e180051293efdf024635a42d77c8ea77.pdf
Media
Part of O wewnętrznym układzie prac, obejmujących całokształt kultury materjalnej/ Lud, 1924, t. 23
- extracted text
-
KAZIMIERZ MOSZYŃSKI.
------ ---- s
O WEWNĘTRZNYM UKŁADZIE PRAC, OBEJMUJĄ
CYCH CAŁOKSZTAŁT KULTURY MATERJALNEJ.
(Z Oddziału Etnologji Słowiańskiej I. N. A. T- N. W.).
Od dłuższego już czasu opracowuję kulturę materjalną ludów,
zamieszkujących Polskę w jej dawnych granicach. W trakcie pracy
uderzyła mnie zadziwiająca niesystematyczność i chaotyczność,
z jaką zwykle przedstawiano kulturę materjalną. I to nietylko
u nas, lecz w równym stopniu zagranicą. Główne zainteresowanie
szło w kierunku pewnych działów, jak np. budowle, odzież itp.;
działy te wysuwano na pierwszy plan, zaś resztę najczęściej zby
wano skąpemi wzmiankami lub pomijano milczeniem. W dziełach
syntetyzujących i z konieczności ujmujących całokształt wspomnia
nej kultury, omawiano różne jej działy najczęściej bez żadnego
porządku, w układzie bylejakim. Dlatego, sądzę, nie od rzeczy
będzie podać tu systematyczny plan, według którego od lat paru
rozkładam zbierany przez siebie materjał. Plan „ten przedewszystkiem ma na widoku użytek praktyczny. Tem się tłumaczy kilka
zupełnie, świadomych uchybień w stosunku do wymagań kon
sekwentnej rozbudowy. Tak np. rozdział 1 części IV zawiera
treść, ściśle biorąc, zbyt szeroką w stosunku do nagłówka, są
tam bowiem wymienione narzędzia fakie jak nóż etc., które oczy
wiście nietylko do obróbki surowców służą. Także rozdział 5
tejże części nie licuje z rozdziałami 2, 3, i 4, ponieważ treść jego
jest właściwie w treści wszystkich tych trzech rozdziałów zawarta ;
ze względów praktycznych musiała być jednak wyodrębniona.
Opracowując plan nie można się lićzyć z podobnemi nieścisło
ściami, gdyż zbyt daleko posunięta teoryzująca konsekwencja
'utrudniałaby orjentację w materjale, zamiast ją ułatwić. Zadaniem
planu jest wyczerpać i praktycznie uporządkować całokształt kul
tury materjalnej, tworząc przejrzystą i harmonijną całość, ale za
trzymując się na tych pograniczach konsekwencji układu, na któ
rych daje się ona jeszcze pogodzić z względami praktycznemi.
Plan powstał nietyle dzięki teoretycznym rozważaniom, ile jest
prostém ujęciem w słowa tego porządku, który niejako sam
przez się wyniknął dzięki równomiernemu gromadzeniu i kry
tycznemu rozkładaniu na działy i na poddziały materjałów etno
graficznych, zbieranych przezemnie, a jednakowo uwzględniają
cych wszystkie przejawy kultury materjalnej.
W praktyce podobne uporządkowanie, okazało się, dla mnie
przynajmniej, zupełnie dogodne. Jeśli dla innych mogą wyniknąć
pewne trudności, to pówstaną być może głównie dzięki nieporo
zumieniom. Tak np. zarówno w części 11 jak i w V będzie m. i.
mowa o śpichrzu, ale w części II będzie to tylko wzmianką, pod
czas gdy w części V śpichrz zostanie szczegółowo omówiony jako
budynek. Podobnie kosze i naczynia, stosownie do ich użytku
muszą być wzmiankowane (tylko wzmiankowane!) w części I
(rozdz. 1), w części II itd., ale technika ich wyrobu (całe t. zw.
koszykarstwo, bednarstwo, garncarstwo) będzie szczegółowo omó
wione w części IV. Co się tyczy szerszych uogólnień, podkreśleń,
oświetleń i .wniosków, to najlepiej umieszczać je w osobnych
zamknięciach, dodawanych ną końcu każdego rozdziału lub części.
