cc25e1e722b048df22a457499d59b0b5.pdf
Media
Part of Rozeta w zdobnictwie ludowem / Lud, 1927, t. 26
- extracted text
-
81
Rozeta w zdobnictwie ludowem.
(Kwestjonarjusz)
Lud nasz posiada wysoko rozwinięty zmysł piękna, który
przejawia się w całej sztuce ludowej, zwłaszcza w zdobnictwie.
W ornamentyce tej występują motywy trojakie: 1) motywy ze
świata roślinnego, 2) motywy ze św'ata zwierzęcego, 3) motywy
geometryczne. Te zdobnicze motywy znajdują zastosowanie przedewszystkiem w sprzętach codziennego użytku, jak łyżniki, ki
janki, foremki do owczego sera itd.
Lecz w wolnych chwilach od zajęć, lud nietylko zdobi te
sprzęty, które są dla niego potrzebne, ale oddaje się również
jakby sztuce dla sztuki. Bo przecież wycinanki z kolorowego
papieru bardzo często nie mają
zastosowania praktycznego Cza
sem spełniają rolę „koltryn“, t. j.
ozdób papierowych koło okien
Często jednak lud Wycina z pa
pieru i kombinuje ozdoby dla
własnego zadowolenia. Podobnie
Ryc. 1.
Ryc. 2.
ma się rzecz z pisanką czy też
z kraszanką. Ale także zdobienie domostwa i różnych narzędzi
gospodarczych jest jedynie wypływem poczucia piękna. Bc
przecież kijanka ozdobiona spełnia taką samą funkcję prak
tyczną jak r.ieozdobiona. Czy zaś ornament miał kiedyś cha
rakter symboliczny i ochraniał posiadacza sprzętu oo złych
duchów i nieszczęść jest hipotezą i trudno udowodnić, czy
istotnie tak było.
Jednym z bardzo częstych mctywów zdobniczych jest ro
zeta. Rozeta jest co motyw, któ
rego szkieletem jest koło i wpi
sana w nie gwiazda mniej lub
więcej ozdobna ; Drzeważa w niej
typ geometryczny, rzadziej roślin
ny, a zwierzęcy najmniej. Naj
mniej spotykamy rozetę na wy
robach z drzewa, np. na łyżni
kach, kijankach, sosrębach, parzerrcach i t. d., a także na wy
cinankach z papieru i na pisaninach.
Lud XXVI.
6
82
Rozeta na wyrobach z drzewa bywa trojakiego rodzaju:
1) rozeta rysowana cyrklem (najprymitywniejsza rozeta) w po
staci koła opisanego na gwieździe sześcioram:ennej, zakres'onej
promieniem tego koła (rye. 6). Ta forma rozety występuje często
na sosrębach, drzwiach, na saniach i t. p.; 2) rozeta nakładana
t. zn., że na rysowaną rozetę nakłada się takie same części
z drzewa, przez co ornament uwypukla się i staje się efekto
wniejszym (ryc. 2); ten typ ro
zety spotykamy również na wy
robach z drzewa. 3) Trzeci ro
dzaj rozety jest bardzo piękny
i wymaga dużej techniki od na
szego wiejskiego artysty ; jest to
rozeta wyczynana, która wystę
puje bardzo często na parzeni
cach, łyżnikach, na kijankach,
a czasem także na sośrębach
. Ryc. 5.
podhalańskich (ryc. 1, 4, 5).
Rozeta na wycinankach pojawia się przeważnie na Kur
piach i na obszarach lubelskich. Rozetę na pisankach widzimy
na całym obszarze naszej ziemi; posiada ona wtedy często typ
roślinny, jak np. ria pisance radomskiej (ryc. 8).
Pozatem szkielet każdej rozety jest zawsze taki sam, t. zn.
że każda rozeta posiada dwie istotne sobie linje, t. j. koło
i gwiazdę wpisaną w to koło. Zasadniczo różnią się rozety od
siebie tem, że albo posiadają kilka kół (ryc. 4 i 7), a wstęgę
kół zdobi ornament kreskowy lub
inny, albo gwiazda jest tylko szkie
letem, na którym się buduje trój
kąty, listki, półkola, więcej lub mniej
ozdobne. Łatwo w;ęc zrozumieć, że
rozeta jako motyw zdobniczy geo
metryczny daje zawsze dużo pola do
pomysłów i kombinacyj, bo nie trudno łączyć odpowiednie
punkty, wiedząc o tem, że z ich połączenia wypadnie zawsze
obraz symetryczny, a przez to harmonijny.
Dla objaśnienia oodaję 8 rycin podług Wł. Matlakowskiego :
Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu (ryc. 1, 2, 3, 4, 5),
Wł. Szuchiewicza: Huculszcżyzńa (ryc. 6), WŁ Antoniewicza:
83
Pisanki w Polsce, Ziemia, Tom IV (1913) (ryc. 8) oraz tegoż : Wzdłuż
roztocza lwowsko - tomaszowskiego, Ziemia, Tom IV(i913), (ryc.7).
Rolety 1—2 pochodzą z łyżników, trzecia z kijanki, czwarta
z foremki do owczego sera, piąta z sosrąbu podhalańskiego,
szósta z huculskiego sosrąbu. Rycina siódma daje obraz rozety
z tzw. „wici“ t. j. drewnianego znaku przy po
mocy którego zwoływano cech zduński nn ze
brania w Potyliczu, w pow. rawskim, jest wiąc
rozetą bardzo starą. Ostatnia (ryc. 8) jest ro
zetą z pisanki radomskiej.
W motywie rozetowym zaznacza sią więc
u naszego ludu wielka różnorodność zdobnicza.
Ryc. 8.
Niestety brak materjałów nie pozwala na dokła
dniejsze ujęcie tego zagadnienia.
Dlatego zwracam się z uprzejmą prośbą do czytelników
„Ludu“, zwłaszcza do nauczycielstwa, by zechciało udzielić wia
domości o tym ciekawym motywie zdobniczym. Nie przedstawia
to właściwie większych trudności, bo jest to przecież jeden z naj
częstszych motywów zdobniczych, łatwych do odrysowania nawet
dla słabo rysujących. W odpowiedzi proszę o: 1. podanie rysunku,
choćby nieudolnego, 2. dokładne określenie przedmiotu, na którym
rozeta występuje, 3. zapisanie nazwy, jaką lud stosuje do tego
ornamentu, 4. miejscowość, w krórej rozeta występuje, przyczem
także odpow'edz negatywna ma również wartość.
Lwów 1927.
Eustachy Wasilkowski.
„Pałamarka“.
W 1892 r. w czasie pobytu w Warnie (Bułgarja) zauważyłem rodzaj drewnianej rękawicy o otwo
rach na trzy palce
lewej ręki \ (mały,
średni i serdeczny);
rękawica ta skut
kiem przeciwstawności wielkiego pal
Ryc. 9. Pałamarka z Szumli. — AB = 0,15.
ca, służy w czasie
BC = 0,12. BD = 0,1. DC = 0,07. AC = 0,225
żniw do obejmo
wania wielk'ej ilości zboża tak, ż żniwo idzie spieszniej. Na
stępnie na I-ej powszechńej Bułgarskiej Wystawie (1862 r.) znowu
zetknąłem się z ową rękawicą w dziale etnograficznym wystawy.
61!