6f8ee74571a72933479e5d67f138374a.pdf
Media
Part of Rośliny w mianownictwie, przesądach i lecznictwie ludu wielkopolskiego / Lud, 1932, t. 31
- extracted text
-
93
J. W. SZULCZEWSKI
ROŚLINY W MIANOWNICTWIE, PRZESĄDACH
I LECZNICTWIE LUDU WIELKOPOLSKIEGO
(VOLKSKUNDLICHES AUS DER PFLANZENWELT GROSSPOLENS)
Zbierając przed wojną coraz bardziej niestety zanikające legendy,
przesądy i obrzędy ludu na Kujawach i w powiecie żnińskim, spoty
kałem się częstokroć z wierzeniami, pośrednio lub bezpośrednio związanemi z światem roślinnym. Z ówczesnych zapisków, dotyczących
roślin, a mianowicie ich nazw ludowych, ich zastosowania w lecz
nictwie, oraz związanych z niemi przesądów, sporządziłem niżej po
dany spis, włączając do niego także materjał,' otrzymany w nowszym
czasie i z innych okolic Wielkopolski. Specjalną uwagę zwróciłem
na obecnie jeszcze używane nazwy roślin. Pochodzą one z różnych
czasów. Niektóre z podanych należą niezaprzeczalnie do bardzo sta
rych, jak nazwy tłumaczące zastosowanie rośliny, bądź to w prze
sądach, bądź też w lecznictwie ludowem, jak rozchodnik, targownik,
śmietannik i inne. Do młodszych utworów zaliczyć trzeba tłumaczenia
nazw niemieckich, np. świętojanka, krzyżowe drzewo, bon i inne. Są
one następstwem wiekowego współżycia z Niemcami, którzy naodwrót
przyswoili sobie zato szereg nazw polskich, jak Kruschkenbaum
(dzika grusza), Maschlurken (maślurka), Schabel (szablak) i inne.
Do podanego spisu zostały (w celach porównawczych) włączone
także niektóre nazwy z Wielkopolski, znane Adamskiemu, Kolbergowi,
Łosiowi, Leitgeberowi i Szafarkiewiczowi, oraz także z innych okolic
Polski, przez Rostafińskiego i Majewskiego podane.
SKRÓTY: § przed rośliną = Gatunek podany jedynie z powodu przesądów,
z rośliną związanych, lub zastosowania jego w lecznictwie. — K = Kujawy;
Ź = powiat żniński; O = okolica Ostrzeszowa. — A = Dr. Adamskiego materjały
do flory W. Ks. Poznańskiego, wydal Dr. B. Erzepki, Poznań, 1896. — K = Kolberg,
Lud, Kujawy i Poznańskie. — Ł = K. J. Łoś, Rośliny w W. Ks. Poznańskiem,
dziko rosnące. Spis włączony do Słownika Majewskiego. — L = W. Leitgeber,
Nazwiska traw i roślin uprawnych, używanych w Wielkopolsce. Jak poprzedni. —
S = J. Szafarkiewicz, Historja naturalna dla szkół, Poznań, 1861. — Rp = J.
Rostafiński, Prowincjonalne polskie nazwy roślin XVIII w. z Prus Książęcych.
Kraków, 1901. — R = J. Rostafiński, Zielnik Czarodziejski, to jest zbiór prze
sądów o roślinach. Kraków 1893. — M = E. Majewski, Słownik nazwisk zoolo
gicznych i botanicznych polskich. Warszawa 1889 i 94.
Babie zęby — Alectorolophus majus Ü (A. dla CoTonilla varia, M. dla
Cephalanthera grandiflora, Dentaria bulbifera i penthaphyllos).
§ Babka — Plantago major. Pospolicie. Liście goją rany, powstałe
z obtarcia.
Babski serek — Malva neglecta. K. Z. Owoc podobny do sera wiejskiego
(babskiego) często zjadany przez dzieci, ma powodować choroby
umysłowe.
Bania —- Cucurbita pepo. Pospolicie. Odwarem pierwszych kwiatów
oblać roślinę, a dużo owoców się zawiąże.
