2ea0bf67ebfeaad3e936d906bc6af2ca.pdf
Media
Part of Chrapki / Lud, 1926, t. 25
- extracted text
-
STANISŁAW PONIATOWSKI.
CHRAPKI.
W pracy „Collection Tovostine” opisuje i reprodukuje
Tallgren dwa przedmioty o nieznanym dla niego użytku
(Ryc. 1 i 2), dość pospolite wśród bronzów minusińskich, bo
znajdujące się w Muzeum Mlnusińskiem w końcu 1913 r.
w ilości 38 sztuk i w zbiorze Tovostina w ilości 4 sztuk1).
Martin sądził, że są to zgrzebła końskie*2), Tallgren jak
kolwiek zaznacza, że mogły one służyć raczej do rozczesywa-
Ryc. 1—2. Przedmioty bronzowe z okolic Minusińska
(wdłg. Tallgrena).
nia grzyw i ogonów, dodaje jednak, że przeciw takiemu poj
mowaniu tych zagadkowych przedmiotów przemawia rozmiesz
czenie ich zębów. Kształt tych przedmiotów bywa dość roz
maity, jak świadczą podane przez Tallgren’a rysunki, wy
obrażające odnośne znaleziska minusińskie, przechowywane
w innych zbiorach (Ryc. 3—7). Przedmioty te pochodzą, zda
niem Tallgren’a z końca epoki bronzowej. „La forme
1) Tallgren A. M., Collection Tovostine des antiquités préhi
storiques de Minoussinsk. Helsingfors 1917,51—52, Fig. 52 56 i PI. VI, 2 3.
2) Martin F. R., L'âge du bronze au musée de Minoussinsk.
Stockholm 1893.
1
2
est spéciale à Minoussinsk. Je ne le connais pas dehors de
cette province, et en particulier pas en Scythie ou plus à l’ou
est” (17, 52).
Porównanie jednego z tych zagadkowych przedmiotów
minusińskich (Ryc. 3) z czukockim „ice-creeper”, podanym
przez Bogoras’a1) (Ryc. 8)
nasuwa mi przypuszczenie, że
opisane przez T a 11 g r e n’a
bronzy używane były do cho
dzenia po lodzie przez ryba
ków nadjenisejskich. Przypu
szczenie to stanie się pewni
kiem, jeżeli uwzględnimy niżej
zebrane dane, dotyczące t. zw.
Ryc. 3—7. Przedmioty bronzowe z
„chrapek”, którem to mianem
okolic Minusińska (wdlg.Tallgrena).
oznaczają w okolicach Tykoci
na „żelazka, przywiązywane
pod podeszwą przez chodzących po lodzie, zapobiegające
ślizganiu”, jak podaje Gloger2).
O chrapkach Czukczów
i Koraków pisali B o g o r a s
iJochelson. Pierwszy mówi :
„Chukchee and Koryak, when
walking over smooth ice, use
ivory creepers identical in shape with those of the American
Eskimo. These are fortered to
the sole crosswise to prevent
sliping”(’04,263). Jochelson3)
pisze, że chrapki korackie
były dawniej z twardego drze
wa lub kości, obecnie zaś Ryc. 8. Chrapki|czukockie. Wdłg.
Bogorasa.[_ (Dlugość 10 cm.).
są już żelazne i mają od-
-\nnrv
Bonoras W., The Chukchee, Material Culture. Mem. of. the
Amer. Mus. of. Nat. Hist., Vol. XI, P. I, 1904, 263, Fig 195.
2) G1 o g e r Z., Słownik gwary ludowej w Tykocińskiem. Prace
Filolog., IV, 1893, 8C6.
3) Jochelson W., Material Culture and Social Organization
of the Koryak. Mem. of the Amer. Mus. of Nat. Hist., Vol. X, P. II, 1908,
605, ł-ig. 130.
B
miernią formę od czukockïch (Ryc. 9). Uwaga Bogoras’a, że
chrapki czukockie identyczne są z chrapkami Eskimów, dotyczy
jednak zapewne tylko Eskimów azjatyckich, bo np. Eskimowie
z Point Barrow robią, jak pisze Murdoch, „a kind of creeper out
of strips of sealskin. These are doubled
lengthwise, and generally bent into a
halfmoon or horseshoe shape, with the
folded edges on the outside of the
curve, sewed on the toe and heel of
the sealskin sole”, jak to pokazuje
Ryc. 101).
