-
extracted text
-
PROF. Dr. LEON KOZŁOWSKI.
STOSUNEK ZLODOWACEŃ DO WĘDRÓWEK KUL
TUR PALEOLITYCZNYCH I ROZWOJU CYKLÓW
KULTUROWYCH W PALEOLICIE EUROPY.
Teorja M. Limanowskiego o przesuwaniu się ośrodków i obsza
rów zlodowaceń północnej Europy z zachodu ku wschodowi *),
stała się dla badań nad dyluwjum Polski i Europy wielce płodną
w skutki. Nowsze prace nad geografją roślin Szafera i Kulczyń
skiego, znalazły w niej wyjaśnienie wędrówek roślin w epoce
dyluwjalnej. Teorja ta, posiada też ważne znaczenie dla oceny
przesunięć kultur paleolitycznych i rozwoju cyklów kulturowych
paleolitycznych, jakie można wyróżnić w Europie.
Po drugim okresie lodowym, który objął zachodnią Europę,
pokrywając lodem Anglję, Holandję i północne Niemcy, następuje
okres interglacjalny. Z tego interglacjalnego okresu posiadamy
najstarsze znaleziska Lultury ludzkiej, ograniczone do Europy za
chodniej, a znane nam poza tem z północnej Afryki i Małej Azji.
Znaleziska te należą do cyklu kulturowego, rozpoczynającego się
kulturą szelską, a rozwijającego się w kulturę aszelską*2). Znale
ziskom kultury szelskiej i aszelskiej starszej, towarzyszy fauna
leśna ciepłego klimatu z formami Elephas antiquus, Rhino
ceros Merckii, Hippopotamus amphibius. Cykl ten,
zapewne po ustąpieniu drugiego zlodowacenia, razem z lasem
') M. Limanowski, O znaczeniu iłów wstęgowych Chełmna dla stratygrafji dyluwjum Pomorza. Spr. Państw. Inst. Geolog, t. I, z. 4 6.
2) Kulturę szelską i aszelską do drugiego interglacjału (pierwszego interglacjału północno-niemieckiego) zaliczam zgodnie z poglądami Wiegersa, Bayera,
Soergla, Blanckenhorna i innych.
73
interglacjalnym, wchodzi do Europy i rozwija się tu przez cały
ciąg okresu międzylodowego.
Kultura późno - aszelska, charakteryzująca się trójkątnemi
ostrzami ręcznemi, która kończy cykl kulturowy aszelski, została
stwierdzona w pokładach starszego loessu (Amiens, Abbeville,
Villejuif pod Paryżem, Achenheim). Okres osadzania się tego
loessu, jak to wykazał Soergel1), przypada na okres posuwania
się trzeciego okresu lodowego (t. z. największego zlodowacenia).
W tym okresie pojawia się fauna klimatu arktycznego z formami
Elephas primigenius i Rhinoceros tichorhinus.
Zasiąg maksymalny trzeciego zlodowacenia nie pokrywa się
z obszarem zlodowaconym w poprzednim okresie. Część zachodnia
obszaru dawniej pokryta lodowcem jest obecnie wolna, natomiast
lodowiec wdziera się we wschodnie połacie Europy, dotychczas
nigdy nie pokryte lodowcem. W tym okresie lodowiec wdziera
się po raz pierwszy do Polski, pokrywając ją prawie całkowicie,
sięga po Karpaty, a ku południowemu wschodowi po Lwów, zwra
cając się dalej na północny wschód i wzdłuż Styru zapada pod
utwory ostatniego zlodowacenia 2).
Następowanie lodowca i towarzyszące temu zmiany klima
tyczne, powodują falę wędrówek w świecie zwierzęcym i roślin
nym, która nie omija również człowieka. Ludność interglacjalna
Europy, reprezentowana przez cykl kulturowy szelsko-aszelski,
ustępuje częściowo z powrotem z Europy do swego kraju macie
rzystego, którym była prawdopodobnie Afryka. Cykl ten ďa tere
nie Afryki dalej się rozwija, a jego udział w Europie znacznie się
zmniejsza. Jedynie część pozostałej w Europie ludności kultury
późno-aszelskiej, przy pewnych nowych wpływach, idących z Afryki,
występuje znowu w następnym okresie interglacjalnym, a po raz
trzeci cykl ten ponownie zjawia się w Europie dopiero przy
końcu epoki lodowej, po ostatecznem ustąpieniu lodowca w prze
mysłach wczesno-neolitycznych.
