatości przeniesioną na najrozmaitsze naczynia.
Wymieszanie tc wskazuje dowodnie na dawne pochodzenie tego wy
tworu wogóle (wszystkich piecyków) i w szczególności w odniesieniu
do tej tylko formy. W typie tym piecyki przybierają najrozmaitsze
formy i nie tworzą zwartych grup na pewnych obszarach. Jedynie dwie
odmiany występują zwarciej: odmiana przeznaczona do wypieku ciasta
(ryc. 7, 8 i 9. II.) występująca na sąsiednich obszarach: Celebesu, Sjamu
i Chi i i druga odmiana piecyków wiadrowatych, występujących od
Chin aż po Hiszpanję. Wykreśleniu bardziej szczegółowych zasięgów
stoi na przeszkodzie brak materjałów ściślejszych. Również aby typ ten
mógł być należycie rozpatrzony, należy wpierw rozwiązać zagadnienie
pochodzenia naczyń piecykowatych wogóle. Bardziej zwartą tak co do
63
kształtu jak i co do zajmowanego obszaru jest forma b) typu B. Oprócz
dwóch pierwszych (ryc. 1 i 2. III.) mających ksztait misy reszta tworzy
zespół dość ściśle zjednoczony. Odmiany jak ryc. 5 i 6. III. dowodzą
jednak, że między odmianą miskowatą a nieckowatą zachodzi bliski
związek, tak że możnaby zaryzykować twierdzenie, iż piecyki nieckowate są pochodněmi miskowatych. Co do obszaru to występują one
w Sjamie, na Sumatrze, Borneo, Celebes i Filipinach. Odmiany zdegenerowane pochodzące z Tybetu dowodzą jednak, że powinna istnieć^
łączność między temi dwoma obszarami. Brak materjału nie pozwala
na jej stwierdzenie.
Najbardziej zwartą grupę tworzy typ C palenisk kominkowatych.
Typ ten pozostaje w bliskim związku z właściwemi piecami, czy też
kominkami złączonemi konstrukcyjnie z całą budowlą. Być może, że
na wytworzenie się tego typu działała potrzeba dostosowania pieca do
nietrwałego (czasowego) mieszkania. Mogło też być odwrotnie, że typ
ten był prototyperp pewnego rodzaju kominków. Podobnej zasady ko
minki (piece) stałe z kilkoma otworami na naczynia i osobnemi pale
niskami dla każdego otworu, związane konstrukcyjnie z domem znane
są np. z Afganistanu (por. Markowski B.: Die materielle Kultur des
Kabulgebietes. Leipzig 1932, tbl. XIV, 1). Podobnie też w Afganistanie
używane są przez złotników piecyki czworoboczne identyczne prawie
jak np. przedstawiony na ryc. 10. IV. Być może, że paleniska takie jak
przedstawione na ryc. 3, 4, 5, 6, i 7. IV. stoją w pewnym związku, jeżeli
idzie o ich powstanie, z ołtarzami ofiarnemi, na których w zagłębieniu
palono ofiarę bóstwu. Paleniska tego typu opasują równoleżnikowo całą
ziemię. Podobnie też są rozmieszczone i inne typy, opasując równoleżni
kowo na wysokości basenu morza Śródziemnego całą ziemię z tern
tylko, że z wyjątkiem niektórych form typu B a) tworzą bardziej zwarte
zespoły na pewnych obszarach.
Opracowanie niniejsze nie obejmuje całego materjału zwłaszcza
w jego rozmaitych formach i odmianach zdegenerowanych. Wystarczy
porównać np. u Hough’a, Fire, tbl. 17, 1 i 2, lub też np. najrozmaitsze
piecyki używane na Jawie do topienia wosku przy batikowaniu (por.
Loeber J. A. jun.: Das Batiken, Oldenburg i. O. 1926, ryc. 1 lub
Buschan G.: Illustrierte Völkerkunde, T. II. część II. Stuttgart 1923,
ryc. 583.) aby mieć pojęcie o różnorodności kształtów. Starałem się
w niniejszem opracowaniu zebrać materjał możliwie podstawowy o for
mach czystszych, do tego zagadnienia. Opracowanie zagadnieia pale
nisk i naczyń piecykowatych natrafia na wiele trudności i oczywiścieteż z tego powodu zawiera cały szereg błędów, które przedewszystkiem
liczniejszy materjał pozwoli poprawić i usunąć. Naczyniami piecykowatemi zajmował się właściwie jedynie poważniej Hough (Fire,
Washington 1926) jednak ujął on je zupełnie inaczej w związku z innemi zagadnieniami a w dodatku nie znał wielu form, jak wynika to
z jego opisów i materjału ilustracyjnego.
Z zagadnieniem żarowni łączy się także kwestja używania do nich
węgla drzewnego. Wszystkie a przynajmniej przeważna ilość żarowni
posiadających ograniczone rozmiary wymagała materjału mniej zaj<mującego miejsca niż drzewo. Węgiel drzewny rozwiązywał to za-
54
gacLnienie zupełnie pomyślnie. Żarownie te występują nietylko na obsza
rach, gdzie drzewa jest wiele ale i na takich, gdzie go brak i musi
być sprowadzane. Na obszarach bezdrzewnych także warunki naturalne
sprzyjały przyjęciu żarowni. Łatwiej bowiem transportować węgiel
drzewny niż drzewo. Czynnik ten mógł też w pewnym stopniu współ
działać przy powstaniu żarowni wogółe.