Dzisiejsze żelazne chrapki korac- Ryc g chrapki korackie.
kie przypominają bardzo żelazny „bazwdłg. Jochelsona.
łuk“, używany do chodzenia po lo(Długość 11 cm.),
dzie przez rybaków nad dolną Wołgą,
którego rysunek został mi uprzejmie zakomunikowany przez
p. A. Hryniewickiego (Ryc. 11). W Rosji znane są jed
nak i inne formy chrapek, gdyż Dal podaje: „bazłuk, bazłyk,
buzłuk — rod skoby iii podkowy s szinami“2), gdzieindziej
Ryc. 10. Chrapki Eskimów
z Point Barrow. Wdłg.
Murdocha.
Ryc. 11. Chrapki z delty Wołgi.
Wdłg. A. Hryniewickiego.
zaś czytamy: „bazłuki żelieznyje trjeugolniki s szinami, privjazyvajemyje gorcami k porsznjam (sapogam) dla udobniejszago podnjatija na góry, a rybakami i zvierotovami dla choďpy
po gładkomu l'du“ 3).
D Murdoch J., Ethnological Results of the Point Barrow Expe
dition. Ninth Ann. Rep. of the Bur. of Ethnol., Washington 1892, 135, Fig. 82.
2) Dal V., Toikovyj słowar živogo velikorusskago jazyka, 1,-1903, 96.
8) Novyj Encyklcpe iiczeskij Słovar, Brokgauz—Efron, SPb., IV, 696.
r
4
Wyrazy „bazłuk, buzłuk“ zapożyczone zostały przez Wiel
korusów wschodnich z języków tiurskicli, gdyż „buz“ w kilku
z tych języków, a zwłaszcza w różnych dialektach tatarskich,
znaczy lód 1), sam jednak przedmiot występuje lub występował
bodaj i w innych częściach Wielkorusi, posiadając, jak można
wnosić z wyżej podanych opisów, kształty, zbliżające się do
kształtów chrapek na ziemiach polskich2).
Do chrapek w Polsce
znajdujemy w literaturze bar
dzo skąpe wiadomości. Glo
ger w kilku wierszach opiRyc. 12. Chrapki z nad Narwi. (Mu- sał chrapki żelazne o trzech
zeum Etnogr. Warsz. Nr. 487). Długość zębach ze WSÍ Złotorja nad
11 cm. wysokość 1.5 cm.
Narwią na Podlasiu tykocińskiem i dał ich fotografje
ale dość niewyraźne3). Dzięki uprzejmości p. E. Frankow
skiego, Dyrektora Muzeum Etnograficznego w Warszawie, mo
głem zrobić załączone ry
sunki powyższych chra
pek nadnarwiańskich ze
zbiorów G1 og e r a. przyczem Ryc.12 przedstawia
egzemplarz starszy, zaś
Ryc.13 egzemplarz młod
szy,zrobiony koło r.1870. Ryc. 13. Chrapki z nad Narwi (Muzeum
Nr. 486). Długość 11.5 cm.
Odmiennej formy„chrap- Etnogr. Warsz.wysokość
2,8 cm.
cie” widziałem sam w
r. 1925 we wsi Michałowo Stare nad Narwią (7 kim. na płn.
od stacji Przetycz) (Ryc. 14).
Panu Kazimierzowi Moszyńskiemu zawdzięczam
Ryc. 14. Chrapki z Michałowa Starego.
Długość u góry 10 cm,, u dołu 5 cm.,
szerokość 4 cm., wysok. 5 cm.
!) , R adiov V. V., Opyt slovarja tjurskich narieczij, IV, 1911, 1866.
2) Nie jest wykluczone, że dawna nazwa wielkoruska chrapek zbli
żała s.ę do polskiej, co możnaby wnosić ze znaczenia wyrazu „chrap”
(Dal IV, 1231).
3)$G 1 o g e r Z., Ości i chrapki rybackie, Wisła XIV, 1900, 179 —180.
