c82795facbc141425145a8865d886d9b.pdf
Media
Part of Chata wiejska w okolicach Tarnobrzegu / Lud, 1930, t. 29
- extracted text
-
STANISŁAW BĄK.
CHATA WIEJSKA W OKOLICY TARNOBRZEGU.
I1)-
1. Obszar, zajęty przez t. zw. „Lasowiaków“. 2. Charakter okolicy dawniej
i dziś. 3. Zabudowanie wsi. 4. Nazwa wsi i jej wiek.
1. Kąt między Wisłą i Sanem, prawie na całej przestrzeni
od Tarnobrzegu do Rozwadowa — jak to widać na załączonej
mapce — zajmuje dość zwarta*2) grupa ludności, t. zw. „Lasowiacy“. Należą tu wsie: Grębów (wraz z przysiółkami), Jamnica,
Żupawa, Stale, Jeziorko3). Mieszkańcy tamtejsi do tej nazwy
niebardzo się przyznają. I tak ludność Grębowa nazywa siebie
Grębowiakami, Grębowianami (Grěbowiáki, Grébowionie)4), mie
szkańcy Jamnicy: Jamniczanami (Jemiconie)5) itd., zależnie od
*) Szkic ten powstał przy opracowywaniu gwary wsi Grębowa (w po
wiecie tarnobrzeskim). Zaznaczam, że wiadomości o budowie chaty lasowskiej
podaję tylko na podstawie własnych obserwacyj, bez uwzględnienia literatury
naukowej.
2) Za względną jednolitością tej grupy etnicznej przemawia język mie
szkańców oraz ich kultura duchowa i materjalna, a więc : zwyczaje, obyczaje,
strój, sposób życia, budownictwo itd.
3) Gwarę Stalów, Jeziorka i Zupawy opracował Szymon Matusiak
(„Gwara lasowska w okolicy Tarnobrzega“ — Rozprawy Wydziału Filolo
gicznego Akademji Umiejętności, tom VIII — Kraków 1880 oraz „Über die
Waldbewohner der Sandomierer Wüste“ — Archiv für slavische Philologie,
tomVI — Berlin 1880, gdzie autor podał szereg tekstów gwarowych, poprze
dzonych krótkim wstępem'.
4) Obok nazw w brzmieniu ogólno-polskiem podaję także ich faktyczną
formę w wymowie miejscowej, starając się (z powodu trudności drukarskich)
dostosować transkrypcję literacką do właściwości fonetycznych gwary.
5) Grębowiacy nazywają ich zwyczajnie: Jémicôki; wyraz ten (w prze
ciwieństwie do nazwy Jemiconie) ma tam nieco pogardliwe znaczenie.
Lud. T. XXIX.
1
2
1. Plan rozmieszczenia
budynków gospodarskich.
I plac, na którym mieści się:
podwórze, „gumno“, tj. wolny
plac przed stodołą i jakiś
ogródek owocowy lub wa
rzywny.
1 1 M--
i
&1
ł
1 ' 1
1
lJ
li i1
1
/O
i1
ol
z
a
r
I
L!
řííuofnje
1) chata (o izba, b sień, c ko
mórka) ; 2) stajnie (dprzedział
dla koni, e dla krów, / dla
świń) ; 3) komory ; 4) stodoła
(g zapola, h „bojowisko“,
i „przypusta“) ; 5) piwnica ;
i gnojownia przed stajniami ;
k wysiadka koło chałupy.
3
1
1
1
1
!
1
.a
)
G)
l
,
nazwy nietylko miejscowości,
ale nawet przysiółka, w któ
rym osiedli. Natomiast Lasowiakami nazywają tych, któ
rzy zajmują wsie, bardziej wy
sunięte na południe, a więc
Krawce, Przyszów, Maziarnię
itd. ').
2. Nazwa „Lasowiacy“ po
chodzi od lasów, które ta lud
ność zamieszkuje. Niegdyś cią
gnęły się one bardzo szeroko,
stanowiąc mniejwięcej środek
dawnej puszczy Sandomier-
1
l
1
i
_______________________
J
"t‘ Ł
2. Plan pieca w dymnej chacie.
(1 izba, a piec właściwy, b babka, c sto
jak do świecenia, d okno, e drzwi,
/ wysiadka obok chaty, 2 sień)
3. Widok pieca w kurnej chacie.
(a babka, b mur pieca, c otwór pieca, t. zw. celuście, d stojak do oświetlania,
e komin, / ściany chaty).
') T. zw. Posaniacy i ich sąsiedzi Borowiacy, (którzy powinni się ra
czej nazywać Podlesiakami) dają przezwisko „Lasowiacy“ mieszkańcom wsi,
położonych wśród lasów, zalegających przestrzeń na zachód od linji kolejowej
Rozwadów—Rudnik.
1*
skiej1). Do teraźniejszych pokoleń
doszła o tem tylko dość niejasna
tradycja ; jedynie najstarsi ludzie we
wsi pamiętają częściowo te czasy,
RyS. 5
4. Krzyziák, widziany z góry.
(o mata słomiana przed oblepie
niem gliną, b drewniane podpórki,
zbite na krzyż, znajdujące sią
od spodu, a wiąc na rysunku
niewidoczne).
5. Krzyziák, widziany od spodu.
(a plecionka ze słomy, b drew
niane podpórki czyli spągi krzyziůko).
gdy dokoła rozlewały się wprost
nieprzebyte bagna i bory2), w któ
rych gnieździły się stadami wilki, nie
pokojąc zimą mieszkańców. Obec
nie jednak stare lasy wycięto prawie
6. Stojak.
(a stojak ^właściwy z trzonem do
świecenia c, por. rys. 4 i 5 ; b część
dolna komina z kłody olszowej).
7. Ślad dawnego otworu w powale, przez
który wychodził komin od šwiécůka.
(a belki, b deski powały, c otwór, zatkany
kawałkiem deski, d ściana).
*j) Południowa jej granica przecinała dzisiejszy powiat mielecki, łańcucki i przeworski.
trzech stron lasami; jedynie od Grę2) Jamnica dotąd otoczona jest
bowa jest do niej „wolny“ dostęp.
5
zupełnie, (najwięcej wyniszczono ich w czasie wojny). Wprawdzie
dotąd jeszcze ciągną się dokoła ciemne smugi borów, lecz są
to już tylko szczątki; przeważają wśród nich młode kultury.
8. Przyciesie.
(o przycieś podłużna, b poprzecz a, c, c pęki, d słup odrzwi
z wyżłobieniem g, e wycięcie węgłowe, / węgieł „w zamek ).
Okolica Grębowa jest równiną; gdzie niegdzie tylko widać
niewielkie pagórki, wznoszące się na kilka lub co najwyżej kilka
naście metrów ponad ogólny poziom. Po dawnych topieliskach
pozostało wszędzie pełno mokradeł, które dopiero trzeba osu
szyć, by je dostatecznie wyzyskać
dla celów gospodarczych.
3. Zwarty obszar Grębowa
stanowią : od wschodu Piasek,
od północy Kąt, od południo
wego zachodu Szlachecka wraz
z Grzębą i Jaźwiniem. Te części
tworzą jakby ulice, wybiega-
r-j* 3
9. Pek cementowy.
10. Słup w tylnej przyciesi.
(a przycieś podłużna, b słup.
c jego wyżłobienie).
6
jące na dość obszerny plac,
który od biedy możnaby na
zwać rynkiem. Reszta — są
to grupy domów, dość niere
gularnie rozrzuconych (Wiry,
Grądek, Niwa, Łaziska) lub
przysiółki, oddalone nieraz od
właściwego Grębowa o kilka ki
lometrów (Zapolednik, Miętne,
Wydrza, Klonów, Sokół, No
winy, Olendry, Zabrnie Dolne
i Górne) 1).
4. W czasach, gdy w tych
stronach poczęło się tworzyć
osadnictwo, wybierano wśród
bagien miejsca wyższe i such
sze, bo tam tylko można było
zakładać gospodarstwa rolne.
Te ostrowy zwano pospolicie
grębami lub grądami. Pierwia
stek grąb *2) tkwi w nazwie Grę
TVÍ.
bów
3).4 Istotnie cała wieś zbu
11. Tylna ściana przy słupie,
dowana jest na lekkiem wznie
widziana z zewnątrz.
(a przycieś podłużna, b słup, c pěk,
sieniu, tj. na grębie lub grą
d belki ściany, e węgły, / wycięcie
dzie l). — Grębów jest osadą
węgłowe).
dość starą; wspomina o niej
jej
Długosz5). Oczywiście nie wszystkie części mają jednakowy wiek;
są starsze i młodsze, są i całkiem nowe, które dopiero się zabudoV.
) Por. mapę pod II.
2) Oboczna forma tego pierwiastka znajduje się w wyrazie gruby.
3) Powstanie tej nazwy przedstawiłem obszerniej w pracy p. t „Gwara
„Iasowska“ Grębowa i okolicy“. Praca ta znajduje się dotąd w rękopisie.
Krótkie jej streszczenie ukazało się w „Sprawozdaniach Lwowskiego Towa
rzystwa Naukowego“ (z ostatniego kwartału 1925) oraz w „Sprawozdaniach
Akademji Umiejętności“ (za luty 1928).
4) Grądów jest w okolicy dość dużo i każdy ma inną nazwę: Wielki
Grąd (Wielgi gród), Dulów Grąd (Duluw gród). Jaworów Grąd (Jaworuw
grąd). Kaczy Grądek (Kacy grodek), Lipowe Grądy (Lipowe grody) itd. Nawet
część wsi nosi nazwę: Grądek.
5) „Liber beneficiorum Dioecesis Cracoviensis nunc primům e codice
autographo editus“ — Cracoviae 1863, tom I, str. 353.
7
wują (Jaźwinie). Zdaje się, że bardziej
zwarta osada powstała najwcześniej na
Piasku. Przemawia za tern przypuszcze
niem fakt, że jest to część wsi, wznosząca
fcji. u.
się wyraźnie ponad otaczający poziom
12. Sumiec.
i dlatego najsuchsza, co dla kolonistów
(a
ząb,
który
wchodzi w wy
ówczesnych miało wielkie znaczenie.
żłobienie odrzwi lub słupa —
Tu też najwięcej zachowało się starych
por. rys. 10 c).
chat i w najlepszym stanie. Pozatem
pojedyncze domy można było z czasem budować tu i ówdzie,
gdzie warunki okazały się dogodniejsze.
II.
5. Rozmieszczenie domów i budynków gospodarskich w różnych częściach
wsi. 6. Kurna chata, urządzenie pieca. 6 a. Sposób oświetlenia dymnej chaty.
7. Ogólny wygląd chaty na zewnątrz. 8. Rozkład domu. 9. Przyciesie, pęki,
podwaliny. 10. Wiązanie odrzwi. 11. Rodzaje węgłów. 12. Rola têbla, szpary
między belkami. 13. Budowa okna. 14. Ocáp. 15. Belki, ich ozdoby i węgły.
16. Płatwie. 17. Krokwie, ich łączenie, bunt. 18. Dach pod słomę i pod da
chówkę. 19. Zótółki. 20 Facjaty. 21. Łaty. 22. Zůkosniki i glowáce. 22 a Ich za
stosowanie. 22 b. Sposób łączenia i przymocowywania snopków. 23. Kalenica.
5. Naogół chaty buduje się wzdłuż głównych dróg1). Jednak
mimo tej tendencji jest wiele domów, rozrzuconych dość bez
ładnie. Tak jest zwłaszcza w przysiółkach (na Zabrniu Górnem,
w Sokole, Klonowie, Wydrzej
na Zapoledniku) oraz w Grądku i na Wirach. Tylko w zwar
tym obszarze Grębowa2) prze
waża sposób budowania chat
długą linją wzdłuż drogi lub
przy pastwisku (w części Pia
% f3
sku zwanej Zaosiem 3), na Grzę13. Sumiec — okrąglak.
bie,
w Kącie, na t. zw. „Gli
(o ząb, b wycięcie węgłowe).
nikach“, w Zabrniu Dolnem)4).
