36fa2ba821e948de6c760f9393613a6b.pdf
Media
Part of Scytyjski kurhan w Kaczanówce / Lud, 1931, t. 30
- extracted text
-
NOTATKI I MATERJAŁY ETNOLOGICZNE
Scytyjski kurhan w Kaczanówce
(Kourgan scythe á Kaczanówka)
W czasie mych badań nad kurhanami na terenie majątku
we wsi Kaczanówka pow. Skałat w lesie „malinik“ oprócz
trzech kurhanów ze szkieletami skurczonemi, pochodzącemi
z końca młodszej epoki kamiennej *), zbadałem jeszcze czwarty
kurhan, znajdujący się kcło leśniczówki.
Wysokość kurhanu wynosiła 12C cm. ponad powierzchnię
pola o średnicy około 22 m. Kurhan porosły był w części lasem
a częściowo wzięty był pod uprawę. Po zdjęciu warstwy ornej,
grubej około 20 cm., natrafiono w środkowej partji kurhanu na
przestrzeni 5 X 4-5 m. na kamienie różnej wielkości. Poniżej
warstwy ornej zalegał typowy czarnoziem, którego grubość
poza obwodem kurhanu wynosiła 70 cm. Po usunięciu czarnoziemu okazało się, że kamienie ułożone są w regularny stos pra
wie kwadratowy o wymiarach 5 m. ze wschodu na zachód,
4 5 m. z północy na południe a wysoki był na 1-5 m. Do budowy
tego stosu kamiennego użyto kamienia pochodzenia miejscowego
(wapień) różnej wielkości. Ściany zewnętrzne ułożone były
z brył kamiennych dochodzących do wielkości 150Xl00X80 cm.,
środek stosu wypełniono drobniejszemi kamieniami. W odległo
ści 2-5 m. od ściany stosu w stronę zachodnią natrafiono również
na ułożone kamienie na głębokości 80 cm. od powierzchni kur
hanu o wymiarach 1 m. kw. Wysokość tych kamieni wynosiła
60 cm. Poniżej kamieni była jeszcze warstwa typowego czarr.ob J, Bryk: Neolityczne kurhany ze szkieletami skurczonemi w Ka
czanówce, .w pow skałackim, woj. tarnopolskie. Księga pamiątkowa ku czci
ProX *)r Wł. Demetrykiewicza, str. 135—150 i tabl. XIV, XV.
188
ziemu grubości 30 cm., zalegająca na warstwie czarnoziemu zre
dukowanego, grubej około 20 cm. a poniżej był typowy loess.
Rozbierając mniejszy stos kamienny stwierdziliśmy, że
była to obstawa popielnicy, ułożona z drobnych kamieni. Sama
popielnica przykryta była płytą kamienną i ustawiona na war
stwie typowego czarnoziemu grubości około 30 cm., czyli na tym
samym poziomie, na którym ułożono duży stos kamienny.
W czasie poszukiwań w dużym stosie kamiennym znalazły
się ułamki czerpaka z charakterystycznem dla kultury scytyj
skiej uchem oraz bronzowy grocik do strzały. Nadto wśród ka
mieni znalazły się resztki węgla drzewnego i drobne kawałeczki
spalonych kości ludzkich. Znalezione resztki węgli drzewnych
oraz ułamki spalonych kości ludzkich wśród kamieni dużego
stosu pozwalają nam wnosić, że było to miejsce ciałopalenia. Po
dokonanym obrządku ciałopalenia pozostałe resztki spalonych
kości wraz z resztkami węgli drzewnych wsypano do popielnicy,
którą ustawiono niedaleko stosu ciałopalnego, obstawiając ją ka
mieniami. Po skończonem ciałopaleniu i zebraniu resztek kost
nych do popielnicy, usypano kopiec kurhanowy.
Popielnica (Ryc. 14, nr. 1) została wykonana w ręku z gliny
zawierającej dość dużą domieszkę zlani piasku, poczem we
wnątrz jak i zewnątrz powleczoną została warstwą żółtej płyn
nej gliny. Kształt popielnicy jest podwójnie stożkowaty z wyraź
nym załomem na największej wydętości brzuśca. Część górna jest
lekko wklęsła, dolna lekko wypukła. Dno jest wyraźnie zazna
czone płytką. Krawędź silnie na zewnątrz wywinięta. Wysokość
naczynia wynosi 40-5 cm., największa średnica brzuśca 39:5 cm.
średnica dna 15-2 cm., średnica krawędzi 25 cm. Jako ornament
przebiegają poziomo o 2-5 cm. poniżej krawędzi, trzy plastycznie
nalepione żeberka. Na największej wydętości brzuśca nalepione
są symetrycznie cztery guzki.
