3561443cd9c00a2f5be5225ee03c6250.pdf
Media
Part of W sprawie zwyczaju tatuowania / Lud, 1927, t. 26
- extracted text
-
POSZUKIWANIA.
W spawie zwyczaju tatuowania.
Zwyczajem tatuowania na ziemiach polskich do tej pory
etnologja się r:e zajmowała. W tej kwestji literatury naukowej
brak. Etnologowie zajmowali się tern zjawiskiem, przeważnie kie
rując swą uwagę jedynie na pierwotne ludy pozaeuropejskie. O ile
chodzi o Euroosiczyków, można w te; mierze rozsypane uwagi
znaleźć w podręcznikach lekarskich, poświęconych higjenie skóry,
względnie kosmetyce. Zjawisko to traktowane jest naogół jako
„curiosum“, ale nie rozpatrywane ze stanowiska etnologji.
Zagadnienia, jakie się w tym kierunku nasuwają, są na
stępujące :
I. Rozpowszechnienie tego zjawiska
a) pod względem terytorjalnym,
b> pod względem osobistym.
O ile chodzi o rozprzestrzenienie pod względem tery
torjalnym, to zagadnienie łączy się ściśle z genezą danego zja
wiska. Naogół przeważa opinia, że źródłem zwyczaju są wpływy
zamorskie, dzięk czemu zwyczaj tatuowania jest najbardziej
rozpowszechniony wśród marynarzy, w tym wypadku, jeżeli
chodzi o nasze stosunki, marynarz;' bałtyckich. Z natury rzeczy
możnaby mniemać, ::e zwyczaj ten powinien występować najczę
ściej na wybrzeżach Bałtyku i obszarach najbliższych.
Tymczasem stwierdza się wypadki, iż zwyczai ten jest silnie
rozpowszeoir iony także i na kontynencie. Szczególnie daje się
on zauważyć u osób służących wojskowo, a przedewszystkiem
■u jednostek wchodzących w kolizję z kodeksem karnym. W tej
dziedzinie znane są wypadki, że więźniovae nawzajem tatuują sobie
rozmaite rysunki w czasie pobytu swego we więzieniu. W dobie
78
wojny światowej spotykałem się z rozlicznemi wypadkami, któ
rych wykonawcą miał być słynny trucie: eł, były oficer sztabu
generalnego austrjackiego Hofrichter.
Co się tyczy rozpowszechnienia pod względem osobistym,
tc zagadnienie to zasługuje na rozpatrzenie przedewszystkiem
w zakresie rozprzestrzenienia się wśród obu płci. Dziś odpowie
dzieć się nie da, czy i w jakiej mierze występuje zwyczaj ten
wśród osobników rodzaju żeńskiego. Następnie odgrywa tu po
ważną rolę pochodzeme jednostki. Zwyczaj ten bowiem wystę
puje zasadniczo wśród warstw niższych, zarówno w znaczeniu
ekonomicznem, tówárzyskiera i kulturalriem. Następnie występuje
on silniej wśród jednostek, mających tendencje zbrodnicze, lub
styczność ze zbrodnią lub zbrodniarzami. W tej mierze nasuwa
się przypuszczenie, czy zwyczaj ten nie jest wyrazem jakowychś
związków, przymierza i t. p. form zewnętrznych, wyrażających
przynależność do pewnej legalnej czy nielegalnej społeczności.
Nieobojętna jest tu kwestja wieku. W szczególność wchodzi tu
w grę okres dojrzewania płciowego. W tym wypadku
cooy
stanowiło analogję do zwyczajów związanych także z totemizmem
u ludów poza-europejskich — możnaby mniemać, że zwyczaj
tatuowânia symbolicznie sankcjonuje niejako na zewnątrz wi
domym znakiem dojrzałość płciową. Nakoniec da się zat-ważyć,
że zwyczaj ten ma pewne związki z nstytucją pobratynstwa,
przyczem dwaj pobratymcy zaznaczają swój związek pi zez iden
tyczne rysunki na analogicznych częściach ciała. W innych wy
padkach rysunek wyraża stosunek do płci przeciwnej przez to,
że zawiera bądź imiona, bądź pewne znaki, żwiązane ż osobą
kochanki.
Ii. Rozmieszczenie zjawisk pod względem aratomiczno-topograficznym.
Pod tym względem w świetle dotychczasowych spostrzeżeń
da się zauważyć, że znaki wytatuowane występują na zewnętrznej
stronie śródręcza i w różnych punktach całego ramienia, naj
częściej lewego, jeżeli właściciel sam swój znak wykonał. Pozatem występuje on w górnej części tułowia zwłaszcza na pier
siach i górnej części brzucha. Rzadziej występuje na dolnych
kończynach. U ludów pozaeuropejskich rysunek zasadniczo
w swych stotnych częściach występuje na piersiach, zwłaszcza
o ile chodzi o wyrażenie totemu. Niepodobna dziś orzec, czy
zwyczaj tatuowania w Europie, q ile chodzi o jego anatomiczroto po graficzne rozmieszczenie, ;est wynikiem jakichś przesłanek
myślowych, czv też jest rzeczą przypadku i' okoliczności, oraz
czy jest tylko naśladownictwem zwyczaju poza-europejskiego,
czy też nawiązuje się do jakichś dawnych zwyczajów, rodzi
mych, których jest szczątkowym objawem.
