R_7_krcek_przyczynek_1.pdf
Media
Part of Przyczynki do drugiego wydania "Księgi przysłów" S. Adalberga. Setka II-ga. / Lud 1901, t. 7
- extracted text
-
29
określić bliżej
przymioty, właściwe tylko Stwórcy wszechmocnemu. Zapatrując się na rzeczy z tego punktu widzenia, spostrzegamy, że nie spotkano dotąd żadnego dzikiego plemienia czystych monoteistów; niema też wcale przedstawicieli niiszej kultury, którzyby byli w ścisłem znaczeniu panteistami. Hołdują
oni powszechnie wielobóstwu, uznającemu władzę najwyższego
bóstwa. a skłonnemu do jednobóstwa, albo do panteizmu«
(II, 275).
Jan Witort.
PrZYCZY~ki ~O ~ru~ie~o WY~a~ia ,,Ksi~~i ~rzysłowu
S. Adalberga.
S e t k a II-ga*).
Tym razem uwzględniłem przedewszystkiem »Bibliotekę
pisarzy polskich«, wydawaną przez Akademię Umiejętności
w Krakowie i materyały narzeczowe, zebrane w t. IV.-V.
»Sprawozdań komisyi językowej« tejże Akademii (K. Matyasa
z ok. N. Sącza, L. Rzeszowskiego z ok. Żywca, ks. Wł. Siarkowskiego z ok. Pińczowa, Wł. Matlakowskiego z ziemi czerskiej,
W. Grzegorzewicza z Przasnyskiego i Br. Dembowskiego
z Podhala). Rozumie się, że z pracy ostatniego wypisuję tylko
to, co rozrzucone jest pod różnemi hasłami jego słownika podhalskiego, zbioru niezmiernie ważnego i poważnego, nie rozpisałem zaś wcale tego, co D. sam zebrał pod hasłem: przymowa,
a jest tego pełna setka. O świeżości i doborowości materyału
tego świadczy choćby ta okoliczność, że z tych 100 »przymów«
( SKJ. t. V. str. 404-6) odnalazłem w »Księdze« p. Adalberga
zaledwie 38 następujących w postaci mniej lub więcej podobnej:
1) Dziura 11.; 3) - Cudze 43.; 4) - Śmiać się 11.;
6) - Miska 1. i 11.; 7) - Golić 8.; 9) - Kończyć 2. odm.
Kolb.; 10) - Skąpy 38.; 11) - Leniwy 36.; 12) - Ptak 56.;
13) ·- Deszcz 12.; 14) - Ptak 32; 15) - Prawda 86.; 23) Człowiek 120.;
26) - Bóg 208.; 34) - Lenić się 1.; 38) Gromnica 15.; 44)
Bóg 294. ;· 54) Obiecywać 14.;
*) Zob. »Lud« VI. str. 27 i nast.
30
Głupi
191.; 57) Nadzieja 15.; 59) - Karczma 7.;
60) - Chwała 14.; 61) - Sowa 8.; 65) - Dziad 1.; 66) - Przyganiać 5.; 70) Ręczyć 4.; 73) Użyć 3.; 77) Wina 6.;
82) Wdowa 7.; 84) - Miły 3.; 85) - Strawa 2.; 86) Koło 7.; 90) PJewa t>.; 91) - Honor 2.; 93) - Cieśla 2.;
94) - św. Agnieszka 5.; 95) - Las 8.; 99) - Dźwigać 2.
~foszę zaś nadmienić, że nie uwzględniałem przytem przysłów bardzo drastycznych, bo i p. _-\.. wykluczył je zasadniczo
ze swego zbioru, więc brak ich w »Księdze« nie może być dowodem, że jej wyda wca ich nie zna.
»Bibliotekę
pisarzy polskich« wciągnąłem w tym celu,
ażeby wykazać, ile jeszcze ważnego :materyału do chronologii,
gienezy i innych momentów, niezbędnych dla krytycznej obróbki
przysłów naszych, kryje się w dawnych drukach.
Wreszcie rzuciłem parę wskazówek co do odpowiedników
obcych i żródeł możliwych tego lub owego przysłowia na próbę:
a nuż kto rzuci się na to ,vdzięczne, a ugorujące pole? > Księga«
dała materyał surowy lata mijają, a nikt nie przystępuje do
porównawczego obrobienia tego materyału, któreby wykazało,
co jest naleciałością obcą, co wspólną prastarą spuścizną, co
wreszcie wynikiem polskiego światopoglądu. Może przecież ktoś
się zabierze do tego!
Jak w setce I., wys u wam i tym razem na czoło skrócenia,
których będę używał w dalszym ciągu obok dawniejszych:
Bł = M. Bł'ażew~kiego Setnik przypowieści uciesznych 1608. wydał dr. W.
55j
-
Bruchnalski, w Krak. 1897.
Br = Trzy broszury prawne z r. 1607.
1612. wydał dr. B. Ulanowski.
W Krak. 1893.
BS = Marcina Bielskiego Satyry I. Sen majowy, II. Rozmowa baranów,
III. Sejm niewieści. Wydał dr. Władysław Wisłocki. W Krak. 1889.
C = Ciekliński P., Potrójny z Plauta 1597. wydał J. Czubek, w Krak. 1891.
D = Dembowski Br., Słownik gwary podhalskiej, 8KJ V.;
F = Fortuny i cnoty różność 1524. wydał St. Ptaszycki, w Krak. 1889.
Grz = Grzegorzewicz W., O języku ludowym w pow. przasnyskim,
SKJ V.;
HL = Historya prawdziwa, która się stała w LandŻie 1568. wydał' dr.