Drugie naczynie znalezione wśród kamieni w ułamkach po
rekonstrukcji okazało się czerpakiem. Czerpak ten wykonano
w ręku z gliny źle wymieszanej, zawierającej ziarna piasku
i słabo wypalonej, wobec czego jest on kruchy i łamliwy, koloru
bronzowego. Forma czerpaka wyrównana, esowata, o słabo za
znaczonym załomie między częścią dolną a kołnierzem. Część
dolna wypukła, dno' płaskie, kołnierz wysoki cylindryczny o kra
wędziach lekko na zewnątrz rozwartych. Ucho grübe taśmowe-
Ryc. 13. Schematyczny profil kurhanu scytyjskiego w Kaczanówce.
Fig. 13 Le schème du Kourgan scythe à Kaczanówka.
Objaśnienia — Explications
1 m poziomo — 1m. horizontalement
1 m. pionowo — 1m. verticalement
warstwa orna 20 cm. gruba
Couche arable de 20 cm. d’épaisseur
warstwa czarnoziemu 70 cm. gruba
Couche de terre noire de 70 cm. ďépaisseur
warstwa zredukowanego czarnoziemu 20 cm. gruba
Couche de terre noire humifère de 20 cm d'épaisseur
loess — Loess
a) kamienie stosu ciałopalnego
pierres du bûcher de crémation
b) popielnica z resztkami ciałopalenia obłożona kamieniami
urne funéraire avec les restes des cendres des morts
encadrée des pierres
c) rów otaczający kurhan
Fossé entourant le kourgane
190
wysoko wystające ponad krawędź, sięgające aż do podstawy k iinierza. Ucho u góry zakończone charakterystycznym guzkiem.
Oprócz wyżej opisanych naczyń, wśród kamieni stosu cia
łopalnego znalazł się bronzowy grocik do strzały długi 35 m/m
o okrągłej tulejce z otworem z boku, a ostrzu w przekroju po
przecznym trójgraniastem.
Znalezione zabytki znajdują anałogję w wyrobach kultury
scytyjskiej. Dla czerpaka ryc. 14, nr. 2. najbliższą analogją
z ziem naszych jest czerpak znaleziony w Krągłej, pow. HusiatynL). U obu czerpaków mamy ten sam kształt ucha a jedynie
w wysokością cli czerpaków znajdujemy różnice. Czerpak z Krą
głej jest niski,, szeroki a nasz wysmukły. Dla popielnicy ryc. 14,
nr. 1 znajdujemy anałogję w znaleziskach scytyjskich ze ste
pów nadczarnomorskich2). Kształtem swym obie te popielnice
są zupełnie identyczne. Różnią się one jedynie sposobem orna
mentyki. Typowym, przewodnim wyrobem scytyjskim jest gro
cik do strzały, Ryc. 14, nr. 3. Grociki te prawie stale znajdujemy
w zespołach wyrobów scytyjskich, na obszarze tej kultury na
stepach nadczarnomorskich, ale też znajdujemy je daleko poza
zwartym zasiągiem kultury scytyjskiej.
Resumując nasze rozważania możemy stwierdzić na pod
stawie znalezionych zabytków, że kurhan ten odnieść należy do
kultury scytyjskiej. Również ciałopalny obrządek grzebalny oraz
forma grobu kurhanowego wskazują, że z tą kulturą1 llmamy tu
do czynienia. W kulturze scytyjskiej obok obrządku grzebalnego
szkieletowego spotykamy również i ciałopalenie. W tym wy
padku zdołało się stwierdzić po raz pierwszy na ziemiach pol
skich w kurhanie scytyjskim stos kamienny służąc}' do ciało
palenia.
Jan Bryk.
1) Dr. M. Grochowski: Wykopaliska z Krągłej nad Zbruczem.
Lwów 1904 ; Słowo Polskie, Lwów 1902, Nr. 525 ; Przewodnik po Muz. im.
Dzieduszyckich, Lwów 1907, sir. 94; Wł. Hrebeniak: Ślidy skytskoji
kultury w Hałyczyni, Zap. Nauk. T-wa im. Szewczenki, T. 117-—118, ste
ll ■—14; B. Janusz: Zabytki przedhistoryczne Galicji Wschodniej, Lwów
1918, str. 59—60 ; M . E b e r t : Reallexikon der Vorgeschichte, T. XII, str.
230 i nast.
2) M. Ebert: Reallexikon der Vorgeschichte, T. XIII, str. 59„
tabl. 39 A, ryc. d.
19Î
RÉSUMÉ
Au cours des fouilles des tumulus faites dans le bois de Malinik
faisant partie de la propriété de Kaczanowka, (village de Kaczanowka,
district de Skalat) j’ai étudié entre autrfes un tumulus (kourgan) Scy
the. Le tertre avait 1,20 m. de hauteur au-dessus de la surface du ter
rain environnant. Son diamètre était de 22 mètres. Après l’enlèvement
de la couché de terre arable épaisse de 20 cm. et de celle de terre
Ryc. 14. Zabytki z kurhanu scytyjskiego w Kaczanówce.