*) Por ustęp 3.
2) Tj. na Piasku, w Szlacheckiej, Jażwiniu, Kącie, a częściowo też
w Miętnem i w Wydrzej.
3) Mian. 1. poj. brzmi w miejscowej gwarze: Záuoéié.
4) Por. mapę pod II. Naturalnie tam, gdzie powstają nowe chaty, wy
tycza się odrazu drogę.
8
Na uwagę zasługuje fakt,
że największą regular
ność w rozkładzie bu
dynków spotyka się na
Piasku (por. rys. 1). Idąc
od wschodu na zachód,
14. Sumiec okrągły, spotykany dziś n.p. wstodole. widać po prawej stronie
drogi : dom mieszkalny
(a ząb, b wycięcie węgłowe).
(1), tyłem zwrócony do
wschodu, naprzeciw niego stajnie (2) *), w której konie mają
swą przegrodę od drogi (d), bydło w środku (e), a świnie od
strony gumna (f). Wzdłuż stajni, a na
przeciw chaty ciągnie się gnojownia (j).
Stodoła (4) stoi frontem do drogi*2).
Wyjątkowo tylko można spotkać dom,
zwrócony wejściem do drogi lub tylną
ścianą do zachodu.
.
.
Rjî ij.
Po lewej stronie drogi porządek
ten, mimo dążności konserwatywnych,
15. Odrzwi.
.
, . .
, ,,
(a słupy, b poprzeczka, c téhle).
jest częściej zakłócony, a co za tern
idzie, odstępstw i nieregularności jest tam daleko więcej.
6. Do lat sześćdzie
siątych i siedmdziesiątych istniały w Grę
bowie (jak zresztą
i w całej okolicy) tylko
kurne chaty3). Róż
nica polegała głównie
na tern, że piec w tych
chatach był nieco ina
rys. ré
czej budowany, niż
16. Łączenie odrzwi.
dzisiaj.
Zajmował on
(a słup z wyżłobieniem [1] i dziurą na tébel [2] ;
kąt
izby
od drzwi ku
b poprzeczka z zębem [3]).
*) W wypadkach, gdy plac jest wąski, stajnie znajdują się nieco z boku,
w głębi podwórza.
2) Bardzo często widać gdzieś z boku komory (3) oraz piwnicę (5).
3) Budowano je zwykle z okrąglaków, (co można oglądać w domach,
które później przerobiono z kurnych) ; mieszkańcy nazywali je : cůrné chalupy.
Dotąd żyją ludzie, którzy te czasy dobrze pamiętają.
9
tylnej ścianie — w tem samem miejscu, co i obecnieJ). Podstawa tego pieca, widziana z góry, miała kształt, jak na
rys. 2. Wzdłuż całej przedniej
ściany biegło dość niskie podmu
rowanie*2), które nazywano babką
{babka — por. rys. 2 b i 3 a).
Od tej babki szedł w górę pro
stopadle mur, właściwy piec3)
(rys. 2 a i 3 6). Rolę dzisiej
szego komina do gotowania (rys.
120 16 i 121 16) spełniała babka.
W niewielkiej odległości od ścia
17. Drugi rodzaj odrzwi.
ny znajdował się na równym
(a słupy, b poprzeczka, c téhle).
poziomie z babkom piec chle
;ień, a strawę warzono przy
bowy (rys. 3 c). W piecu palił się
płomieniu, który wydo
bywał się z pieca jedy
nym otworem (c), zwa
nym pospolicie — jak
dziś — czeluściami (celuście). Ponieważ komina,
przez który dym mógłby
się wydobywać na ze
wnątrz chaty, nie było,
więc dym „wywalał“ bez
pośrednio na izbę, wy
pełniał ją zupełnie i ucho
dził wszelkiemi szparami
oraz
drzwiami, które la
Ty/. /i.
tem
i
zimą musiały być
18. Drugi sposób łączenia odrzwi.
otwarte4).
Chata wyglą
(c słup z wycięciem [1] i dziurą na tébel [!
dała wtedy, jak smolarb poprzeczka z zębem [3] i dziurą [2]l.
') Mniej więcej na przestrzeni kilku metrów kwadratowych
J) Miało ono około pół metra (lub więcej) wysokości. Mogło tu spać
obok siebie dwoje ludzi.
3) Sięgał on zwykle po ramiona lub na wysokość dorosłego człowieka.
i) Mimo tego w chatach tych było bardzo ciepło. O opał było łatwo,
palono więc dużo, a gdy się tak ogromny piec rozgrzał, mógł izbę ogrzewać
bardzo długo.
10
nia. W izbie wszystko było czarne1):
ściany, sprzęty, a i ludzie niewiele róż
nili się od cyganów, czy smolarzy. —
Nad oknem, wzdłuż poprzecznej ściany,
były dwa drążki, umocowane w obu ścia
nach podłużnych. Była to t. zw. polednia
(polédniá). Suszono na tych drągach drwa
na opał, len, konopie, zioła różne itd.
6 a. Oryginalny był też sposób oświe
tlania kurnych chałup. Z boku babki
znajdował się t. zw. stojak {stoják, rys. 2 c
i 6 a). Był to słupek średniej grubości,
19. Odrzwi w starych cha
na
którym umocowane były dwa drążki
tach, prowadzące do sieni,
(dwie
spągi), zbite na krzyż, czyli t. zw.
(a słup dłuższy z wyżłobie
krzyzidki
(por. rys. Ab i 5 b). Na nich
niem e, b poprzeczka, c téspoczywała okrągła mata, upleciona ze
bel, d słup krótszy).
słomy (rys. Aa, 5 a), którą wylepiano
grubo gliną (rys. 6 c)*2).i Na takim zaimprowizowanym, kominku
paliło się wieczorami smolne łuczywo (scépy). Ponad nim, (w pew
nej odległości), był umocowany wydrążony pień olszowy (rys.
3 e i 6 b), który jednym końcem wychodził przez specjalny otwór
w powale3) na „górę“, tj. na strych, a często aż na dach.
Był to więc rodzaj nowoczesnego komina i tędy uchodził kopeć
z palącego się łuczywa. Aby tym kominem nie leciało zimno,
zatykano jego otwór spróchniałą kłodą, którą również nazywano
babkom (mian. babka). Była to kępa olszowa z korzeniami, zie
mią i próchnicą, trochę obrównana i przykrojona na miarę
„komina“, osadzona na drążku. Kłodę tę wpychano do środka
*) Wapnem takiej chaty nie bielono nigdy. Jedynie parę razy do roku
(zwykle na największe święta) rozrabiano białą glinę w cebrzyku i tym roz
tworem mazano piec i ściany. Wtedy chata przybierała „odświętny“ — szary
kolor.
2) Czasem šwiécák urządzono nieco inaczej. Brano gruby pień olszowy
i górną jego podstawę oblepiano gliną (rys. 3 d). Było to daleko prostsze
i trwalsze
J) Otwór ten, (zatkany dziś okrągłym kawałkiem deski — por rys. 7 c)
można jeszcze gdzie niegdzie widzieć w tych mianowicie chatach, które daw
niej były kurnemi i w których przebudowano tylko piec.
11
'„komina“, a drążek opierano na stojáku, który przypomina tro
chę późniejszy šwiécák1).
Chaty te znikły już od kilkudziesięciu lat. Zniszczyły je
pożary12) i coraz bardziej szerząca się kultura3).
7. Dzisiejsza chata stoi
w odległości 2 — 4 metrów
od drogi4), w większości
wypadków zwrócona tylną
ścianą do wschodu — praw
dopodobnie celem zasłonię
cia wejścia od mroźnych
wiatrów wschodnich (por.
rys. 1 a i 1181). Okno jedno
wychodzi na drogę, drugie
zaś na podwórze5), które
ryj Ł O
20. Łączenie przyciesi zapomocą węgła
tu nosi nazwę ob _ ry 6). —
„w zamek“.
Co do zewnętrznego wy
(o przycieś podłużna, b poprzeczna, c pék,
glądu, to chaty nie przed
d skośne wycięcie węgłowe, e węgieł
stawiają naogół nic osobli
w zomek).
wego. Drzewo w nich jest
szare, sczerniałe. Tu i ówdzie widać chaty bielone na zewnątrz,
przytem bieli się tylko ścianę izby (czasem i sieni) od podwórza
i od cVogi, rzadziej tylną ścianę, a już wprost wyjątkowo cały
1) Opis niniejszy i rysunki podaję na podstawie informacyj, udzielo
nych mi przez ludzi, którzy wychowali się jeszcze w kurnych chatach i do
brze je pamiętają
2) Ostatni większy pożar, w którym spłonęła większa część Piasku,
wybuchł w sześćdziesiątych latach ubiegłego wieku.
3) Cárné chałupy, (o ile nie uległy zniszczeniu), przerabiano na „białe“
(białe). Takich zmodernizowanych chat utrzymało się zaledwie kilkanaście.
Jeszcze dziś można w nich widzieć czarne krokwie i łaty. Drzewo w ścia
nach przesiąkło żywicą i nabrało koloru ciemno-bronzowego ; wyprażone
dymem i gorącem, stwardniało przez to niezwykle i stało się odporném na
nieprzyjazne wpływy zewnętrzne. Po pożarze spotyka się często smolne sęki,
których ogień strawić nie zdołał. Takie domy mogą trwać jeszcze długie lata.
4) W ostatnich paru latach przeprowadzono przez wieś szosę, wskutek
czego dawna droga uległa znacznemu zwężeniu. Przed domami ciągną się
nieproporcjonalnie długie ogródki.
5) Zarówno w chatach po jednej, jak i po drugiej stronie drogi.
6) Obora (uobora < oh - mora, a więc to, co jest ob - warte, zawarte,
zamknięte, zagrodzone. — W Maziami n. p. oborą nazywają stajnię bydlęcą.
12
dom. Przed chatą wzdłuż jej frontowej ściany, ciągnie się zwykle
wysiadka (wysiadka rys. 1 k, 1f i 118 o)1). Jest to coś w ro
dzaju przyzby. Na linji okapu po
łożona jest długa żerdź, (okrągła
21. Wycięcie „w zamek“ dolnej
(podłużnej) przyciesi.
22. Odpowiednie wycięcie górnej
(poprzecznej) przyciesi.
lub ociosana). Na jednym i drugim końcu (często też w środku)
są wbite w ziemię pale, by żerdź
leżała nieruchomo na miejscu.
Między żerdź a ścianę chaty sy
pie się ziemię, często (dla ozdoby)
żółtawo-biały piasek.
8. Rozkład domu jest nastę
pujący *2) : Z podwórza wchodzi
się do sieni (b). Na prawo 3) jest
wejście do izby (a), na lewo
znajduje się bardzo często ko
mórka (c)4),5 w której przechowuje
się drobniejsze przedmioty, czę
ściej potrzebne lub też zbyteczne
rupiecie s).
23. Węgły lekko ukośne.
9. Przy budowie chaty (jak
(a przycieś podłużna, b poprzeczna,
c pele, d belki ściany).
wogóle każdego innego bu
*1 Niekiedy taka wysiůdka znajduje się także wzdłuż poprzecznej ściany
od drogi.
2) Por. rys 1.
3) Po lewej stronie drogi, albo jeśli dom jest przodem odwrócony do
wschodu, wejście do izby znajduje się po lewej ręce.
) Komorki tej w nowszych chatach zwyczajnie niema. Często w jej
miejsce jest t. zw. „mała izba“.
5) Na zboże itp. jest bardzo często osobny budynek, coś w rodzaju
śpichlerza, złożony zwykle z dwóch przedziałów (por. rys. 1 pod 3).