5
dane następujące, za udzielenie mi których składam Mu serdeczne
podziękowanie : 1° we wsi Siemień, pow. radzyńskiego przywią
zywano do obcasów podczas połowu ryb przy ciąganiu sieci po
lodzie t. zw. „lodówki” (Ryc. 15); 2° we wsi Sudybor pow. włodawskiego używane były „podkowy”, sądząc z opisu tejże formy, co
lodówki w Siemieniu; 3° we wsi Sporów,
gm. Piaski, pow. Kosów poleski, umocowy
wano pod środkiem buta „pud ko wy” w
kształcie czteronożnej ławeczki żelaznej, za
opatrzonej z obu stron haczykiem; 4° we wsi
Zatom Stary, pow. międzychodzki, używane Ryc. 15- Chrapki z
Siemienia. Wdlg. K.
były do chodzenia po lodzie „raczki” 1).
Moszyńskiego.
Nazwa „raczki” z pow. międzychodzkiego wiąże się z nazwą „raki”, występującą na Huculszczyźnie.
„Ráky — pisze Szuchiewicz — tworzą niejako żelazną po
deszwę o 4—6 zębach; raki przy
wiązują za kółira sznurkami do
kierpców, co nie dozwala ześliznąć
się z mokrych belków albo też po
lodzie” (Ryc. 16)2). Raki hucul
skie wiążą się z rakami pasterzy
rumuńskich w Siedmiogrodzie, poWdlg. Szuchiewicza.
siadającemi jednak odmienną for
mę (Ryc. 17)3), przyczem sama ich nazwa występuje i w Euro
pie Wsch. jak np. świadczyJj nazwa „tawelrak” dla drewnia
nych koturnów („hölzerne
Stelzschuhe”) u Nogajców4).
Pomijając dzisiejsze raki
turystyczne, wnosić można,
że chrapki rybackie ulegają
już od dłui jZegO czasu 3 -ai- RyC. 17. Chrapki Rumunów siedmiokowi. Sądzę, że przyczynił
grodzkich. Wdlg. K. Fuchsa.
1) Od paru osób słyszałem o używaniu chrapek w Wileńszczyźnie,
brak mi jednak stamtąd bliższych danych.
2) Szuchiew'cz W., Huculszczyzna, Lwów. 1, 1902, 208, rys. 122.
3) Fuchs K., Ethnographische Mitteilungen aus den Komitaten
Kronstadt und Fogaras in Siebenbürgen. Mitf d. Anthr. Ges. Wien, Bd
XXXV, 1905, 135, Abb. 3.
4) Illustrierte Völkerkunde hrsg. v. B u s c h a n, Bd. 11, 2, Europa,
Stuttgart 1926, 846 i Fig. 517.
6
się do tego w znacznej mierze rozwój obuwia, a mianowicie
zjawienie się obcasa na pierwotnie gładkiej podeszwie, który
może nawet poprostu jest zmodyfikowanemi chrapkami. Przy
puszczenie to staje się prawdopodobnem, jeśli wziąć pod uwagę,
że z powiększenia naszytych na podeszwę skórzanych chrapek
eskimoskich (Ryc. Î0) łatwo mógł powstać obcas, a dalej jeśli
wziąć pod uwagę używane i u nas w wielu okolicach grube
żelazne podkówki—prw. nazwę chrapek w Sudyborze i w Sporowie ! — mogące być wprost na stałe przymocowanemi chrap
kami *).
Zaznaczona wyżej rozległość występowania oraz różnorod
ność form wystarczająco wykazują, że zagadkowe dla Tallgren’a bronzy minusińskie były chrapkami. Ich obfitość w zbio
rach bronzów minusińskich jest zrozumiała, jeśli weźmiemy
pod uwagę znaczną gęstość zaludnienia brzegów górnego Jeniseju w epoce bronzowej, a co za tem idzie potrzebę inten
sywnego uprawiania rybołówstwa w czasie długiej zimy sybe
ryjskiej %
Z Zakładu Etnologji Inst. Nauk. Antrop. Tow. Nauk. Warsz.* i
*) Prw. również okucia żelazne z wydmy pod wsią Gulin, gm. Za»
krzów, opisane przez M. Wawrzenieckiego w Mat. Antrop. — Arch.
i Etnogr. VII, 1904, 153 i Tabl. XI, 7.
s) Autor bidzie b. obowiązany za łaskawe przesyłanie mu danych,
dotyczących chrapek pod adresem s Warszawa, Śniadeckich 8 II, Zakład
Etnologji.