Z. Celichowski, w Krak. 1891.
HP =.a Historya prawdziwa o przygodzie Żałosnej ks. finlandzkiego Jana
i królewny Katarzyny 1570. wydał A. Kraushar, w Krak. 1892.
HR = Historye rzymskie (Gesta Rornanorum) wydał dr. J. Bystroń.
W Krakowie 1894.
HT = Historya trojańska 1563. wyd. S. Adalberg w Krak. 1893.
HZ = Historya o chwalebnym zmartwychwstaniu Pańskim Mikołaja z Wilkowiecka, wydał dr. St. Windakiewicz w Krak. 1893.
31
Mdt = Matyas K, Słowniczek gwary ludu, zamieszkującego wschodnio-poN Sącza S[(J IV.;
Matl = Matlakowski Wł, Słownik wyrazów ludowych, zebranych w Czerskiem
i na Kujawach, SKJ V. ;
Pr ----:- Proteus abo Odmieniec. Satyra z r. 1564. wydał dr. Wł. Wisłocki,
W Krakowie 1890.
RK = Ruch katolicki, zrazu cza,sopi:5mo, a następnie dziennik we Lwowie.
RL = Rozmowa Polaka _ z Litwinem. 1564. Wydał dr. J. Korzeniowski
.Kraków 1890.
Rz = Rzeszowski L., Spis wyrazów ludowych z okolicy Żywca SKJ IV.;
S = Siarkows~i Wł., Słowniczek gwary ludowej z okolic Pińczowa SlIJ IV.
Sl(J = Sprawozdania komi5yi j"zykowej Akademii umiejętności w Krakowie.
SOec = 1. Seklucjana Oeconomia albo gospodarstwo. 1546. Wydał dr. Z.
·Celichowski. W Krakowie 1890.
Strum = O. Strumieńskiego O sprawie, sypaniu, wymierzaniu i ry;,ieniu
stawów. 1573. Wydał F. Kucharzewski. W Krakowie 1897.
ZM = T. Zawackiego Memoriale oeconomicum. 1616. Wydał dr. J. Rostafiński. W Krakowie 1891.
ZW = J. Zawiszy z Kroczowa Wskrócenie prawnego procesu koronnego
1613. Wydał dr. A. Winiarz. W Krakowie 1899.
ł'udniową okolicę
1 o 1. A 1. Prw. niem. >Wer A gesagt, muss B sagen « = lit.
kur's a pasa.kęs, tur' ir be sakj·ti; kurs ką pradejęs, tur' tai if
iszwesti (Kurschata Dt.-;ch. lifau,. Wtbuch p. w . .A.)
102. Afekt. Dod. z ,Murdeliona> Z. Kaczkowskiego (Dz. II.
207): »Od aspektu do afektu jeszcze I oo mil i jedna«.
103. Agnieszka św.
13. odm. Lom. podaje i objaśnia M.
Rybo wski na str. 16 - 1 7 rozprawki swej o »Skowronku« (odb.
z >Opiekuna źwierząt«, w Krak. 1888.)
104. Albertus.
Jak szybko dzieje Albertusa, parobka, którego pleban wyprawił na wojnę, a który stchórzywszy po powrocie opowiada księdzu dziwy o swych czynach bohaterskich,
weszły w przysłowie, dowodzi ZW. 49., gdzie autor, przemawiając przeciw zwo]nieniu księży od ciężarów wojskowych, radzi
albo odebrać im dobra, albo żeby powinni » wżdy wojnę równo
z drugiemi przez najemnych zastępować, nie A 1 bert us a wypraw i a ć i samym sie zawsze wykręćić«.
105. Ale. Prw. niem.:
»es ist ein .A.ber dabei« i lit. cżia
dar kas klitlwa (kliudina) (Kurschata DL W. p. w. Aber str. 7.).
106. Baba 105. (Ryś.) Knap. = napis XCVII. Bł. o zmianie pozornej. - 110. (u A. bez źródła) czytam w »Gnieździe Nieczujów« Kaczkowskiego (Dz. III. 71.) - Dod .. ,Co hłop wozę
32
do hałupy przywiezie, to baba hnet w podołku wyniesie«, D.
356. p. w. gaździna.
107. Bać się 27. (prw. Lękać się 3.) Tę samą myśl znajduję
w >Zaklętym dworze« Wal. Łozińskiego, wyrażoną zdaniem:
>Głupców własny cień straszyc. Odm. Reja (Zywot J6ze/a w.
1195-6.) brzmi poprawnie: >A za dyabła młodość stoi, kto się,
swego cienia boi«.
108. Bajać 3. zna już BS. II. 329-30:
Nuż zasię
Jeśli
ony baby, co siedzą n a trecie,
z niemi targujesz, z ab aj ą ć kalecie.
109. Bartłomiej św. 14. Według ZM. 4 7. dopiero w dzień,
Jerzego (1. września) »wstępuje jeleń w wodę«.
I I o. Bas. Dod. >wziąć kogo na bas«, ogólnie znane we
Lwowie = >Wziąć kogo na kawał«. Rozumie się, że tu o basie„
narzędziu muz. niemoże być mowy.
Mamy tu do czynienia
z wyr. tureckim ba h s = zakład, przejętym do albańskiego
i bułgarskiego - a dodam i (ruskiego, a stąd do) polskiego w postaci bas = bez zmiany znaczenia (prw. Gust. Meye~a
>Etymologisches Worterbuch der alban. Sprache« 1891., s. 28.)
111. Bez. Gluź. 567. zna tylko pierwszą połowę, nie całość,
jak A. podaje.
112. Bęben. Dod. >hodzić z bębnami na zające« t: j. rozgadywać przedwcześnie i przed byle kim zamiary swoje D. 381.
p. w. nie chodź.