94
Bączywie — Niiphar lutea. K. Ż. (K. tak samo, A.: Bączywie żółte).
Bijon — Paeonia officinalis. K. Ż. (M.: Bion dla Prus Zach.) Odwar
liści jako środek przeciw biegunce u świń.
Bociani groch — Astragalus glycyphyllcs. K. (A., M.: Wilczy groch,
S.: dla Iris pseudocorus).
Bociani nosek — Erodium cicutarium. Ż. (M. tak samo, A.: Bekasek
szaleniowy.)
Bon — Vicia faba. K. Ż. (Odmianę z mniejszemi owocami nazywa
lud bonikiem). Z niem. „Bohne“.
Bycze jaje — Lycoperdaceae. Pospolicie. (K. dla Kujaw: Purchada,
L., S.: Purchawka i kurzawka). Środek tamujący krwawienie.
Bzducha — Aethusa cyncipium. Pospolicie. (A.: tak samo, M. dla
Poznania: Mała bzducha, pietrasznik, psia pietruszka).
Gaber — Satureja hortensis. K. (M.: tak samo). Rzadko już hodo
wana roślina, używana jako przyprawa do czarniny.
Cegiełka — Lychnis chalcedonica. K. (Z.: dla Tropaeolus majus).
(M. dla Zakopanego: Ceglarka).
Chojka (także chojar) — Pinus silvestris. K. (M. tak samo, K. dla
Kujaw: Chojna).
Chrząszcz — Lactarius piperatus. K. Ż. (M.: dla różnych gatunków
rodź. Lactarius). Grzyb ten jadano niegdyś w stanie kiszonym.
Cyndalja, także cyngalja — Chelidonium majus. Kórnik. (Rz.: Cyndalja). Sok jako środek przeciw „kużajkom“ [verruca].
Czarna jagoda — Vaccinium myrtulus. Pospolicie. (L. także czernica).
Czarcie żebro — Cirsium olerciceum. Pospolicie. (A. tak samo, Rz.
dla Scabiosa succisa) Odwar rośliny używany w celu usunięcia
następstw uroku x).
Czerwona jagoda — Fragaria vesca. K. Ż., pod Poznaniem: Poziomka.
(K.: Truśkawka i trzyśkawka, lecz błędnie, gdyż odnosi się to
do Fragaria coltina). Pierwszemi jagodami należy smarować nogi,
by je uchronić przed odmrożeniem. K.
§ Czosnek — Allium sativum. Pospolicie. W wigilję Św. Jana zwią
zuje się łodygi by roślina nie uciekła pod ziemię. K. Noszenie
rośliny przy sobie chroni przed urokiem.
Damascena — Prunus domestica damascena. Pospolicie. (M. dla
Prunus domestica i odmian).
Dębniołka — Pirus malus (dzikie drzewo). K. Owoc, dodany do ka
pusty podczas kiszenia, czyni ją smaczniejszą.
Dzięgiel — Pimpinella scixifraga. K. (C., A.: Biedrzeniec, M. dla
innych roślin ). Wyciągu alkoholowego używano niegdyś jako
środka przeciw cholerze. Środek ten także znany Niemcom: „Esst
Bibernell und Tormentill, so wird der Tod halt stehen still“, taką
radę dał rzekomo głos z nieba w czasie cholery w okolicy Rogoźna.1
1) Według wierzeń ludu istnieją t. zw. „złe oczy“, których spojrzenie po
woduje tak u ludzi, jak i u zwierząt pewne objawy chorobliwe: silne pocenie, ból
głowy, skurcze i nawet śjnierć. By unieszkodliwić wpływ takich oczu, posiadacz
ich musi wpierw spojrzeć na paznokcie, trzy razy splunąć, lub wymówić: „Na
psa urok!“ W celach „odczynienia“ uroku używa się różnych środków, m. i.
myje się głowę odwarem czarciego żebra, który w następstwie tego staje się
brudny i ciągliwy.
95
Dzierdzioch — Anchusa arvense. K.