Razem z fauną i florą okresu lodowego, zjawia się prawdo
podobnie z północnego wschodu człowiek rasy neandertalskiej
o nowej kulturze, rozpoczynając cykl kulturowy musteryjski. Cykl
ten rozpoczyna w Europie kultura prymitywno-musteryjska. Najł) Soergel, Lösse, Eiszeiten u. paleolithische Kulturen. 1919.
a) Zasiąg tego zlodowacenia w Rosji europejskiej nie jest jeszcze jasny.
74
starszem w tej grupie znaleziskiem jest Markkleberg, które należy
jeszcze do trzeciego okresu lodowego. Większa część znalezisk
kultury prymitywno-musteryjskiej przypada na okres interglacjalny
następujący po cofnięciu się lodowca. Z tego okresu znamy
szereg zjawisk geologicznie dobrze datowanych, do nich należą:
Taubach, Ehringsdorf, Grote du Prince pod Mentoną, Krapina,
wreszcie dolna warstwa z jaskini La Micoque. Koniec okresu międzylodowego nie zbiega się z końcem tej kultury, kultura prymitywno-musteryjska pozostawia bowiem nam także znaleziska przy
należne do ostatniego okresu* lodowego, a odpowiadające wczesnej
fazie posuwania się mas lodu pierwszej fazy ostatniego zlodowacenia, gdy wskutek oziębienia się klimatu fauna interglacjalna
ustąpiła już miejsca faunie arktycznej typu primigenius. Na ten okres
przypadają znaleziska z Tata i najniższy poziom z jaskini Sirgenstein.
Obok znalezisk kultury prymitywno-musteryjskiej na ostatni
okres interglacjalny, przypada rozwój kultury La Micoque. Okres
interglacjalny, zaznaczający się znacznem optimum klimatycznem,
wprowadza ponownie do Europy las liściasty, a z nim razem faunę
leśną, przystosowaną do ciepłego klimatu, z formami E1 e p h a s
antiquus i Rhinoceros Merckii. Tej wędrówce towarzyszy
także człowiek, który z Afryki północnej wchodzi ponownie na
kontynent Europy. Wchodzą tu w rachubę przedewszystkiem zna
leziska o charakterze kultury La Micoque. Cykl kultury La Mi
coque nie jest jednak dostatecznie poznany, a poszczególne zna
leziska do cyklu tego należące, wykazują też między sobą szereg
różnic morfologicznych. W każdym razie cykl ten musimy nawią
zywać do cyklu szelsko-aszelskiego, a musi pozostać narazie otwartą
kwestja, w jakim stopniu na rozwój tego cyklu wpływała kultura
późno-aszelska w Europie; znaleziska północno-afrykańskie wska
zują na wyraźne ślady nowej imigracji z południa. Samo znalezisko
La Micoque należy jeszcze do okresu interglacjalnego. Znaleziskom
bawarskim, należącym do tegoż cyklu, towarzyszy już fauna typu
primigenius podobnie jak polskim, które to ostatnie odnalezione
zostały na obszarze przedostatniego zlodowacenia, mogą więc być
ze względu na towarzyszącą faunę odniesione tylko do okresu
następowania pierwszej fazy ostatniego zlodowacenia. Zarówno
bawarskie jak i polskie znaleziska tej kultury, wskazują na znaczne
przesunięcie się kultury La Micoque ku wschodowi.
75
Na obszarze Francji obok kultury późno-aszelskiej występuje
nadto przemysł Levallois, który czasowo odpowiada przedostatniemu
zlodowaceniu i ostatniemu okresowi międzylodowemu. Do tego
przemysłu należy ostrze ręczne, pochodzące ze starszego loessu
z Achenheim, jednego z najdalej na wschód wysuniętych stanowisk
tego przemysłu.