113. Biedz 6. Co napisałem w >Setce pierwszej« pod 1. 88.,.
to należy tutaj; muszę więc odwołać twierdzenie, jakoby przysłowia, tam podanego, niebyło u p. A. W każdym razie dopiero
cytat mój zawiera wyjaśnienie tego wyrażenia. - 17. Ryś. ale
tylko pierwsza połowa: »Nie biegasz, nie masz« w nap1s1e
LXXXV. Bł. Na końcu uznaje to starożytnem przysłowiem:
»dawno ludzie mówią«.
114. Bieda. Dod. z Z. Kaczkowskiego > Męża szalonego«
i »Murdeliona« (Dz. I. str. 62. i II. 93.): >Kto buduje, procesuje
a leczy, tego bieda ćwiczyc. - Dod. D. 343.: >Bieda to w trzeci
dzień za wilkiem strzelać« i »Bieda mądrzejsa jako cłowiek«.
1 15. Biesiada. Dod. zwrot > biesiady sobie stroić z kogoś«
z BS. III. 173. = żartować, drwić sobie z kogoś. ZW. str. 20.
używa w ternie znaczeniu zwrotu:
>Z kogoś śmieszki sobie
św.
stroić«.
116. Bity 3. Artykuł XVI. Sposób z r. 1607. wystosowany
est »przeciw prawu: bity płacze«, które bezimiennemu autorowi
33
nie podoba się. »Owszem - powiada - kiedy go broniąc się
kto ubije, niech cierpi, gdyż tego umyślnie niektórzy szukają,
a kto czego szuka, bodaj znalazł.« Czytamy też w ZW. str.
30-1.: »A wszędzie o każde pobicie szlacheckie aby scrutinium
było, do(j)ść 'tego i wywiedzieć sie, czyj początek, kto i jako dał
przyczynę, bo i ować ustawa abo powieść polska niebarzo
consona rationi : b i t y p ł a c z e. «
117. Błażej św. 2. brzmi:
J>Św. Błażej po świecach łazi«.
Można to bezwątpienia odnosić do tej okoliczności, że dzień
tego świętego następuje bezpośrednio po 2. lutym (NPM. Gromnicznej). Ale mnie nasuwa uwaga Andresena (w dziełku p. n.
>Uber deutsche Volksetymologie« wyd. III. 1878., str. 64.) myśl,
że dowcip ludowy pije tu do .innego faktu.
Mianowicie święty
ten jest patronem stróży nocnych, którzy wychodzą na miasto
po zgaszeniu świateł (>łażą po świecach«).
118. Błoto 7. znajduję w i.Półdyablu weneckiemc Kraszewskiego przytoczone jako przysłowie.
119. Bogaty. Dod. z SOec. 59. jako przypowieść pospolitą:
» 1 en nie moze przed wielkim bogactwem być bogatym.«
120. Bosy._ Dod. J>Chodzić boso po grudziec z RS. III. 310.;
prw. też tamże 686.: :1>(radźcie tak,) jakoby sie z naszych spraw
nie ogrudził bosy«.
121. Bóg. 51. (i 53.) odm. podhalska: »Pan Bóg nie skwapny, ale potrefny ;« odm. mazurska: »Bóg nie ruchliwy, ale sprawiedliwy« D. 4-i5-6. - 53. odm. napis nru II. Bł.: »Bóg nie
rychły, ale łuczny«. Do 336. odm. tamże w., 44.: •Bóg
z pomstą i na chromym - jak mówią - dogoni«. 94. odm.
napis XXXIV. Bł.: •Czego Bóg nie dał, kowal nie ukuje«. 104. Józef Lange z Krakowa w art. » Przed wyborami« (S ł o w o
polskie 1900. nr. wieczorny z 27. łut. str. 2.) przytacza odm.:
, »człowiek myśli, Pan Bóg kreśli«. - 157. Ern. odm. napis XXI.
Bł.: »Jakby trzeci dzień z Bogiem gadał«. Znaczenie tego wyrażenia wyjaśnia koniec tej bajki.
Chodzi tu o świętoszka. 193., 196-9. i 202-4. Prw. HP. przedm. str. 1.: »Pospolicie jest
przy sł o w ie u ludzi, - które Salomon, on król, mądrością
swą po wszystkim świecie zawołany, i owszem, raczej Duch
święty przezeń, powiedział w te słowa: iż kogo Pan Bóg miłuje,
tego trestkce. « A dalej po różnych przykładach na str. 2.,
» A wo to pewna jest, co się na przodku powiedziało ; iż kogo
Pan Bóg miłuje, tego j~ż tym, już owym kłopotem nawiedza,
ani się mu zawsze po woli dzieje«. - 292. w tekście Głuż. 542.
3
popraw »pomocy« na »mocy«! Dod. napis LXXXVI. Bł.:
»Co Bóg obiecał, nikogo nie minie«. Dod.: »kany (= gdzie)
w imie Boze dwók, tam pan Bóg trzeci« D. 365. p. w. kany.
122. Bryja (u A. niema). D. 345.: »Z bryje (= lemieszki) to
pońcochy kiełzajom, a z miesa to i kierpce nie kcom« - i 444.:
>kie fces co zwysyć (= zaoszczędzić), to musis hłopie sydłem
bryje hli pać«.
123. Brzuch. Podane tu pod 1. 46. przysłowie brzmiało
w w. XVI. o wiele drastyczniej, a jaśniej: »Trudno z jedną
rzycią na
dwoje gody«, jak oddaje po polsku myśl przysłowia łać. »Ex uno fictili duos parietes dealbarec pisany wokabularzyk łać.-polski, który w r. 1561. był własnością ks. Andrzeja Janiszowskiego, a został wydany przez J. Bystronia w t.