Gąska — Tricholoma equestre. K. (M. tak samo, jak i dla Cantharellus cibarius).
Gęsi pępek — Boletus granulatus. K. Ż.
Glubka. także gluba — Prunus domestica. Pospolicie. (M. tak samo
dla Prus Zach. i Poznańskiego).
Głowacz — Knautia arvense. Ż. (M. dla innych roślin: Cannabis sativa,
Centaurea jacea i Cirsium eriophorum). Odwar rośliny środkiem
przeciw czerwonce u świń.
Gnojak — Coprinus spec. Ż. (M.: Gnojnik dla C. fimetarius).
Grabina — Carpinus betulus. Pospolicie zamiast grab. (M.: Tak
samo).
Gronko — Herniaria glabra. Ż. Materjał na wianki.2)
Gulora — Lepiota procera. Ż., w innych okolicach sowa.
Guziczek — Ranunculus repens fl. plena. K. (M.: Guzik złoty; czy
Í1-. plena?)
Hodrych — Sinapis arvensis. Ż. Z niem. „Hederich“, Olej otrzymany
z nasion ma powodować obłęd.
Jabłecznik — Agrimonia eupatoria. K. Ż. (A. tak samo). Zapach
rośliny przypomina jabłko.
Jabłonka — Pirus malus. Pospolicie zamiast jabłoń. (M. tak samo,
także dla Asparagus).
Jaskółcze mleko — Ornitogalum umbellatum. K. Z niem. „Vogel
milch“.
Jaskółczy ślep — Viola tricolor. K. (M. z Kaszub: Jaskółcze oczko).
Jaśniak — Lycium halmifolium. Ż. Patrz „nygus“. (M.: Jaśnik
dla Ligustrum).
Jarząbek — Sorbus aucuparia. Pospolicie zamiast jarzębina. (M. tak
samo).
§ Jęczmień — Hordeum vulgare. Pospolicie. W razie tworzenia się
„jęczmienia“ (hordeolum) na oku, wziąć ziarnko jęczmienia
i wrzucić do studni, idąc wstecz. K.
§ Jemioła — Viscum album. By uspokoić fikającą krowę, wyciąć ją
3 razy
rózgą z jemioły. W dzień Św. Marka włożyć jemiołę
świniom w żer, by uchronić je przed chorobami.
Kacze pyszczki — Tropeolum majus. K. (Ż.: dla Anthirrhinum
majus ).
§ Kąkol — Agrostemma githago. Jest rośliną djabelską, pioruny przy
ciągającą. K.3)
Kamionka — Rubus saxatilis. K. Z. (Ł. i S.: Tak samo, M. dla innych
roślin).
§ Kamosa — Chenopodium album. Z kamosy i pokrzyw gotują na
Kujawach jarmuż.
2) W oktawę Bożego Ciała wije lud wiejski małe wianki z roślin, oddawna
do tego celu używanych, i to w liczbie nieparzystej i zabiera je do kościoła na
procesję. W domu służą one celom leczniczym. Szulczewski, Geweihte Pflanzen,
Zft. d. nat. Abt. Jhrg. IX, pag. 167.
3) Knoop, Die Himmels- und Naturerscheinungen in der Anschauung des
kujawischen Volkes. Hessische Blätter für Volkskunde. III, H. 2—3, pag. 124.
96
Kluczyki — Primiila officinalis. Pospolicie (L. tak samo; oraz pier
wiosnek) .
Knerych (także pięćkolon) — Spergula arvensis: O. Z niem. „Knö
terich?“
Kniat — Cnltha palustris. Ż. (W Poznaniu: kaczyniec). (M. tak samo
i dla różnych innych roślin).
Kobylec — Rumex lapathifolium. Pospolicie. (M. z Kujaw dla R.
crispus: kobylak).
Kocanka — Anthenaria dioica. K. (M. tak samo, i dla :nnych roślin).
Koci ogon -— Amaranthus caudatus. K. (M. Lisi ogon).
Kończywiec — Trifolium arvense. O. (M.: kończyzna).
