b3663d4d031b3a4b82fc94c457b88669.pdf
Media
Part of Dwa procesy o czary z 1864 r. / Lud, 1925, t. 24
- extracted text
-
MATERIAŁY I NOTATKI ETNOGRAFICZNE.
Dwa procesy o czary z 1684 r.
P. Kazimierz Stefański, znany zbieracz i kolekcjonista (me
dale — monety — filigrany wodne na papierach) a specjalista od
rzeczy z Kaliszem związanych, zwrócił moją uwagę, iż w pliku
aktów kaliskich z 1815 r. natrafił na sądowy dokument z 1684 r.;
dokument ten z zachowaniem pisowni odpisałem.
Proces rozgrywa się w miejscowościach: Tuliszków wedle
Słów. Geogr. K. P. 15 wiorst od Konina, Sarbicka pow. koniński,
w 12 wieku należ, do Norbertanek w Strzelnie, Ogorzelczyn
14 wiorst od Konina, Grzmiszew Słów. Geogr. K. P. nie zna tej
miejscowości, ale w dyskusji 18 kwietnia 1923 r. gdy proces
poniższy referowałem na zebraniu Instytutu Nauk Antropologicznych
przy Tow. Nauk w Warszawie, członek Chojnacki zaznaczył, iż
zna w Kaliskiem miejscowość Grzymiszew.
Proces dotyczy Anny Wszędobełki i Marjanny Aleksiny Sołtyski, córki Anny — obie skazane na spalenie — oraz Anny
Mizerki, uwolnionej od kary.
„Iudicium Necessarium Bannitum Celebratum est in Oppido Tu
liszków die Sabbatino post Festům Exaltationis Sanct. Crucis proxima
Anno 168 quarto, per Famatos Gregorium Garcykowic, Lucam Cieszewski Scabinos Juratos Coninenses, nec non Gregorium Kielianowicz
Proconsulem, Andreám Capitulum Scabinum Juratium Oppidanos Tuliscovienses.
Na terminie dzisiejszym będąc powtórnie obwiniona y obżałowana
poprzysiężona o Czarownictwo pracowita Anna Wszędybełka ze wsi
Sarbicka, przez pracowitych Jakuba Patrzykąta, Pawła Wawrzynkowskiego,
Piotra Kuta, ze Wsiey Sarbicka, y przez Stanisława Pilasza należących
do klucza Tuliszkowskiego, poddanych Jaśnie Wielmożnego Jgo Mści
Pana Wacława Leszczyńskiego Woiewody Podlaskiego, którzy tęsz pomienioną Annę Wszędybełkę, czyniąc winną, że im Czarami swoiemi na
'
171
zdrowiu tak samym iako y ich Małżonkom także tesz y ich Dziatkom,
tudziesz y dobytkom różnym szkodzieła, która za instygacyą y poprzysiężeniem ich była razy kilka przez Osobę Sądową dobrowolnie według
prawa pytana y napominana do źadney rzeczy znać się nie chciała, będąc
tedy przez Sentencye y wyrok Sądowy na Tortury skazana, która tak
na pierwszych drugich y trzecich nic cale nie wyznała *), ani się do rzadney
rzeczy Czarownictwa swego przyznała. Sąd ninieyszy naradziwszy się
prawa, ktoreby onę mogło było uwolnić, ale cisz pomienioney Instigatorowie nic nie ustawając w przedsięwzięciu swoim, alleguiąc swoiemi
inquizycyami poprzysiężonemi y powołaniem2) przez pracowitą Helenę
Macieykową z Ogorzelczyna, iusz zeszłą 3) przed kilkunastą lat, dla swoich
złych Uczynków y Czarownictwa- z tego świata, którą powołanie 4) y ćonfessata produkowaliB) z ksiąg Miasteczka Grzmiszewa. Uważywszy to
dobrze, Osoby Sądowe stosuiąc się do Artykułów prawa Maydeburgskiego, iako za takie występki y przestępstwo przykazania Bożego takie
osoby maią bydz karane y lubo się do niczego tak dobrowolnie pytana
po razy kilka y na torturach nie znała, ale tych Instigatorów póprzysiężenia y przez Helenę Macieykową6) powołanie 7) tudzież dobrowolne
wyznanie y pierwszemi torturami potwierdzone przez Maryannę Alexiną,
Soltyskę Córkę iey własną8), która wyznała, że mnie Matka ty niesz
częsny zabawy9) nauczała y z niomam na łysy górze bywała, y comcolwiek komu złego uczyniła tedy z nauki y rozkazania Matki moiey
własny, tedy za tak wielką obrazę Boską, zapomniawszy miłości Boskiey,
y bliźniego, maią bydz obiedwie według prawa ogniem spalone — Sąd
Niniejszy nakazuie Dekretem swoim.