Przy zastanawianiu się nad powstaniem żarowni wogółe, trzeba
wziąć następujące wypadki pod uwagę:
Typ A powstał przez połączenie w całość trzech kamieni ognisko
wych. Przez takie wytwory jak na ryc. 6. I. możliwem było dojście do
typu C. Jednak więcej danych przemawiałoby za tem, że typ C powstał
w inny sposób. Jak wspomniałem wyżej, należałoby również wziąć pod
uwagę ołtarze ofiarne jako prototyp tego typu palenisk.
Typ B mógł powstać przez oddziaływanie rozmaitych palenisk
podstawkowych na różne naczynia. Przyczem tradycja trzech kamieni
ogniskowych zachowana została w trzech guzkach łub występach.
Zwrócić należy uwagę, że naczynia piecykowate jak na ryc. 1
i 2. III. są do pewnego stopnia jakby trzema kamieniami ogniskowani
wyjętemi z ziemi wraz z wypaloną pod niemi ziemią. Miejsce po
ognisku jest okrągłe i nieco zagłębione, czyli ma jakoby naturalny
kształt misy.
Musielibyśmy więc rozpatrywać pochodzenie tych wszystkich ża
rowni w ten sposób, że elementy A, B b) i C powstałyby samodzielnie.
Wydaje się to jednak mało prawdopodobne. Rozwiązania tego zagad
nienia szukać należy gdzieindziej a mianowicie zwrócić należy uwagę,
jakiego rodzaju naczynia są używane do opisanych wyżej żarowni. Są
to mianowicie prawie wyłącznie naczynia o dnie kulistem. Jasnem jest,
że aby móc użyć tego rodzaju naczyń do ustawienia ich na ogniu, to
trzeba je:
1) zawiesić,
2) przyczepić nóżki wprost do naczynia,
3) stworzyć osobną podstawkę, z jednej strony umożliwiającą usta
wienie naczynia, z drugiej zaś rozpalenie pod niem ognia.
Wszystkie te trzy wypadki są nam znane. Pierwsze to rozmaitego
rodzaju kociołki do zawieszania nad ogniem, drugie to kociołki i kotły
z trzema nóżkami, trzecie zaś to opisane wyżej żarownie.
Z tak wielkiego zróżnicowania wynikałoby, że naczynia o dnie
kulistem są najstarszą formą naczyń. Że tak jest w istocie, jest to nam
znane z materjału prehistorycznego. Na tej też drodze należy szukać
rozwiązania tego zagadnienia. Tak np. jedną z pierwszych ceramik
zjawiających się w kręgu kultur naddunajskich jest ceramika wstęgowa
cechująca się dnem kulistem. Jeżeli zaś idzie o kształt ceramiki wogółe,
to przeciwstawiają się w prehistorji dwie teorje. Jedna starsza, która
uważa za najstarsze naczynia o dnie kulistem i druga nowsza podająca
za takie naczynia o dnie spiczastem i naczynia nieforenme.W każdym
razie najstarsze naczynia nie miały dna płaskiego i z chwilą zastosowa
nia ich do gotowania pokarmu nie za pomocą rozpalonych kamieni ale
wprost nad ogniem pomysłowość ludzka musiała stworzyć coś, co
pozwoliłoby je ustawić bez obawy łatwego wywrócenia się ich. Wiemy
65
też z badań nad starożytnym Egiptem, że znany tam był rodzaj podsta
wek, żarowni, do naczyń o dnie kulistem. Pozatem naczynia o dnie
kulistem przetwarzają się najrozmaiciej w czasach prehistorycznych
jako różnego rodzaju naczynia użytkowe.
Szukanie analogji u ludów na niskim stopniu kultury w dzisiejszej
płaszczyźnie i na tej podstawie rozwiązywanie tego zagadnienia mo
głoby łatwo, jak to i w innych zagadnieniach da się stwierdzić, dopro
wadzić do zupełnie błędnych wniosków. Rozwiązanie tego zagadnienia
leży jedynie w materjale prehistorycznym, który opracowany metodami
etnologicznemi da bezwątpienia odpowiedź, w jaki sposób powstały
i rozwinęły się opisane wyżej żarownie 3).
Z Zakladu Etnologicznego U. J. K. we Lwowie.
RÉSUMÉ.
Outre les fourneaux et les fours, des braisières de foute sorte forment
un élément indispensable à la préparation des aliments. Elles sont généra
lement chauffées au charbon de bois. Les braisières ont des destinations
différentes et se laissent diviser, en groupes suivants: 1) Braisières (fourneaux
portatifs) de chauffage, 2) braisières servant à cuire les aliments, 3) braisières
destinées au cidte et 4) à la fonte des métaux, principalement de métaux
précieux en petite quantité.