II. PF. (str. 280). Dodam nawiasem, że Potocki, umieszczając
w Argienidzie wiersz : »Trudno zażyć jednego na dwoje gód
brzucha«, widocznie znal przysłowie to w brzmieniu wokabularzyka, a nie Knapskiego (»Z jednym brzuchem na d\voje
gody«).
124. Bucefał (u A. niema). »Dosiadł Bucefała i drała«
czytam w >J asełkachc Kraszewskiego. Tam także znajduję znany
wierszyk makaroniczny, obcy A. owi: > Vitu brevis; kiedy umrzesz,
nigdy niewiesz «.
125. Burza 5. prw. HL.
w. 448.:
»z wielkiej burze onej
mało snadź dżdża było«.
126. Bzdury. Z. podaje pod tym wyrazem widocznie przysłowiowy dwuwiersz, jakby wyjęty z jakiejś powiastki o »Żonie
upartej«:
To wszyćko, panie, na b z du r y,
Co jo na dół, to ona do góry. -
(p. PF. III. 304). Objaśnia też tam wyraz ten, ale niefortunnie:
głupstwa, fraszka; »na bzdury« bowiem jak myśl zdania poucza - znaczy tyle, co »na próżno, na darmo«. Sam zaś wyraz
nie jest prowincyonalizmem będzińskim, znam go i z lwowskiego
bruku. Dwu wiersza podanego nie znalazłem u p. A., choć zna
widocznie pracę p. Ziemby (prw. Setki pierwszej 1. 11 .)
127. Chleb 19. (prw. 18. i 30. odm. »Chleb, woda i niema
- w >Hołocie« Kraszewskiego. - 81. odm. należy dodać
źródło: Głuż. 492. 100. (= Ząb 6.) Ryś. =
napis XCVIII.
głodu«
35
Bł.
O Bogu. - Dod. napis L VI. Bł.: >Chleb z solą Qobry na
Szerzej wyraża to samo na końcu:
świebodzie«.
. . . . . lepszy chleb z solą
W dobrej wolej, aniŻH pasztety z niewolą.
128 .. Chłop 85. (u. A. bez źródła) czytam w >Gnieździe Nie~zujówc Z. Kaczkowskiego (Dz. III. 58.) - 91. odm. tamże: >Niewarto chłopa smarować miodemc.
129. Chmura 4.
Ryś. już
wyrażono tę samą myśl
padają«
w napisie nru X. Bł. Odmiennie
na końcu: »z wielkich burz małe dżdże
(prw. 1. 125.)
Chodzić 50. (prw .. Pr z y chodzić)
odm. najbliższa
»Kto nieskoro przychodzi, sam se skodzie D. 355. p.
w. fto.
13 1. Chory 19. Pokr ewną myśl wyrażają przysł. podhalskie :
»I j! bory i tyś ni móg (= chorował), a z garka tak kieby
wymiótc (D. 381. p. w. niemóc) i »rzekomo hory, a zje tak, jako
i boć któryc (tamże str. 411.)
132. Chudy. Podhalanie mówią o chudnącym, że »miso sie
kańsi ś niego podziewa, kieby go wrony jadły« ( D. 442. p. w.
130.
Cinć.:
1
zrzednałJ.
133. Chudoba 3. Jak źle A. zrobił, że nie utworzył z »piskorzac h~sła osobnego, dowodzi przysł. wskazane. Uznał za oś jego
chudobę, a tymczasem jest nią piskorz. Dowodem Stt-um, 44 .,
gdzie barwne przedstawienie szachrajstw >Urzędnika« (ekonoma)
z chłopami kończy konkluzya: »a panu wszędy piskorze. Myśl
tego przysł. wyjaśnia zdanie na str. 45. : >A panu przedsię defekt, (a nie »krzywda«, jak chce A.) kiedy sie chtopi z urzędni
kiem o szkody zgadzając.
134. Chybić 1. W liście Fr. Smolki do żony z 2 1. marca
1849. (p. K. Widmanna »Franciszek Smolka« Lw. 1886, str. 784.)
czytam odm.: »albo chybił, albo trafił«.
135. Ciapukapusta. Znam to wyrażenie ze Lwowa, ale
w postaci odwrotnej: »ciapu groch, ciapu kapusta«.
136. Ciągnąć 8. prw. BS. II. 737.; mówi tam: >By(ś) się ciąg
nął jako lis, tobie płacić panie, co pisarek w gospodzie za strawę
zostaniec. Odpowiada to myślowo zwrotowi o wiciu się, jak
piskorz.
137. Cierpieć 1.
Piękniej
i» Z drużyną i cierpieć miło c.
wyraża
to napis XXVII.
Bł.~
36
138. Cnota. Dod. napis VII. Bł.: >W piękności swojej cnota
nie blakujec.
139. Cudze 43. (= Szczypta 2.) dod. z Głuż. 513.: >Jak
ty kogo szczyptą, to ci z innej strony djabeł ujmie całą garściąc.
140. Cyfra (niema u A.) dod. z w. 34. XCV. BI. vv:yrażenie:
>Za cyfrę poczytaćc, które znaczy to samo, co »mieć kogo za
cztery literyc (prw. o tym zwrocie t. V. str. 377. Ludu).
141. Czapka 5. odm. zbliżona do Gzeł. 96. w >Mężu szalonymc Z. Kaczkowskiego (Dz. I. str. 193.): »to czapką, to papką„
to szkap ką (ludzi sobie niewolił)c.
