Cyfrowa Etnografia

ada531ac7e21cfeeb47bbe205696f892.pdf

Media

Part of Kronika etnologiczna / Lud, 1928, t. 27

extracted text

KRONIKA ETNOLOGICZNA.
ł Ludomir Sawicki (1884—1928), profesor U. J. w Krako­
wie, dyrektor Instytutu geograficznego Uniw. Jagiellońskiego.
W sile wieku, w okresie najintensywniejszej pracy zasko­
czyła go śmierć z powodu choroby, nabytej podczas wyprawy
naukowej na półwysep Bałkański. Sp. Sawicki pozostawił około
50 dzieł naukowych w języku polskim, niemieckim, włoskim,
francuskim i węgierskim.Prace te są wynikiem nietylko rozwa­
żań teoretycznych, lecz i bardzo intensywnych badań w tere­
nie. W zakres jego badań wchodziły początkowo problemy
morfologiczne, następnie zajmował się hydrografją, antropogeografją, statystyką i zagadnieniami wpływu podłoża geograficznego
na strukturę kulturową kraju. Od początku swej pracy podró­
żuje. W latach 1908 do 1910 odbywał podróże naukowe po
Karpatach, Alpach, Włoszech, Francji, Anglji i Niemczech, później
do Abisynji, Sjamu, do Małej Azji i wreszcie na Bałkan. W po­
dróżach tych interesował się przedewszystkiem morfologją bada­
nego terenu. Wynikiem badań karpackich były doskonałe studja
0 szałasmctwie i Karpatach, które dla etnografji mają wielkie zna­
czenie. Sp. Sawicki jako znany badacz i uczony brał udział
w kongresach międzynarodowych w Genewie (1908), w Londy­
nie (1911), w Rzymie (1913) i w Kairze ( 1925).
W r. 1927 był generalnym sekretarzem i głównym organi­
zatorem II. Zjazdu Słowiańskich Geografów i Etnografów, odby­
tym w Polsce w czasie od 2—12 czerwca. Był współpracowni­
kiem Komisji fizjograficznej Akademji Umiejętności, współpra­
cownikiem Komisji antropologiczno-etnograficznej tejże Akademji,
współpracownikiem sekcji meteorologicznej Towarzystwa nauko­
wego w Warszawie, członkiem korespondentem Polskiego To­
warzystwa Geograficznego, członkiem Komisji naukowej b. ge­
nerał- gubernatorstwa
lubelskiego, członkiem korespondentem
Serbskiego Towarzystwa Geograficznego i Polskiego Towarzy­
stwa Krajoznawczego, którego oddział zorganizował w Krakowie,
1 którego prezesem był do samej śmierci. Powołuje do życia
miesięcznik „Wiadomości Geograficzne“ i tworzy biblioteczkę
geograficzną „Orbis“, która nie tylko służy zagadnieniom geografji, lecz również posiada doniosłe znaczenie dla etnografów,
gdyż serja III. bibl. geograf. „Orbis“ przyniosła cały szereg to­

177
mów treści etnograficzne’. Nauka polska traci w śp. Zmarłym
wielkiego badacza i uczonego nietylko na polu geografji, ale
też i bliskich jej nauk pokrewnych. — Cześć Jego pamięci!
■J- Karol Kadlec (1865—1928). Dnia 5. grudnia 1928,
zmarł w Pradze Czeskiej Dr. Karol Kadlec, profesor historji
prawa słowiańskiego w uniwersytecie czeskim. Nazwisko wiel­
kiego uczonego znane było nietylko w jego ojczyźnie i wogóle
Słowiańszczyźnie, ale i w całym świecie uczonym. Był głębokim
znawcą nietylko historji prawa czeskiego, ale także wszystkich
innych praw słowiańskich, jak polskiego, rosyjskiego, chorwac­
kiego i serbskiego, w których to językach ukazywały się też jego
prace, a prócz słowiańskich w niemieckim i angielskim. Był
członkiem wszystkich słowiańskich Akademij Umiejętności, a rów­
nież i Towarzystwo Naukowe lwowskie zaliczało go w poczet
swych członków.
Z licznych jego cennych prac należy wymienić: o zadrudze słowiańskiej, o t. zw. Tripartitum Verböczyego, o statucie
Moscenickim, o Ruskiej Prawdzie, o prawie wołoskiem, dalej
zarysy historji prawa rosyjskiego, polskiego i węgierskiego.
Śp. prof. Kadleca łączył węzeł najserdeczniejszej sympatji
z nauką i światem naukowym polskim. Zaznajamiał on stale
bardzo życzliwie naukę czeską z wynikami prac naukowych pol­
skich. W Encyklopedji Polskiej, wydawanej przez Akademję
Umiejętności w Krakowie umieszczono jego pracę o początkach
prawa słowiańskiego przed X wiekiem, która to praca jest wspa­
niałym upominkiem dla nauki polskiej. Prof. Kadlec przygoto­
wywał również dział prawa staro-słowiańskiego do dzieła L. Niederlego „Slovanské starožitnosti“, lecz nie było mu już niestety
dane tego tak ważnego dzieła dokończyć.
■j- Jan Łoś (1860—1928), profesor Uniwersytetu Jagielloń­
skiego w Krakowie, członek Polskiej Akad. Umiejętności, Lwow­
skiego Towarzystwa Naukowego, wszystkich słowiańskich Aka­
demij Nauk, wieloletni członek Towarzystwa Ludoznawczego we
Lwowie i t. d. zmarł fO listopada 1928.
Śp. Prof. Łoś habilitował się w r. 1890 w Uniwersytecie
petersburskim, gdzie też przez cały szereg lat wykładał różne
działy slawistyki, w szczególności zaś językoznawstwo polskie,
czeskie i serbochorwackie. Katedrę filologji słowiańskiej w Un:
wersytecie Jagiellońskim objął w r. 1902, zas w 1920 r. prze­
szedł na katedrę języka polskiego. Prof. Łoś pracował głów­
nie nad zagadnieniem dziejów języka polskiego (Gramatyka pol­
ska T. I—111. Lwów, Zakład Nar. im. Ossolińskich 1922— 1927,
tom IV. pozostał niewykończony w rękopisie; nadto podręcznik
uniwersytecki „Krótka gramatyka historyczna języka polskiego“
.Lud. T. XXVII.

12

178
Lwów 1927. nakł. K. S. Jakubowskiego). Prócz pracy nad dzie­
jami języka, prowadził Łoś badania filologiczne nad zabytkami pol­
szczyzny średniowiecznej, których wynikiem jest znakomity „Prze­
gląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543“. Kraków,
Akademja Umiejętności 1915 i wydanie drugie p. t. „Początki
piśmiennictwa polskiego“, Lwów, Ossolineum 1922.
Etnografja polska poczuwa się do szczególnej wdzięczności
Łosiowi za to, że wykończył i przygotował do druku drugą
połowę „Słownika gwar polskich“ J. Karłowicza, którego tylko
trzy pierwsze tomy ogłosił drukiem sam autor. Drugiem dużem
leksykograficznem dziełem, nadzwyczaj ważnem tak dla lingwisty
jak dla etnografa, miał być „Słownik staropolski“. Niestety śmierć
nie dała mu doprowadzić do końca tego słownika, nad którym
pracował przeszło 25 lat. Wykończenie tego dzieła nie napotka
jednak na znaczne trudności, a to dzięki nader praktycznie i kon­
sekwentnie stosowanemu programowi, jest więc nadzieja, że wyj­
dzie ono drukiem po śmierci autora, by wzbogacić literaturę pol­
ską w dzieło, jakiem nie może się poszczycić bodaj że żaden
z narodów słowiańskich. Prócz tych dzieł o znaczeniu zasadniczem, możnaby wyliczyć wiele innych drobnych prac i rozpraw
gwarowych, bardzo ważnych dla ludoznawstwa polskiego;
W grudniu 1927 r. obchodził polski świat naukowy uro­
czystość jubileuszową, jako hołd dla Łosia ku uczczeniu dwudziestopięciolecia jego pracy w Uniwersytecie Jagiellońskim. Zło­
żono mu wówczas hołd w formie księgi pamiątkowej, zawiera­
jącej kilkadziesiąt rozpraw i artykułów, ofiarowanych przez przy­
jaciół, kolegów i uczniów tego wielkiego badacza. 1 już nie­
spełna w rok po tej podniosłej uroczystości naukowej odszedł
z naszego grona.

f Ks. Władysław Sarna (* 25. VI. 1858 f 9. I. 1929),
Prałat Jego Świątobliwości i infułat dziekan Kapituły katedralnej
zmarł w Przemyślu w 70 roku życia. Zmarły kapłan był nietylko
znaną i powszechnie szanowaną postacią ze względu na swą
działalność społeczną, ale odznaczył się również bardzo poważ­
nie na polu etnografji.
Śp. ks. Sarna brał czynny udział we wszystkich sprawach
społecznych i narodowych ; szczególnie interesował się dolą ludu
wiejskiego, który zajmował go też z punktu widzenia nauko­
wego. Wyniki swych poszukiwań ogłosił ks. Sarna w całym
szeregu prac, z których zasługują na wymienienie: 1) Zwyczaj,
wykupywania panny młodej w Korczynie pod Krosnem. Lud II.,.
2) Obrzędy weselne w Jaszczwi. Lud II., 3) Kolęda śpiewana
w Szebniach (pow. jasielski) w dzień Nowego Roku po domach
przez szczodraków czyli kolędników. Lud III., 4) Pieśń ludowa
religijna o odsieczy Wiednia przez Jana III. Lud III., 5) Opis po­

179
wiatu krośnieńskiego pod względem geograficzno-historycznym.
Przemyśl 1898. s. XII
536. 6) Opis powiatu jasielskiego. Jasło
1908. s. VI -|- 743 z mapą.
Materjaîy te mają do dziś wielką i niezmienną wartość.
Red. „Ludu“ oddaje głęboką cześć pamięci zacnego kapłana,
który łączył troskę o biedny lud wiejski z zamiłowaniami naukowemi.