Fig. 14. Pièces provenant du kourgan scythe à Kaczanówka.
Objaśnienia rysunków — Explication des figures
1. Popielnica dwustożkowa ozdobiona trzema poziomemi żeberkami poniżej
krawędzi i czterema symetrycznie nalepionemi guzkami na największej
wydętości brzuśca. V4 wielkości naturalnej.
Urne funéraire biconique ornée de trois cordons horizontaux en relief au-des
sous du bord et de quatre petites bosses collées sur la partie la plus bombée
du ventre.
2. Czerpak wysoki z charakterystycznem uchem wzniesionem ponad krawędź*
V2 wielkości naturalnej.
Cruche élancée à anse caractéristique qui s’élève au-dessus du bord.
3. Bronzowy grocik do strzały, wielkości naturalnej
Pointe de flèche en bronze de grandeur naturelle.
noire („czarnoziem“ podolien), dont l’épaisseur, en dehors' du tumu
lus est de 70 cm. — on trouva deux amas de pierres. L’un d’eux, situé
au milieu du tertre avait 5 mètres de longueur (direction est-ouest)
sur 4,50 m. de largeur (direction ńord-sud) et 1,50 m. d’épaisseur. Les
bords extérieurs de cet amas de pierres étaient formés de blocs
atteignant les dimensions de lôOXlOOXsO cm. ; le milieu en était
rempli de pierres de moindre dimension. Le deuxième amas, de beau
coup plus petit, se trouvait placé à 2,50 m. du bord ouest du premier.
192
Ces deux amas de pierres reposaient sur une couche de terre noire
de 30 cm. d’épaisseur. Immédiatement au-dessous se trouvait une
couche de terre noire humifère (transformée par la végétation) , de
20 cm d’épaisseur, sous laquelle venait une couche de loess typique.
En étudiant de près le plus petit amas de pierres, nous remar
quâmes que c.’ëtait une sorte de niche faite de cailloux dans la quelle
se trouvait une urne funéraire, Fig. 14, no. 1. L’urne elle-même était
recouverte d’une pierre plate et placée sur une couche de terre noire
typique.
Les recherches dans le premier amas de pierres (le plus grand),
donnèrent des morceaux de céramique, qui permirent de reconstruire
une cruche dont l’anse est caractéristique pour la culture scythe
(Fig. 14, no. 2), ainsi qu’une pointe de flèche en bronze (Fig. 14 no. 3).
En outre, parmi les pierres, on trouva des débris de charbons de bois,
ainsi que des restes d’os humains calciné^, i
Les pièces décrites ci - dessus sont entièrement analogues aux
fouilles appartenant à la culture scythe1). Les restes de charbons
ainsi que les débris d’os humains calcinés trouvés parmi les pierres
du plus grand des deux amas nous permettent de conclure (pie nous
nous trouvons en présence d’un lieu de crémation.
La cérémonie crématoire terminée, on mettait les cendres dans
l’urne funéraire, que l’on plaçât non loin de l’amas de pierres sur
lequel avait été élevé le bûcher, et on 1 entourait de cailloux.
Une fois le corps brûlé, et les cendres recueillies dans l’urne,
on recouvrait le tout d’un tertre (tumulus-kourgan).
Drobne notatki z Podhala.
1. Matka Boska na góralszczyźnie pod Tatrami.
Odczyt prof. Fischera (I.V 1931) przez radjo o wierzeniach
i legendach ludowych w związku z kultem M. B. przypomniał
mi notatki o dawnych góralskich nazwaniach świąt M. B.
Podane tu nazwy' notowałem w latach 1911—1913 z ust
starych górali w Kościeliskach, Zakopanem i na Olczy ; jedną
z nich także w Nowym Targu.
Na dzień 2 lutego przypada pod Tatrami M. B. „niedźwie-*)
*) Dr. M. Grochowski: Wykopaliska z Krągłej nad Zbruczem.
Lwów 1904 ; Słowo Polskie, Lwów 1902, Nr. 525 ; Przewodnik po Muz. im.
Dzieduszyckich, Lwów 1907, str. 94; W ł. Hrebeniak: Ślidy skytskoji
kultury w Hałyczyni, Zap. Nauk. T-wa im. Szewczenki, T. 117—118, str.
11—14; B. Janusz: Zabytki przedhistoryczne Galicji Wschodniej, Lwów
1918, str. 59—60 ; M . E b e r t : Reallexikon der Vorgeschichte, T. XII, str.
230 i nast.