III. Osnowa rysunku.
Zauważone przezemnie rysunki, o ile chodzi o ich treść,,
nie różnią się naogół od typowych rysunków podawanych prze-/
lekarzy niemieckch. Należą tu znaki: a) napisowe, podające ja
kieś imię lub słowo, b) literowe względnie monogramowe,
które podobnie jak poprzednie są wyrazem jakiegoś związku
osobistego, c) symbole, n, p. bardzo rozpowszechnione krzyż,
kotwica, serce czyli Wiara, Nadzieja i Miłość, d) obrazowe,
które mogą rrtieć charakter ornamentacyjny np. wieniec z liści,
kwiat róży itp., bądź też charakter kommemoracyjny np.
wizerunki osób (niby portrety), lub symboliczny, zależnie od
treści samego obrazu. Szczególnie obrazowe tatuowanie, o ilé
chodzi c jsgo topografję, mieszczące się na piersiach odznacza
się niejednokrotnie subtelnością rysunku, wielkością i ornamentacyjhem wykończeniem Celował podobno w těm Hofrichter,
który
sądząc z egzemplarzy przezemnie oglądanych — lubo
wał się właśnie w tern obrazowem wykonaniu.
IV. Technika.
a ogół da się zauważyć jednolitość w technicznem wyko
naniu rysunków. Są one dokonywane w sposób bardzo prymi
tywny, przez nakłuwanie igłą i napuszczanie niebieską farbą
w ten sposób, że naogół skora jest gładka a blizny niewidoczne.
Rysunków barwnych oraz głębokich nacięć, pozostawiających
głębokie blizny, jakie się widuje u ludów pozaeuropejskich,
w Europ:e nie spotyka się.
Eadanie zwyczaju tatuowana uchyla się naogół z pod oka
etnologów i etnografów. Stykać się bowiem z temi zjawiskami
moż î jedynie człowiek, ctóry ma sposobność oglądać nagie ciało.
Tymi mogą być przede-vszystkiem lekarze, następnie antropo
logowie, dokonujący pomiarów oraz policja, która bada zorodmazzy metodą antropometryczną z konieczności i dla celów
so
kryminalistyki, uwzględniając osobliwe i specjalne znaki spoty
kane u poszczególnych osobników.
Chcąc zatem mieć dokładny i wyczerpujący materjał dla
etnologji musi się badania nad zwyczajem tatuowania przepro
wadzać przy odpowiedniej organizacji pracy t. j. przy zapewnionera współdziałaniu wyżej wymienionych czynników. Do tego
celu, opierając się na wyżej podanych uwagach, proponuję na
stępujący schemat (kwestjonarjusz) dla badań nad zwyczajem
tatuowania :
A. Persona1'a osobnika: imię, nazwisko, rok i miejsce uro
dzenia, zawód, zawód rodziców, miejsce zamieszkania, z uwzglę
dnieniem zmian pobytu, styczność z morzem i marynarzami,
wojskiem, więzieniem.
B. Wywiad co do sporządzonego rysunku: kiedy, przez
kogo, wśród jakich okoliczności, w jakim wieku został wyko
nany rysunek, i jakie jego właściciel przywiązuje do tego ry
sunku znaczenie.
C. Na której części ciała został rysunek wykonany, jaka jest
jego wielkość, i jak sobie jego właściciel tłumaczy obiór miejsca ?
D. Co stanowi treść rysunku (opis, względnie przerys na
kalce)?
E. Jaka jest technika rysunku? t. j. w jaki sposób wyko
nano sam rysunek, (przez nakłucie igłą itp.) oraz jakiego ro
dzaju farbą, z jakich składników złożoną, zakupioną, czy wła
snego wyrobu i t. p.
Zaznaczyć trzeba, że informacje, o ile chodzi o wywiad,
-co do znaczeria rysunku, niejednokrotnie będą celowo w błąd
wprowadzające. Nie ulega bowiem wątpliwości, że w wypad
kach, kiedy będzie chodziło o stosunek do kobiety, pobratymstwo lub przynależność do jakiegoś związku, nie posiadając za
ufania badanego osobnika, możemy się spotkać niewątpliwie
z odpowieazią wymijającą.
Przedkładając niniejsze uwagi wyrażamy przekonanie, że
może zainteresują one tych, którzy mają z omówionym materjałem
styczność, a którzy publikując swoje soostrzeżenia przyczyniliby
się do rozstrzygnięcia wątpliwości przez nas poruszonych.
Lwów, w lipcu 1925 r.
Kazimierz Sochaniewicz.