■f- Stanisław Zdziarski (1878—1928), współredaktor „Kurjera Warszawskiego“, Dr. fil., zmarł dnia 2 grudnia 1928 w War­
szawie w 50 roku życia.
Sp. zmarły przed swą karjerą dziennikarską pracował nau­
kowo i uzyskał „veniam legendi“ na uniwersytecie petersburskim.
Naukowo interesował się głównie literaturą polską i slawistyką.
Jako slawista wszedł też w bliższy kontakt z zagadnieniami
z. dziedziny ludoznawstwa i ludowości w literaturze. Dorobek
naukowy śp. Zdziarskiego z zakresu ludoznawstwa jest znaczny ;
prócz prac oryginalnych, zamieszczał on liczne recenzje prac etno­
graficznych w różnych czasopismach, jak „Wisła“, „Lud“, „Prze­
gląd powszechny“, „Przegląd literacki“, „Kwartalnik historyczny“,
i t. d. Prace oryginalne, mające wartość dla etnografji polskiej
są następujące: „Pierwiastek ludowy w poezji polskiej XIX w.“
Warszawa 1901. s. VIII -f- 590, „Młoda Polska. Pierwiastek lu­
dowy w poezji“. Przegląd powsz. 1901. T. LXXI i LXXII.,
„Ludowość w poezji polskiej XIX w.“ Lud X., „Pierwiastek lu­
dowy w poezji A. Mickiewicza“ Lud IV., „Pierwiastek ludowy
w utworach Romana Zmorskiego“. Dod. do Przegl. tyg. 1900.
T. II., „Chłopski świat w poezji Lenartowicza“ Kraj 1900. Nr. 29—31.
„Seweryn Goszczyński. Element ludowy jego poezji“. Ateneum
1900. T. II., „Ze studjów nad t. zw. Szkołą ukraińską. Kierunek
ludowy w poezji“. Ateneum 1900. T. IV., „O genezie Ballad
i Romansów Stefana Witwickiego“. Spr. Wydz. Filolog. A. U.
1899. X., „W sprawie baśni Lenorowych“. Wisła XV., „Lu­
dowy warjant komedji Baryki: Z chłopa król“. Lud X„ „Boga­
rodzica w pieśni ludowej . Kur. Pozn. 1904. „Cztery odmiany
Lenory“ Wisła VII., „Przyczynek do baśni lenorowych“ Lud VIII.
„Dwa motywy bajeczki o pastuszku“ Lud V., „Skarby tatrzań­
skie“ Wisła XV., „Baba u farosa“ Lud V., „Do pieśni o królu
Sobieskim“ Wisła XIV., „Pieśń ludowa w Galicji“ Spr. Wydz.
Filolog. A. U. 1900. III., „Listy z nieba“ Lud VI., „Dotychcza­
sowy stan badań nad etnógrafją polską i dalsze ich kierunki“
Pam. III. Zjazdu hist. sekc. IV., „Lwowskie Towarzystwo Ludo­
znawcze“ Gaz. polska 1901. Nr. 82, Książka 1905., „Zjazd ludo­
znawców polskich we Lwowie z powodu dziesięciolecia istnienia
towarzystwa“. Książka 1905, Słowo 1905. Nr. 20, Ogniwo 1905.
Przew. bibljograficzny 1905.

12*
»

180
Mimo zupełnego pochłonięcia przez molocha dziennikar­
skiego, nie przestawał do ostatnich chwil interesować się ludc
znawstwem, a dawał dowody tego przez liczne recenzje z prac
ludoznawczych w pismach warszawskich. Szczególnie „Lud" za­
wdzięcza mu wiele pochlebnych wzmianek. Wogóle widać, że
w chwrlach ciężkich życia osłodą była mu etnografja. Tak
np. Redakcja „Ludu“ posiada w tece rękopis p. t. Świat
zwierzęcy w języku polskim, który był pisany w austrjackiem
więzieniu garnizonowem, gdzie musiał odcierpieć swe słowianofälskie »dee. Zmarł w pełni sił i twórczej pracy, gdy mógł jeszcze
wiele pożytecznych prac wykonać i dlatego żal z powodu tej
śmierci jest tem większy.

"f" Jan Leciejewski. Dnia 22 stycznia 1929 r. zmarł Dr.
Jan Leciejewski, profesor II i IV gimnazjum lwowskiego, wielo­
letni docent w Uniwersytecie lwowskim, członek Towarzystwa
Ludoznawczego i długoletni członek redakcji „Ludu“.
Poświęcił się z zamiłowaniem zagadnieniom slawistyki, którą
to naukę traktował na szerokiem tle. Zajmował się przeważ­
nie nosówkami staropolskiemi, a zarazem iiteraturą południowoałowiańską, czeską i słowacką. Jego slawistyczne zainteresowa­
nia zbliżyły go również do zagadnień etnograficznych, czego wy­
razem jego współdziałanie z é. p. Prof. A. Kaliną w redagowa­
niu „Ludu“. Wynikiem tej współpracy z najgorliwszym wówczas
krzewicielem ludoznawstwa polskiego był cały szereg prac cha­
rakteru etnograficznego, jak n. p. : „Pierwiastki starożytne w pie­
śniach ludowych słowiańskich“, „Gwara miejskiej Górki i oko­
licy“ R. W. F. A. U. IX. s. 108 —148, „Wróżenie z miecza“,
Lud VII. s. 217 n., „Chrzest „Żyda“, Lud IX. s. 408 n., nekro­
log „Ar.toni Kalina“, Lud XIÍ, „Jesza czy Jasza czy Jasz“? Lud
X\3 i t. d. Pozatem ś. p. Leciejewski informował polskich etno­
grafów stale w „Ludzie“ w dziale recenzyjnym o literaturze lu­
doznawczej ogólnosłowiańskiej. Przy schyłku życia zwrócił swe
zainteresowania ku bartnictwu.
W r. 1907 objął katedrę gramatyki porównawczej języków
słowiańskich w Sofji, którą jednak rychło porzucił, by wrócić do
umiłowanego zawodu nauczycielskiego w gimnazjum lwowskienv
Tak w gronie kolegów, Z którymi współpracował naukowo lub
zawodowo, jak też wśród licznego zastępu uczniów, pozostawił
po sobie pamięć człowieka bardzo prawego i uczynnego.
■f" Helena Kamińska (1866— 1928), kustoszka Zbiorów Etno­
graficznych w Muz. Przem. i Rolnictwa w Warszawie zmarła
19. IX. 1928 roku w Gorzeniu Górnym, a pochowana została
w Wadowicach.
«

181
Całe życie ś. p. zmarłej było ściśle związane z dziejami
Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Pełniła obowiązki ka­
sjerki jeszcze wówczas, gdy zbiory te były w łączności z ogrodem zoologicznym na Bagateli. Od r. 1896 objęła stanowisko
kustosza, kiedy już zbiory te znalazły pomieszczenie w Muzeum
Przemysłu i rolnictwa. Kiedy zag etnografja polska wywołała
z powodu wystawy petersburskiej wielkie zainteresowanie
i w związku z tern rząd rosyjski udzielił dotacji na zakupy dla
Muzeum Aleksandra III, wówczas ś. p. Kamińska rozpoczyna
szereg podróży etnograficznych po kraju i zbiera materjały rów­
nież dla Muzeum. Następnie przez długie lata była niezłomną
strażniczką powierzonych jej skarbów i na swem stanowisku
mimo trudnych warunków zwłaszcza w okresie wojny przetrwała
aż do tej chwili, gdy państwo polskie roztoczyło nad Muzeum
oficjalną opiekę. W ś. p. zmarłej schodzi do grobu rzadki
typ szlachetnej entuzjastki etnografji polskiej.

"j* Antoni P. Stoiřow. Znakomity etnograf bułgarski uro­
dził się dnia 15 lutego 1869 we wsi Leszko-Gornodżumajsko.
Po ukończeniu studiów z zakresu filologji słowiańskiej w Sofji
poświęcił się zawodowi nauczycielskiemu i był profesorem
w gimnazjum męskiem w Salonikach (1897—'1898), dyrektorem
w Bitolskiem klasycznem gimnazjum (1898—1899), w gimnazjum
w Salonikach (1899—1903), w seminarjum nauczycielskiem w Adrjanopolu (1904*—1905), w Serres (1905—1907), potem znów w Sa­
lonikach i Adrjanopolu (1907—1910), a wreszcie przez trzy lata
był inspektorem szkolnym przy egzarchacie w Konstantynopolu
(1910—1913). Od r. 1913 przechodzi na właściwe dlań stano­
wisko kierownicze przy Muzeum Etnograficznem w Sofji i na
tem stanowisku pozostał aż do swego tak przedwczesnego zgonu
w dniu 9 sierpnia 1928 r.
Działalność ś. p. Stoiłowa obejmowała trzy dziedziny : etno­
grafję, językoznawstwo i historję literatury. Na polu etnografji
pracował zarówno jako zbieracz materjałów, jak też jako autor
bardzo licznych rozprawek. Zebrał około 303 pieśni ludowych,
129 zagadek, 65 przysłów, a prócz tego wielką ilość zwyczajów
świątecznych, zabaw dziecinnych i t. d. Rozmaitych studjów lu­
doznawczych napisał tak wiele, że trudnoby je wszystkie wymie­
niać, więc musimy poprzestać na wzmiance o najważniejszych
jak: 1) „Ziw mrtwec“ (Sborník Sziszmanowa 1920), 2) „Wojnik
na ewatbata“ (Izw. na Etnogr. Muzej I, 17—39), 3) „Żena cheroina“ (Izw. na Etn. Muz. II, 105— 1 17), 4) „Sestra otrovica“
(Izw. na Etn. Muzej IV, 61—68); szczególny interes przedstawia
dla nas praca p. t. „Legengrad w jugosławjenskata narodna po­
ezja" (Perjod. spisanje LXIV, 237—248), w której ś, p. Stoiłow

182
doszedł do wniosku, że Legengrad wziął początek od nazwy
etnicznej Lach, oznaczającej Polaków. Miejscowość Legengrad
w Macedonii jest identyczna z wioską Lechowo, którą według
tradycji miejscowej mieli zamieszkiwać Lechy, zesłani jako rud­
nicy za karę, a więc możliwe, że byli to jeńcy polscy osa­
dzeni tam przez Turków.
Równie ciekawe jest studjurr. „Brada na niwata“, w którem
zanalizowano zwyczaj żniwiarski zostawiania niezżętej garści
zboża, niegdyś bezwątpienia jako ofiary bóstwom. Prócz tego
mamy wiele innych prac rozprószonych po wydawnictwach
i czasopismach, jak „Bułg. Sbirka“, „Bułg. Pregled“, „Sborník
za nar. umotw.“, „Perjod. spisanje“ i t. d. Można wręcz powie­
dzieć, że prawie do każdego zagadnienia z zakresu bułgarskiej
kultury duchowej i społecznej dodał wiele nowych uzupełnień
i objaśnień. Ale pracował również nad bibljografją i systematyką
etnografji bułgarskiej i zamieścił przegląd badań etnograficznych
bułgarskich za lata 1915— 1927 w redagowanych przez siebie
„Izwiestija na narodnija etnografski muzej w Sofije“.
Wreszcie ogłosił ś. p. Stoiłow także szereg szkiców języko­
znawczych i historyczno-literackich. O wielkiej jego pracowitości
na wszystkich tych polach może świadczyć fakt, że twórczość
jego naukowa obejmuje około 400 pozvcyj bibliograficznych.
Działalność ta została też uczczona tak w kraju, jak zagranicą.
Bułgarska Akademja Nauk mianowała go członkiem, a w r. 1927
został wybrany członkiem sekcji etnograficznej Polsk. Akademji
Umiejętności w Krakowie i członkiem korespondentem Tow.
Nauk. im. Szewczenki we Lwowie.
Prócz zalet naukowych należy podkreślić u ś.. p. zmarłego
wielkie zrozumienie dla współpracy wszystkich uczonych sło­
wiańskich, z którymi utrzymywał bardzo żywe stosunki, posyłał
im wszystkie swe publikacje, a z największą ofiarnością służył
swą radą i pomocą. Z Polską łączyły go bardzo żywe relacje,
jeszcze na rok przed śmiercią był w r. 1927 w Polsce na II Kon­
gresie etnografów i geografów słowiańskich ; wtedy też mogliśmy
podziwiać bezpośrednio jego głęboką wiedzę i pełne odczucie
idei słowiańskiej. W sprawozdaniu z kongresu zaś ś. p. Stoiłow
podkreślił, że miłe wspomnienia wyniesione z kongresu w Polsce
zostaną mu w duszy jako najmilsze wspomnienie. A tuż przed
śmiercią napisał wspólnie z Chr. Wakarelskim przegląd polskich
prac etnograficznych p. t. Polska etnografja. 1920—1927 (Izw
na etnogr. Muzej VII 1927). W ś. p. Stoiłowie tracimy nietylko
znakomitego uczonego bułgarskiego, ale i serdecznego przyjaciela
Polski. Dlatego też żal nasz z powodu tej straty jest prawdziwie
szczery i na zawsze zachowamy go we wdzięcznej pamięci.
Adam Fischer.