13
dynku) zaciąga się najpierw przyciesie (mian. przycieś, dop.
przyciesi). Jest ich kilka. Najpierw idą dwie podłużne (rys. 8 a,
10 a, lia, 20 a, 21, 23 a, 24 a, 26 a, 31 a i 33 a), potem kilka
(najmniej trzy) poprzecznych — zależnie od ilości przegród
(rys. 86, 206, 236, 246, 266, 316, 336 i 1176). Są one grub
sze, niż inne belki ; w starych chatach dochodzą do 25 i więcej
centymetrów.
Przyciesie wspierają się
na pękach (mian. pek, dop.
péka, 1. mn. pęki). Są to dę
bowe pniaki1) (ryc. 8 c, c,
lic, 20c, 23c i 33c), nieociosane z kory, długie na
jakieś 50—80 cm, zależnie
zresztą od potrzeby. Pęki
te wkopuje się już po wy
budowaniu domu (czy wogóle budynku) pod węgły, a
często dla silniejszego opar
24. Węgły „w rybi ogon“.
cia przyciesi także w środ (o przycieś podłużna, b poprzeczna, c belki
ku między jednym węgłem,
ściany, d tébel na końcu węgła).
a drugim (rys 8 c’)*2). Po
między pęki kładzie się później kawały gorszego drzewa czyli
t. zw. podwaliny3).
10. W przyciesi frontowej tkwią odrzwia (uodrzwi), pro
wadzące do sieni (rys. 8 d, 15 a, 6, 17 a, 6, 19 a, 6, 50 a, 52 a,
99a, 100a, 102a, 103a, 104a, 109a, 110a i lila), w po
przecznych zaś wewnętrznych te, które stanowią wejście do
ł) Kamieni za podpory do przyciesi naogół się nie używa ; czasem tylko
można widzieć kamień pod węgłem stodoły. — Przyczyną tego jest brak
w okolicy głazów narzutowych. Wprawdzie w każdym prawie domu jest parę
(jeśli nie kilka) dużych kamieni, tych jednak używa się do przykładania ka
pusty, zakiszonej w beczkach na zimę.
2) Po wykończeniu domu pąków tych zwykle nie widać, gdyż ciężar
budynku wgniata je w ziemią, przytem przysypuje się ziemią szparą pod
przyciesią, a więc podwaliny i pęki.
3) Nowsze domy mają coraz częściej podmurówkę z cegły pod izbą
i sienią. Pod komorą są tylko murowane péki. Często też daje się pęki z ce
mentu (rys. 9). Naogół podmurówkę dają rzadko, gdyż od cegieł ciągnie
w zimie wilgoć.
14
izby (rys. 98 a, 105 a, 106 a, 107 a i 117 a) i komórki. Odrzwi
są z jednego boku wyżłobione (por. rys. 8 g, 19 e, 110 e, 1116
oraz 10 c). Podobnie w tylnej przyciesi, nawprost sieni, osadzony
jest słup, wyżłobiony z dwu stron!) (rys. 10 6 i 116) w tym
celu, by nie trzeba było da
wać zbyt długiego drzewa,
o które obecnie coraz trud
niej. Odrzwia wiązane są u gó
ry dwojako (por. rys. 15,98 a,
99 a, 100 a, 102 a, 117 a i 16
oraz 17, 1912), 50 a, 52 a i 18).
ryt ZS
25. Węgieł, utworzony przez belki poprzecznej ściany wewnętrznej,
(a belka podłużna, b belka poprzeczna, c wycięcia węgłowe, d ząb,
wchodzący w słup odrzwi).
Zdarza się, że przy odrzwiach, prowadzących do sieni, jest wią
zanie jak na >-ys. 10, itd., przy wejściu zaś do izby występuje
typ odmienny (rys 17... itd). Ten drugi sposób nawet obecnie
przeważa.
11. Węgły przyciesi w starszych i nowszych chatach są
czasem wycięte w t. zw. zamek (zomek)3), por. rys. 8/, 20 d,
1) W wyżłobienia te wchodzi drzewo, zacięte w ząb (rys. 12 o, 25 d,
34 c 2, 53 c . Taki krótki „belek“ z zębem na jednym końcu nazywa się sumiec lub sumcůk. Istnieje także forma (może zepsuta) siulec. Jeśli chata jest
z drzewa okrągłego, ząb ma taki sam kształt (rys. 13 u). W innych budyn
kach (n. p. w stodole lub stajniach) zacięcie jest prostsze (rys. 14 a). Nie jest
wykluczone, że tak było niegdyś przy chatach.
2) Wiązanie odrzwi, przedstawione na rysunku 19 spotyka się czasem
w starych chatach przy wejściu do sieni. Słup po lewej stronie jest o łokieć
lub więcej wyższy, co właśnie uwydatnia rysunek.
3) Wycięcie węgła w zamek wymaga nieco więcej roboty. Z tego też
zapewne powodu węgły takie spotyka się coraz rzadziej.
15
21 i 22). Zwykle jednak
przyciesie mają węgieł taki,
jak inne belki (por. rys. 23,
31 i 33) *).
Drzewo, które kładzie
się po założeniu przyciesi,
jest cieńsze. Po przeważnej
części zacina się je w lekko
ukośne węgły (rys. 23), które
zwykle wystają poza obręb
ściany tylko na jakieś 5 cen
ri* i c.
tymetrów*2) tak, że wydają
26. Węgły przy chacie z okrąglaków.
się prawie płaskie. Jeślibyś
(a przycieś podłużna, b poprzeczna,
my te węgły przedłużyli,
c belki ściany, d wycięcie węgłowe).
przybrałyby postać, po
dobną do rybiego ogona. Istotnie w niektórych starych chatach
forma ta występuje bardzo wyraźnie (por. rys. 24)3). Przy
-
27. Łączenie okrąglaków przy pomocy
węgła.
28. Wycięcia w poszczególnych
belkach.
a belka spodnia, b górna, c wycięcie
węgłowe).
(a belka spodnia, b górna,
c wycięcia węgłowe).
odrzwiach i przy słupie kształt i sposób zacinania węgłów jest
nieco odmienny (rys. 8e, Ile,/, 25 c, 50 e,g, 51 d, 52 / h, 53 d).
) Czasem w przyciesi są węgły „na obłap“, u dalszych belek „w rybi
ogon“ (rys. 24)
J) Mogą być też nieco dłuższe.
3) W węgieł taki wbiiano często kołek czyli tébel (por. rys. 24 d, nadto
ust. 12). Było to prawdopodobnie w tym celu, by drzewo schnąc w ścianie,
nie wysuwało się ze swego położenia i by w węgłach nie tworzyły się
szpary.
16
Jeżeli chata budowana była z okrąglaków, węgły przyciesi wy
cinano „na obłap“ (rys. 26 a, b)1), dalsze zaś były wyrąbane
siekierą półokrągło (por. rys. 27 c,
28 c), albo częściej miały wycięcie,
którego przekrój podłużny ma
kształt, zbliżony do odwróco
nego i niebardzo foremnego tra
pezu równoramiennego (rys. 13 b,
14 b, 26 c, d, 29 c, 30 c, 32 c).
W obu wypadkach wycięcia te
były tylko z jednej strony bel
ki2). — Tu i ówdzie występuje
29. Drugi rodzaj węgła przy chacie również typ węgła „na obłap“
z okrąglaków.
(rys. 24 a, b, 26 a, b, 31), n. p. na
(a belka spodnia, b górna, c wycięcie Szlacheckjej} na Piasku itd. Oczywęgłowe).
., .
,
, .
wiście węgły takie można spo
tkać tylko w starych chatach 3). W nowszych chatach węgły są
silnie ukośne i głębokie, obcięte równo ze ścianą (por. rys. 33,
34 e, 50 e, 51 d, 52 / 54 b.
57 d, 58/, 65/ 73 h, 7Ak,
76 k, 77g, 83/).
12. Każde drzewo po
łączone jest z drugiem zapomocą kołka, zwanego tyblem (iébel rys. 34 d). Taki
tébel wb ja się w wywier
coną dziurę, a następne
drzewo nabija się niejako
z góry (rys. 34). Tébel jest
gruby na jakieś półtora cala,
zależnie od grubości świd
ra, którym cieśla rozporzą
30. Zacięcie poszczególnych belek.
dza. — Szpary w ścianie,
(a belka spodnia, b górna, c wycięcie
które cieśle umyślnie zo
węgłowe).
stawiają, ubija się silnie* 2 3
!) Przyciesie te były zwykle z dwu stron ociosane.
2) Węgły takie wystawały na zewnątrz nawet na 3 decymetry.
3) Tu i ówdzie widać węgły ukośne, dwa ostatnie jednak wycięte są
„na obłap“.
7
1.
... Grd.T>ica Ç,W'*TÎ|-
......................
HCho^W g**vxr^
Ma.j*
cl smru, zijf teg*o piŁti L à .Sowia, kow.
łagowskiej, oj»racoW4njj yirxc-x
SkdLÏ-WOO
Sx. ha.tvJi4k&.
O
Ą
umi.mi
l
L
3
W
5
€
i
J------------- 1I18____________=l
I. Mapa obszaru, zajętego przez Lasowiaków.
«
5
1,
10
—»
mchem łąkowym '),
miękkim i delikat
nym (Drepanocladus Kneiffii, Calliergon cuspidatum
itd.)2), a później
wylepia się je we
wnątrz (często) i ze
wnątrz chaty gli
ną3).
13. Od trzeciego
drzewa4) rozpoczy
na się okno. W star
szych chatach ok
na5) obramione by
ły okiennicami. Było
to coś w rodzaju
małych odrzwi (rys.
34 a, 35, 36, 50 b
31. Węgły na „obłap“.
52 b) z tą różnicą, (a przycieś podłużna, b poprzeczna, c belki ściany,
że okiennice są wią
d wycięcie węgłowe).
zane u góry i u dołu.
Sposób ich wiązania był taki, jak przy odrzwiach (por. rys. 15
35 i 16; 17, 36 i 18). Miało to tę dobrą stronę, że drzewo
w ścianie tkwiło silniej i wysychając, nie krzywiło się zbytnio
i nie „kosiło“6).
*) Mchem wyściela się także węgły chaty.
*) Mech leśny, którego używają n. p. w Maziami lub w Przędzelu
(pod Niskiem), jest twardy i do tych celów niebardzo się nadaje.
s) Dziś szpary wylepia się wapnem (siabruje sie).
4) Niekiedy, gdy drzewo jest grube, okno zaczyna się już na wyso
kości drugiej, (a licząc z przyciesią trzeciej) belki. Jedno okno (od drogi)
znajduje się wyżej, gdyż węgieł w drzewie wycina się tylko do pewnej wy
sokości. Dlatego przy budowie nowych chat cieśle wyrzynają część belki
(mniej więcej do połowy grubości), by okna były na równym poziomie.
5) Izba ma równe dwa okna : jedno od drogi, drugie od „obory“. Wy
jątkowo były w izbie trzy okna ; wtedy dwa zwrócone były na podwórze.
6) Obecnie już takich okiennic nie robią, ponieważ wymaga to trochę
więcej roboty. Żeby jednak drzewo przy otworach okiennych leżało równo
nie wykrzywiało ściany, wyżłabia się je w środku tak, jak odrzwi (por.
rys. 37 b) i w to wyżłobienie wsadza się t. zw. duszę (dusa, bier. dusé), tj.
Lud. T. XXIX.
18
Okno składa się dziś z t. zw.
skrzynki1), zbitej z czterech desek
calowych (rys. 38), oheblowanych
z trzech stron. Są one połączone
ze sobą „na ząb“ (rys. 39). Do
boków skrzynki od zewnątrz i od
wewnątrz przylegają deski heblo
wane i w różny sposób wyżłobione,
32. Sposób wycinania węgłów na „obłap“,
(a belka spodnia, b górna, c wycięcie
węgłowe).
33. Najnowszy system węgłów.
(a przycieś podłużna, b poprzeczna,
c pék, d belki ściany, e wycięcie
węgłowe).