Korbal — Cucurbita pepo. Ż. (L. K. tak samo).
Korcibka — Primus spinosa. O. (M. dla Primus padus).
Koszczka — Equisetum arvense. Pospolicie.
Kotki — Trifolium arvense. K. (M. tak samo).
Kozak — Boletus scaber. Pospolicie. (M. tak samo i dla innych ga
tunków) .
Kozia broda — Clavaria botrytis. Ż. K. (M. Kozia broda gałęzista).
Księże portki — Nigella arvensis. Kościan, Gniezno.
Krężołek —- Polygonům convolvulus. K.
Krzyżowe drzewo — Rhamnus cathartica. K. Z niem. „Kreuzdorn“.
Kijem z tego drzewa nawet djabła przepędzić można. K.4)
Krzyżowe ziele — Hypericum perforatum K. (Ż.: Świętojańskie
ziele). (M. Tak samo). W oborze przechowywana roślina chroni
bydło przed wpływem cioty.
§ Kurdybanek — Glechoma hederacea. Pospolicie. Środek przeciw
zatrzymaniu moczu u koni.
Kurka — Cantharellus cibarius. Pospolicie, także kogutek. (M. Tak
samo).
Kurzy ślep — Anagalis arvensis. K. (M. tak samo).
§ Lebioda — Atriplex hortense. Pospolicie. (M. tak samo, także i łoboda). Z liści gotuje się jarmuż.
§ Len — Linum usitatissimum. Wysiew odbywa się w wigilję Św.
Petroneli.
§ Lipa — Tilia spec. Chroni przed piorunem. Gałązki lipy, wzięte
z ołtarza ustawionego w dzień Bożego Ciała i wsadzone a) w za
gon kapusty, chronią przed pchełkami, b) w len, powodują wzrost
tak wysoki, jak ta gałązka, c) w żyto, chronią przed „płonnikiern“.5) Łykiem z lipy można djabła związać.
Lnica — Camelina sativa. Pospolicie. (M. tak samo; Ł., S.: Lnicznik).
Łobuzie — Acorus calamus K. (M. tak samo dla Prus Zachodnich).
4) Tym samym celom służy lipa i brzoza. Knoop, Der Teufel und die Linde.
Zft. d. Vereins f. Volkskunde in Berlin. XV, pag. 102.
r’) Pierwotnie demon zbożowy, obecnie oznacza człowieka „trzymającego
z djabłem“. Przed wschodem słońca kroczy on jedną nogą ludzką, a drugą psią
skośnie przez pole i wycina sierpem w zbożu wąską dróżkę, przez co zabiera
t. zw. plon, t. j. wszystkie kłosy zagonu stają się próżne. Knoop, Polnische Dämo
nen. Hessische Blätter f. Volkskunde, IV, I.
97
Wsadzone w strzechę w wigilję Św. Jana, chroni dom przed cio
tami i złemi duchami.6)
Lubieszczyk — Levisticum officinalis. K. (K. tak samo dla Kujaw).
Niegdyś często w ogródkach hodowana roślina. Jest środkiem,
powodującym „zadanie“, t. j. wzbudzenie miłości u mężczyzn.
§ Macierzanka — Thymus serpyłlum. Kadzenie macierzanką leczy
choroby kobiece. K.
Macierzanka pachnąca — Caluminthci acinos. K. Ż. Materjał na wianki.
Maczek — Papcwer rhoens. Ż. (M. tak samo, i dla P. argemone.)
Macoszka — Viola tricolor maxima. Pospolicie. Z niem. „Stief
mütterchen“. (M. tak samo z Prus Zachodnich).
Majeronka — Origanum majorana. Pospolicie, (M.: Majeran ogro
dowy, majeran, majeranek).
Malisa — Nepeta cataria. Pospolicie. (Nie zaś Melissa officinalis).
(Kószki i ule naciera się malisą, by otrzymały miły pszczołom
zapach).
Maruna — Tanacetum partenium) K. Ż. (M. tak samo). Odwar rośliny
używany w chorobach kobiecych.