183

Z działalności Zakładu Antropologiczno - Etnologicz­
nego Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie w piętna­
stoleciu 1914—1928.
Rok bieżący był rokiem wyjątkowo bogatym w kwestjonarjusze. Pozwala to na danie szeregu dat statystycznych o zakładzie,
dotychczas nie wyzyskanych, gdyż ich zestawianie jest połączone
ze znaczną ofiarą czasu, odbijającą się ujemnie na normalnym
toku pracy naukowej. Skoro jednak ta ofiara 'uż poniesiona została,
wyzyskamy ją tu dla zobrazowania działalności naukowej w ubie­
głem piętnastoleciu.
Zakład powstał z chwilą przeistoczenia katedry etnologji,
utworzonej w r. 1910 dla Stanisława Ciszewskiego, na katedrę
antropologji i etnologji w dniu 1 października 1913. Znajduje się
on prowizorycznie w gmachu zakładu geologicznego i zajmuje
lokal złożony z trzech pokoi o ogólnej powierzchni 120 metrów
kw. W czasie najbliższym ma on zostać przeniesiony do obszer­
niejszego lokalu w gmachu starego uniwersytetu przy ulicy Sw. Mi­
kołaja 4.
Budżet zwyczajny zakładu z chwilą jego utworzenia wynosił
-400 koron, zredukowanych w czasie wojny do 267 koron. Dopiero
po upadku Austrji następuje stopniowe powiększanie budżetu,
osiągającego 1.080 zł. rocznej dotacji rządowej, oraz 759'40 zł.
z taks w roku 1927/8.
Podobnie przedstawia się sprawa personelu. Za czasów
austrjackich zakład nie posiadał ani jednej siły płatnej. Dopiero
w roku 1921 zakład otrzymuje etaty złożone z jednego asystenta
starszego i jednego asystenta młodszego. Asystentem starszym od
chwili utworzenia tego stanowiska jest X. Dr. Bolesław Rosiński,
wyhabilitowany w roku 1925 i posiadający wykłady zlecone (antro­
pologia zoologiczna) od roku 1927 Asystentem młodszym jest
w pierwszem czteroleciu do roku 1925 Dr. Konstanty Sobolski,
później, z powodu braku siły naukowej o stopniu akademickim,
asystent młodszy jest zastępowany przez dwu demonstratorów (Sta­
nisław Klimek i Marta Gryglaszewska), a w roku 1926 asysten­
tem młodszym zostaje Dr. Stanisław Klimek. Kierownikiem zakładu
jest od I/X 1913 profesor nadzwyczajny Jan Czekanowski, uzwyczajniony I stycznia 1920 roku. Za czasów austrjackich profesor
Dr. Jan Czekanowski otrzymał jedynie tytuł i charakter profesora
zwyczajnego z datą 30 sierpnia 1918 roku.
Najwartościowszą część zbiorów zakładu stanowi zbiór
kranjologiczny, obejmujący około 800 czaszek, zapoczątkowany
zbiorem 148 czaszek podarowanych przez Dr. Witołda Łuczyń­
skiego, i obejmujący już 408 czaszek z końcem 1918 roku. Daro­
wizna Dr. Witołda Łuczyńskiego umożliwiła rozpoczęcie działal­
ności dydaktycznej zakładu, nie posiadającego w chwili powstania
żadnych innych środków pomocniczych. Dalszy materjał, umożli­
wiający nauczanie metod statystycznych, stanowiły materjały kart­

184
kowe, dotyczące wzrostu popisowych powiatu kaliskiego, podaro­
wane przez Dr. Aleksandra Macieszę.
Bibljoteka podręczna powstała drogą kupna i w roku 1918,
z chwilą rczpadnięcia się Austrji, obeimowała 78 tomów, w tem
trzy serje czasopism. W ciągu ostatniego dziesięciolecia powiększyła
się ona o 282 tomy, w tem trzy dalsze serje czasopism. Oczy­
wiście w tych warunkach działalność naukową zakładu umożliwiała
osobista b:bl|oteka profesora Obecnie, dzięki zorganizowaniu wy­
miany „Kosmosu“, organu „Polskiego Towarzystwa Przyrodników
imienia Kopernika“, powstaje tam bibljoteka antropologiczna obej­
mująca z końcem 1928 roku już 44 wymieniane czasopisma
antropologiczne.
Początkowo prace badawcze zakładu były ześrodkowane
w kierunku wyjaśnienia stosunków antropologicznych Polski. Gdy
ten cel zostfeł osiągnięty, a przedewszystkiem, gdy dalszym roz­
wojem tych badań zajął się referat antropologiczny Ministerstwa
Spraw Wojskowych, pozostający pod kierownictwem Dr. Jana My­
dlarskiego, wychowańca zakładu antropologiczno- etnologicznego
U. J. K., prace w samym zakładzie przesunęły się w kierunku
pogłębiania znajomości elementów rasowych ludności, badania
ich dynamiki, oraz wyjaśnienia ich stosunku do zagadnień histo­
rycznych i socjologicznych wogćle. Bardzo duży nacisk położono
ponadto jeszcze na zagadnienia z pogranicza antropologji, etnografji, prehistorji . lingwistyki.
Rozmiary pracy naukowo-badawczej zobrazowuje poniższe
zestawienie. Podaje ono liczby prac ogłoszonych oraz ich roz­
miary w arkuszach druku.
Lata
1914
1915
1916
1917
1918
1919
1920
1921
192 2
1923
1924
1925
1926
1927
1928

OGÓŁEM
W JĘZYKACH OBCYCH
Liczba prac Arkuszy druku Liczba prac Arkuszy druku

0
0
1
1
2
I
6
6
3
7
15
10
7
12

0
0
075
25.
15.5
5.5
2.
15.5
29.5
10.
62.
23.5
15,5
51.75
9.5

0
0
0
1
1
1
1
2
1
0
2
3
3
1
4

0
0
0
25.
9.
5.5
1.5
1.25
21.
0
465
3.5
L25
14.5
3,

75

266.

20

132.

2

185
W zestawieniu powyższem prace są podane według roku
ich ogłoszenia. Prace większe, pochłaniające dużo czasu na ko­
rektę, powodują oczywiście zniżkę wydajności w roku poprzedza­
jącym ich ukazanie się. Wskutek tego mamy tak poważne wa­
hania z roku na rok. Ponadto zaznacza się tu również za­
stój pierwszych lat okresu wojennego, nietylko uniemożliwia­
jący druk, ale też i powodujący zupełną dezorganizację zakładu,
znajdującego się w pierwszych fazach swej organizacji. Należy
bowiem podnieść, iż początkowo prace dydaktyczne, na pla­
cówce zupełnie pozbawionej sił pomocniczych, pochłaniały wię­
cej niż połowę czasu. Później, w miarę postępującej organizacji,
prace naukowo-badawcze wysuwały się na plan pierwszy. Obecnie
zajmują one kierownikowi zaledwie około ćwierci czasu, to jest
około 90 dni w roku, nie licząc godzin wykładowych. Liczba dni,
posw'ęcanych pracy naukowej przez kierownika zakładu, waha
się w granicach od 164 do 227 dni w roku. Należy jednak przytem zaznaczyć, że w tych latach, w których przekracza ona liczbę
200 dni, łączy się to zawsze z bardzo silném przemęczeniem.

Wykaz prac ogłoszonych.
1. Jan Czekanówski: Przyczynki do bilansu społeczno-antropologicznego Królestwa Polskiego. Księga Pa­
miątkowa ku czci Bolesława Orzechowicza.
Lwów 1916, Tom I, s 222—233.
„
Forschungen im Nil - Kongo - Zwischengebiet
Lipsk, Klinkhardt und Biermann. Tom I, s.
XII—412. 1917
„
Tom II, s. XVI—714. 1924.
Tom IV, s. VIII—57—167. 1927.
Tom VI, s. 336. 1922.
„
Stosunki narodowościowo-wyznaniowe na
Litwie i Rusi. Prace geograficzne wyda­
wane przez E. Romera. Lwów 1918, Zesz. I,
s. I 13 in 4°.
W sprawie potrzeb nauk antropologicznych
w Polsce. Warszawa 1918, Nauka Polska
Tom 1, s. 201—223.
„
Note sur la statistique démographique des
confins orientaux de la Pologne. Paryż
1919, s. 44 in 4°.
Toż samo po angielsku.
„
Recherches anthropologiques de la Pologne.
Bulletins et Mémoires de la Société d’Anthropologie de Paris 1920, Série VII, Tom I„
s. 48 -70.