&
A
34 Sumiec.
(a słup okiennicy z wyżłobieniem [1],
b sumce w ścianie, c sumiec zakładany
z zębem [2] i dziurą na tébel [3], d těbel,
e wycięcie węgłowe).
i
■rys iS
35. Okiennica.
(a słupy pionowe, b poprzeczki,
c tébel).
graniasty kawałek drzewa, grubości półtora cala (rys. 37 c), którego długość
równa się wysokości okna. Silne to jednak nie jest.
') W starszych chatach skrzynkę zastępowała okiennica.
19
jak u odrzwi, c dusza).
36. Drugi rodzaj okiennicy.
(o słupy pionowe, b poprzeczki,
c łeble).
t. zw. futryny (rys. 40 a, b, 42 a,
43 a). W futrynach tkwią zawiasy
(rys. 42 e, 43 e), na których umocowane są ramy okienne (roma,
mian. 1. mn. romy). Rama tworzy połową okna, t. zw. kwaterą
i
a.
•>V‘ 3/
iy łłi
38. Skrzynka do okna.
(a deski pionowe, b po
przeczne).*)
39. Sposób łączenia
desek w skrzynce.
(a deska pionowa,
b poprzeczna, c zęby).
*) Zamiast zawiasów używano dawniej gwoździ. Dlatego takich okien
nigdy nie otwierano, Odejmowano je tylko wtedy, gdy chałupę bielono przed
jakiemiś uroczystemi świętami.
20
(kwatera rys. 41, 42 c i 43 c). W każdej kwaterze są z reguły
trzy, czasem cztery szyby1), wielkości 20X20 lub 24 cm (rys. 45
i 46). Aby szparą między kwaterami nie leciało zimno, przybija
się do jednej kwatery od zewnątrz, do drugiej od wewnątrz
t. zw. listewkę, (rys. 41 b, 42 b, 43 b, 47, 48 i 49).
o
a*
»
«JT»
40.Futryny do okien
z wyżłobieniami.
(a pionowa, b pozioma).
41. Kwatera okienna
14. Ponad oknem i drzwiami
(połowa okna) w starszych
leży drzewo, zwane ocapem (uochatach.
, i . .
i
.
.
.
.
(a ramy, 6 listewka,
cap). Jeżeli okno i odrzwi sięc szyby)
gają do jednego mniej więcej po
ziomu, wtedy zakłada się jeden uocáp. Łączy on w całość węgły
skrajne, okiennicę i odrzwi (rys. 50 d i 51). Gdy jednak drzwi
sięgają wyżej, jeden viocáp daje się nad okno (52 c i 53), drugi
ponad odrzwi (rys. 52 d ). Powyżej uocápu kładzie się jeszcze
jedno lub dwa drzewa2).
l) Coraz częściej pojawia się typ okien o czterech szybach, z których
dwie są większe, a dwie mniejsze (rys 42). Oprócz tego są w nowych do
mach okna o trzech dużych szybach (rys. 43, nadto 44). Wprowadzają też
na zimę okna podwójne.
J) W całej ścianie chaty jest 8 —10 sztuk drzewa, (bywa i więcej,
n. p. 14, co zależy od grubości belek). Pod dachówkę stawia się domy wyż
sze. — Te belki, które leżą ponad uocápém, mają często w starych chatach
węgły „na obłap“ (por. ust. 11 oraz rys. 24 a, b, 26 a,b, 31).
21
42 Duże okno w nowszych chatach o dwóch szybach większych i dwóch
mniejszych.
(a futryny, b listewka, c szyby, d ściany chaty, e zawiasy, / ramy).43
-J-------CL-
43. Duże okno nowoczesne o trzech szybach.
(a futryny, b listewka, c szyby, d ściany chaty, e zawiasy, / ramy okienne).
22
fy s. 4 4 .
44. Otwór okienny ze skrzynką.
(a skrzynka, b listewka poprzeczna, na
której wspiera się trzecia szyba — por.
rys. 43, c ściany chaty).
15. Na takiej wysokości
spoczywają belki1), któ
rych w izbie2) jest zwykle
trzy, (nie licząc oczywiście
dwóch, które tworzą część
ścian). Przecinają one izbę
w kierunku poprzecznym,
a więc są równoległe do
poprzecznych przyciesi3 ).
Ponieważ belki n e leżą na
równym poziomie ze ścia
nami podłużnemi, lecz wy
stają do połowy grubości
drzewa (rys. 54 a), więc by
zapełnić lukę między bel
kami, daje się w to miejsce
46. Rama od zewnątrz z szybą,
45. Rama od wewnątrz z szybą.
(a ramy, b szyby).
(a ramy, b szyby, c haki płaskie,
łączące ramy).*)
*) Wyraz „belek“ jest w gwarze Grębowa rzeczownikiem rodzaju męskiego.
a) Nad sienią „belkow“ niema
s) W Tuszowie Narodowym (obok Mielca) są także belki podłużne (jeden
23
kawałki drzewa ') czyli t. zw. wy
siadkę (wysiadka)2). Belki wystają
poza zrąb ściany mniej więcej na dłu
gość łokcia lub na metr (rys. 54 a,
54«. 58 d, 65 a, 73 i, 74 / i 77 e). Na
tych wystających końcach „belków“
są od frontu często ozdobne wycięcia
od najprostszych i najpospolitszych
(rys. 55 a, b, c, d, e, f, g, h) do bar
dziej skomplikowanych (rys. 56 o, b,
c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m). Belki
mają węgieł „na obłap“. Wycięcie od
L
spodu znajduje się zawsze na równi
ze ścianą (rys. 54 d, i, n, b, g itd),
górne natomiast jest zwykle wysu 47. Listewka do okna z wy
żłobieniami.
nięte na zewnątrz ściany (rys. 54 e,
48. Inny rodzaj listewki do
55/ 56 o, 57 g i 58 k).
okna z wyżłobieniami.
16. W górne wycięcie belek3) 49. Listewka do okna całkiem
wchodzą odpowiednio (również „na50
prosta.
1
(
i
V
A-----
50. Ocáp nad oknem i drzwiami.
(a odrzwi, b okiennice, c belki, e węgły, d uocáp, f ząb fiocápu, wchodzący
w wyżłobienie odrzwi).
51. Ocáp (widok od spodu),
(a wycięcie nad odrzwiami, b wycięcie nad okiennicą, c ząb wchodzący
w wyżłobienie odrzwi lub okiennicy, d węgieł).
lub dwa, co zależy od szerokości domu). Na nie kładzie się belki po
przeczne.
J) Długość ich wynosi tyle, co odległość między jednym a drugim „belkiem“.
s) Por. ust. 7, gdzie wysiadka oznacza co innego.
5) Może być ono bliżej ściany.
24
*łi «
52. Ocáp (osobny nad odrzwi [c], osobny nad okno [d]).
(a odrzwi, h okiennica, e ząb ocópu, f węgły, g belki ściany).
53. Ocáp nad okiennicą.
(a wycięcie nad okiennicą, b ząb uocápu, c ząb, jak u sumca, wchodzący
w wyżłobienie odrzwi, d węgieł).
54. Belki.
(a belki, na których spoczywają płatwie i powała, b węgły, c belki ściany,
d węgieł „belka“, zacięty na „obłap“)
obłap“) zacięte płatwie (mian. 1. poj. płatew, dop. płatwi, 1. mn.
płatwie) '). Są to dwa drzewa grube, jak przyciesie (rys. 57 a,*)
*) W niektórych domach tylko frontowa płatew wysunięta jest poza
zrąb budynku, tylna zaś, mimo że belki nieco wystają, leży na równej linji
ze ścianą Wtedy płatew spełnia rolę wysiůdki. — Czasem w starych chatach
płótwi n'ema wcale. Z reguły niema ich także w nowych chatach, które
mają t. zw. dach „sztychowy“ (rys. 65 i 77).
25
58 o, 59 d, 60, 66 a i 72 a), dłuż
sze, niż cały dom, wystające na
obu końcach poza ścianą chałupy
(rys. 57 c, 58 a, 59 d i 66 u)1). Na
nich spoczywają płatwie poprzeczne,
które również są nieco od ściany
odsunięte, tworząc okap poprzeczny
(rys. 57 b, 58 b i 72 b).
17. W płatwiach tkwią krokwie
(rys. 58 g i 66 b)2). Jest tam wy
cięcie (rys. 59 i 60), w które wcho
dzi krokiew, zacięta na podobień
stwo węgła (rys. 58 g, 61, 62 i 66 b),
wspierając się na plátwi w znacznej
mierze własnym ciężarem3). Kro
kwie przybijano dawniej kołkami,
dziś długiemi bretnalami. U dołu
krokwie wystają na łokieć lub wię
cej (rys. 58g i 66 b). W ten sposób
tworzy się okap celem zabezpie
czenia ścian od działania deszczu.
By nie było w izbie zbyt ciemno,
(chaty bowiem są dość niskie i okap
wznosi się czasem tuż nad oknem),
przybija się do krokwi kawałki
drzewa (rys. 66 c), by okap pod
nieść wyżej i uzyskać większą ilość
światła.
Na szczycie dachu krokwie
łączy się w podobny sposób, jak
węgły. Obie krokwie są zacięte
ł,»Jt
55. Ozdobne wycięcia na wysta
jących częściach belek.
(/ węgieł dolny, j górny, w który
wchodzi plátem).
*) Czasem te wystające części mają wycięcia ozdobne jak belki (n. p.
rys. 55 h, 56 c i 57 c).
’) Jest ich kilka (siedm, ośm, dziewięć), zależnie od długości chaty.
3) Obecnie bardzo często krokiew osadza się nie w plátwi, której niema,
lecz w „belku". W wystającej jego części dłubie się dziurę, (rys. 63 a),
w którą wchodzi odpowiednio zacięty ząb krokwi (rys. 64 b). Jest to t. zw.
dach sztychowy (śtychowy, por. rys. 65). Ażeby pod strzechę czy dachówkę
nie nadęło zimą śniegu, przybija się do wystających nad okapem „belków“
t. zw. podprzybitkę tak, że nad okapem jest coś w rodzaju powały.
26
w formie jednostronnego węgła płaskiego (rys. 67), poczem
zbija się je kołkiem (téblém, rys. 68). Istnieje oprócz tego drugi
sposób łączenia krokwi (rys. 69 i 70).
55. Wystające części „belków“ z wycięciami bardziej skomplikowanemu
(n węgieł dolny, o górny, w który wchodzą płatwie).
Gdy dom jest pod dachówkę, łączy się czasem krokwie
t. zw. buntem (rys. 77 b)x). Chodzi tu o wzmocnienie krokwi
(i oczywiście dachu). Taki bunt ma tylko co druga para krokwi.
O ile przy chacie są t. zw. facjaty (mian. 1. poj. facyját), skrajne1
1) Forma bunt rozwinęła się zapewne z bont < bánt < bant.
27
krokwie mają bunt zawsze. Przy dachu „sztychowym“ są one
nieraz wzmocnione podpórkami (rys. 65 d).
57. Płatwie.
(a płatew podłużna, b poprzeczna, c węgieł, w którym się schodzą, d węgły
ściany, e belki ściany, f belki, na których spoczywają płatwie podłużne
i powała)
18. Dwie główne połowy dachu mają w ogólnym zarysie
kształt trapezu równoramiennego. U szczytu zbiegają się one
58. Zrąb dachu z krokwiami.
(a płatew podłużna, b poprzeczna, c ich węgieł, d belki, na których leży
powała, e belki ściany, / węgły, g krokwie główne, h krokiew skrajna,
i środkowa krokiew w zótółku, j podpórka).
pod kątem. Domy, kryte dachówką1), mają dach więcej płaski
i kąt zawarty między krokwiami zbliża się do kąta prostego.*)
*) Są one oczywiście nowsze.
28
Pod słomę stawia się dachy ostrzejsze, by uzyskać lepszy ściek
wody.
19. Boczne strony dachu są to t. zw. zatyłki (mian. zůtáłek II zátělek, 1. mn. zátálki II zâtélki). Zatyłek, którego długość
S; )'
59. Wycięcie w płatwi, w którem
osadza się krokiew.