142. Czas 20. też w »Murdelioniec Z. Kaczkowskiego (Dz.
II. 183.). - 53. Ryś. odm. napis LXXIX. Bł.: >Kto czasu· czeka,
czas traci«. Bliższy Ryś. jest tekst końcowy: >Kto mając czas„
a czasu czeka, ten czas traci«.
143. Czerwiec. Dod. ZM. 34. dwuwiersz:
Czerwca oracz obchodząc łąki abo zboże,
w myśli, jakie gumno nawieść może.
Pokłada
oraz str. 80. czterowiersz:
Nie pij w czerwcu piwa młodego,
Wina się chroń, miodu mocnego ;
Jedz sałatę z podróżnikiem,
Wodę zdroju pij nachyłkiem I
144. Człowiek 23. Jestto tylko przekład dosłowny łacińskiego
zdania: »Homo homini lupus«. - 134-5. Podobnie Prot. w.
756.: »Jesteśmy wszyscy ludzie, a nie aniołowie«. - Dodaj
HT. str. 5 7.; »Dla człowieka miłego nie dbam o krewnego ża
dnegoc; że to przysłowie, dowodzą słowa poprzedzające je >jako
ono mówiąc.
145. Czynić 5. Godna uwagi, że odm. Reja z Wizerunku:
»Cokolwiek czynisz, roztropnie czyń, a patrz końca!« z jedyną
zmianą przy~łówka na »mądrze« odnajduje się w opowieści o Domicyanie w HR. str. 90. jako jedna z 3 mądrości, które pewien
kupiec chciał sprzedać temu cesarzowi za drogie pieniądze. 9. Ryś. odm. napis LXX. Bł.: »Co tobie nie miło, drugiemu nie
czyń!« Nie znajduję wśród licznych przysłów, zebranych pod
tern hasłem, tego, które HT. str. 50. podaje w postaci: >jako
ono mówią: co czynisz, mądrze czyń a dobrze. Lepiejci nierychło a dobrze, niż prędko a źle.«
146. Dać 97. pochodzi z wyrażenia prawniczego rzymskiego,
jak wnoszę z RL. 24., gdzie czytamy: >Dawno mówią nihil dat,
37
,qui non habetc i znajdujemy powołane: Dig. lib. XII. tit. VI,
15. i 1. XX. tit. I., 16.
147. Dar 6. Mącz. tak samo dosłownie napis XXX. Bł.
Dodać należy, że Darmo 4. jest ułomkiem tego przysłowia, bo
drugą połową.
148. Djabeł
78. dod. odm. Głuż. 470.: »Nie taki jednak
straszny jak go malują«. - 98. O wiele barwniej wyrażono to samo w BS. II. 276.:
djabeł
(Patrzcie zasię doktora, jak receptą szali,
Zmówi się z aptekarzem,) czart pogan u gali.
Podobnie BS. Ili. 659.:
Tamże
cz ar ci e z po g a n e m używaj swej rady !
149. Dłużnik 7. odm.: :.ode złego dłuźnika to bierz i płowy«
D. 392. p. w. płowy.
150. Dowcip.
Dod. LXXIX.
Bł.
w. 15.:
>Z dowcipem le-
nistwo się braci«.
151. Dół 8. Ryś. niemal taksamo brzmi napis XXV. Bł., bo
tylko zamiast wyr. »dołek« czytamy tu »dół«.
152. Droga 6. Wprawdzie rymy podobne, ale myśl odmienną znajduję· w zdaniu: »Niema złej drogi do mojej niebogic,
które zapisuję na razie z książki J. Gordona »Gdy się było
młodym«, choć nie jestto jedyne źródło mej znajomości tego dwuwiersza. - Do 13. odm. :.Fto drogi prostuje, ten doma nie nocujec D. 335. p. w. fto.
153. Drop (niema u A.). Wł. Bukowiński w art. :. Jeszcze
pan Rabski« (Prawda Warsz. 1900. str. 67.) przytacza przysłowie,
którego nie znajduję u A. (ani pod h. Celować, ani pod Strzelać,
ani pod Konopie): »Celując w dropie - strzelał w konopiec.
15·4. Drwina. Wyraz ten zachodzi pod h. Dziecko 41. W skorowidzu niema go wcale, a przecie zasługiwał na umieszczenie
choćby dla swej postaci niezwykłej. Rozumie się, że tu niechodzi
o drwiny = kpiny, szyderstwo, jeno o wyraz, który dziś znamy
w postaci: drzewina =· drzew(k)o.
155. Drzewo 28. odm. oryginalną stanowi napis XI. Bł.:
•Na pochyłą gałąź i kozy skacząc. Odm. >Na pochyłe drzewo
to i kozy wyłażąc - ćzytam w art. J. Węgrzynowicza p. n.
Smocza jama (Przyja,ciel ludu, Lw. 1897. nr. 1., str. 11). - Dod•
I
SOec 45.: »(jako pospolicie mówią) gdy drzewo w jego starości
szczepić mają, nigdy !Się z niego owocu nie doczekając.
38
-
156. Dwaj 3. odm. napis LXXXII. Bł.·; >Dwaj się biją,
trzeci bierze•. Na. końcu zaś: »ze dwu wojujących trzeci korzyść miewa«. 9. Ryś. taksamo napis XL. Bł.
157. Dzban 2. Knap. odm. napis LI. Bł.: »Póty dzban
wodę nosi, aż się urwie«. Koniec jednak zbliża się do odm. Pot.
Jow., bo brzmi: >Ze dzbanem, aż się urwie, po wodę więc
chodzą«.
158. Dziad. Dod. :.iś(ć) do dziada«= iść precz Mat. 321. Dod. też zwrot: »nie zaskakuj (nie naprzykrzaj się), jak dziad
na syćkie święta (t. zn. na Wszystkich Świętych)« D. 438.