186
10. Jan Czekanowski: W sprawie organizacji muzeów. War­
szawa 1920, Wiadomości Archeologiczne
* s. 109—1 13. in 4°.
1 1. „
„
Les lois de Mendel et Galton et les coef­
ficients de rh “« édité de Pearson. Revue
Générale des Sciences. Paryż 1921, Rocz­
nik XXXÎI, N: 22, s. 671—675 in 4°.
Autoreferat.
12. „
„
Z badań nad księgami metrykalnemi.
Lwów 1921, Przegląd Teologiczny Tom II,
s. 60—67.
13. „
„
Wschodnie zagadnienia graniczne Polski
J stosunki etniczno-społeczne. Lwów 1921,
s. 144. (z mapka).
14. „
„
Z badań uwarstwienia etniczno-społecznego
Polski. Prace Komisji Matematyczno-Przy­
rodniczej Towarzystwa Przyjaciół Nauk
w Poznaniu 1921, Tom 1, Zeszyt I.
s, 56—77.
15. „
„
Le problème lithuanien et la statistique de
nationalités. La Vie Polonaise. Poznań 1921.
s. 110—120 in 4°.
16. Marya Barthel de Weydenthal : Uroczne oczy. Archiwum Towa­
rzystwa Naukowego Lwowskiego 1921,
Tom I, s. 1—52.
17. Jan Czekanowski: Prawa Mendla i Galtona i współczynniki
dziedziczności Pearsona. Archiwum Towa­
rzystwa Naukowego Lwowskiego. Dział
Matematyczno - Przyrodniczy. Lwów 1922,
Tom I, s, 301 — 344.
18. „
„
Antropologja, etnologja i prehistorja. Lud
1922, Tom I. N. S„ s, 3—16.
19. „
„
Przybliżone mierniki współzależności przy
założeniu praw Mendla. Prace Komisji
Matematyczno - Przyrodniczej Towarzy stwa
Przyjaciół Nauk w Poznaniu 1922, Tom I,
Zeszyt IV,, s. 244—273.
20. „
„
Miscelianea antropologiczne. Odbitka z kwar­
talnika Lud. Lwów 1922 Tom I. N. S.,
s. 12.
21.
„
Badania Olgi Spitzer-Willerowej nad dziew­
czętami krakowskiemi. Lud 1922, Tom I.
N. S. s. 67—70.
22. „
„
Województwa Małopolskie i Galicja Wschod­
nia Mandatowa. Lwów 1922, Kalendarz Sło­
wa Polskiego Rocznik XVII, s. 89—112.

187
23. Bolesław Rosiński: Z badań antropologicznych nad uzębieniem.
Warszawa 1922. Przegląd Dentystyczny
Tom II, s. 19—25.
24. Jan Czekanowski : Przesunięcia w składzie ludności naszych
kresów. Lwów 1923, Kalendarz Słowa
Polskiego Rocznik XVIII, s. 1 —16.
25. Bolesław Rosiński: Charakterystyka antropologiczna ludność'
powiatu pułtuskiego. Lwów 1923. Kosmos
‘
Tom XLVIII, s. 302—366.
26. Adrjan Demianowski: Umysłowo chorzy przestępcy Szpitala
Kulparkowskiego. Archiwum Towarzystwa
Naukowego Lwowskiego. Dział Matema­
tyczno-Przyrodniczy. Lwów 1923, Tom II,
Zeszyt 12, s, 1 —82.
27. Jan Czekanowski: Le problème de la synthèse des cartogrammes et les types anthropologiques.
Praga’’ 1924, Anthropologie Tom II, s. 151 —
• 163.
28. „
„
Ostateczne wyniki badań w Afryce środ­
kowej. Warszawa 1924, Przegląd Geogra­
ficzny Tom IV, s. 138—150.
29. Jan Mydlarski :
Charakterystyka antropologiczna ludności
powiatu pilznieńskiego. Lwów 1924. Archi­
wum Towarzystwa Naukowego Lwowskiego
Tom III, Zeszyt 8, s. 1—80.
30. Bolesław Rosiński: Studja nad czaszkami neolitycznemi znalezionem; w Polsce. Wiadomości Archeo­
logiczne 1924, s. 23. in 4°. Warszawa.
31. Karol Stojanowski: Typy kranjologiczne Polski. Lwów 1924.
. Kosmos Tom XLIX, s. 660-—766.
32.
„
„
Przyczynki do zróżniczkowania rasowego
młodzieży polskiej. Harcmistrz 1924, Od­
bitka. s. 15.
33. Jan Czekanowski: Zum Problem der Systematik der kurz­
köpfigen schweizerischen neolithischen Be­
völkerung. Brunświk 1925. Archiv für An
thropologie Tom XX. N. F., s. 65—76
in 4°.
34. „
„
Co Polska traci wskutek niedostatecznego
uprawiania antropologii? Warszawa 1925.
Nauka Polska Tom V, s. 144—157.
35. Jan Czekanowski: Wyniki badań serologicznych wojskowego
zdjęcia antropologicznego. Gazeta Lekar­
ska 1925, N. 3. Odbitka s. 6.
36. „
„
Rozwój żywiołu polskiego na kresach po­
łudniowo-wschodnich. Przegląd Wszech­
polski 1925, Zeszyt II. s. 29.

188
37. Jan Czekanowski: Ze statystyki wyznaniowej szkolnictwa za­
wodowego. Lwów 1925. Muzeum Tom XL
s. 4.
38. „
„
Übersicht anthropologischer Arbeiten in
Polen in den Jahren 1913/4—1923/4. Helsingfors 1925. Annales Academiae Scientiarum Fennicae, Serja A., Tom XXV,
N. 2, s. 1 — 12.
39. „
„
Anthropologische Beiträge zum Problem
der Slavisch-Finnischen Beziehungen. Helsingfors 1925. FinskaFornminnesföreningenstidskrift Tom XXXV, Zeszyt IV, s. I —14.
40. „
„
Kierunek historyczny w naukach antropo­
logicznych. Zjazd historyków polskich w Po­
znaniu 1925, s. 7.
4L,,
„
Metoda analizy typów antropologicznych
p. K. Stołyhwy w świetle kryterjum nie­
zależności. Lwów 1925. Lud Tom IV, N.
S., S. 48—74.
42. Jan Bryk:
Czaszki z Remenowa. Lwów 1925, Ko­
smos Tom L, s. 638—648.
43. Marta Frankowska z Rzewuskich: Czaszki z lwowskiej kate­
dry łacińskiej z XVII i XVIII w. Lwów
1925. Kosmos Tom L, s. 649—736.
44. Eugenja Minkowska: Wyniki zastosowań metody diagnozy
różniczkowej do określania składników lud­
ności europejskiej. Lwów 1925. Kosmos
Tom L, s. 737—748,
45. Bolesław Rosiński: Wyspa Kreta przedhistoryczna i współ­
czesna pod względem antropologicznym.
Lwów 1925. Kosmos Tom L, s. 584—637.
46. Konstanty Sobolski: Charakterystyka antropologiczna ludności
powiatu wilejskiego. Lwów 1925. Kosmos
Tom L, s. 1166—1225.
47. Karol Stojanowski: Rasowe zróżnicowanie genitaljów męskich.
a circurncisio. Lwów 1925. Kosmos Tom L,
s. 798—818.
48. Jan Czekanowskj : Metoda podobieństwa w zastosowaniu do
badań psychometrycznych. Lwów 1926.
Badania psychologiczne. Zeszyt 111, s. 1—40.
49. „
„
Dziedziczność u człowieka w świetle ba­
dań antropologicznych. Gniezno 1926. No­
winy Psychiatryczne. Rocznik III, Zeszyt
III i IV. s. 138—142 in 4°.
50. „
„
La détermination anthropologique et le
problème des races préhistoriques. Institut

189
International d’Anthropologie. II Session.
Prague. Paryż 1926, s. 7,
51. Jan Czekanowski : Aperçu sur les travaux anthropologiques
de l’Ur.iversité Jean-Casimir à Lwów 1913/4
— 1923/4. Tamże s. 7.
52. Jan Bryk :
Określenie czaszek z grobów rzędowych
w Giesing. Lwów 1926. Kosmos Tom II,
s. 925—934.
53. Stanisław Klimek O czaszkach praskich z XVIII w. Poznań
1926. Przegląd Antropologiczny. T om I,
s. 24—32. .
54.
„
.,
Recenzja pracy: J. Matiegka, Lebky a ko­
sti ze staroprazskych hřbitovu (Anthropo­
logie Tom II). Lwów 1926. Lud Tom IV,
N. S., s. 180—188.
55. Bolesław Rosiński : Recherches sur la population du district
de Pułtusk. Institut International d’Anthro­
pologie. Il Session. Prague. Paryż 1926, s. 5.
56. Karol Stojanowski: Szkice do prehistorycznej antropologji Eu­
ropy północnej. Lwów 1926, Kosmos
Tom LI, s. 861—924.
57. Irena Ulbrich-Kudelska : Człowiek młodszego paleolitu. Lwów
1926. Kosmos Tom LI, s, 777—860.
58. Jan Czekanowski: Wstęp do historji Słowian. Lwów 1927.
Lwowska Bibljoteka Slawistyczna Tom III,
s. XII—327 — 4 arkusze tablic.
59. „
„
Z badań nad zróżniczkowaniem moriologicznem dialektów polskich. Warszawa 1927.
Prace Polonistyczne, Księga Pamiątkowa
ku czci Jana Łosia s. 331—355.
60. Stanisław Klimek: Studja nad kranjologją Azji północnej,
środkowej i wschodniej. Lwów 1927. Kos­
mos Tom LH,s. 665—758.
61.
„
„
O czaszkach paleoazjatyckich i eskimoskich
Lwów 1928. Kosmos Tom LII, s. 759—781.
62. Gizela Lempertówna: Przyczynki lwowskie do antropologji
Żyd ów. I. Studenc:. Uniwersytetu J. K.
Lwów 1927. Kosmos Tom LII, s. 782—820.
63. Bolesław Rosiński: Maori i Moriori. Charakterystyka antro­
pologiczna. Lwów Tom LII, s. 653—664.
64 Jan Czekanowski: Terytorja antropologiczne i zróżniczkowanie
dialektyczne polskiego obszaru językowego.
Kraków 1928. Symbolae gramaticae in ho­
norem Ioam.is Rozwadowski. Tom II,
s. 427—436.

1P0
65. Jan Czekanowski : Główne kierunki w antropologii polskiej.
Kraków 1928. Kosmos Tom Jubileuszowy
1875—1925. Część I, s. 189—219.
66. „
„
Pięćdziesięciolecie rozwoju Polskiego To­
warzystwa Przyrodników imi enia Kopernika.
Kraków 1928. Kosmos Tom Jubileuszowy
1875—1925. Część 1, s. XI—XXVIII.
67. „
„
Próba zastosowania metody ilościowej dla
określenia stanowiska małorusczyzny wśród
języków słowiańskich. Petersburg 1928.
Sborník ku czci Sobolewskiego s. 367—370
in 4°. Akademja Nauk.
68. „
„
Kritisches und Antikritisches zur Max Vasmer’s Besprechung des Buches: Jan Cze­
kanowski, Wstęp do historji Słowian, Praga
1928. Slavia Rocznik VI, s. 672—681.
69. „
„
Na marginesie recenzji p. K. Moszyńskiego
o książce: Wstęp do historji Słowian.
Lwów 1928. Lud tom VIL N. S., s. 40—55.
70. „
„
Das Typenfrequenzgesetz. Monachjum 1928.
Anthropologischer Anzeiger Tom V.
7 I. „
„
Schweizerische Beiträge. Bulletin der Schwei­
zerischen Gesellschaft für Anthropologie
und Ethnologie 1928, s. 2.
72. Stanisław Klimek: Przyczynek do kranjologji Indjan amery­
kańskich. Lwów 1928. Kosmos Tom LIII.
73.
„
„
Contribution à la systématique des crâ­
nes épipaléolithiques Praga 1928. Anthro­
pologie Tom VI.
74. Bolesław Rosiński: Z b'adań nad dziedzicznością u człowieka.
Przegląd Dentystyczny Tom VIII, s. 61—69.
7 5.
„
„
Le choix anthropogénétique. Institut Interna­
tional d’Anthropologie III, Session Amster­
dam 1927. Paryż 1928, s. 4.
Ponadto ogłoszono jeszcze dwa sprawozdania zakładu :
76. Jan Czekanowski: Sprawozdanie z działalności naukowej Za­
kładu Antropologiczno-Etnologicznego Uni­
wersytetu Jana Kazimierza we Lwowie za
rok szkolny 1924/25. Lwów 1925. Lud
Tom IV. N. S. s. 190—193.
77.
„
Z działalności Zakładu AntropologicznoEtnologicznego U. J. K. we Lwowie -w pię­
tnastoleciu 1914—1928. Lwów 1928. Lud
Tom VII. N. S„ s. 183—190.
Lwów 21 grudnia 1928 roku.
Jan Czekanowski.