Maślurka — Boletus luleus. K. Ż. (M.: Maślak, maślanka, maślarz,
maśluk).
Matki Boskiej łzy — Briza media. K. Pospolicie. Materjał na wianki.
Mietlonka — Sarolhamnus scoparius. O. Materjał na miotły.
§ Miętkiew — Mentha piperita. K. Ż. Herbata przeciw bólom
„brzucha“.
Mlecz —- Taraxacum officinale. K. Ż. (M. dla różnych roślin;
L.: Brodawnik, mlecz świński, mniszek; K. dla Kujaw: Wole
oczy).
Mleczaj — Sonchus arvensis. K. (M. tak samo.)
Modrak — Centaurea cyanus. W całej Wielkopolsce pospolicie. Her
bata w chorobach kobiecych.
Muchajer K„ muszora Ż. — Agaricus muscarinus. (M. tak samo z Rusi)
Grzyb gotowany w mleku jest środkiem przeciw muchom.
Murzonka, tak samo murzanka — Ustilago spec.
Myrta — Myrius communis. Pospolicie, Herbata przeciw różnym
chorobom niewieścim. Ż. Wydając wyhodowaną myrtę, wydaje
dziewczyna swe szczęście. Pospolicie. Gdy pada w myrtowy wia
nek (w czasie ślubu), będzie nieszczęśliwe małżeństwo. Pospolicie.
Niemka — Amanita vaginata, także Paxilus prunullus. Ż. (M. tak
samo).
Nygus — Lycium halmifoliam. K. (L.: Kozłowe ciernie, z niem.
„Bocksdorn“). Kolczastemi
gałązkami
wypędzano niegdyś
w Wielki Piątek (Boże rany) nygusa (t. j. lenistwo).7)
Olszówka — Paxilus involiitus. Ż. (M. dla Agaricus coeruleus i Schizophyllum).
6) W nocy Św. Jana uprawiają cioty i „złe duchy“ swe harce, szkodzą
ludziom i zabierają roślinom siłę leczniczą. Dlatego trzeba zbieranie roślin leczni
czych ukończyć przed tym właśnie dniem.
7 ) W Wielki Piątek z rana bije się dzieci rózgami na pamiątkę biczowania
Pana Jezusa. Są to t. zw. „Boże rany“.
Lud T. XXXI.
7
98
Olszyna — Ainus glutinosu. Pospolicie, zamiast olcha. Djabeł obił
swą babusię kijem z olchy, od czego otrzymało drzewo czerwone
zabarwienie. K.
Osina — Populus tremula. Pospolicie, zamiast osika. (M., S. tak
samo).
Pałka — Typha latifolia. Ż. Poznań. (M. tak samo dla Krakowskiego)
Pana Jezusa laska — Armeria vulgaris. Pospolicie. (L. z Poznańskiego:
Laska Chrystusowa.) Materjał na wianki; herbata przeciw krwo
tokom.
Pana Jezusa włosy — Eriophorum vaginatum. Ż. (S.: Wełniankui.
Pantufka — Solanum tuberosum. Tylko na Kujawach, gdzie indziej
perka. (Według K. na Kujawach i w Prusach Zachodnich).
Paznogietka — Calendula officinalis. K. (M. tak samo, L.: nogietka).
Peluszka — Pisum arvense. K. Ż. Przed wojną często siany gatunek.
(M. z Kaszub, dla Pisum spec.)
Piernatka — Phalaris arundinacea. Ż.8)
Pindyrynda — Datura stramonium. Pospolicie. (M. Tak samo). Nazwa
dla kobiet lekkich obyczajów. K.
§ Piołun — Artemisia absinthium. Pod żyto w stodole włożony piołun
chroni przed myszami.
Piwonja — Tanacetum balsamita. K. Ż. (M. tak samo).
Pocieczka — Boletus bovinus. Poznań.
Prawdziwy grzyb — Boletus edulis. Pospolicie. (M. tak samo.) Grzyby
nieznane nazywa lud grzybami psiemi.