(a wycięcie skrajne, b grzbiet czyli
ząb, o który zahacza się krokiew,
c wgłębienie środkowe; d powierz
chnia boczna płatwi, e powierzchnia
górna'.
60. Przekrój poprzeczny
płatwi w miejscu osadzenia
krokwi.
(a wycięcie skrajne, b ząb,
c wgłębienie środkowe).
podstawy równa się długości
płatwi poprzecznej, ma zaw
sze postać trójkąta równo
ramiennego. Jeśli to jest zdtałek ze słomy, wtedy jest on zawsze nachylony do głównych
płaszczyzn dachu. Polega to na tern, że nachylona jest skrajna
krokiew (rys. 58 h i 71 b) ').
Łączy się ona u szczytu z na
stępną krokw ą przy pomocy
podpórki (poprzécki), która
podobna jest do buntu (rys.
*,i. Łl.
58 j, 71 d) a).
61. Zacięcie dolnego końca krokwi
30. W nowszych domach
w kształcie węgła, widziane z boku.
zátátek ze słomy zastąpiony
1) Krokiew skrajna ma — oprócz belek narożnych — jeszcze jedną
w środku (rys. 58 z oraz 71 c).
2) Zátátek może mieć dwojakie zakończenie : takie, jak na rys. 88 lub
też jak na rys. 89, 90, 91, co zależy od tego, czy poprzécka jest umieszczona
niżej (rys. 58j), czy bliżej szczytu dachu (rys. 71 d).
29
63. „Belek“ przy dachu „sztychowym“
(a dziura w „belku“, w którą wchodzi
ząb krokwi, b węgieł, c wystająca
część belki poza zrąb ściany).
jest facjatem (facyját) z desek. Wtedy
główne połacie dachu mają kształt
prostokątów. Skrajne krokwie tkwią
w węgle plátwi (rys. 72 c, e), w którymfjest wycięcie takie, jak na rys. 59. Zwykle domy mające
facjaty, kryte są dachówką, ale trafiają się też i pod słomę.
Facyjái ma różny wygląd : może
być zupełnie prosty bez żadnych
ozdób (rys. 73) lub z deskami,
ułożonemi promienisto1) (rys. 74,
75 i 76). Przy dachu „sztycho
wym“ może on być wklęsły (rys.
76 i 77*2). Szczyt jego ma czasem
od frontu ozdobne zakończenie
(rys. 80). — Facjat tylny jest
zwykle mniej ozdobny, zaopa
trzony w drzwiczki (rys. 78)3).
21. Mając zrąb dachu (rys.
58 i 65), pobiją się go łatami
(ład sie). Na jednej stronie da
chu jest dziesięć, jedenaście lub
^4. Krokiew z zębem przy dachu
więcej łat. Są to długie żerdzie , ,
. »sztychowym
62. Zacięcie krokwi w dolnej
części w kształcie węgła,
widziane z góry.
_
*
Ociosane
~
Z
°
dwu stron i ostru-
(a krokiew, b ząb, który wpuszcza się
w nl,elek“, odpowiednio wyżłobiony).
*) Facyját, zwrócony ku drodze, ma zwykle okienko (rys. 74 d i 75 c).
2) U spodu są niekiedy ozdobne wycięcia. Jeśli facjat jest zupełnie
prosty, wycięcia te są w deskach (rys. 81 i 82). Gdy deski są ułożone pro
mienisto, albo gdy facyját jest wklęsły, przybija się osobną deskę, ładnie powyrzynaną (rys. 83 d).
®) Często szpary między deskami facjatu zasłania się cienkiemi listew
kami (rys. 79).
30
65. Zrąb dachu sztychowego.
(o belki, b krokwie, c bunt, d podpórka, e belki ściany, f węgły).
gane z kory ośnikiem 1) (rys. 91 cl i 92 b). Do krokwi przybijano
je dawniej kołkami, obecnie używa się do tego tylko gwoździ.
66. Krokiew z nadbitką.
{a plátem, b krokiew,
c nadbicie).
67 Krokiew, złączona w kształcie
jednostronnego węgła płaskiego.
(a krokwie, b zacięcie, c dziura na
tébel).
We frontowej stronie dachu wycina się jedną lub dwie łaty
na długość metra lub więcej. Powstaje otwór (rys. 84 b) ®),* 2
*) Gdy drzewo na łaty jest zbyt grube, przerzyna się je piłą na dwie
lub cztery części. Przy budynkach pod dachówkę daje się łaty równe,
oberznięte w tartaku na kostkę (rys. 77 c).
2) Może on być przesunięty więcej ku środkowi, ale w tej części da
chu, która znajduje się nad izbą.
31
68. Krokiew po złączeniu.
(a krokwie, b miejsce złączenia,
c tébel).
69. Inny sposób łączenia krokwi,
(a krokwie, b wycięcie w jednej kro
kwi, c ząb krokwi, d dziura na tébel).
przez który podaje się siano na strych (czyli na t. zw. „górę“) *),
by w zimie było cieplej. Otwór -ten zatyka się snopkami, które
nie są przywiązane do łat tak,
że je można łatwo w razie po
trzeby usunąć.
22. Dach pokrywa się (posywá siej małemi snopkami70
70. Krokiew po złączeniu.
(o krokwie, b miejsce złączenia,
e tébel).
71. Zrąb szczytu dachu.
(a krokiew zwyczajna, b krokiew
skrajna, nachylona do poprzedniej [a],
c belka środkowa w skrajnej krokwi,
d podpórka, na której wspiera się
belka c).
słomy2). Są to t. zw. zakosy (mian. 1. poj. zakos), częściej na
zywane zakośnikami (mian. zakośnik) i głowacze (mian. głowóc,
I. mn. glowácé). Przedtem należy oczywiście snopek do poszy') W chatach, które mają facyjáty, słomę itd. podaje się drzwiczkami,
umieszczonemi w tylnym facjacie (rys. 78 d).
’) Obecnie coraz więcej budują domów pod dachówkę, co wobec gę
stego zabudowania wsi jest konieczne. Każdy rząd dachówek nazywa się
sárém (mian. 1. poj. sór < niem. Schar).
wania dachu odpowiednio sporządzić
(wykręcić). W tym celu bierze się
słomy tyle, ile chłop może objąć
dwiema garściami i obwiązuje się ją
w środku dość ciasno cienkiem po
wrósłem. Następnie dzieli się tę słomę
na dwie (mniej więcej równe) części
i wykręca się je w dwie przeciwne
T*/>
72. Wycięcie w węgle plátmi,
strony. Tak powstaje zókośnik (rys.
w które wchodzi skrajna kro
85). Głowace robi się podobnie, lecz
kiew, do której przybite są
słomę przewiązuje się powrósłem bli
deski facjatu.
żej
t. zw. knobi (mian. 1. mn. knobie
(a plátem podłużna, b po
<
knąbie),
tj. dolnej części słomy
przeczna, c wycięcie skrajne,
d ząb, o który zahacza się
(rys. 86). Takie snopki robią wraże
krokiew, e wgłębienie środ
nie, że składają się z dwu mniej
kowe — por. rys. 59 i 60).
szych.
22 a. Zakośniki daje się zawsze na pierwszą łatę (rys.
84 c i 87 c), na róg dachu (rys. 84 a, 87 a, 88 a, 89 a, 90 a
i 91c)1) i często na ostatnią łatę, na której sterczą jakby
73. Facjat prosty.
(a deski przybite do łat, tworzące obramienie zewnętrzne i chroniące
dachówkę z boku przed wiatrem, b podbicie od spodu, c deski facjatu,
d otwory okrągłe w deskach, e końce płótmi podłużnych, / krokwie,
g belki ściany, h węgły).
*) Narożnik (narożnik) ma więc kształt odwróconych schodów. Zwykle
zakośniki, z których jest zrobiony, są równe. Ale niektórzy chłopi robią na-
33
74. Frontowy facjat promienisty z okienkiem.
(a obramienie zewnętrzne, b podbicie, c otwory, d okienko, e facjat, / końce
płótwi podłużnych, g krokwie, i „belek”, j belki ściany, k węgły).
grzbiet równy (rys. 76e, 89c i 89c) lub powycinany (rys. 90c
i 93 e) 1). Na inne łaty kładzie się głowace. Naturalnie zćkośnik
knąbiami leży na dół, gdy
głowóc ma je zwrócone
ku górze.
22 b. Każdy snopek
przywiązuje się do łaty.
W tym celu odgina się od
spodu nieco słomy z jednej
i drugiej połowy snopka,
skręca się w powrósło, któ
re obwija się dokoła łaty
(rys. 92 e). Można także po
75. Inny rodzaj facjatu promienistego.
wrósło, kręcić przy pomocy
(a obramienie zewnętrzne, b podbicie,
c okienko, d deski facjatu).
kołka (jak przy wiązaniu* 87
rożniki bardzo starannie. Na pierwszą łatę kładą dwa grube zókośniki, na
drugą cieńsze, potem jeden gruby, a następnie cieńsze i tak aż do szczytu.
Po obu stronach narożnika dają również co drugą łatę jeden zókośnik (rys.
87 b). Prócz tego jeden lub nawet kilka zákošnikóm może być u szczytu zátátka
(rys 88 e) ; jednakże zâtàlek może mieć także inne zakończenie (rys. 89, 90 i 91).
') Mogą być u szczytu dachu tylko same głowace. Wtedy dach jest
równy (rys. 91 c).
Lud. T. XXIX.
3
34
76. Facjat wklęsły.
(a obramienie zewnętrzne, b podbicie, c strzecha, d kalenica, e zókośniki
w zakończeniu dachu, / otwory okrągłe, g górna część facjatu, h część dolna
o deskach, ułożonych promienisto, i daszek, tworzący okap poprzeczny,
j belki ściany, k węgły).
77. Szkielet facjatu wklęsłego przy dachu „sztychowym“.
a krokiew,
b bunt, c łaty, d podpórki na łaty przy okapie poprzecznym,
e „belek“, / belka ściany, g węgły).
35
■żyta w polu): wtedy snopki przymocowane są silniej. Nadto
łączy się jeszcze snopki między sobą powrósłem, ukręconem
2 garstki słomy, z dwu snopków sąsiednich1).
23. Mając tak
wykończony dach
układa się dopie
ro kalenicę (mian.
1. poj. kalenica
rys. 76 d, 88 d,
89 d, 90 d i 93 o).
W tym celu na
sam szczyt dachu
daje się perz lub
paździerze (perz
«B.W
abo pażdziora) lub
78 Część tylnego facjatu z drzwiczkami. jedno i drugie, by 79. Listewka
(a obramienie zewnętrzne, b podbicie, zatkać szparę, ja do zatykania
c deski facjatu, d drzwiczki, e zawiasy, ka powstała mię szpar między
/ otwór z powodu otwarcia drzwiczek,
deskami
dzy obiema stro
£ płatew poprzeczna, h deski powały).
facjatu.
nami dachu. Jeśli
na ostatniej łacie są głowace (rys. 91 e), wtedy szpara między
■ obiema połowami dachu jest duża i perz nie mógłby się utrzy
mać. Dlatego kładzie się na
wierzch dość cienkie kawałki
80. Ozdoba na szczycie dachu.
•(a obramienie zewnętrzne, b podbicie,
c deski facjatu, d szczyt ozdobny).
ryj- tl-
81. Ozdobne wycięcia u dołu
facjatu prostego.
tyczki w odległości paru decymetrów jedna od drugiej, poczem
dopiero na nich układa się kalenicę. Tyczki te z czasem zgniją,
ą Mimo tego silna burza zrywa nieraz poszycie.
3*
36
ale perz do tego czasu już 83. Ozdobne wycięcia u dołu facjatu
się uleży tak, że kalenica nie
promienistego.
zapadnie się zbyt prędko (a obramienie zewnętrzne, b podbicie,
i woda deszczowa przez c deski facjatu, d deska powyrzynana,
nią się nie przeciśnie. — przybita u dołu facjatu, e belki ściany,
/ węgły, g krokiew, h łata).