191
Sprawozdanie z czynności „Koła Nauk Antropologicz­
nych“ studentów U. J. K. za rok 1928/1929 r. Pierwsze tego
rodzaju ognisko naukowe w Polsce, założone w r. 1928 (Por.
Lud XXVI. S. 130— 132) ma na celu skupienie rzesz studiują­
cych studentów na trzech pokrewnych katedrach, (etnologja, pre­
historia, antropologia) w celu wydatniejszej pracy naukowej
w tych kierunkach i dąży do szerszego zainteresowania niemi
społeczeństwa. Zrzeszenie wykazało wielką ruchliwość, a jeżeli
zaznaczały się jakieś niedomagania, to należy je położyć na karb
braku tradycji i doświadczenia w prowadzeniu nowej placówki
naukowej.
„Koło“ w pierwszym okresie istnienia potrafiło swój obrót
na r. 1928 zamknąć sumą zł. 1365. Częściowo uzyskało Koło
tę sumę na skutek wniesionego podania, od M. W. R. i O. P.
w kwocie 1000 zł., a częściowo z wkładek członkowskich.
Z owych funduszów zakupiło Koło najważniejsze przybory
potrzebne do pomiarów antropologicznych, za kwotę zł. 158.
Zakupiono oprócz tego aparat fotograficzny za cenę zł. 517,
którego brak dawał się ciągle odczuwać i nie pozwalał na szer­
sze badania w terenie.
Staraniem Koła odbyły się dwie wycieczki, których koszta
pokryło częściowo Koło. Wycieczki te urządziła sekcja prehistoryków. W pierwszej wycieczce, która odbyła się w drugiej po­
łowie kwietnia 1928 r., brali udział: kol. E. Oleksin i kol. M.
Smiszko. Odbyli oni badania terenowe we wsi Krzeszowicach
w pow. lubelskim, gdzie Ta wydatną pomocą tamtejszego księ­
dza proboszcza Łukasza Zezulińskiego, za co też Koło składa
mu na na tern miejscu podziękowanie, natrafili oni na ślad starosło­
wiańskiego grodziska z drugiej połowy XI. wieku. Odkopano
tu piec z fragmentami ceramiki.
Druga wycieczka dokonana przez kol. M. Smiszkę we wrze­
śniu 1928 r.J przyniosła bardzo ciekawy materjał; przy kopaniu
we wsi Kopkach w pow. lubelskim, znaleziono : „cmentarzysko
ciałopalne“, pochodzące z późnej epoki rzymskiej. W badaniach
pomagał usilnie i ułatwiał pracę p. Ziemba, dyrektor szkoły
w Kopkach, za co mu Koło serdecznie dziękuje. Wyniki obu
wycieczek zostaną ogłoszone wkrótce staraniem Koła.
W przeciągu jednego roku, zebrało Koło do swej bibljoteki
30 dzieł, które w przeważnej części otrzymało w darze od : pp.
prof. J. Czekanowskiego, A. Fischera i L. Kozłowskiego, za co
im Koło składa podziękowanie. Oprócz tego odbyły się trzy re­
feraty naukowe w bieżącym roku akademickim, mające na celu
informowanie studentów z poszczególnych katedr o wiadomo­
ściach i nowych odkryciach, czy też o nowych prądach w me­
todzie badań. Tutaj też zaznaczyć należy, jak to zauważył prof.

192
J. Czekanowski na II. Walnem Zgromadzeniu, iż naukowy po­
ziom referatów îest za wysoki, przez co uniemożliwioną jest szersza
dyskusja.
Ostatni referat za rok 1928, Heleny Cehakównej pod tyt.
„Problem trojański“ odbył się dnia 23. V. 1928 r. W dyskusji
głos zabierali: prof. Jan Czekanowski, prof. L. Kozłowski, J. Ga­
lek i referentka. Następny referat w bieżącym roku akademickim
wygłosił Dr. St. Klimek p. t. „Studja nad antropologią Indjan
amerykańskich“. Na referat przvbýt między innymi szczególnie
zainteresowany rektor U. J. K. prof. dr. Siemiradzki. Po ożywio­
nej dyskusji, w której brali udział : prof. Czekanowski, prof. Fi­
scher i prof. Kozłowski, stwierdził p. rektor Siemiradzki, że wy­
niki pracy dra Klimka zgadzają się i potwierdzają wyniki jego
naocznych spostrzeżeń.
Następny referat kol. Wł. Kaprockiego p. t. „O metody
ujmowania zjawisk socjologicznych“, który się odbył 20. XI.
1928 r., napisany jasno i przejrzyście, wzbudził wielkie zaintere­
sowanie w słuchaczach. W dyskusji głos zabierali : prof. Czeka­
nowski, i prof. Kozłowski oraz sam referent.
Dnia 10. XII. 1928 r. odbyło się II. Walne Zebranie Koła
nauk antropologicznych studentów U. J. K., na którem udzielono
przez aklamację absolutorjum staremu zarządowi. Następnie przy­
stąpiono do wyboru nowego zarządu, ustalonego ostatecznie
w takim składzie : T. Henzel (prezes), J. Gajek (I wiceprezes),
M. Smiszko (II wiceprezes), H. Perls (sekretarz), S. Czortkower
(skarbnik), H. Cehakówna. Nowy zarząd wniósł podania do
Senatu akademickiego i magistratu m. Lwowa o subwencje, oraz
projektuje wycieczkę sekcji etnologicznej na badania terenowe.
Następnie dnia 1. II. 1929 odbył się referat Dr. K. Koranyego p. t. „Djabeł w procesie“. Referent oparł się na zapiskach
sądowych i prawie średniowiecznem tak z obszaru Polski jak
i Europy zachodniej. Z zestawienia wynikało, iż djabeł przeszka­
dzał obwinionym w zeznawaniu prawdy, mimo tortur, lokując
się pod różnemi postaciami bądżto w ubraniu, bądź w rożnych
częściach ciała, jak np. w uchu, pod pachami, a nawet właził
w usta. Sąd też i prawnicy wymyślali specjalne sposoby w celu
unieszkodliwienia djabła. W dyskusji zabierał głos prof. Dr. A.
Fischer.
Józef Gajek-

Pierwszy Ogólnopolski Kongres Krajoznawczy w Po­
znaniu w r. 1929. Podczas Powszechnej Wystawy Krajoznawczej
w Poznaniu, 12 i 13 lipca 1929 r. zwołuje Polskie Towarzystwo
Krajoznawcze (Warszawa, Karowa 31) Pierwszy Ogólnopolski
Kongres Krajoznawczy.

193
Dwudniowe obrady kongresu obejmują: dwa posiedzenia
plenarne : pierwsze inauguracyjne z odczytem o charakterze niedyskusyjnym i drugie zamykające zjazd ze sprawozdaniem sekre­
tarza generalnego i wnioskami referenta międzysekcyjnej komisji
wt jskowej. Popołudniowe obrady pierwszego dnia i przedpo­
łudniowe następnego poświęcone są na obrady sekcyjne. Sekcje
obradują następujące: 1. Krajoznawstwo jako nauka, 2. Krajo­
znawstwo jako popularyzacja wiedzy o kraju, 3. Krajoznawstwo
w życiu państwowem i społecznem, 4. Turystyka i krajoznaw­
stwo, 5. Krajoznawstwo i szkoła.
Referaty na Kongres przesyłać należy z zaznacze­
niem przeznaczenia pod adresem Polskiego Towarzystwa Krajo­
znawczego, Warszawa, Karowa 31. Referaty zgłaszać należy mo­
żliwie wcześnie ; będą one po przyjęciu przez Komitet organi­
zacyjny Kongresu, zamieszczone w księdze Zjazdowej.
Prawo uczestnictwa w kongresie przysługiwać będzie :
I) członkom Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, 2) człon­
kom Towarzystw pokrewnych: Geograficznego, Ludoznawczego,
Historyczoego i t. p. 3) członkom organizacyj nauczycielstwa
szkół powszechnych, średnich i t. d. 4) miłośnikom krajoznaw­
stwa. W pomienionym porządku będą przyjmowane zgłoszenia
uczestnictwa, wysyłane pod adresem Komitetu organizującego
Kongres Krajoznawczy w Poznaniu w r. 1929, Warszawa, Ka­
rowa 31.

Dary dla Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Mu­
zeum etnograficzne w Krakowie wzbogacone zostało w ostatnich
czasach licznemi darami. Oto lista ofiarodawców: Dr. Mieroszewski Kazimierz 4 duże albumy z fotografjami z Chin i Japonji, kier. szkoły Władysław Rudnicki z Konar haftowany koł­
nierz męskiej sukmany, ks. proboszcz Podolski z Otfinowa lu­
dowe rzeźby, przedstawiające św. Fianciszka i św. Helenę, prof.
Tadeusz Seweryn z Tomaszowa Maz. wypalane naczynia hucul­
skie, serki góralskie w kształcie kóz, fajeczkę z Ratułowa, dwo­
jaki, oraz drewnianą kapliczkę z pow. rawskiego, p. Marja Stefkowa ze Lwowa starodawny gorset z Czyszek Górnych, Groblicki
Wiktor, uczeń z Kępna trzy wieńce dożynkowe z Hair.ulina, p.
Józefowa Mehofferowa deskę drzeworytniczą, należącą do sławnej
kolekcji płazowskich drzeworytów ludowych, prof. Leopold Wę­
grzynowicz z Krakowa 1 7 negatywów typów ludowych z Dobrej,
ks. Stanisław Bochenek noworoczną obrzędową czapkę ze słomy
z Rzepiennika Strzyżowskiego, p. Jadwiga Morawska z War­
szawy 7 fotografij, p. Wanda Pawlikowska z Wołynia dwa hafty
ręczne z Orzewa, oraz dawny czepeczek dziecięcy, Markowicz
Leon ze Skawiny turonia i laskę rzeźbioną.
Lud. T. XXVII.