' g Przestęp
Bryonia dioica. Pospolicie. Smażony korzeń leczy
ranę końskiego kopyta, powstałą z „zagwożdżenia“.
Przymiotowe ziele — Senecio vulgaris. Ż. (M. tak samo według Mar
cina z Urzędowa i innych). Smażona roślina leczy wrzody.
Pstra trawa — Phalaris arundinacea fol. pieta. Ż. K.
§ Rozchodnik — Sedum cicer Kadzenie rozchodnikiem jest środkiem
przeciw opuchnięciu, które się potem rozchodzi. K. Gdy
mleko u krowy się psuje, trzeba doić przez wianek z rozchodnika.
K. Materjał na wianki.
Rozpustne ziele — Verbena officinalis. K. Wzbudza miłość nierządną
u płci drugiej.
Siedmiolotka — Allium schoenoprassum. K. Co siódmy rok trzeba
roślinę przesadzić, w przeciwnym razie zginie.
Śliwka — Primus domestica. Pospolicie zamiast śliwa. (M. z Prus
Zachodnich; L. tak samo).
Ślazowa róża — Althaea rosea. K. Herbata przeciw kaszlowi.
Słomianka — Helichrysum arenarium. Ż. Poznań. (M.: Słomiany
kwiat).
Śmietannik — Comarum palustre (K.) lub Geum rivale Kórnik. (M.:
dla Agrimonia eupatoria, Parnassia palustris, Oenothera biennis.)
Liść włożony do kierenki (naczynie, w którem robi się masło),
powoduje szybkie tworzenie się masła.
Sinrodzina, także smrodzinka — Ribes nigrům. Ż. Poznań. (M. dla
Lonicera).
s) Piernat = pierzyna. Trawa ta daje miękkie i lekkie siano.
99
Sowa — Lepiota procerus. K. (M. tak samo, K.: psia bedłka i psi
kozak).
Sporysz, także sooryszek — Polygonům aviculare. K. (M. tak samo).
Srebrnik judaszów — Lunarin annua. Poznań.
Sroczka — Delphinium consolida. Poznań, Gniezno. (L.: Ostróżki
polne; M.: Sroczka).
Sucharka — Boletus subtomentosus. Poznań.
Swiętojanka — Ribes rubrum. Pospolicie, z niem. „Johannisbeere“.
(K., L. tak samo, M. także dla R. nigrům).
Świńska wesz — Cicuta virosa. Pospolicie. (M.: tylko Świnia wesz).
Szablak — Phaseolus vulgaris. Pospolicie. Rozróżnia się f. nanus czyli
bosy i /'. communis czyli tyczkowy.
Tańcujka — Marasmius oseades. Ż. (M.: Tanecznica). Miejscami
chętnie zbierany grzyb.
Targownik — Trifolium montanum K. (M. tak samo). I.iść wple
ciony krowie w ogon ułatwia targ. Materjał na wianki.
Taterak — Acorus calamus. Ż. (M. tak samo).
Torka — Prunus spinosa. Pospolicie tak dla owocu, jak i dla krzewu.
Owoc zmarznięty niegdyś zbierano i jedzono.
Turek — Tagetes patula K. (M. tak samo dla Małopolski).
§ Tysiącznik — Erythrea centaurea. Pospolicie. Żucie liści w czasie
upału gasi pragnienie.
Uleżałka — Pirus communis (drzewo dzikie). Pospolicie. Odwaru su
szonych owoców używano jako środka przeciw krwawej bie
gunce.
Wiewiórczyn — Lycopodium clavatum. K. Ż. (Ł.: widłak, L.: włó
częga, babi mór, S.: włóczęga). Obecność rośliny w domu przy
ciąga pioruny i zabija pisklęta w jajach.0) Roślina dała nazwę
miejscowości „Wiewiórczyn“, w powiecie żnińskim.
Wiczyna — Ononis spinosa. K. (M. tak samo).
Wika — Vicia scitiva. Pospolicie zamiast wyka. (M. tak samo).