Ostatni okres międzylodowy kończy się ponownem oziębie
niem klimatu i nowem następowaniem mas lodu z północy. Wcho
dzimy w ostatni okres lodowy, który rozpada się na trzy wyraźne
fazy następowania mas lodu, rozdzielone dwoma okresami interstadjalnemi, którym towarzyszy częściowe cofnięcie się lodowca
ku północy. Nowy okres lodowy powoduje ustąpienie fauny inter
glacjalnego okresu ku południowi i wkroczenie od północnego
wschodu fauny arktycznej wraz z postępującą obecnie na południe
tundrą i stepem arktycznym. Wędrówki ludzkiej, towarzyszącej
tym “przemianom, dotychczas nie znamy. Rozwój kultury musteryjskiej, przypadający bowiem na pierwsżą fazę ostatniego zlodo
wacenia, może być wyjaśniony jako dalszy rozwój cyklu premusteryjskiego. Nie jest jednak wykluczone, że na wytworzenie się
kultury środkowo musteryjskiej oddziałała nowa imigracja etnicznaz północnego-wschodu. Kultura musteryjska rozwija się przez cały
okres następowania lodowca, a jej późny okres przypada na maksymum pierwszej fazy ostatniego zlodowacenia. Cykl musteryjski kończy
się kulturą Abri Audit i w młodszym paleolicie dalszego rozwoju
tego cyklu, ani śladów rasy neandertalskiej nie znajdujemy. W tym
również okresie znika kultura La Micoque. Zniknięcie obu tych
cyklów kulturowych zaznacza ostrą granicę, między starszym
i młodszym paleolitem, który to ostatni jest reprezentowany przez
nowe rasy i nowe kultury.
W pierwszej zapewne fazie ostatniego zlodowacenia, na
obszarze północnej Afryki, zjawia się nowa kultura, zwana kapską
dolną (Capsien inferieur). Kultura ta spycha, jak się zdaje, ludność
cyklu aszelskiego na południe do środkowej Afryki. Rozpoczyna
ona długi cykl rozwojowy, który w młodszym paleolicie tworzy
okręg kultur śródziemnomorskich. Kultura kapska dolna obejmuje
również Europę południową, mianowicie Hiszpanję i Włochy.
W dalszym ciągu rozwija się w kulturę kapską górną, która w me
zolicie jako kultura tardenuaska, zalewa znaczne połacie Europy.
Równolegle do kultury kapskiej dolnej, rozwija się we Francji
76
kultura oryniacka, wykazująca szereg związków z kapską. Kultura
ta jest początkiem drugiego okręgu kultur młodszego paleolitu, mia
nowicie okręgu nadatlantyckiego. Wczesny okres oryniacki uważa
H. Breuil jako pochodny kultury kapskiej dolnej. W ten sposób cykl
kulturowy kapski rozdwaja się niejako na dwa : pierwszy śródziem
nomorski, związany z klimatem umiarkowanym, i drugi atlantycki,
związany z klimatem arktycznym ostatniej epoki lodowej. Razem
z kulturą oryniacką zjawia się w Europie nowa rasa Combe Capelle
o szeregu cech negroidalnych, na co obok szkieletów wskazują rzeź
bione figurki ludzkie epoki oryniackiej. Kultura oryniacka przechodzi
na kontynencie Europy długi rozwój, który dzielimy na sześć okre
sów. Wykazuje ona wyraźne przesunięcie na wschód. Obejmuje
Francję, Belgję, przechodzi do Anglji i północnej Hiszpanji, w po
chodzie zaś swoim ku wschodowi, obejmuje południowe Niemcy,
Austrję, Węgry, przechodzi do Bułgarji, a stanowiskiem jej, naj
dalej na wschód wysuniętem są jaskinie południowego Kaukazu.
Na północ od tego wielkiego szlaku, kultura oryniacka przechodzi
do Czech, na Morawy i do południowej Polski, wreszcie być może
z Węgier na Ukrainę. W stosunku do epoki lodowej, kultura
oryniacka przypada na okres interstadjalny między pierwszą a drugą
fazą ostatniego zlodowacenia, oraz na czas posuwania się drugiej
fazy ostatniego zlodowacenia.