13

194

Siedmdziesięciolecie Prof. Dr. Jerzego Polivki. Etno­
grafia słowiańska święciła 6 marca 1928 siedmdziesięciolecie
Jerzego Polivki, profesora filologii słowiańskiej w uniwersytecie
praskim. Działalność Prof. Polivki rozwijała się wprawdzie nie
tylko w dziedzinie etnografji, lecz i językoznawstwa i historji
literatury, ale główny trzon jego twórczości naukowej stanowią
prace ludoznawcze. Wśród tych prac większa część poświęcona
jest rozważaniom nad opowieściami ludowemi, a więc nad jednem z najtrudniejszych zagadnień zarówno ze względu na olbrzymi
materjał, jak nieuchwytną metodę badania.
Celem tern lepszego zilustrowania ogromu pracy dokonanej
przez Prof. Polivkę podajemy bibljografję ważniejszych dzieł na
podstawie doskonałej sylwetki jubileuszowej napisanej przez Prof.
Jerzego Horáka (Národopisný Věstnik Ceskoslovansky XXIiodb.):
1) Der Geizige in Ragusa. Arch. f. d. Stud. d. neu. Spra­
chen u. Lit. T. 81. (1888) S. 433 in. — 2) Mejncbi 3am'feTKM K'b
MCTOpiH HapOÄHblX'b B'fepOBaHÜi. (1. K'b CJiaBHHCKWVťb IlOBJipiHiWb
0 MÍp03^aHÍH. II. HOBblfl ÄaHHblfl ÄJIH HCTOpÍH pCOKaHHLVb.) 3THOrp.
0603p. T. III. (1891) str. 252—254. — 3) Ein Beitrag zur mähri­
schen Volkskunde. Áfsl Ph XV (1893). Str. 452—456. — 4) Pohádkoslovné studie. Ces. Lid IV. 1895. str. 513—515. — 5) Slavische Beiträge zur vergleichenden Märchenkunde. 1. Zu Doktor
Allwissend. ZsöVkde I. 1895. 252—259. 2. Zur Sage vom König
Midas. ZsöVkde III. 1897. 295—298. — 6) Tatku, ach tylko taką
gąskę mi daj. Wisła X. 1896. Str. 795—799. — 7) My trzej
bracia. Lud II. 1896. Str. 9—18. — 8) Rybář a zlatá rybka.
NSC I. 1897. 49—63. 9) Doktor Wszystkowiedz. Wisła XI. 1897.
Str. 53—69, 298—315. — 10) Tradice a písně národní. Památnik Ces. Akademie 1898. IHb 64—67. -— 11) O srovnávacím
studiu tradic lidových. NSČ II. 1898. 1 —49. — 12) Mat hOCHMK'bT'b
u HeroBMHTb yweHHiCb.

(CSopnHicb 3a Hapoji,

ymoTBOp. Hayxa

1 KHřPKHHHa. XV. str. 393—448. CotJiHS 1898. — 13) Seit wel­
cher Zeit werden die Greise nicht mehr getötet. ZsVVkde 1898.
S. 25—29. — 14) Noch ’ein Nachtrag zur Sage vom König Mi­
das. ZsöVkde IV. 1898. 212. — 15) Le chat botté. CßopHtucb
3a HapoÄ. yMOTBop. HayKa u KHHKHwra. XVI—XVII. (1899).
Str.^782—841. — 16) O zlatém ptáčku a dvou chudých chlapcích.
NSC VI. 1900. 94—143. — 17) O znaczeniu badań powiastek
ludowych. III Zjazd historyków polskich w Krakowie. 1900. Sek­
cja IV. Referat str. II. — 18) OxtHirb pyccKiíí aHeKÄOT'b u ero
3anajtHi>iH ticTOHiiwcb. K)6njieiiHbiH CGopHHJOb bt> necrb BceBOJi.
©ejxop. MHJijrepa. MocKBa 1900. 163—168. — 19) Nachträge
zur Polyphemsage. Archiv f. Religionswissenschaft I. 1900. 305—
336, 378. — 20) Tom Tit Tot. ZsVVkde 1900. 254—272;
382--396.

195
2|) Odmianka anegdoty „Kapucyn z capią brodą“. Lud VII.
1901. 217—8. — 22) Uber das Wort Vampyr. ZsöVkde VII.
1901 185. — 23) Z jihozápadního pomezí světa slovanského.
Dojmy s cest. Slov. Přehl. IV. 1902. 315—319. — 24) Ze sel­
ského Srbska. Vzpomínky z cest. Slov. Přehl. V. 1903. 20 26.
25) Paralele národním pripbvijetkama u Strohalovu zborniku II.
Zbornik za nar. Život i obič. juž. Slav. VI1I/2 1903. Str. 161 182.
26) Slavische Sagen vom Wechselbalg. Arch. f. Religionswissen­
schaft VI. 1903. Str. 151—162. — 27) Mittel wider die Tollwut.
ZsVVkde XIII. 1903. 440. — 28) Zu der Erzählung von der
undankbaren Gattin. ZsVVkde XIII 1903. Str. 399-412. — 29)
Pohádkoslovné studie. Národop. Sbor. českoslov. X. 1904.
Z. 2. Str. XXVIII+21 1. — 30) Der kluge Knabe. Eil kroati­
sches Märchen aus dem Kreis „Die kluge Dirne“. Wspólnie z V.
Jagićem AfslPh XXVII. 1905. 614- 629. — 31) Eine alte Schul­
anekdote und ähnliche Volksgeschichten. ZsöVkde XI. 1905.
158-—165. — 32) Fonograf ve službách národopisu. NVC 1. 1906.
167—174. — 33) Ha BC-fext. He yrojuwrb. Pycc. Ohjioji. BtcTHHicb.
LV. 1906. Str. 226—238. — 34) Ali-Baba i četrdeset razbojnika.
Zbornik za nar. život i obič. juž. Slavena XII. 1. 1907. S. 1 48.
35) Lidové pověsti o původu tabáku. Zbornik u slávu Vatrosl,
Jagića. U Beču 1908. Str. 378—88. — 36) Ardalić V.: Národně
pripovijetke iz Bukovice u Dalmaciji. Komentáre napisao
. Zbornik za nar. Život i obič. juž. Slav. XIII. 1908. Str. 161 232.
37) První sběratelé a vydavatelé slovenských pohádek. Sloven­
ská Čítanka. 1910. 439—454. -- 38) Ba6a xyxce wepTa. Pycc.
Omjioïi. B'fecTHHK'b. T. 63. 1910. 342—366. — 39) O českých
pohádkách. (Wstęp do Národní pohádky. Vybral J. Satranský.)
1911. Str. 199—253. — 40) Povídky o věrnosti ženské. NVC VI.
191 I. Str. 1 — 15.
41) Neplač po nebožtících. NVC VI. 1911. 209—215. 42) Jméno Dunaj v národní poesii ruské. Sborník filologický IV.
1913. 263—324. — 43) Povídky kladské. Sebral a zapsal Jozef
Kubín. Komentářem kriticko-bibliografickým provází J. Polívka
1. 1909. Str. 158. II. 1914. Str. 348. — 44) Lalija^ Ze
svých studií o slovenských pohádkách předkládá -— (Věstník
král. Čes. spol. nauk 1914). Str. 1—52. — 45) Povídky lidové
o zkrocení zlé Ženy. ripHBÎT IB3HOBH tppaHKOBH B C OpOKJHTC
noro nucbMeHCbKOÏ npaiii 1874—1914. Jlbßiß 1914. S. 302—332.
46) Bájeslovné drobty z lidových podání. ^Sborník filologický V.
1915. Str. 62—74. ■—^ 47) Z drobné mytologie slovanské.
O hospodáříčkovi. NVČ r. X. 1915. Str. 73—81.
46^ Po­
vídky lidu opavského a hanáckého. Vydal a komentářem kritickobibliograf. opatřil — (Rozpravy Ces. Akad. tř. III. Čís. 43). Praha
1916. Str. 176. — 49) Personifikationen von Tag und Nacht im
Volksmärchen. ZsVVkde XXVI. 1916. 313— 322.
50) Nach­
träge zu den Personifikationen von Tag und Nacht. ZsVVkde
13*

196
XXVII. 19,17. 68—69. — 51) Lidověda ve válce a válečná lidověda. NVČ XII. 1917. 276—281. — 52) Znamení života, před­
zvěsti smrti v lidových podáních, obyčejích a pověrách. NVC
XII. 1917. str. 26—52, 128—141, 209—230. 337-J68. — 53)
Anmerkungen zu den Kinder- und Hausmärchen der Brüder
Grimm. Neu bearbeitet von Joh. Bolte u. Georg Polívka. T. I.
1913. Str. Vl+556. T. II. 1915. Str. V+566. T. III. 1918. Str.
VIII4-624. — 54) Die Entstehung eines dienstbarem Kobolds
aus einem Ei. Zs. des V. f. Vkde 1918. (XXVIII.) Str. 41—56.
55)Noch ein Nachtrag zu den Personifikationen von Tag und
Nacht im Volksmärchen. Zs. d. V. f. Vkde. 1919 (XXIX). Str.
44—45. — 56) Bratři Grimmové a počátky českého pohádkoslovi. Z dějin české literatury. Sborník statí věnovaný Jaroslavu
Vlčkovi k šedesátinám. 1920. Str. 139—142. — 57) Zbytky pol­
štiny v Gemerské župě. Listy filol. XLVIII. 1921. Str.
—30.
58) Du surnaturel dans les contes slovaques. Revue des Etudes
slaves II. 1922, str. 104—124, 256—271. — 59) Lidové povídky
z českého Podkrkonoší. Podhoří západní. Z úst lidu zapsal J.
Kubín. Vydal a komentářem knticko-bibliografickým opatřil —.
V Praze 1922. (Rozpravy České Akademie věd a umění, Tř. III.,
č. 51, 52, 57). Str. 883. — 60) Súpis slovenských rozprávok
Vydala Matica Slovenská. Sv. I. 1923. Str. 335. Sv. II. 1924.
Str. 494. Sv. III. 1927. Str. 467.
61) Filozof jízdným koněm ženiným. NVC XVI., 1923, str.
64—80. — 62) Hrstka výpisků do ruské gramatiky. Slovanský
sborník věnovaný prof. Franty Pastrnkovi k 70. narozeninám.
1923. Str. 41—43. — 63) „Čichám člověčinu -— ruský dech,
ruskou „kost“.“ NVČ XVII., 1924, str. 3—19. — 64) Po I. sjezde
slovanských geografů a etnografů v Praze. Slov. Přehled 1914—
1924. Str. 146—151. — 65) Výbor ruských pohádek. Sestavil,
mluvnickými poznámkami a slovníčkem opatřil za pomoci S. J.
Karcevského —. Sv. I. Bajky a legendy. II. Báchorky. III. Po­
vídky ze života. Pověsti. Str. 298-)- j 04. V Praze 1924. — 66)
Povídka o Papiriovi. Sborník prací věnovaných prof. dru Janu
Machalovi. 1925. Str. 307—311. — 67) Diskuse o Kubínových
pohádkách. Slavia IV., 1925—26, str. 567—572. — 68) Slovenská
pohádka o dvanácti měsíčkách a její paralely. Album Societatis
scientiarum Sevčenkianae Ukrainensium Leopoliensis. 1925. —
69) První sběratelé a vydavatelé slovenských pohádek. Sloven­
ská čítanka. II. zcela přepracované vydáni. 1925. Str. 618—628.
(Zkrácený otisk stati z I. vyd.). j— 70) Úvodní a závěrečné for­
mule slovanských pohádek. NVČ XIX., 1926, str. 1—lf^ 75-—88,
145—160, 209—224. XX., .1927, str. 1—16, 85—100, 181—200.
71) Lidové povídky z českého Podkrkonoší. Ukrají východní.
Z Úst lidu zapsal Josef Kubín, Vydal a komentářem kritickobibliograf. opatřil —. V Praze 1926. (Rozpravy Ces. Akademie
věd a uměni. Tř. III., č. 62). Str. 474. — 72) Vlčí pastýř. Sbor-