159. Dziewanna Podaje też Gloger P. F. IV. 815.
160. Dzięcioł 1. odm. Gzeł. 89. przypominają »J unakowie« Z.
Kaczkowskiego (:Oz. I. s. 277.): »Dzięciol drzewo kuje, ale i nos
sobie psuje«.
161. Fałagi (niema u A.) W » Wielkiej encyklopedyi ilustr.«
t. XXI. str. 23. pod tern hasłem podano wyrażenia przysł.: »zadać tęgie fałagi« i »wziąć tęgie fałagi« na oznaczenie, iż ktoś
pobił bardzo drugiego, lub sam otrzymał razy; tam też wyjaśniono, że wyraz ten pochodzi z tur. jałaka (narzędzie z drzewa
z postronkiem, którym ściskają nogi winowajcy, gdy go należy
bić w pięty kijami).
Od siebie dorzucę domysł, iż może wyr.
pałyga, który słyszałem nieraz w zwrotach takich, jak »wziąć
pałygąf i t. p. powstał pod wpływem słoworodu
ludowego
z tur. fałagi. - Również z tur. przejęto wyr. basałyk (bicz
nakształt maczugi z drzewa nieokrzesanego, niekiedy z ołowiem
na końcu) w zwrocie »sprawić komuś basałyki« (1. basałygi, jak
sam nieraz słyszałem), niezapisanym przez A., ale podanym na
str. 86. t. I. »Encyklopedyi Macierzy polskiej«.
162. Fałsz 1. odm. LXXXIII. Bł. w 33.: >fałsz wyniknie
jednak, zdrada się wytoczy«.
163. Filip 4. Po trafnych wywodach Darowskiego, Rostafińskiego i A., oraz wybornem ich streszczeniu przez dra J. Karłowicza w t. XXII. »Wielkiej encyklopedyi ilustr.« (p. hasło
Filip z Konopi) powtarzać jeszcze takie brednie. jakie czytamy
na str. 384. t. 1. >Encyklopedyi Macierzy polskiej« to przecie
rzecz, warta wytknięcia publicznego, ażeby czytelnicy tej encyklopedyi nie poszli na lep naiwnych wywodów bezimiennego
autora, który stoi na stanowisku lwowskiego Przyjaciela domowego
z r. 1851. (p. s. 20-21. wytłumaczenie przysł. tego).
164. Firleje. To przysł. ma na myśli B'6. II. 701., gdy
mówi o kobietach, które »popiwszy się, to stroją rozliczne fir
leje«. Nie rozumiem rozumowania J. K. K(ochanowskiego) na
str. 598. t. XXII. Wielkiej encykl. ilustr.: »Znakomitość i bogact~o
rodu ·Firlejów nie było pono (bezpośredniem ?) źródłem powstania
znanego przysł. pol.: Stroi baba firleje (=- fryje, figle,
koncepty), kiedy sobie podleje, używanego w w. XVI,
a nawet,- jak chce A. Bruckner, jeszcze wcześniej. Wyraz firleJe,
użyty w znaczeniu żartów, podsunąć mógł wszelako językowi
polskiemu jedynie chyba tylko ród Firlejów, wygasły dopiero
w r. 1730. « Widocznie panu K. nie chce pomieścić się w głowie,
żeby mogły istnieć firleje obok Firlejów.
A przecie tak jest.
Mniejsza o genealogję drugich, ale pierwsze pochodzą od franc.
virelai, które oznacza nie tylko pieśń rondeau, ale też pewien
taniec, znany na dworach niemieckich już za czasów minezengierów (też w przekręconej nazwie Fiel'lefe. prw. uwagę l\feiera
w Zeitschr. f deutsche Philol XXV. str. 92. z powodu str. 549.
t. I. drugiego wydania dzieła A. Sr.hultza »Hofisches Leben«).
Zgodność nagłosu polskiego wyrazu z niemieckim nie pozostawia
najmniejszej wątpliwości o bezpośredniej ojczyźnie naszych
»firlejów".
165. Flaki 4. odm. »Fto płuce flaki, to myśli, że kazdy
taki« D. 355.
166. Frasunek. Dod. ZM. 123.:
Wybije frasunek z głowy
Muzyk do lutnie gotowy.
Gadu 1. Nie-Owidyus w swej stałej kronice wierszowanej »Z 2 tygodni«, drukowanej w Smigusie, powolywa w nagłówku przysłowie to w nrze 4. z r. 1900. na str. 2. w postaci:
»Hopa ! hopa ! a psy w krupach!«
168. Gapić się 1. odm.: >wywalujes ocy, jak wół na nowe
wrota« D. 434. Ze Lwowa znam odmiankę o ·cielęciu, gapiącem
się na »malowane« wrota.
169. Garnek 2. odm.: >jakiemi garnek przywarami nawre,
takiemi śmierdzi«. D. 407. Inna odm. w napisie . LIII. Bł.:
> W czym się garniec naskwarzy, tym skorupa śmierdzi«.
Prw.
też Skorupa 2, zwłaszcza odm. J. Kochan.: »Czym skorupka
nawrzała, tego się i garnek nie puści«, Petr. Ekon., Falib. Dyslc.
Na końcu mówi Bł:
167.
. . . . jakiej się tłustości garniec więc napije,
Takąż skorupy śmierdzą, choć się już rozbije.
170. Gazda. Dod.: »Gdzie nima gazdy, tam je głupi kazdy«
>(ty jeś) taki gazda, jak sroka na kuliku (= żerdce)« D. 356.