Zasiąg drugiej fazy ostatniego zlodowacenia, poznany dość
dokładnie w Niemczech i w Polsce, gdzie tworzy t. z. morenę
środkowo-polską, dalej ku wschodowi budzi jeszcze szereg za
strzeżeń. Jednak zdaje się nie ulegać wątpliwości, że w okresie
tym lodowiec przekroczył ku wschodowi zasiąg zarówno trzeciego
zlodowacenia jak i zasiąg pierwszej fazy ostatniego zlodowacenia.
Ten nowy nawrót epoki lodowej, oraz zlodowacenie obszarów
dotychczas nie pokrywanych lodem, powoduje prawdopodobnie
nową wędrówkę ludzką z północnego wschodu. Wskutek tej wę
drówki zjawia się w środkowej i zachodniej Europie kultura solutreńska, znana nam w swej najstarszej formie jako kultura presolutreńska na Węgrzech. Kultura solutreńska rozwija się tu,
przechodząc powolny rozwój form aż do kultury środkowo-solutreńskiej. Z Węgier kultura solutreńska przechodzi na Morawy i do
Czech oraz do Polski. Wreszcie wzdłuż Dunaju do Francji, gdzie
tworzy się wtórne centrum tej kultury. Kultura solutreńska w zetknię
ciu z późnym okresem kultury oryniackiej, tworzy nadto przemysł
77
0 mieszanym charakterze, zwany Font Robert. Ślady wpływów prze
mysłu solutreńskiego znajdujemy również w 9 warstwie Willendorf.
Charakter mieszany przemysłu oryniackiego z solutreńskim, wykazuje
również stanowisko Kostionki nad Donem. Inną kulturą, rozwiniętą
z przemysłu późno-oryniackiego pod wpływami kultury solutreńskiej,
jest przemysł późno-solutreński południowej Francji i Hiszpanji, który
nadto zyskuje jeszcze wykształcenie lokalne w Kalabrji. Nawiązanie
cyklu solutreńskiego do kultur późniejszych jest nam nieznane, je
dynie kultura chwalibogowicka wykazuje z tym cyklem związek,
do czego jeszcze poniżej powrócimy.
Na maksymum drugiej fazy ostatniego zlodowacenia, przy
pada w Europie okres kultury wczesno-magdaleńskiej. Kultura ta
należy do okręgu nadatlantyckiego, i jest jak się zdaje dalszym cią
giem cyklu oryniackiego, z którego wyrosła na terenie Francji. We
wczesnym okresie magdaleńskim, kultura ta, przesuwa się ku wscho
dowi tą samą drogą, którą przedtem szła kultura oryniacka. Nie
dochodzi jednak tak daleko na wschód, jak kultura oryniacka,
a najdalej wysuniętemi stanowiskami tej kultury są znaleziska polskie
1 węgierskie. Na terenie środkowej Europy, nádatlantycka kultura
magdaleńska łączy się z elementami śródziemnomorskiemi kultury
kapskiej górnej. Wraz z cofaniem się lodowca, które rozpoczyna
się w okresie wczesno-magdaleńskim, następuje emigracja do
Europy środkowej kultury śródziemnomorskiej. Wejście tych no
wych elementów do Europy środkowej, stwarza mieszany charakter
kultury magdaleńskiej na tym obszarze. Do Polski elementy śród
ziemnomorskie w tym czasie jeszcze nie docierają i temu przy
pisać musimy czysto nadatlantycki charakter naszej kultury magda
leńskiej.