•

197

nik prací věnovaných prof. dru Václavu Tillovi k 60 naroz.
1927. Str. 159—179. — 73) UBe npwiOBeTKe o MeTaM0p(j)03M
cnojia H3 OKOJiHHe CoJiyHa. npnJiorn 3a KHbMuceBHOCT, je3HK,
MCTOpHjy M ^OJiKJTOp. Ktwra VII. 1927. Str. 1—22. — 74) Les

nombres 9 et 3X6 dans les contes des Slaves de l’Est. Revue
des Études slaves^ VII., 1927, str. 217—223. — 75) Výbor ludo­
vých rozprávok. Cítanie stud. mládeže slovenskej. Sv. IX. Vyd.
Matica Slovenská. 1927. Str. 330.
Oczywiście powyższy spis uwzględnia jedynie najważniej­
sze prace zasłużonego jubilata. A do tej listy trzeba dodać, że
Prof. Polívka napisał około 350 recenzyj etnograficznych, a nie
są to jakieś zwykłe sprawozdania, ale bardzo często całe roz­
prawy. Taki np. charakter ma i ostatnia ocena Cajkanoviča,
Pripovetke, obejmująca kilkadziesiąt stron druku (Národopisný
Věstník Ceskoslovansky XXI).
We wszystkich swych pracach dał Prof. Polívka bardzo
liczne dowody dokładnej znajomości materjałów polskich. Już
w r. 1883 napisał „Praktické navedení ke snadnému naučeni
se polskému jazyku“, w r. 1885 ogłosił szkic „Polština w horni
stolici Oravske“ Listy filologické XII ( 885), a część swej pracy
habilitacyjnej ogłosił po polsku p. t. „Czas przyszły w języku
słowiańskim“ Prace filologiczne II 1887—88. Również i później
bardzo często opracowuje polskie tematy. W swych studjach
ludoznawczych uwzględnia zawsze bardzo dokładnie wątki pol­
skich podań i baśni i wypełnia przez to tę tak dotkliwą lukę
w polskich badaniach etnograficznych, a zarazem przez to za­
znajamia z naszemi wersjami cały świat naukowy.
Wogóle zaś należy podkreślić przytem przychylność Prof.
Polívki dla nauki polskiej i polskich uczonych, o czem piszący
te słowa tak pośrednio jak i bezpośrednio ■ w czasie pobytu
w Pradze mógł się wielokrotnie przekonać.
Redakcja „Ludu“, która chlubi się tern, że drukowała na
swych łamach wiele z pierwszych etnograficznych prac Prof.
Polívki, przyłącza się do wyrazów hołdu, jakie płyną dla jubi­
lata z całej Słowiańszczyzny i życzy mu jeszcze długich lat tak
umiłowanej przezeń pracy naukowej dla dobra całej etnografji
słowiańskiej.
Adam Fischer.

I Zjazd słowiańskich filologów w Pradze odbędzie się
od 6— 13 października 1929 dla uczczenia setnej rocznicy śmierci
Józefa Dobrowskiego. Komitet organizacyjny ograniczył wybór te­
matów do dwu dziedzin t. j. do językoznawstwa i do dziejów
literatur słowiańskich, a nadto dopuścił też tematy z zakresu tra­
dycyjnej literatury ludowej (ludowe pieśni i opowieści). W innych
dziedzinach zbliżonych do dwu wyżej wymienionych grup t. j.

190

ft

w dziale starożytności, zwyczajów i obyczajów, mitologji i ludo­
wej -kultury materjalnej będą dopuszczone do programu zjazdo­
wego tylko te tematy, które łączą się bezpośrednio albo z lir*gwistyką albo z dziejami literatur słowiańskich, albo ze studjum
ludowej literatury tradycyjnej.
Wśród ogólnych zagadnień, które proponuje Komitet do
dyskusji mamy też tematy z zakresu etnografji, a mianowicie :
1. Wprowadzenie jednolitego oznaczania motywów opowieścio­
wych i pieśniowych. 2. Archiwa poezji i prozy ludowej. 3. Zna­
czenie geografji dla lingwistyki, studjum literatury i ludowej
tradycji.
Adres Komitetu zjazdowego : Praga, V. Břehová 3, Slovan­
sky seminář.

Wystawa widowisk łątkowych w P-adze. Lidovýchovný
ustav im. Masaryka urządza w maju 1929 w Pradze wystawę
czechosłowackiego ludowego wychowania. Na tej wystawie bę­
dzie specjalny oddział poświęcony teatrowi łątkowemu. Program
tej wystawy przedstawia się następująco : I. Retrospektywny prze­
gląd łątek od najdawniejszych czasów u różnych narodów. II.
Historyczny rozwój czeskiego i słowackiego łątkarstwa ludowego.
III. Współczesne czeskie amatorskie łątkarstwo w dwu grupach,
typizowanej, powszechnej i artystycznej. IV. Łątkarstwo a wycho­
wanie ludowe. W tym ostatnim dziale uwzględniono specjalnie
stosunek teatru łątkowego do etnografji. W związku z tą wy­
stawą odbędzie się w dniach 18—20 maja b. r. zjazd między­
narodowy łątkarzy, oraz odbędzie się założenie międzynarodo­
wej organizacji łątkarskiej.
I. Międzynarodowy Kongres Sztuki Ludowej w Pradze
1928 r. W dniach od 7— : 3 października 1928 odbył się w Pra­
dze I. Międzynarodowy Kongres sztuki ludowej zorganizowany
z inicjatywy Międzynarodowej Komisji współpracy intelektualnej
Ligi Narodów. Zadaniem pierwszego Kongresu, jak i przyszłych
odbyć się mających, ma być naukowe opracowanie poszczegól­
nych zagadnień z zakresu sztuki ludowej, wykazanie wspólnych
i odrębnych cech terytorialnych w tej dziedzinie i wreszcie zbli­
żenie przez to narodów całego świata.
W Kongresie uczestniczyli przedstawiciele 31 państw. Udział
brało około 300 osób z całego świata. Z poza Europy przybyli
na zjazd Japończycy, Jawajczycy, delegaci krajów Ameryki Po­
łudniowej, Stanów Zjednoczonych, Kanady, Egiptu. Udział Sło­
wian był bardzo liczny, a to przez to, że Zjazd odbył się w Cze­
chosłowacji, która może się poszczycić licznym zastępem osób
pracujących w dziedzinie słowianoznawstwa i wogóle wszelkiah
przejawów życia ludowego słowiańskiego. Nie przybyli na Kon-

199
gres uczeni jugosłowiańscy, a szkoda bo przecież cała połud­
niowo - słowiańska sztuka jest przepiękna i bardzo bogata,
do dziś u ludu żywa, więc też w żywej formie (n. p. tańce
ludowe grupy włościan w strojach oryginalnych) nadająca się
najlepiej do reprodukcji. Polska, mimo uprzednio zgłoszonych
33 referatów, tylko 5 referatów przedstawiła i tylko 7 uczestni­
ków Kongresu liczyła w składzie swej delegacji. Oficjalnymi
delegatami Rządu Polskiego byli Prof. Tichy (Warszawa) i Prof.
Dr. A. Fischer (Lwów), którzy byli równocześnie przedstawicielarr Polskiej Komisji Międzynarodowej Współpracy Intelektualnej.
Zjazd został otwarty 7 października w praskiej sali ratu­
szowej pod przewodi Jctwem ministra oświecenia publicznego
Milana Hodžy, który powitał uczestników Kongresu dłuższem
przemówieniem. P. Minister Hodža zwrócił uwagę na trafny wy­
bór Czechosłowacji jako miejsca Kongresu, ponieważ kraje sło­
wiańskie posiadają do dziś Żywą sztukę ludową, przepajającą
całe życie codzienne; ze sztuki ludowej, która nawet mino dłu­
goletniej niewoli narodu trwa dalej, czerpią materjały twórcy
słowiańscy, a z tych wspomniał p. Hodža o Mickiewiczu i Ka­
sprowiczu. Po przemówieniach prezydenta Pragi Baxy oraz
prof. Reynolda, jako przedstawiciela Komisji współpracy inte­
lektualnej nastąpiły powitalne przemówienia delegatów państw
biorących udział w Kongresie. Przemawiali w porządku alfabe­
tycznym (francuskim) reprezentanci Niemiec, Bułgarji, Kanady,
Chile, Egiptu, Hiszpanji, Estońji, Francji, Holandji, Polski, Rumunji, Szwecji, Jugosławji oraz międzynarodowej organizacji ko­
biet. Imieniem Polski przemawiał Prof. A. Fischer, życząc I.
Międzynarodowemu Kongresowi Sztuki Ludowej jak najowoc­
niejszych rezultatów.
Z powodu bardzo wielkiej ilości zgłoszonych referatów
i ogromnego zakresu sztuki ludowej podzielono referaty i prace
Kongresu na 5 sekcyj : I. Psychologja i metoda, zagadnienia ogólne,
muzeologja. II. Sztuki plastyczne i dekoracyjne : drzewo, metal,
ceramika, szkło. Uli Sztuki plastyczne i dekoracyjne : tkaniny, ple­
cionkarstwo i t. d. IV Pieśni, muzyka i V. Tańce i przedsta­
wienia dramatyczne. Oczywiście niepodobna wyliczyć tu wszyst­
kich wygłoszonych referatów. Poprzestaniemy na wymienieniu
prac słowiańskich i niektórych ogólnych, posiadających duże
znaczenie.
Sekcja pierwsza : Dyr. I. Swiencicki „Quelques indications
sur la division historique de l’art populaire ukrainien“, Dr. Jan
Hušek „Les frontières ethniques entre la Moravie et la Slovaquie
considérées du point de vue de l’art populaire“, Dr. A. Vaclavik „Evolution de l’art populau e en Tchécoslovaquie“, J. Vydra
„L art populaire slovaque“, Dr. Pražak „L’évolution de l’orne­
ment brodé dans le costume dans l’ornamentation slave popu­
laire“, Prof. V. Sachanew „Sur la question de l’origine de l’art