L’auteur décrit les braisières servant à la cuisson, qu’on peut diviser
en trois types: A.) fourneaux à support, B.) vases formant four et C.) four
neaux à cheminée.
Le type A. prend une des trois formes: trépieds en argile (Tabl. L
Fig. 1, 2, Mexique), fourneaux à support en forme de fer à cheval (Tabl. I.
Fig. 3, 4, Mexique et Fig. 5, Togo en Afrique), fourneaux à fond sphérique
(Tabl. I. Fig. 6, Mexique).
Le type B. adeux formes: Vase formant four en forme de pot ou de
terrine (Tabl IL), qui n’apparaissent pas en groupes distincts, mais qu’on
trouve dans l’Afrique du Nord, dans l’Asie Méridionale et aux Iles.
On rencontre seulement deux variations de cette forme en groupes compacts,
ce sont
les foursservant à cuire la pâte (Tabl. II. Fig. 7, 8, 9, Celebes,
Siam et
Chine) etles poêles en forme de seau, (Tabl. II. Fig. 20—24.,). Ces
deux groupes sont repartis le long du cercle parallèle, à partir de la Chine
jusqu’à l’Espagne. La seconde forme de ce type, les vàâes en forme de four,
ressemblant plutôt à une jatte ou une auge à pétrir, apparaissent en groupes
plus denses (Tabl. III). On les rencontre sur le terrain du Siam, de Sumatra,
de Bornéo, de Célébès et des Philippines. Une forme pareille mais dégé
nérée apparaît au Thibet.
Le type C. (Tabl. IV ) forme aussi un ensemble sans lacunes peu diffé
rencié. On le recontre le long du cercle parallèle entourant toute la terre,
cercle qui passe par l’Afrique du Nord, ťAmérique Centrale, l’Asie Méri
dionale et Centrale et par leà Iles.
3) Opracowanie tego zagadnienia ukaże się prawdopodobnie w następnym
tomie „Ludu“.
Lud T. XXXII.
5
66
En recherchant l’origine de tous ces fourneaux, il faut prendre d’abord
en considération les pierres formant âtre (le type A.).
S’il s’agit du type B. il paraît que c*est en principe une braisière
à support, combinée avec un vase ou quelque autre ustensile du même genre.
Le type C. a plutôt quelque chose de commun avec le type A., mais en
recherchant son origine on devrait la reporter aux autels de sacrifice, dans
la cavité desquels on déposait les victimes et les offrandes.
Le différenciement et le mélange des 'formes de tous ces types dénote
leur origine très ancienne. Nous avons des preuves que les braisières
à support existaient déjà dans l’ancienne Egypte.
En voulant résoudre la question de l’origine des braisières, notis devons
nous rendre compte de ce que les récipients qui les forment ont pour la
plupart un fond de forme sphérique, il est donc clair que pour faire restée
debout un vase pareil, on devait inventer un support quelconque pour
assurer à la braisière l’équilibre et la stabilité.
C’est dans cette voie qu’on doit chercher la résolution de l’enigme en
cpiestion, donc elle ne peut être fournie qu’au moyen de recherches suivies
sur ce produit, qui ąst un des premier pas de la civilisation, notés par la
préhistoire.
MICHAŁ JANIK
CECH RÓTMAŃSKI I STERNICKI W ULANOWIE
(CORPS DE MÉTIER DES LAMANEURS ET DES PILOTES À ULANÓW)
W dawniejszych rocznikach „Ludu“ podałem kilka zajmujących
obrazów z przeszłości historycznej i obyczajowej miasteczka Ulanowa,
położonego przy ujściu Tanwi do Sanu., o 42 kim od „wybiegu“ Sanu
do Wisły, w dzisiejszem województwie lwowskiem. Artykuł „Flisacy“
z r. 1904 opowiadał treściwie o zwyczajach i obyczajach tamtejszych
małomieszczan na przełomie wieku dziewiętnastego i dwudziestego,
przyczem uwzględniał w najważniejszym zakresie terminologję zawodu
flisackiego, który stanowił w owym czasie główne zatrudnienie miesz
kańców Ulanowa. Artykuł „Z dziejów miasteczka polskiego w wieku
ośmnastym“, pomieszczony w rocznikach za lata 1907 i 1908, przypo
minał niektóre szczegóły z praktyki administracyjnej i sądowej tego
miasteczka za czasów dawnej Rzeczypospolitej, a to na podstawie za
pisków t. zw. „Księgi wiecznej“, prowadzonej od założenia Ulanowa
w r. 1612 aż do zagarnięcia go po pierwszym rozbiorze Polski przez za
borczy rząd austrjacki, zniszczonej, na nieszczęście, w budynku sądo
wym wskutek pożaru, wznieconego przez ustępujące stamtąd wojska
rosyjskie w r. 1915.
Obecnie, korzystając z dochowanych ksiąg cechu rotmańskiego
i sternickiego w Ulanowie, pragnę przedstawić pokrótce dzieje tego
cechu, ponieważ był to, jak się zdaje, jedyny tego rodzaju cech na
ziemiach dawnej Małopolski, a więc już choćby z tego względu zasłu
guje na poznanie.