W Europie wschodniej nie odkryto dotychczas w epoce
magdaleńskiej znalezisk o charakterze śródziemno-morskim lub
atlantyckim. Tu rozwijają się dalej dwa cykle rozwojowe epok
ubiegłych. Cykl oryniacki pozostawia znaleziska z Kijowa i Meziny, które należą zapewne chronologicznie do epoki magdaleńskiej,
a reprezentują bardzo późne, silnie zubożałe i zdegenerowane
przejawy cyklu oryniackiego. Wskazują na to wyroby krzemienne
o formach bardziej rozwiniętych, jak najpóźniejsze oryniackie, oraz
wyroby z kości, zwłaszcza figurki ludzkie kobiece i męskie bardzo
silnie zdegenerowane i stylizowane, przedstawiające dalszą rozwo
jową formę figurki z Willendorf, która już przypada na koniec
78
epoki oryniackiej. Dalszego rozwoju tej kultury nie znamy. Nie
jest jednak wykluczone, że jest ona początkiem odrębnej mezolitycznej kultury na Ukrainie. Drugim przemysłem epoki magda
leńskiej wschodniej Europy jest przemysł, należący do cyklu kul
turowego, reprezentowanego przez znaleziska w Kostionkach nad
Donem. Kostionki nad Donem należą do przemysłu Font Robert,
który to przemysł w Europie wschodniej zyskuje nieco odrębny
charakter. Przemysł ten rozwija się dalej w kulturę, zwaną przezemnie chwalibogowickąx). Morfologicznie przemysł chwalibogowicki nawiązuje się do przemysłu Font Robert, a zwłaszcza do
znalezisk w Kostionkach. Związek ten wykazują grociki trzoneczkowate, rylce, oraz wiórki o zatępionym tylcu, znajdujące dla sie
bie prototypy w Kostionkach, wreszcie retusz powierzchniowy
i ochronny na narzędziach, jakie przemysł chwalibogowicki ce
chuje. Chronologicznie przemysł chwalibogowicki nie może być
wcześniejszy jak okres środkowo-magdaleński, ponieważ zjawia się
na obszarze zlodowaconym w drugiej fazie ostatniego zlodowa
cenia. Kultura ta pochodzi ze wschodu, dowodzą tego liczne zna
leziska przemysłu chwalibogowickiego we Wschodniej Małopolsce,
a brak ich zupełnie w Wielkopolsce, mimo że Niż Polski jest
stanowiskami tego przemysłu gęsto usiany i że przechodzą one
nawet na Litwę. Na Niż Polski kultura chwalibogowicka wejść
mogła dopiero po ustąpieniu lodowca, a obecność tego przemysłu
w powiatach lidzkim i trockim wskazuje, że jest on późniejszy od
zlodowacenia bałtyckiego. Dalszy rozwój tego przemysłu jest nam
nieznany. Znalezisk późniejszych od okresu Ancylusowego nie
znamy. Przemysł chwalibogowicki należy już do przemysłów epipaleolitycznych, które rozwijają się w Europie po ostatecznem ustą
pieniu lodowca.
Reasumując, cośmy powiedzieli o epoce magdaleńskiej w Euro
pie, możemy znaleziska tej epoki podzielić na pięć grup : 1) Kultura
kapska górna w Europie .południowej. 2) Kultura magdaleńska
nadatlantycka. 3) Kultura magdaleńska środkowej Europy. 4) Kul
tura typu Kijów-Mezina. 5) Kultura chwalibogowicka.
Ostateczne wycofanie się lodowca z Europy i nawrót współ
czesnych stosunków w świecie zwierzęcym i roślinnym, powoduje
i) L. Kozłowski, Epoka kamienia na wydmach wschodniej części Wyżyny
Małopolskiej. Arch. nauk antr. t. II, Nr. 3.
79
nowe głębokie przemiany w rozwoju kulturowym człowieka. Ra
zem z wejściem lasu i fauny leśnej, wchodzi do Europy człowiek
kultury późno-kapskiej, który zalewa znaczną połać Europy jako
kultura starsza i młodsza tardenuaska. Znaleziska tej kultury znamy
z Hiszpanji, Włoch, Francji, Anglji, Belgji, Niemiec i Polski. Z po
zostałą w zachodniej Europie częścią ludności kultury magdaleń
skiej nadatlantyckiej, nowa ta kultura tworzy zespół mieszany,
oznaczony jako kultura azylska. Kultura ta występuje w północnej
Hiszpanji, południowej Francji, sięga do Belgji i Anglji, a na
wschód do Szwajcarji aż po Ren. Część ludności o nadatlan
tyckiej kulturze magdaleńskiej, emigruje ku północy i tu również
z kulturą starszą tardenuaską, tworzy zespół mieszany, zwany kul
turą maglemose. W zespole tym, obok elementów nadatlantyckich
i tardenuaskich, znajdujemy jeszcze trzeci element, obcy znanym
nam dotychczas cyklom paleolitycznym, a nawiązujący się do
kultury kampińskiej. Kultura ta obejmuje wybrzeża morza Bał
tyckiego. Nawrót cieplejszego klimatu, zbliżonego do stosunków
interglacjalnych, powoduje ponowny nawrót do Europy cyklu
kulturowego szelsko - aszelskiego. Na obszarze Europy zaczynają
się znowu pojawiać wyroby o charakterze ostrzy ręcznych, zbli
żone do ostrzy aszelskich, a niejednokrotnie upadabniające się
do ostrzy solutreńskich. Wyroby te wypada zapewne uznać jako
bardzo późne przejawy cykju aszelskiego, który ponownie z po
łudnia wchodzi do Europy. Wszystkie te kultury tworzą grupę
kultur epipaleolitycznych i wiążą się z cyklami kulturowemi, jakie
są nam znane z paleolitu Europy. Obok tych kultur epipaleoli
tycznych, zjawiają się jednak zapewne od wschodu, inne nowe
kultury, które są już zapowiedzią kultur neolitycznych. Jednym
takim wczesno-neolitycznym cyklem kulturowym jest kultura kampińska, dająca początek kulturom neolitycznym północnej Europy.