Gdy szpara jest węższa,
a więc gdy ostatni rząd snopków tworzą zńkośniki, układa się
kalenicę bez żadnych podpórek. Aby jej wiatr nie zrywał*
w dachu, c zákošniki u dołu strzechy,
d strzecha z głpwaczów).
85. Zakośnik czyli
zakos.
przykłada się ją ciężkiemi kawałami drzewa (zwykle spróchnia
łego, by było cięższe, rys. 89 e), albo t. zw. krzyżakami (mian.
1. mn. krzyziáki), por. rys. 93, 94 i 95.
37
III.
~24. Drzwi i sposób ich zamykania. 25. Ściana poprzeczna między izbą i sienią.
26 Sień, komórka, strych. 27. Powała. 28. Rozkład sprzętów w izbie
29. Komin i piec chlebowy. 29 a. Kapa. 30. Wierzchnica. 31. Swiecák.
24. Z kolei należy też powiedzieć coś o urządzeniu wewnętrznem chaty. Z podwórza wchodzi się do sieni (rys. 1) */,
przez dość wy
soki, (często w
środku już wy
tarty lub wygniły) próg. Drzwi
od sieni, zarówno
I P.
jak i od izby,
umocowane są
na dwóch ha
kach, tkwiących
87. Inny rodzaj narożnika.
w tylnym słupie (a zakośniki w narożniku, b zůodrzwi (rys. 96 c); kośniki boczne, mające na celu
wzmocnienie narożnika, c zókoina te haki na- niki na pierwszej łacie, d krokiew
86. Głowóc.
sadza się sztaby
e strzecha z głowaczów).
żelazne z okrągłemi otworami, przybite do drzwi (rys. 97 c) 2). Futryn odrz w
nie mają. W słupach, w progu i poprzecznem wiązaniu odrzwi
wycięte jest wyżłobienie, by drzwi dobrze przylegały (rys. 96 6
i 99 6).
Drzwi zewnętrzne nie zawsze sięgają do samego wiązania
odrzwi. Wtedy u góry umieszcza się t. zw. spágé (mian.
spága < niem. Spange, por. rys. 1006), do której przylega
okienko (rys. 101 i 102 c). Czasem spága jest ozdobnie powyrzynana (rys. 102 6).
Drzwi od sieni zamykają się rozmaicie. Najpospolitszy jest
skobel (rys. 103 i 104). Jeden hak wbija się w słup odrzwi,
drugi w deskę skrajną drzwi (rys. I03c i 104c). U drzwi wisi
żelazna sztaba (rys. 103 d), którą zakłada się na drugi hak
2) Przy starszych chatach wchód z podwórza jest wprost do sieni.
Dopiero od niedawna do sieni dobudowuje się ganek.
a) Były też w chatach t. zw. drzwi biegunowe (rys. 98), tj. obracające
się na osi, jak dziś u stodoły. Oś stanowił jeden bok drzwi (b).
38
1-yS-
tg.
89 Inne zakończenie zátálka.
(a narożniki, b strzecha, c zakoń
czenie dachu zakośnikamU d kale
nica, e kawał drzewa przyciskający
kalenicą .
(rys. 104 d), by w powstały otwór
(f) wetknąć kłódką lub zwykły
kołek, czy nawet kawałek kija. —
Jest (oprócz tego) do codzien
jące kalenicą, celem zabezpieczenia
nego użytku klamka (klémka),,
jej przed wiatrem).
jak u drzwi, prowadzących do
izby ’) (rys. 105 e, f i 106 e)2). W niektórych chatach zamiast
klamki istniała drewniana zakrętka (rys. 108 i 109 d), a dolepszego zamknięcia służyła (i jeszcze częściowo służy) drewniana
(tf zákoěniki w narożnikach, b strze
cha z głowaczów, c zakończenie
z zákosników, d kalenica, e zakośniki
u szczytu zátálka, / deski obramia-
90. Inne zakończenie dachu przy po
mocy zákosników i glowáców, ułożonych
naprzemian.
(a narożniki, b strzecha, c zakończenie
strzechy, d kalenica).
91. Zakończenie dachu
glowácami.
(o narożniki, b strzecha, c kro
kiew, d łaty, e rząd glowáców>
na ostatniej łacie).
x) Dziś klamka ma inny wygląd (por. rys. 107).
2) U drzwi, prowadzących do sieni, klamka jak na rys 105 jest
od zewnątrz. Rys. 106 przedstawia klamką od wewnątrz. W izbie jest od
wrotnie.
3) Porządna zasuwa drewniana istniała tylko przy komorach (rys. 112 d).
Był to kawał twardego drzewa, a w nim trzy otwory, by w nie można
wsadzić klucz, stosownie sporządzony (rys 113). Zewnątrzna strona zasuwy
39
25. W sieni za drzwiami jest istny skład najrozmaitszych
r upięci l). Przy poprzecznej ścianie, oddzielającej sień od izby
(ry£- 117) stoi słuP komina
92. Strzecha od wewnątrz.
(a krokiew, b łaty, c powrósła, któremi
są przywiązane do łat głowace, d górna
część głowócćw, wystająca w postaci
jakby grzbietu).
T P93. Umocnienie kalenicy.
(a kalenica, b strzecha, c zakończenie strzechy — por. rys. 90;
d krzyzióki).
(rys. 117 e), wybiegając prosto aż na dach. W nim znajduje
się gruba, t. zw. grubka (f), gdzie składa
się różne drobniejsze przedmioty albo kury
noszą jaja. Wyżej nieco
widać otwór (g), któ
rym wydobywa się
sadze. Zwykle zatyka
się go kawałkiem de
ski. Komin ten jest
do wysokości powały
bielony z dwu stron2).
Za nim jest znowu
skład rupieć.3). Dalszą
część ściany poprzecz
nej tworzy od komina
95. Inny rodzaj
94. Krzyziák.
krzyzióka.
ściana pieca, (rys.l 17c)* *)
jest całkiem prosta (rys. 114). Strona wewnętrzna, zwrócona do ściany, miała
dwa podłużne graniaste rowki (rys. 116 a), w które wchodziły jakby dwie
„sprężyny“ z drzewa dębowego (rys. 115 c).
*) Znajduje się tam : łopata czyli rydel, grace, pazory, t. j. motyka
o dwu lub trzech odnogach do kopania ziemniaków ltd.
J) Sień ma zabieloną tylko tę ścianę, która tworzy zarazem ścianę
izby i to po ten właśnie komin.
3) Stoi tam: trefus (lub tryfus\ t. j. beczka do „polewania“ bielizny,
40
która leży równo z przyciesiąJ). — Przy tylnej ścianie stoi
zwykle duża beczka na kapustę, a zaś wzdłuż drugiej ściany
poprzecznej — stępa, przy stępie drabina
do włażenia na strych.
26. Podłogi w sieni (jak i w izbie)
niema*2). Zamiast niej jest tylko ubite kle
pisko z gliny, w którem jednak wybijają
się łatwo doły i trzeba je co jakiś czas
równać3). Powały
nad sienią niema.
Tylko gdzieś z
boku pod tylną
ścianą chaty leży
kilka desek, by mo
żna było przejść
zjednej części stry
WP
97. Zawias.
chu (nad komór
(a drzwi, b spága, która
ką) na drugą, tj.
7 Tjifó.
łączy deski drzwi,
nad izbę.
c zawias).
96. Hak, na którym
Nad komórką
osadzone są drzwi.
umieszczona jest długa tyka, końcami za(o tylny słup odrzwi,
.
v .
»T
...
-ii
io wyżłobienie
. . w słupie,
. . czepiona
o łaty. Na nieiJ zimą1 i latem siar
c hak).
dają kury. To też nawozu kurzego na po
wale pełno, a często i na sieni. Strych nad
komórką służy za skład drzewa materjałowego, różnych na
rzędzi itd.
27. Z sieni wchodzi się do izby. Jest ona zawrze wybienadto : łopata do chleba, ożóg (iioziióg), tj. długi drążek, na który zakłada
się słomiane pomietło (pomietło || pumietło), służące do wymiatania węgli i po
piołu z pieca, pociásek ( || poúách), czyli drążek z drewnianą (czasem żelazną)
kociubą do wygarniania węgli z pieca itd.
*) Przy budowie chaty zakłada się w tej ścianie tylko przycieś, po
czerń następuje pusta przestrzeń, wreszcie u góry kładzie się trzy lub cztery
drzewa (por. rys. 117 6’. W tę pustą przestrzeń wchodzi właśnie ściana pieca.
jdzi tu prawdopodobnie o oszczędność drzewa budulcowego i o zabez
pieczenie się przed możliwym pożarem, który z czasem mógłby wybuchnąć,
gdyby ściana pieca wykruszyła się i wypadła
2) Podłoga znajduje się tylko w komorach i w komórce przy sieni.
W : 'bie daje się podłogę dopiero od niedawna.
3) Zwykle robi się to w czasie bielenia (na Boże Narodzenie i na
Wielkanoc).
41
'
« )
i ,
!■)
i
1 i i ’ i i
V „ii!1
a
?
'M\ |i
T'l
111 ' ,/ !' 'i1
1!
lV'!í
99. Wyżłobienie odrzwi, do
którego przylegają drzwi.
(a odrzwi, b rowek, d tébel).
łona, jakkolwiek bieli się ją
tylko trzy razy na rok (wy
98. Drzwi biegunowe.
jątkowo częściej, zwykle
(a odrzwi, b oś drzwi, c deski drzwi,
przed jakąś uroczystością
d wycięcia „ordobne* w skrajnej desce
domową, n. p. weselem lub
drzwi, stanowiącej ich oś, e spági,
chrzcinami). Powały i „bel/ rączka do pociągania, g belki ściany).
ków“ 1) nie bieli się naogół
nigdy. Jest ona zwykle koloru ciemno-bronzowego. czasem na
wet czarna (oczywiście w starszych chatach). Ułożona jest
z grubych, olszowych belek,
które dochodzą do kilku
cali2). Niektóre „deski“ nie
są rznięte, lecz ciosane,
w obu wypadkach nieheblowane. W tych chatach
VP 5» -
100. Poprzeczna spága, przy okienku nad
drzwiami prowadzącemi do sieni.
(a odrzwi, b spága, c těble).
• Ry tM
101. Okienko nad drzwi
(por. rys. 100).
*) Na środkowym „belku“ widnieje często napis, mówiący, kto daną
chatę wystawił, przytem wyrżnięta jest czasem data wybudowania, krótka
modlitwa o błogosławieństwo i t. d. W środku „belka“ wbity jest hak, na
którym wiesza się zabitą świnię, celem jej oprawienia.
2) Obecnie na powałę przeznacza się deski dwucalowe z drzewa so
snowego (rzadziej świerkowego).
42
dymnych, których
nie przebudowano
wcale, gdzie więc
powała niegdyś
była czarna, jak sa
dza, tam znać, że ją
zabielono. Z pew
nością nie często
ją bielono, może
raz na kilka lub kil
kanaście lat, w każ
dym bądź razie śla
dy podobnej czyn
ności są widoczne,
28. W izl >ie znaj
dują się sprzęty
102 Okienko nad drzwiami sieni.
(rys. 118). Przy
(a odrzwi, b spága, powyrzynana ozdobnie, c rama
ścianie
poprzecznej
okienna, d teble).
naprzeciw pieca
stoi szafa (a), w której mieszczą się naczynia kuchenne (miski,
garnki itd.). Przestrzeń od szafy wzdłuż frontowej ściany zaj
mowała długa ława (6). Była ona gruba i szeroka, wyciosana
z jednego pnia olszowego,
spoczywająca na dwóch pnia
kach (c) 1). Sięgała ona aż do
stojącego w kącie izby łóż
ka (d). Pod oknem (m) od
strony drogi znajduje się
stół(e), tuż obok stoi drugie
łóżko (czasem jest i trzecie) ;
przy tylnej ścianie mieszczą
ł
się żarna, (żarna /), wreszcie
czwarty kąt zajmuje piec [k,
103. Skobel.
(a słup odrzwi, b drzwi, c haki.
n, j, i). Prócz tego jest jeszcze
d sztaba żelazna z otworem, e ściana).
parę mniejszych stołków. —
I
fi//.