40
171. Gęba
1. Odsyłacz
do 24. nie na mieJscu, bo znaczenie
tu, wcale odmienne, mianowicie takie, jak Język 55. Sam znam
z bruku lwowskiego zdanie: :.Nie rób z gęby cholewy!« t. zn.
dotrzymaj słowa! 33. odm. XXXII. Bł. w. 14.: »Umilkli
wszyscy, jakby gęby im zawiązał«. - 56. Znam z bruku lwowskiego. - Do 61. odm. »Rada gęba, gdy pan śpi« w Zaporożcu
H. Rzewuskiego. 66. Knap. odm. napis. XLVIII. Bł. :
>Wyż(sz)ej gęba niżli nos«. Na końcu zaś: :.A przecię on, niżli
nos, wyż(sz)ej gębę wzniesie«.
172. Głowa 8. stanowi napis nru I. Bł. - 36. też napis
XL VII. : »Głową muru nie przebijesz«.
17 3. Głuchy 10. Krom. odm. napis LXXXIV. Bł.: >Jak
głuchemu bajał«. Na końcu zaś: •Jak głuchowi bajał«.
1 74. Głupi 31. (i 36) odm.
»Głupi dostanie i w kościele
baty« (Gaz. lud. Ełk. 1897 ., nr. 82. str. 1.). - Przysłowia, zapisane pod 1. 95., 182. i 183., o zasadniczej myśli, że Bóg (wzgl.
szczęście) jest przyjacielem głupich,
to bardzo stara szlachta.
Jak świadczy t. zw. warttikam do gramatyki • Paniniego 6, 3,
21 - buddhyści indyjscy raczyli głupców (zaszczytnem poprzednio) mianem: dewuntun p1·1ja (t. zn. przyjaciel bogów); podobnie
skr. hariprija (przyjaciel boga Indry) ozn~cza błazna. Także Niemiec powiada: »Dummrian hat's best~ Gliick« (prw. uwagę A.
Webera w Ind. Stud. V. str. 13 7 -8 i Benfeya w Orient u. Occident l., 374.). Do 169. Warto zaznaczyć, że przysłowie to,
w niem. znane pod postacią: »Am Lachen erkennt man den
Narren« wykazuje w dziele »Sprichworter der germanischen und
romanischen Sprachen vergleichend zusammengestellt von Ida
von Diiringsfeld und Otto Freiherrn von Reinsberg-Diiringsfeld«
(w Lipsku t. I.) 167 odmianek (prw. rec. w Zt. f. dt. Phil. V.
1 874, 119-20., gdzie podano do niektórych przysłów cenne uzup.
ze staroniem.) 178. (prw. 92., 146., 158.) Pełniejsze jest przysłowie, podane w odcinku Czasu z r. 1854. nr. 271. z 21. listop.
w artykule p. n. Muchomory: »Kamienia nie ugryziesz, po ścianie
nie _wyleziesz, głupiego nie przegadasz<!'. - Dod. Strum. 62.: »ile
głupców, tylu mędrców; (niewszystkośmy sie filozofy porodzili)c.
- Dod. napis XXXII. Bł.: »Głupiego mowa: nie mniemałemc.
1 75. Gnać. Dod.:
•Za glajcarz (= grejcar, ce_nt) by gnał
psa za dziesiątom granice« - mówią o chciwym na Podhalu
(D. ·356.) Z bruku lwowskiego znam wyrażenie: :.Za grejcar
dałby się powiesić« - również określające wysoki stopień łakomstwa i skąpstwa.
•
41
1 76.
Gnida. Dod. drastyczny dwuwiersz końcowy XXII. Bł.:
Lecz to najżałośniejsza człowiekowi bida,
Gdy nietylko wesz gryzie, ale też i gnida.
I 77. Gniew IO. (= Złość 13.) znam ze Lwowa.
178. Golić 8. Ryś. ale z liczbą mnogą: »Jednym _gim« napis XC. Bł.
179. Gołąb 8. odm. LIV. Bl. w. 14-15.:
dru-
. . .. niebyła za wieku naszego,
Aby kiedy pieczone goł~bie latały.
Gospodarz 4. odm.: :.Co chłop wozę do chałupy przywiezie, to baba hnet w podołku wyniesie« D. 356. Do 26.
-odm. w »Gnieździe Nieczujów« Z. Kaczkowskiego (Dz. III. 83):
>Kiedy gospodarz w ganku, mało gości doma«.
181. Gospodyni 12.
odm.: »Gaździna trzy węgły trzyma
w hałupie, a gazda ino cwarty« D. 356. p. w. gaździna.
I 82. Gościec (niema u A.)
»Kazdy elek ma swego gośćca
( = chorobę, dolegliwość)« - tak Podhalanie wyrażają myśl,
znaną nam z przysłowia o mólu, co każdego gryzie (p. Mól 1.)
- Powiadają też tam: »Gościec trzyma swoje złe końce«; zwrot
zaś: l>trafić komu na gościec« znaczy dogodzić komu, D. 358.
Charakterystycznie wyraża tę myśl niem.: »Ein jeder Mann hat
seinen Wurm, Copernicus den seinen« (Goethe), które R. Kohler
(Zeitschr. f. dtsch. PhilrJl. III. str. 480.) odkrył już w wolnym przekładzie Jakuba Baldego wiersza »De vanitate mundi«:
180.
Ein jeder ist seins Wurmbs vergwist,
Copernicus des seinen.
183. Gościniec 1. Gem. I. 46. odm. najbliższa w HR. str. 90:
nie opuszczaj dla ścieżki«, jako druga z 3 mądrości,
które pewien kupiec chciał sprzedać drogo ces. Domicyanowi.
Ale na str. 91. i 93. nieco odmienny szyk: •Nie opuszczaj
gościńca dla ścieżki«.