Sub Eodem Actu. Pracowity Stanisław Tyczka ze Wsiey Sarbicka
obwiniwszy pracowitą Annę Mizerkę także ze Wsiey Sarbicka o czarownictwo pretendując sobie szkody przez nią poczynioną w dobytkach
przez Czary, o które oną poprzysiągł przy bytności iey przytym praco*
') Kobieta ta wytrzymała 3 trakty tortury; choćby wedle Kitowicza możemy
się przekonać, że nie było to łatwe, zwłaszcza że do czarownic stosowano tor
turę z całą bezwzględnością, gdyż czary stanowiły występek wyjątkowej wagi.
Kitowicz 1728 — 1804 podaje następujące trakty tortury. I. wyciąganie
ciała między pierścieniami w ścianach, ręce krępowane od przodu — ławeczkę
z pod lędźwi wyciągano. II. ręce związane na plecach — wyciąganie ciała jak
w I. do tego chłosta. III. ręce związane na plecach — wyciąganie ciała jak w I.
i II. do tego palenia ciała na bokach (w okolicy pachy — świecami lub żelazem
rozpalonem) — rzucania na pierś płonących nici maczanych w siarce (tortura
Kostki Napierskiego — opis w „Wycieczka w Czorsztyńskie“ prof. Gustawicza)
polewanie płonącym spirytusem — „Rak“ zakładany na udzie — „But“ na
łydce — uderzenia młotkiem w śruby „Buta“ — obacz tortury Domu Jana
Matejki w Krakowie.
2) Oskarżeniem o czary w procesie dawniejszym.
а) Spaloną.
4) Oskarżenie.
б) Przedstawili.
6) Czarownica.
’) Oskarżenie.
8) Córka oskarża matkę!
9) Czarów.
172
wita Maryanna Sołtyska1) przez dobrowolne wyznanie y w oczy oney
wymawianie dnia wczorayszego piątkowego, dla którego na pierwszych
y drugich torturach bydz musiała, gdzie się do żadney rzeczy złych
uczynków znać nie chciała, mówiąc nie wiem, nie umiem y nic złego
nikomu nie czyniłam; A że dnia dzisiejszego tasz Maryanna Sołtyska,
pomienioną Annę Mizerkę tak dobrowolnie przed torturami iako y na
torturach odwołała, mówiąc żem niewinnie onę dnia wczorayszego po
wołała 2) czego bardzo żałuie, y gotowam ią przeprosić3), Sąd Ninieyszy
widząc niewinną złych uczynków o co obwiniona była przez Instigatora
wolną od śmierci czyni, a cokolwiek na torturach ucierpiała ma za to
Panu Bogu podziękować, gdyż sobie okazyią była dla swoich gusłów,
żę kłotkę na wrotach w oborze cudzy zawiesieła4), których się na potym
gusłów y lubo iakichkolwiek tym podobnych ma wystrzegać, bo iesliby
onę wtym postrzeżono kiedykolwiek winną będzie karana według prawa.
Jeśliby iey ktokolwiek z samsiadów na oczy miał wyrzucać Czary, którychby
nię dowiodł, tedy ma popadać winy kościołowi Tuliszkowskiemu grzywien
dziesięć y według prawa rewokować, drugie grzywien dziesięć Dworowi.
Instigator zaś pomieniony Stanisław Tyczka za ten występek któ
rym Pana Boga Wszechmogącego niesłuszną przysięgą obraził, ma oddać
kościołowi Tuliszkowskiemu na potrzeby grzywien pięć y wkościele pod
passyąe) przed Wielkim Ołtarzem przez Niedziel sześć dni Niedzielnych
przez całą Mszą Wielką krzyżem leżeć wkapie6), Dworowi grzywien
pięć, aby się na potym wystrzegał krzywoprzysięstwa“.
Na podstawie tego aktu możemy podziwiać wytrzymałość
na tortury chłopki Anny Wszędobełki ze wsi Sarbicka. Małoduszna
jej córka, oskarżająca własną matkę jednak zdobywa się na odwo
łanie Mizerki, którą już torturowano niewinnie... Anna Wszędobełka matka i Marjanna Alexina Sołtyska giną na stosie. Z pro
cesu Anny Mizerki dowiadujemy się o przesądzie zamykania
„kłódki“ na cudzych drzwiach w celach szkodzenia pomyślności
i płodności. Kościół i dwór w Tuliszkowicach ciągną zyski z pro
cesu. Krzywoprzysięzca Stanisław Tyczka wychodzi cało z afery.
Widać jak lekko traktowano „pomyłki“ w sprawach o czary.
____________
MARJAN WAWRZENIECKI.
!) Marjanna Alexina Sołtyska skazana już poprzednio na śmierć wraz
z matką swoją.
2) Oskarżyła.
3) Rzadki to wypadek takiego szlachetnego odwołania w procesach o czary
w Polsce.
4) Znany zabieg magiczny, zawiązania węzła, zamkniecie kłódki
zamyka
płodność, pomyślność. — W dziełku „Tableau,de L’Amour Conjugal Par Nicolas
Venette, Docteur en Médecine — Nouvelle Edition A. Coulommiers — 1813
bardzo poważnie rozbiera, czy przez w^zel zamkniętą może być płodność u ko
biety — przytacza ciekawe wypadki suggestji z własnej praktyki.
6) Krzyżem.
6) Czy jako biczownik?