Drugi jest cykl neolityczny Europy południowej, będący począt
kiem dla kultur neolitycznych śródziemno - morskich. Krzyżowanie
się tych nowych cyklów ze sobą i z kulturami epipaleolitycznemi’
oraz ich różnicowanie się i wzajemne oddziaływanie, daje nam
obraz neolitu europejskiego.
Przedstawiony powyżej stosunek rozwoju cyklów kulturo
wych do fenomenów lodowcowych i towarzyszących im zmian
klimatycznych, wyciskających swe piętno na świecie zwierzęcym
i roślinnym, daje w rezultacie obraz wysoce harmonijny. Motorem
80
przemian są zmiany lodowcowe, które tworzą cykl czterech okre
sów lodowych, przesuwających się z zachodu ku wschodowi. Harmonja tego ruchu powoduje ruch oddźwiękowy w świecie zwie
rzęcym przy kolejnem następstwie różnych zespołów faunistycznych,
których następstwo i wędrówki są najściślej związane z ruchami
lodowców. Te ruchy znajdują znów swój oddźwięk w wędrówkach
człowieka, którego rozwój i kolejne następstwa cyklów kulturo
wych, najściślej łączą się z ruchami powyższemi. Zgodnie z na
stępstwem okresów lodowych i międzylodowych, oraz wędrówek
faun glacjalnych i interglacjalnych, wyróżnić możemy trzy grupy
cyklów kulturowych paleolitu. Jako cykle interglacjalne wyróżniamy
cykl staro-paleolityczny szelsko-aszelski, a w młodszym paleolicie
cykl kapski, inaczej nadśródziemno-morski. Są one analogiczne
do zespołów faunistycznych epok międzylodowych i razem z temi
zespołami wchodzą na kontynent Europy. Drugą grupę tworzą
cykle lodowcowe, spychane przez lodowce następujące z północ
nego wschodu na południowy zachód, jest to cykl staro-paleoli
tyczny, premusteryjsko-musteryjski i cykl młodszego paleolitu,
solutreński. Trzecią grupę tworzy cykl nadatlantycki, którego
wędrówki ku wschodowi, przypadają na okresy interstadjalne
ostatniego zlodowacenia, raz jako kultura oryniacka, później jako
kultura magdaleńska.
81
/XX XX
BALTICUM
xxxxx
rX X X X X X
INTERSTADJAŁ
'XXXXXXXX
MAKSYMUM L 4 (II)
/XXXXXXXXX
/x MŁODSZY LOESS IIX
/XXXXXXXXXX
INTERSTADJAŁ
/XXXXXXXXXX
/xXMAKSYMUM L 4 (I) X.J
/XXXXXXXXXX/
fx
MŁODSZY LOESS I ' /
XXXXXXXXXX/
INTERGLACJAŁ
XXXXXXXXXX
XX MAKSYMUM L 3 X
XXXXXXXXXX
XX STARSZY LOESS XX.
XXXXXXXXXX
INTERGLACJAŁ
/ XXXXXXXXXX,
XX MAKSYMUM L 2 X! /
XXXXXXXXXX
Lu cl. T. XXII.
6