03
*) Dziś już taką ławę trudno spotkać. Tu i ówdzie można ją było>
oglądać przed wybuchem wojny. Zamiast tych ław ciężkich i niewygodnych*
są mniejsze (w każdym razie dość długie) ławki na czterech nogach.
43r
104. Zamkniecie drzwi na skobel.
(a odrzwi, b drzwi, c haki, d sztaba
żelazna, założona na hak, wbity w słup
odrzwi, f otwór, w który wkłada sie
kołek lub kłódkę).
105. Klamka u sieni od ze
wnątrz (w izbie od wewnątrz)(a słup odrzwi, b wyżłobienie
w słupie, c drzwi, e dźwignia
klamki do naciskania, / rączka
klamki, g hak, na który za
chodzi sztaba klamki).
Na ścianie od strony drogi, często też
(przynajmniej częściowo) od strony
podwórza i na tylnej ścianie (nad
łóżkiem) wiszą obrazy. — Ponadto
wzdłuż tylnej ściany na przestrzeni od „belka“ do „belka“ jest
półka, poniżej zaś grządka (grządka, rys. 119), tj. dość długi
drążek (e) na drewnianych wie
JCł 'tAb
szadłach (d), przybitych do „belków“. Wiesza się na niej bieliznę
jakąś, potrzebniejsze odzienie,,
w zimie zaś przędzionka (mian.
1
o\ i
l
I
1
106. Klamka u sieni od wewnątrz
(w izbie od zewnątrz).
a
•
• i •
V
1
7
i
)
iifi
(a słup odrzwi, b wyżłobienie w słupie,
c hak, na który zakłada się klamkę,
d drzwi, e sztaba klamki, / dźwignia —
por. rys. 105 e).
Í/I
ICJ
107. Klamka nowoczesna.
(a odrzwi, b klamka z rączką c
i zasuwką d).
44
1. poj. przydzionko, 1. mn. przydzionka,), tj. pasma uprzędzionych nici.
108. Drewniana zakrętka
w starszych chatach.
109 Drewniana zakrętka
po zamknięciu drzwi sieni
od wewnątrz.
(a słup odrzwi, b drzwi,
c ściana, d zakrętka).
Na oknie lub nad oknem znaj
duje się krzyż (pasyjka), jakaś figura
Matki Boskiej i wazonki z kwiatami1).
29. Oto wszystko, co znajduje się w izbie. Na bliższą
uwagę zasługuje jeszcze piec (rys. 120 i 121). Składa się on
4 f-=-~
-rd/S i Iß.
110. Drewniana zasuwa przy drzwiach,
wiodących do sieni (od wewnątrz),
(a odrzwi, b ściana, c drewniane pod
pory, podtrzymujące zasuwę, d zasuwa,
e otwór w ścianie, / wyżłobienie
w słupie odrzwi).
111. Zasuwa drewniana przy
drzwiach, wiodących do sieni
widziana od zewnątrz.
(a słup odrzwi, b wyżłobienie
w słupie, c ściana, d zasuwa,
e otwór w ścianie).
z trzech (w nowszych chatach z dwóch) głównych części :
.z t. zw. komina (mian. kumin), éwiecàka2) i zwiérznicy (nom.
l) Za wazonki służą często stare garnki blaszane z dziurawem dnem.
') W nowszych chatach go niema.
45
sing. zwiérznica). Komin (rys. 120 I, 121 1) jest to słup w kształcie
sześcianu, o krawędzi wynoszącej mniej więcej metr długości.
Z przodu ma grubę(a) dość dużą, czasem o dwu przegrodach
umieszczonych jedna nad drugą1).
Przegroda ta oraz sklepienie w ta
kiej grubie jest z desek; na to
sklepienie przychodzą dwie lub
trzy warstwy cegły.
Na kominie znajduje się pa
lenisko (A); pali się tu tylko la
tem*2), by w izbie nie było gorąca,
a także, by się szybciej gotowało,
co nie jest obojętne i ze względu
112. Zasuwa przy komorze od
na oszczędność drzewa i czasu.
wewnątrz.
(a odrzwi, h ściana, c podpórki,
Palenisko jest dosyć równe ; sta
d zasuwa, e otwory na klucz).
wia się na niem : kociołek (kocietek), tj. garnek żelazny na trzech nogach. Jeśli wypadnie gotować
coś więcej, wtedy stawia się dynarek, tj. żelazną trójnożną pod
stawkę, na której spoczywają żeleźniaki (mian. 1. p.
żeleźniak, 1. mn. żeleźniaki). W murowanej ścianie
znajduje się wgłębienie {grupka c), do którego
podgarnuje się popiół. Dalej w tyle jest ściana
pieca chlebowego, a w niej otwór t. zw. cze
luście (celuście-e). Ponad czeluściami jest mały
otwór (e’), który zatyka się, zależnie od potrzeby,,
czy chodzi o lepszy
dostęp powietrza, czy
słabszy.— Równa „po
R,; ffl(
dłoga“ pieca chlebo
wego nazywa się trzo
114. Zasuwa drewniana
113. Klucz do za
przy komorze, widziana
nem {trzon II czszon).
suwy drewnianej
od wnętrza.
Sklepienie w piecu jest
przy komorze.
(a otwory na kluez).
półkoliste 3).
29 a. Nad kominem wznosi się t. zw. kapa. Wspiera się
ona na drążku lub grubym pręcie żelaznym {d). Podstawę kapy
') Gruba ta służy za skład rupieci. W zimie siadają w niej kury i znoszą
jaja. Śmieci w niej zwykle pełno.
2) Czasem i w zimie w czasie „polewania“, tj. prania bielizny.
3) W takim piecu zmieści się sześć dużych bochenków chleba.
46
stanowią dwie deski, zbite ze sobą pod kątem prostym o za
cięciu w kształcie jednostronnego węgła płaskiego (por. rys.
67 b). W tern miejscu wspierają się te deski na drążku, a końce
««- VS.
1Î5. Zasuwa drewniana przy
komorze od strony ściany,
otwory na klucz, b „sprężyny“
dębowe, c rowki, w które wchodzą
sprężyny).
Rji, 4i£.
116. Zasuwa drewniana przy
komorze od strony ściany.
(a rowki, w które wchodzą
dębowe sprężyny, b otwory na
kluczl.
wpuszczone są w mur. Na tych deskach Jest gzyms ceglany (/),
potem układa się cegły w skos (g) ; następuje jeszcze jeden
mniejszy gzyms (h), poczem wznosi się już prostopadle mur
117. Część ściany, dzielącej izbę od sieni.
(a odrzwi, b ściana drewniana, c ściana pieca, cl tylna ściana chałupy, e słup
komina, / grubka, g otwór na sadzę).
komina do powały (120 K, 121 i) i wyżej. Z boków kapy są
czasem dwa małe murki (120 Z)1). Mniej więcej na poziomie
J) Na tych murkach jakoteż na gzymsach kapy składa się drobne przedjmioty (zapałki, smolne szczapy, brzytwę i t. d.).
47
H?/ch oí
118. Flan rozmieszczenia mebli w izb-’e (1 izba, 2 sień).
ia szafa kuchenna, b ława długa, c pniaki, na których wspiera się ława,
d łóżka, e stół, f żarna, g zapiecek, h wolna przestrzeń między ścianą
i zwiérznicq, j éwiécůk, k komin, l drzwi, m okno, n piec chlebowy, o wysiadka
obok chaty.
48
drugiego gzymsu jest (wewnątrz komina) zasuwa z blachy,
zwana syber. Czasem szyber wysuwa się na zewnątrz, zwykle
jednak odmyka się go i zamyka wewnątrz komina, zapomocą
dłuższego drążka (najczęściej żarnówki).
30. Wierzchnica (zwiérznica, por. rys. 120 III i 121 II) ma
więcej niż metr długości a około metr szerokości. Z przodu ma
dwie gruby: wyższa (rys. 120o i 121 k) — to palenisko, niższa
(rys. 120 n i 121 j) — popielnik. W spodzie paleniska cegły są
ułożone tak, że między niemi są szpary (na cal i więcej); tędy
umożliwia się lepszy dostęp powietrza, tędy nadmiar popiołu
spada do popielnika. Palenisko zakrywają drzwiczki z blachy
na zawiasach
(rys. 120o, 121 k).
Sklepienie pale
niska tworzą bla
chy (rys. 120 p
i 121/), kładzione
dawniej wprost
na cegły. Aby
blachy pod cię
żarem garnków
nie wyginały się
w środku, dawa
no pod spód gru
119. Grządka.
bą
belkę żelazną
(a belki, b powała, c ściana, d drewniane wieszadła,
e drążek).
(około dwucalową) wspartą obu
końcami na murze. Gdy długo w piecu palono, belka się prze
palała i musiano ją wyrzucić. W nowszych piecach wprowa
dzono ramy żelazne, które tak szybkiemu przepaleniu nie ulegają,
gdyż wpuszczone w mur, nie są narażone na bezpośrednie dzia
łanie płomienia. Z tyłu paleniska i z boku jest otwór, prowa
dzący do rur, przewodzących dym, t. zw. luchtów. Takie luchto
(z niemieckiego Luft) przechodzi w całej zwierznicy, dzięki czemu
ona się rozgrzewa. Czasem piec obciągnięty jest (dla większej
mocy) kawałkiem rafy od koła, zgiętej pod kątem prostym.
Cały piec obłożony jest cienką warstewką słomy celem ochrony
przed pękaniem, a następnie oblepiony równo gliną, zmieszaną
z piaskiem.
49
Na poziomie blach zwierznica jest znacznie zwężona *). Na
prawo jest murek (rys. 120 p i 121 ń). W samej zzviérznicy jest
ponad blachami półokrągłe wgłębienie sklepione (rys. 120 s,
121 ni), gdzie wstawia się garnki. Z boku jest zawsze mała
grubka (rys. 120 r i 121/). Blisko zetknięcia się zzviérznicy z ko-
120. Piec ze éwiécákiém.
<1 komin : a gruba w kominie, b trzon czyli palenisko komina, c grubka
d drążek, e otwór do pieca chlebowego t. zw celuście, f gzyms kapy, g okap,
h drugi gzyms. A’ komin, i murek; II šzviécůk: j trzon, k gzyms, / kapa,
ł szyber, m górny gzyms ; III zwierznica : n popielnik, o palenisko zatkane
drzwiczkami, p blachy, r grubka, s sklepienie, t właściwy mur zwiérznicy ;
u szyber, w gzyms zwiérznicy, x tylna ściana izby, y ściana wewnętrzna izby
z Świnia.
minem znajduje się blaszana zasuwa, t. zw. szyber (syber, rys.
120/1, 121 p). Na szczycie zzviérznicy jest gzyms (120 w, 121 r)
i wgłębienie, gdzie sypie się ziarno do suszenia. Wierzchnica stoi
w pewnej odległości od ściany. Przestrzeń między nią a ścianą
nazywają zapieckiem (zapiecek). Przy piecu stoi ławka, którąl
l) Jak z rysunku widać, zwierznica najszersza jest u spodu, potem jest
nieco zwężona z dwu stron, wreszcie od murka widać już to zwężenie bardzo
wyraźnie.
4
Lud. T. XXIX.