Wole oko —- Nuphar alba. Ż. (K. z powiatów środkowych Wielko
polski tak samo, M.: tak samo dla Caltha palustris z Prus Za
chodnich i dla Anthémis spec.).
Wolski ślep — Anthemis arvensis. Kościan. (M.: Wołowe oko).
Żabia miętkiew — Mentha aquatica. K. (M. tak samo z Prus Za
chodnich) .
Żabiak — Herniaria glabra. K. (M.: Żabie gronko). Materjał na wianki.
Zajęczy czosnek — Allium vineale. K.
Zajęczy groch — Coronilla varia. K. (M. dla Sarothamnus scoparius
i Orobus tuberosus).
Zajęczy grzyb — Boletus ruf us. K. (M.t zajęczy grzybek dla B. snbtomentosus ).
Zajęcze ziele — Rumex acetosa. O.
Żegawka — Urtica urens. K. Z. (L.: Żagawka, S.: Pokrzywa żegawka).9
9) Szulczewski, Posener Pflanzensagen und Pflanzenaberglaiiben. Zff d. nat.
Abt. Jhrg. IV, pag. 17.
7*
100
Zielonka — Tricholoma equestris. Ż. Poznań. (M.: Bedłka zielonka).
Zielonka szara — Russula resinus. Poznań.
Zimownik — Aster novi belgii. K. (M.: Żywotnik).
Żółwie ziele — Anthyllis vulnerarin. K. Za dotknięciem tą rośliną
otwierają się kłódki i zaniki, z czego niegdyś mieli korzystać zło
dzieje. Lud opowiada sobie o gnieździć żółwia, otoczonego wszech
stronnie kołeczkami. Wyleciały one w powietrze za dotknięciem
ich tą właśnie rośliną, przyniesioną w pysku przez żółwia.10) 11
Żywokost — Symphytum officinale. Smażony korzeń leczy kości
złamane.
§ Żyto — Secale cereale. Pierwsze kwiecie wargami uchwycone
i połknięte chroni przed febrą (malarją). K.11) W Nowy Rok
gotowano w powiecie żnińskim kluski z kłosem żytnim wewnątrz.
Każdy członek rodziny zjadał taką kluskę, by się uchronić przed
chorobami.11) Na pasterkę zabierano dawniej wiązkę słomy żyt
niej. Słomą tą obwiązywano drzewka w ogrodzie, by je uchronić
przed zającami.
ZUSAMMENFASSUNG.
Beim Sammeln von Sagen, Aberglauben und Volksbräuchen in Kujawien und im Kreise Żnin hat Verfasser auch Material botanischen
Inhalts erhalten. Daraus entnommene Namen der Pflanzen, ihre Anwen
dung in der Volksmedizin und im Aberglauben, ergänzt durch Beiträge
aus anderen Teilen Grosspolens, sind im obigen Verzeichnis zusammen
gestellt worden.
JAN KUCHTA
MOTYW MATKI BOSKIEJ — UCIECZKI GRZESZNYCH
W PODANIACH LUDOWYCH O CZARNOKSIĘŻNIKU
TWARDOWSKIM
(LE THÈME DE LA SAINTE VIERGE, REFUGE DES PÉCHEURS DANS LES
LÉGENDES POPULAIRES CONCERNANT IE SORCIER TWARDOWSKI)
I. Wstęp. Wśród wielu obcych, wędrownych motywów, które za
pożyczone z różnych podań, i lokalnie odpowiednio przetworzone,
weszły w skład cyklu podaniowego o sławnym krakowskim czarno
księżniku XVI w. mistrzu Twardowskim, zwraca naszą uwagę osobli
wie jeden. Mam tu na myśli motyw Najświętszej Marji Panny, ratującej
porwanego przez djabła i unoszonego do piekieł czarnoksiężnika, hulaj
10) Klinger, Z motywów wędrownych pochodzenia klasycznego. Ser. II.
11) Knoop, Volkstümliches aus der Pflanzenwelt. Zft. d. nat. Abt. Jhrg. XI,
pag. 52 i 72.