200
populaire russe. Les sujets culturels dans les dessins populaires“.
Prof. A. Fischer „Les éléments des croyances dans l’ornementa­
tion populaire polonaise“.
Sekcja druga: Siczyński „La genèse et l’évolution des for­
mes des tours et des clochers en bois en Ukraine“, Dr. J. Hu­
šek „Quelques nouvelles techniques d’art populaire en Slovaquie
et Moravie“, A. Bachmann „L’ornamentation des combles des
chaumières paysannes en Pologne“, K. Cernohorski „L’art popu­
laire de la faience en Tchécoslovaquie“, V. Szczerbakiwski „La
céramique populaire en Ukraine“, A. Chętnik „La production
artistique en bois chez les Kurpie“, Prof. Eliseew „L’architecture
paysanne, la fourniture et les objets d’art populaire au Japon“.
Sekcja trzecia: R. Tyršova „La décoration du costume
paysan“, V. Szczerbakiwski „Les vieux tapis ukrainiens", E. Wa­
zowa „Le costume national bulgare“, St. Szuman „Les anciens
kilims en Pologne et Ukraine“.
Sekcja czwarta: Prof. A. Kołessa „Les motifs mythologi­
ques solaires et lunaires dans les chansons de Noël ukrainiennes“.
Prof. Lacki „L’état des recherches recentes sur le folklore dans
la Russie actuelle“, D. Stránská „L’état actuel de la chanson
populaire dans les montagnes des Géants“.
Sekcja piąta : L. Kuba „La danse slave, ses principales for­
mes et leur signification“, J. Cierniak (zastąpiony przez J. Za­
wieyskiego) „Le théâtre populaire ancien et moderne en Pologne“.
Na plenarnem posiedzeniu wygłoszono między innemi na­
stępujące referaty: K. Chotek „L’art populaire et l’ethnographie“,
J. Bryk „Les origines de l’intérêt de l’Europe occidentale pour
l’ethnographie des territoires ukrainiens occidentaux“, A. Stránský
„Projet d’organisation d’archives internationales pour l’archeologie artistique et populaire“,
H. Cieśla „L’art populaire et
l’enseignement dans les écoles moyennes“.
Z prac niesłowiańskich uczestników należy wymienić nie­
które mające duże znaczenie dla nas ze względu na ogólny cha­
rakter referatu, lub też na bliskie sąsiedztwo omawianego obszaru.
I tak Dr. G. H. Luquet mówił o „sztuce pierwotnej“, przedsta­
wiając jej rozwój, M. Tsigara-Samurcas przedstawił odczyt
0 „przeżytkach przedhistorycznvch w rumuńskiej sztuce ludowej“
1 drugi o przyczynach upadku sztuki ludowej w Rumunji. E. Zi» chy miał wykład o sztuce ludowej węgierskiej, który to wykład
był streszczeniem rozdawanej wspaniale ilustrowanej publikacji.
F. Leinbock mówił o sztuce ludowej estońskiej, ujmując ją z geograficzjio-kulturowego punktu widzenia. Bardzo ciekawe histo­
ryczno - rozwojowe objaśnienia dodał Prof. A. van Gennep do
filmu o sztuce ludowej Sabaudji. Dyr. W. Pessler przedstawił
pracę bardzo ważną ze względu na metodę opracowania ; mówił

201
on o etnogeografji sztuki ludowej dolnosaskiej, objaśniając równo­
cześnie wszystkie wchodzące tu zagadnienia całym szeregiem
map. Odczyt ten był przedmiotem bardzo żywej dyskusji, a po­
pa, ty przez Prof. A. Fischera i uzasadniony jako wzór metor^
dyczny opracowań etnograficznych, był tematem rezolucyj koń­
cowych Kongresu. Życzeniem tej rezolucji, którą uznano w ca­
łości jako nagłą i bardzo ważną dla przyszłych badań nad sztuką
ludową i etnografją wogóle, było, by w każdym kraju opraco­
wano zagadnienia kultury ludowej w układzie mapowym. Tak
opracowane zagadnienia dałyby materjał do przyszłego między­
narodowego atlasu etnograficznego.
Prócz prac naukowych na posiedzeniach plenarnych i w po­
szczególnych sekcjach urządziła organizacja Kongresu także wi­
dowiska naukowe. W pierwszym dniu zjazdu wyświetlono film
przedstawiający życie ludu słowackiego. Autorem tego nauko­
wego i bardzo instruktywnego filmu jest prof K. Plicka, który
wywiązał się znakomicie ze swego reżyserskiego zadania. Film
ten dowiódł niezbicie, że sztukę ludową można tylko wtedy
dobrze i zrozumiale dla wszystkich wyłożyć, jeśli stosuje się
równocześnie metodę słowa i obrazu. Członkowie „The Folk
Dance Society“ dali wieczór tańców i pieśni ludowych staroangielskich. Przedstawiono stare, dziś już nieistniejące tańce
angielskie, w ^których najczęstszym motywem był taniec jeleni
i taniec z mieczami. Odbył się również wieczór ludowych pieśni
słowiańskich w wykonaniu czeskiego Towarzystwa śpiewackiego
F, Smetany.
Zakończeniem zjazdu była wycieczka na wystawę jubileu­
szową w Bernie, a następnie do Tvrdonic koło Breclavy, gdzie
urządzono świetny popis ludowych zabaw, tańców i zwyczajów
słowackich.
Na ostatniem plenarnem posiedzeniu powziął Kongres sze­
reg rezolucyj. Powzięto uchwałę stworzenia stałej Komisji mię­
dzynarodowej dla badań nad sztuką ludową, do której weszli re­
prezentanci wszystkich państw; z Polski Prof. Dr. Adam Fischer.
Komisja ta wybrała Komitet przygotowawczy złożony z 5 osób,
reprezentantów Czechosłowacji, Austrji. Holandji, Francji i Nie­
miec. Uchwalono wydać prace I. Kongresu, a rządy państw za­
interesowanych mają przez subskrypcję odpowiedniej ilości egzem­
plarzy umożliwić dwutomową publikację aktów. Na zaproszenie
p. Lindta prezydenta miasta Berna szwajcarskiego uchwalono
w r. 1934 urządzić wystawę sztuki ludowej w Bernie, połączoną
z drugim Kongresem sztuki ludowej.
Alfred Bachmann.

Międzynarodowa wystawa sztuki ludowej w Brukseli
1. VI. — 15. IX. 1929 „Palais des beaux-arts“ w Brukseli orga­
nizuje w czasie od 1. VI. do 15. IX. 1929 międzynarodową wy­

202
stawę przedmiotów z zakresu sztuki ludowej o charakterze arty­
stycznym, Nie będzie to więc wystawa o typie naukowym, ale
jedynie pokaz przedmiotów etnograficznych, ciekawych pod wzglę­
dem piękna i malowniczości. Komitet organizacyjny ustalił na­
stępujący program tej wystawy:
I. Przedmioty artystyczne, służące do osobistego użytku.
1. Części ubrania : Manszety i kołnierze haftowane, czepki, pasy
(skórzane, tk ne, haftowane), koronki. 2. Stroje (wyłącznie obrzę­
dowe) — jako typy charakterystyczne : stroje ślubne, pogrzebowe.
3. Przedmioty osobistego użytku: biżuterja, amulety, fajki, pu­
dełka na zegarki, laski, kije pasterskie, grzebienie, guziki, taba­
kierki. 4. Zabawki. 5. Rysunki dzieci. 6. Oprawy książek ludo­
wych, kalendarzy itd. 7. Instrumenty muzyczne : Flety, liry ma­
lowane.
II. Przedmioty artystyczne domowego użytku. 1. Sprzęty :
filunki ścienne, malowane lub rzeźbione, mebelki charakterystyczne,
skrzynie malowane, kołyski malowane lub rzeźbione, zegary ma­
lowane. 2, Zdobnictwo zewnętrzne: koźliny, ozdoby szczytowe,
malowania na ścianach, ozdoby kołatek u drzwi, zamki przy
drzwiach itd. 3. Zdobnictwo wewnętrzne : poduszki, dywany,
materje różnego rodzaju (obrusy, serwety), garncarstwo, fajans,
malowidła na szkle, obrazy i wycinanki, malowidła na płótnie
lub drzewie, szyldy szynkarskie, kafle, relikwiarze. 4. Sprzęt go­
spodarski : szkło, skrzynki, solniczki, lampki, naczynia cynowe,
wzory do wyciskania na materjach, formy na ciastka, formy na
opłatki, łyżki ozdobne, deszczułki (berda) tkackie, deseczki do
międlenia konopi, kijanki do bielizny, wyroby koszykarskie, wozy
i sanki malowane. 5. Dewocjonalja : posągi, wota, krucyfiksy,
kropielnice, gołąbki Ducha św. 6. Ozdoby świąteczne : na Boże
Narodzenie, na św. Mikołaja, pisanki wielkanocne, ciasta i pieczywka.
HI- Sztuka społeczna i zbiorowa. 1. Przedmioty używane
przez bractwa i podczas procesyj : latarnie, krzyże, insygnia,
chorągwie, feretrony pielgrzymek, odznaki i medaljony. 2. De­
wocjonalja: wota, figury świętych, ołtarze wznoszone na Boże
Ciało, żłóbki i figurki, zdobnictwo ludowe w kaplicach i ko­
ściołach. 3. Zabawy ludowe: manekiny, przebrania i maski, ma­
rionetki, strachy, przedmioty sprzedawane po jarmarkach i kier­
maszach, 4. Uroczystości doroczne: wypędzanie zimy, duchy
przyrody, święto winobrania, Kupała, Karnawał etc. (przedmioty
charakterystyczne zebrane w grupach). 5. Zdobnictwe uliczne :
szyldy, zegary słoneczne, figury wybijające godziny, posągi przy
wodotryskach.
IV. Produkcje w czasie wystawy w różnych salach Pałacu
Sztuki. 1. Muzyka : Koncerty i produkcje gramofonowe w różnych
salach Pałacu Sztuki. 2. Taniec: tańce w naturze i na filmie.
3. Teatr: przedstawienia. 4. Odczyty o sztuce ludowej,

203
Odezwa Komitetu organizacyjnego dodaje następujące uwagi:
1. Ponieważ wystawa przeznaczona jest dla szerszej publiczności,
kładzie się specjalny nacisk na wybór przedmiotów z punktu
widzenia ich wartości artystycznej. 2. Zaleca się unikanie
przedmiotów trudnych do przewożenia z powodu ich rozmiarów
lub kruchości. Dopuszczalne są wyjątki w zakresie przedmiotów
o wybitnym charakterze. (Np. wozy holenderskie). W tym wy­
padku uprasza się o oznaczenie rozmiarów danych przedmiotów
oraz o o ich krótki opis. 3. Lista powyższa nie jest wyczerpu­
jąca, podaje jedynie spis prowizoryczny dla ogólnej orjentacji.
Adres Komitetu wystawowego : Palais des Beaux-Arts de
Bruxelles. Bruxelles, Rue Royale 10.