50
również nazywają zapiecek1). Na tej ławce wsparte są deski,
drugi ich koniec opiera się na poprzecznie biegnącej spádze,
którą podpierają nieraz dwa w ziemię wbite kołki. Jest to wła
ściwy zapiecek. Tędy wchodzi się na piec (najpierw na chle
bowy*2), który jest nieco niższy od wierzchnicy), potem na zmierznicél. Na zapiecku zwykle ktoś sypia. Od zwiérznicy do głównego
121. Piec bez šwiécáka.
(I komin: a grubka, b trzon czyli palenisko, c grubka, d drążek, na którym
wspiera się kapa, e ceiuście, f gzyms kapy, g okap, h gzyms górny kapy
i komin; II zwiérznica: j popielnik, k palenisko i drzwiczki, l blachy kuchenne,
i grubka, m sklepienie nad blachami, n murek, o mur zwiérznicy, p szyber^
r gzyms zwiérznicy, s Świnia, t śc ana tylna izby, u wewnętrzna ściana po
przeczna izby).
komina prowadzi luchto, które złączone jest z nim przy pomocy
t. zw. świni (mian. 1. poj. śzuynia, rys. 120 z i 121 s). Jest to
kawał muru w postaci niezgrabnego słupa3).
*) Por. rys. 118 g.
2) Z boku jego jest wgłębienie, grubka, by łatwiej było wyleźć.
3) W najnowszych chatach piec ma kształt odmienny. Chaty te mają
dwie izby, które ogrzewa jeden piec. W małej izbie znajduje się zwiérznica
z kuchnią do gotowania (jak na rycinie 118 i) oraz komin i piec chlebowy
(rys 118 k, n). W dużej izbie jest druga zwiérznica, a w niej blachy, zwrócone
do tylnej ściany izby. Dostęp do nich znajduje się tam, gdzie zwykle jest
zapiecek (rys. 118 h). Dłuższa ściana tej zwiérznicy biegnie równolegle do
poprzecznej ściany izby. Oczywiście šwiécůka tutaj niema.
51
31. W kącie, utworzonym przez komin i wierzchniej, jest
w starszých piecach zawsze t. zw. świecak (rys. 120 III) Ma on
wygląd.małego kominka. U jego podstawy jest podmurowanie (/),
zakończone dość niezgrabnym i niewyraźnym gzymsem, nad
niem zaś w pewnej odległości wisi kapa (/), mniejsza oczywiście,
niż u komina, z jakby odwróconym gzymsem u dołu (k), by kopeć
nie wywalał na izbą1). Stąd prowadzi rura do komina. Z boku tej
kapy tkwi szyber(/). Na šwiěcáku palono smolném łuczywem t. zw.
szczepami (mian. 1. mn. scépy), w które gospodarz zaopatrywał
się jesienią i świecił całą zimą, gdyż oświetlania naftoWemi lam
pami albo nie znano, albo też za drogo wychodziło. Swiécáki
oddały ludności znaczne usługi w czasie wojny, gdy nafty nie
można było dostać*2).i
Uzupełnienia.
Str. 8, uwaga 1. U ludzi biednych chata, stajnia i „bojowisko“ do młócenia zboża tworzą jeden długi budynek, nakryty
wspólnym dachem.
Str. 10, wiersz 8. Drążki wystawały na zewnątrz ścian na
kilka centymetrów, co można jeszcze dziś tu i ówdzie oglądać.
Potem drągi te wewnątrz chaty wyrżnięto piłą.
Str. 11, wiersz 14. Czasem izba znajduje się nie od strony
•drogi, lecz od strony gumna.
Str. 17, uwaga 5. Czasem od strony podwórza jest jeszcze
małe okienko o jednej szybce.
Str. 19, uwaga 1. Dziś jednak okna są do otwierania.
Niekiedy w jednej „kwaterze“ o trzech szybach środkowa się
otwiera. Ale tak jest dopiero od niezbyt dawna.
Str. 33, uwaga 1. U szczytu zàtàlka jest zwykle dziura,
może pozostałość po dawnej belce szczytowej dachu. Ostatnia
łata po jednej i drugiej stronie dachu wystaje cżasem na zewnątrz.
I) U góry kapa éwiécáka kończy się podobnie jak zwiérznica (rys. 120 zu
i 121 r).
J) Szkice rysunków: 3, 4, 5, 6, 10, 12, 16, 18, 25, 28, 37, 55 c, 56 a,
59, 60, 61, 62, 68, 70, 108, 117, 119 i 121 wykonał według moich wskazówek
p. Kazimierz Wojewoda, nauczyciel państwowej szkoły powszechnej w Mi
kołowie. (Wszystkie rysunki z wyjątkiem kilku zostały przerysowane przez
p. Eustachego Wasilkowskiego. Konieczność znacznego pomniejszenia nie
których rysunków spowodowała też zbytnie zmniejszenie znaków objaśnia
jących. Przyp. Red.)
4
52
Na zakończenie chcę zaznaczyć, że artykuł ten ma na
celu tylko podanie materjału etnograficznego. Aby nie popaść
w nieścisłość, fragmentaryczność, starałem się uwydatnić wszelkie
szczegóły (często drobne), które zdołałem zauważyć, ilustrując
je, ile to było w mej mocy, rysunkami. O brakach i niedociągnię
ciach niniejszego szkicu sam wiem najlepiej.
Mikołów, (woj. Śląskie), w styczniu 1930.
R Ě S L M É.
I. L’auteur a présenté la construction de la chaumière dansles villages de Grębów et Jamnica situés entre la Vistule et le
San (dans l’arrondissement de Tarnobrzeg) et habités par une popu
lation surnommée „Lasowiaki“. (comp. les. cartes 1 et 2). C’étaient
autrefois des contrées marécageuses, c’est pourquoi on ne pouvait
construire les habitations que sur des élévations du terrain appe
lées „gręby“. De là vient aussi le nom de „Grębów“.
II. En général on construit les chaumières le long des routes»
Elles tournent le dos à l’ouest ') (fig. 1 ). Les chaumières „cárné cha
łupy“ existaient jusque vers 1860—1870. Elles avaient un poêle
sans cheminée (fig. 2 et 3), c’est pourquoi la fumée sortait par h
chambre. Toute la chaumière était enfumée et noire. — On éclai
rait cette chaumière par un bois résineux, qui brûlait sur un
luminaire placé à côté du poêle (fig. 3d et 6). La suie montait
par une cheminée de bois (fig. 3 c et 6 b).
A l’extérieur les chaumières sont grises, parfois blanchies2).
Elles se divisent en une chambre (ordinairement du coté de la
route), un vestibule et parfois un petit garde-meuble (fig. 1. I).
Pendant la construction on pose d’abord les solives longitudi
nales (a) et transversales (b fig. 8,20,23, 24, 26 etc,). Les solives
sont appuyées sur des souches de chêne (péfai, fig. 8 c etc).
Dans les solives est fixé le chambranle, qu’on joint de deux
manières, (fig. 15, 16, et 17, 18). Dans la solive de derrière se
trouve un pilier (fig. 10), cannelé de deux côtés (comme lechambranle) qui unit le bois dans le paroi (fig. 1 1 ). Les angles
des solives sont parfois découpés en serrure (fig. 20, 21, 22).
Outre cela les angles (aussi bien des solives que des autres
poutres) peuvent être: en queue de poisson (fig. 24), em
brassées (fig. 31 et 32), ou profonds et obliques (fig 33 etc.)3).
*) Dans ce résumé nous ne renvoyons qu’à certaines figures.
3) A côté de la chaumière se trouve une „wysiadka", espèce de banquette.
3) Quand la chaumière est construite en bois non equarrï, la décou
pure d’angle n’est faite que d’un côté (fig. 13 b, 14 b, 26 c, d, 29 c etc.).
53
Le bois est uni à l’aide d’une cheville ( tébla, fig. 34 d).
*0n bouche les fentes avec la mousse des prairies. Dans les
vieilles chaumières les fenêtres ont des volets (fig. 35 et 36).
Les fenêtres plus récentes sont pourvues d’une espèce de petites
•caisses (fig. 38). Elles sont encadrées d’un chambranle (fig. 40).
Elles ont six ou huit petits carreaux (fig. 41). Les fenêtres mo
dernes ont quatre ou trois carreaux (fig. 43 et 44). Le bois audessus de la fenêtre ou de la porte s’appelle „uocdp“ (fig. 50,
51, 52 et 53). Audessus de lui il y a 1—2 bois, ensuite viennent
Jes poutres (fig. 54). Sur la façade elles ont des ornements scul
ptés (fig. 55 et 56). Sur elles sont les racinaux longitudinaux
•(fig. 58 a), et sur ceux-ci les transversaux (fig. 58 b). Dans les
racinaux longitudinaux sont fixés les chevrons ') (fig. 58 g), qui
■ont parfois un élément appelé „bunt“ (fig. 65 c).
Les côtés latéraux du toit (zdtdłfy) sont inclinés vers les
principaux, grâce á l’inclinaison du dernier chevron (fig. 58 A)*
Le „zdtdłek" cède aujourd’hui de plus en plus place à la façade
droite (hg. 73, 74 et 78), ou concave (fig. 75, 76), à ornements
sculptés (fig. 81, 82 et 83).
Aux chevrons on cloue des lattes (fig. 77 c). Sur elles on
dispose les tuiles (dans ce cas les lattes doivent êtres à niveau
•égal), ou bien on les couvre avec des gerbes de chaume: ,,zàkośniki" (fig. 85), et „głowdce" (fig. 86). „Zakošnikj", (de forme
différent des „głowdce“) se posent sur la première latte (fig. 84 c
et 87 c) à l’angle du toit (fig. 84 a, 87 a, 88 a, etc.), et souvent
sur la dernière latte (fig. 88 c etc.). On couvre le reste avec les
„głowdce“. Au sommet du toit on pose un faîte (fig. 89 d, 90 d
■et 93 d), de chiendent et de chènevotte, qu’on fixe avec une
perche (fig. 89 e), ou avec des chevrons croisés {ferzyzidfyi, fig.
'93 d, 94 et 95).
III. Les portes qui mènent à la chaumière, placées sur des
gonds, ne sont pas encadrées de chambranles*2) (fig. 96 c et 97 c).
Elles se ferment au loquet (fig. 105 e, /, et 106 e), ou au crochet
(fig. 103 et 104), autrefois à tourniquet de bois (fig. 108 et 109d),
ou à la targette de bois (fig. 1 10 d et III d). Dans le vestibule
derrière la cheminée et derrière la porte se trouve un vrai ma
gasin de vieilleries. Seulement la chambre et le garde-meuble
■ont un plafond, audessus du vestibule il n’y a que quelques
planches, pour qu’on puisse passer d’un grenier à l’autre. Autre
fois on posait le plafond de la chambre avec de grosses poutres
de pins ou d’aulnes. Dans la chambre se trouve le mobilier
(fig. I 18). Le poêle occupe le plus de place. Il se compose de
trois et dans les nouvelles maisons de deux parties (fig. 120 et
') Lorsque la chaumière a un toit appelle „sztychowy“, les chevrons
sont fixés dans les poutres (fig. 65 b).
2) Autrefois il y avait des portes à pivot (fig. 98).
121). Sur la cheminée il y a le fourneau (Z>), au fond l’entrée dix
four à pain appelé „celuśde" (c). Audessus du fourneau s’élève
le manteau (^apa, f, g, h), et plus haut vient la cheminée (fig.
I2O/1 et 121 i). La seconde partie appelée „ztüierzrica“ (fig. 120 II
et 121 II) sert à chauffer la chambre. Là se trouvent ies plaques
de fer-blanc pour cuisiner1) (fig-. 120p et 121 /). Audessus on
sèche le grain.
Le lampadaire ou „štciécdk“ sert à éclairer la chambre (fig.
120 III). Il est placé entre la cheminée et „wierzchnica“, C’est une
cheminée (/) couverte d’un petit manteau (Z). Sur cette cheminée
on brûlait le bois résineux appelé „scépy". Aujourd’hui on éclaire
les chaumières avec des lampes au pétrole : cependant encore
pendant la guerre les „slOiêcàki“ rendaient de grands services
à la population.
1) On r.e cuisine dessus qu’en hiver.