1 84. Gotować
1 . Odm. w HT. str. 2 7. gdzie powiedziano,
że Aleksandros cz. Parys »tej sromoty, której nawarzył, musi
sie jej sam więcej (czytaj: więc) najeść«.
185. Gotowe. Dodaj wyrażenie Rozpusty w C. w. 36-7,;
»Gościńca
Ale gdy z gotowego gonty lecą, drugich
Nie pomyślam przybijać.
Tak sobie wyrzuca ta postać alegoryczna w ustępie, dodanym
przez tłumacza polskiego, zapomnienie o niszczeniu majątku
innych wskutek tego, że zajmuje się wyłącznie jednym młodzień
cem, który i tak już jest marnotrawcą.
42
186. Góra. Dod.: »ozpatrzuj (= rozpatruj) sie nad górom,
co byś nie płakał nad dziurom« D. 388.
187. Granica. RK. 1897. nr. 2. z 2. paźdź. w liście z Żywca
przytacza jako przysłowie zdanie: »każda rzecz ma swoje
granice«.
188. Groch 1 1. Do licznych tekstów dawniejszych tego
zwrotu przybywa z C. w. 260.: »Nie pomogło gbchemu, na
ścianę-m groch miotał«. Plautus nie ma nic odpowiedniego.
189. Grosz 50. odm. »Kto grosza nie szanuje, ten szeląga
niewart« w Hołocie Kraszewskiego. - Do 69. odm.: »nie wtykaj
nosa, kieś ta nie dał grosa« D. 366. p. w. kie.
190. Gród. A. podaje to przysł. z Czelakowskiego. Tymczasem rozchodzi się tu o przysł. niepolskie, jak wynika z »Zaporożcac
H. Rzewuskiego, gdzie zdanie to podano wyraźnie
jako >stare _przysłowie ruskie<. Bezwątpienia Rrzewuski jest
źródłem Czelakowskiego.
191. Grudzień. Dod. ZM. 63. dwuwiersz:
Grudzień ogrążnym zimnem roku dokończywa,
A tu kto chce zdrowym być, niech ciepła używa.
oraz ze str. 83. czterowiersz:
Grudnia głowę zakrywaj,
A z jej żyły krwie upuszczaj;
Jedz z chrzanem nogi wieprzowe!
Mycie częste nie jest zdrowe.
192. Gruszka 14. P. Chlebowski w artykule nadesłanym
w Gazecie polskiej (Warsz.) nr. 30. z 3 1. grudnia 1826 r. na str.
125. w uwadze pisze: >Na tak niespodziane zakończenie przypomina się mimowolnie przysłowie: Wlazł na gruszkę, rwał
pietruszkę, a czy słodka cebula?«
W sprostowaniu (nr. 1. z r.
1827. str. 4) pisze: >Przysłowie w notce, dopisane ręką jednego
z czytających przed podaniem do druku, pomimowolnie przez
zapomnienie umieszczone zostałoc.
193. Grzeczność 7. Dod. podobne przysł. z »Murdeliona«
Z. Kaczkowskiego (Dz. IL str. 12 2.): »Za grzeczność nikogo
nie bijąc.
194. Grzeszyć 12. (prw. 3.) odm.: >Czem grzeszymy, tern
1
cierpimy« w Sfinksie Kraszewskiego.
195. Grzyb 16. odm.: >Wte (= wtedy) na grzyby chodzom,
kiedy sie rodzomc D. 432. p. w. wte.
196. Gu~t. Krytyk bezimienny tomiku wierszy J. Mejznera,
wyd. w Warsz. 1827 r. p. n. >Bronisława«, powiada na str. 230.
43
rocznika 1827. Gazety polskiej (warszawskiej): >skończyć nam
trzeba na przysłowiu: różne są gusta na świecie«. Dodam nawiasem, że Gust. 1. jest dosłownym przekładem franc.: Chacun
a son goflt.
197. Guz 4. Poetycznie wyraża tę myśl Prot. w. 122.:
>Ledwo ten ujdzie guzów, który na nie goni«.
198. Hak. Do ustępów z pisarzy XVI. w. dodaj C. w.
255-6:
I przywiedli go by li raz ci burkownicy
Na taki hak, Że o włos gardła i czci nie zbył.
Wiersze te należą do ustępu, który jest niezależnym od wzoru
- Dod. »iść na kogo hakiem« BS. III. 374. (Pójdziem na te opiłe męże nasze hakiem) i »jeździć na haki«
tamże 629.
199. Harap 1. W HZ. Proklus, jeden ze strażników przy
grobie Chrystusowym, odpowiada na wezwanie innych, _by zajrzał do grobu (w. 376.):
łacińskiego.
"Wczas, panowie, po harabie,
A Kristusa już nie w grobie«.
200.
Idzi. 6. Gluź. 571. popraw: »przydzi« !
Dr. Frańciszek Kr cek.
O lu~zie Po~~utlaństim wo~ólności, alwoniczanac~ w szcze~ólności.
Część wtóra.*)
Zabawy, pieśni i gadki.
7. Gadki. Gadki uważa lud tutejszy za wielki i cenny skarb
swój, bo w nich mieści się dla niego i nauka i estetyka, reguły
obyczajności, historya i humorystyka. Dzieli on też je na gadki
śmieszne, ładne i piękne czyli dobre.
Smiesznemi są gadki zawierające zdarzenia awanturnicze,
humorystyczne i komiczne. Osobliwie parobcy umieją tego rodzaju gadek bardzo wiele. Gdy spostrzegą u kogo jaką niedorzeczność,
wówczas dla okazania zadowolenia z komiczności
*) Zob. >Ludc VI, 340.