Tak np. w zamknięciu części VI można omówić wzajemny stosu
nek i przewagę ruchu lądowego lub wodnego, porównać ich zna
czenie dla danego ludu, podkreślić najważniejsze sposoby i środki
transportu oraz komunikacji itp. W zamknięciu do części III trzebaby wyliczyć najpospolitsze i najcharakterystyczniejsze dla da
nego ludu potrawy, napoje, używki etc.
>
Oddając ten plan do użytku fachowców i przygodnych
zbieraczy materjałów etnograficznych, będę hardzo wdzięczny za
rzeczowe uwagi i poprawki, umieszczane w „Ludzie“. • Mam też
nadzieję, że po niejakim czasie, po ostatecznem podsumowaniu
wszelkich poprawek i uzupełnień znajdzie on zastosowanie w pol
skiej literaturze etnologicznej i etnograficznej.
40
KULTURA MATERJALNA ALBO TECHNICZNA.
I. Zdobywanie żywności i surowców.
,
1. Zbiór dzikich płodów roślinnych i zwierzęcych.
2. Łowiectwo. A) Dział ogólny. Sposoby łowieckie i narzę
dzia. B) Dział szczegółowy. Poszczególne zwierzęta i ptactwo
łowne; specjalne zabiegi łowieckie odnośnie do poszczególnych
zwierząt.
3. Rybactwo. A) Dział ogólny. Sposoby połowu i narzędzia.
B) Dział szczegółowy. Gatunki ryb, ich znaczenie dla danego
lujlu, specjalne zabiegi rybackie.
4. Hodowla zwierząt. A) Dział ogólny: a) oswajanie i po
skramianie, b) żywienie (m. i. zbiór 'siana), c) czyszczenie, d) re
gulowanie rozmnażania i dobór, e) kastrowanie, f) opasanie,
g) -otrzymywanie produktów zwierzęcych. B) Dział szczegółowy.
Poszczególne zwierzęta domowe, ich znaczenie dla danego ludu,
pochodzenie, rasy, specjalne zabiegi hodowlane : a) Świnia, b) koza,
c) owca, d) bydło rogate, e) koń, f) inne zwierzęta ssące, g) drób,
h) pszczoła.
5. Uprawa roślin. A) Dział ogólny : a) uprawa ziemi mecha
niczna (narzędzia i sposoby) i chemiczna (nawożenie), b) różnica
w uprawie (ogród, pole, sad), c) irrygacja, d) siewba i sadzenie,
e) ochrona od chwastów i szkodników, f) sprzęt, g) suszenie
(ostrzew, przeplot, osieć itp.), h) młócka, i) oczyszczanie ziarna.
B) Dział szczegółowy.* Poszczególne rośliny uprawne, ich znacze
nie dla danego ludu, pochodzenie, gatunki i odmiany, specjalne
zabiegi hodowlane : a) warzywa (bób, soczewica, groch, mak i t. d.),
b) zboża (pszenica, proso, ber, jęczmień, żyto, owies), c) rośliny
przemysłowe (konopie, len), d) drzewa owocowe.
6. Dobywanie płodów mineralnych.
II. Przechowywanie żywności i surowców.
1. Konserwacja i przechowywanie produktów spożywczych:
a) produktów zwierzęcych (mięsa : solenie, wędzenie itd. ; tłusz
czów, nabiału etc.), b) produktów roślinnych (soków i olejów,
warzyw, zbóż, orzechów, jagód i owoców).
2. Konserwacja i przechowywanie surowców.
41
III. Przygotowanie strawy.
1. Zaopatrywanie się w wodę.
2. Ognisko (niecenie ognia ; piec kuchenny; naczynia i urzą
dzenia kuchenne).
3. Sporządzanie potraw i napojów. A) Dział ogólny : a) spra
wianie (patroszenie etc.) zwierząt, b) wstępne przygotowanie ziarna
(tłuczenie, oczyszczanie, mielenie), c) przygotowanie przypraw,
tłuszczów i olejów, d) przygotowanie fermentów. B) Dział szcze
gółowy: a) sporządzanie poszczególnych pokarmów (potraw, pie
czywa i napojów): a) z soków roślinnych, ziół i warzyw, grzy
bów, jagód i owoców; fi) z ziarna i mąki; y) z nabiału i jaj;
ó) z mięsa, b) normalna całodzienna strawa dzieci i dorosłych:
a) powszednia (zimą, wiosną itd.), fi) świąteczna (zimą, wiosną
itd.), y) okolicznościowa.
4. Sporządzanie używek.
5. Pokarmy anormalne.
IV. Obróbka surowców.
1. Narzędzia (nóż, młot, siekiera, klin, skrobacz, dłuto, szy
dło, świder).
2. Obróbka surowców roślinnych : a) kora i łub, b) drewno
(m. i. kołodziejstwo, bednarstwo, stolarstwo), c) wić i włókno:
a) wyplatanie, fi) tkactwo, y) wyrób nici i powrozów.
3. Obróbka surowców zwierzęcych: a) skóra, b) włosie
i szczecina, c) kość i róg, d) wosk (m. i. wyrób świec).
4. Obróbka surowców mineralnych: a) kamień, b) glina
(garncarstwo etc.), c) wapno, piasek i inne ziemie (m. i. szkło
jako surowiec), d) kruszec (kowalstwo).
5. Barwniki, smary i kleje.
V. Zabiegi o bezpieczeństwo zewnętrzne i wygodę.
1. Broń (sporządzanie i użytkowanie). .
2. Odzież (sporządzanie i użytkowanie). A) Dział ogólny.
Sporządzanie odzieży (przykrawanie, szycie, marszczenie, usztyw
nianie, barwieriie); części składowe: a) okrycie głowy (prze
paska, zawój, obręcz sztywna, czepiec, czapka, kapelusz), b) okry
cie tułowia: a) pas, fi) płachta, y) okrycie dolnej części ciała
42
(spódnica, fartuch; nagolenice, spodnie), ó) odzież górnej części
ciała (bez rękawów, rękawy, odzież z rękawami), c) okrycie rąk
i nóg (rękawice, obuwie). B) Dział szczegółowy. Poszczególne
rodzaje całkowitej odzieży: a) odzież dzieci (uboga i zamożna,
letnia i zimowa, codzienna, odświętna i okolicznościowa), b) odzież
dziewcząt (j. w.), c) odzież kobiet (j. w.), d) odzież młodzieży
męskiej (j. w.), e) odzież mężczyzn (j. w.), f) odzież zmarłych.
3. Budowle (sporządzanie i użytkowanie). A) Dział ogólny.
Konstrukcja budowli ; części składowe : a) dach, b) ściana, ć) fun
dament, d) przyzba, e) podcień, f) pułap, g) podłoga, h) urzą
dzenie oświetlania (i ogrzewania, i) dymnik, j) okno, k) drzwi
i wrota. B) Dział szczegółowy. Poszczególne budowle, ich prze
znaczenie i użytek: a) szałasy, b) pomieszczenia dla zapasów,
sprzętów i zwierząt, c) budowle, w których się suszy i młóci
ziarno, d) domy mieszkalne, e) łaźnie, f) obejście jako całość
(rozmieszczenie budowli, płoty, przełazy, kołowroty), g) osada.
4. Sprzęty (sporządzanie' i użytkowanie): wieszadła i police,
ława, zydel, wer, kołyska,, stół, skrzynia, okrycia sprzętów i części
mieszkania : kilim, obrus.
5. Zabiegi o czystość : a) zabiegi o czystość ciała: a) pie
lęgnowanie włosów, fi) pielęgnowanie ciała, b) zabiegi o czystość
odzieży (prąnie etc.), c) zabiegi o czystość mieszkania i sprzę
tów: a) zmywanie, fi) zamiatanie i odkurzanie, y) wietrzenie.
VI. Transport i komunikacje.
1. Ruch lądowy: a) drogi (ścieżki, drogi, groble, kładki,
mosty), b) rodzaje lokomocji (podróż piesza, transport pieszy,
zwierzęta używane pod wierzch, zwierzęta juczne i pociągowe),
c) pomocnicze środki lokomocji i transportu: a) środki loko
mocji (łyżwy, narty, szczudła), fi) środki transportu (torba etc., nosidła, włók), y) środki lokomocji i transportu (nosze, sanie, wóz).
2. Ruch wodny: a) drogi (kanały, rzeki spławne), b) spo
soby lokomocji i środki pomocnicze (pływanie, pływaki, tratwa,
prom, czółno, łódź).
3. Wznoszenie się na drzewa itp. (ostrzew, drabina, lèziwo).