08df83da7c857b998cfa5a0309244bf7.pdf
Media
Part of Materjał naukowy i przedmiot etnologji/ Lud, 1923, t. 22
- extracted text
-
DR. C. BAUDOUIN DE COURTENAY EHRENKREUTZ.
MATERJAŁ NAUKOWY I PRZEDMIOT ETNOLOGJI.
TREŚĆ: Materjał naukowy i przedmiot badań naukowych s. 26. — Materjał
naukowy etnologji, prebistorji i historji (względnie historji kultury)
s. 27. — Przedmiot etnologji s. 31. — Zasadnicze problemy etnologji s. 31.
Mateijał naukowy i przedmiot badań naukowych.
Materjałem naukowym pewnej nauki nazywam takie
przedmioty lub kompleksy przedmiotów, które przez zastosowanie
do nich zasad klasyfikacyjnych danej nauki oraz przez nawiązanie
do nich problemów (zagadnień) jej swoistych, — stają się przed
miotem badań danej nauki ').
Każda nauka ma swój odrębny przedmiot badania, — ma
terjał zaś naukowy może dzielić z całym szeregiem innych nauk,
0 różnych zadaniach i metodach. Jama ustna, narządy mowy
interesują zarówno fonetyka, jak antropologa. Ten sam ułamek
krzemienia ze śladami na nim techniki pierwotnej dostarcza materjału dla studjów zarówno dla geologa, jak i dla prehistoryka
1 archeologa. Każdy z nich jednak zwraca uwagę na inne jego
cechy i różne cechy uważa za differentiae specificae. Differentiae
specificae wyrokują znów o kierunku rozklasyfikowania danego
materjału i przedzierżgnięciu go na przedmiot tej lub innej gałęzi
wiedzy.*)
*) Przedmiot nauki uważam więc za wytwór czynności naukowej.
Por. Twardowski: O czynnościach i wytworach. Księga pamiątkowa ku uczcze
niu 250-ej rocznicy założenia uniwersytetu lwowskiego s. 16—17 i n.
27
Materjał naukowy etnologji, prehistorji i historji (względnie
historji kultury).
Materjał naukowy etnologji stanowią te wykładniki twórczego
stosunku społeczeństw ludzkich do życia, które nazywamy wytwo
rami kultury1). Zgodnie z podziałem kultury na kulturę materjalną i kulturę duchową, przyjęto podział wytworów tych na
wytwory kultury duchowej i wytwory kultury materjalnej.
Do wytworów kultury materjalnej należą te z nich, które
ludzie stwarzali i stwarzają dla polepszenia i udogodnienia swego
bytu oraz zabezpieczenia życia i mienia wobec grożących im nie
bezpieczeństw. Do wytworów kultury duchowej należą wykładniki
dążeń religijnych, artystycznych, a nawet można powiedzieć nau
kowych 2), — i prawno - społecznych.
Przegląd powyższy moglibyśmy równie dobrze zastosować,
mówiąc o materjale naukowym innych nauk, np. o materjale nau
kowym historji kultury. Jednakże zakres materjału etnologicznego
jest w pewien sposób ograniczony. Granice tego zakresu uwy
datnią się jaśniej, jeśli porównamy materjał naukowy, którym
operuje prehistorja, z materjałem naukowym historji, względnie
historji kultury, — oraz etnologji.
Wytwory kultury, które stanowią materjał zawarty w tak
zwanych źródłach do prehistorji, pochodzą z czasów niezadokumentowanych chronologicznie. To znaczy, że ani w poszczególnych
wytworach ani w kompleksach wytworów czas nie jest określony,
jak również ani twórca wytworu, ani ten, kto się nim posługiwał.
Milczą o tem również i inne źródła, znajdujące się z owym ma
terjałem w bezpośrednim historycznym związku.
Z chwilą, gdyby się okazało, że dany wytwór zawiera w so
bie ślad takiego zadokumentowania, materjał naukowy prehisto
ryczny zamieniłby się na materjał badań historji.
Źródła historyczne zawierają materjał naukowy chro
nologicznie określony. To znaczy, że i środowisko i czas, z których
dane wytwory pochodzą, jest w danym wytworze pośrednio lub
bezpośrednio oznaczony. Bezpośrednio, jeśli dane źródło zawiera
') Poniatowski: Zadanie i przedmiot etnologji. Warszawa-Lwów, 1922,
s. 10; wedle Czekanowskiego imieniem tem (etnologja) oznaczamy powszechnie
jedną z nauk socjologicznych, zajmującą się wytworami działalności ludzkiej.
2) Medycyna ludowa, podania wyjaśniające pewne zjawiska w przyrodzie i t. p.
28
w sobie odnośne daty, — pośrednio, jeśli dają się one ustalić
dzięki innym źródłom, znajdującym się z danym wytworem w historycznym związku.
Materjał naukowy etnologji odnajdujemy wśród ze
społów ludzkich, żyjących w chwili, gdy dany wytwór
dostaje się na pole obserwacji. To znaczy, że w prze
ciwstawieniu do prehistorji znany jest nam nietylko teren, lecz
i zespół ludzki, wśród którego dany wytwór w chwili również
określonej spełnia swą funkcję, — lub też jej w tym czasie już
nie spełnia, lecz pozostaje jako tak zwany przeżytek w stosunku
do innych wytworów danego środowiska.
Jeśli badamy szczątki mieszkań ludzi przedhistorycz
nych, to dopiero posługując się metodą typologiczną1) określamy
wiek względny, czyli czas funkcjonowania wytworu, jako też
odtwarzamy zespoły ludzkie, które się danym wytworem posługi
wały, lub wśród których on powstał. Zwiedzając ruiny średnio
wiecznego zamku, możemy nawet w sposób szczegółowy nie wie
dzieć, kto nim ongi władał, na podstawie jednak porównania
z innemi wytworami tej samej kategorji chronologicznej, to znaczy
znajdującemi się z danym wytworem w historycznym związku,
ustalić możemy i czas, i kategorję etniczno - socjalną właściciela.
Inaczej jeszcze rzecz się ma z materjałem naukowym etno
logji. Obserwując mieszkania palowe w Nowej Gwinei, czy też
chatę kurną na obecnej granicy polsko-litewskiej z okolic Szyrwintów, wiemy, kto je zamieszkuje, jako też czas funkcjonowania
wytworu, chwila obecna, jest nam znany, jako jedna z jego cech.
Jeżeli teraz porównamy materjał naukowy etnologji z mate
rjałem naukowym prehistorji, to okaże się, że w prehistorji ani
czas powstania danego wytworu, ani czas jego funkcjonowania,
ani środowisko, z którego dany wytwór pochodzi nie jest dany,
i że wobec tego nie należą one do jego cech, lecz do zagadnień
naukowych, wyrastających z tego materjału i przeistaczających
go, — na przedmiot badań prehistorji. Mówiąc inaczej: czas
i człowiek, czy społeczeństwo, które pozostawiło po sobie dane
wytwory, muszą być w prehistorji rekonstruowane.
W etnologji ani czas, ani teren, ani środowisko nie należą
do zagadnień nauki, lecz stanowią wraz z innemi cechami wy-*)
*) Kozłowski, Lud, XXI, 17.
29
tworów materjał naukowy, ponieważ są nam zgóry, dzięki cha
rakterowi źródła, znane ').
Oprócz powyżej przez nas omówionego ograniczenia materjału etnologicznego, zakres jego zostaje zmniejszony przez sposób
rozpowszechniania się wytworu, lub mówiąc inaczej przez stosu
nek jego do przeszłości. Te bowiem tylko wytwory kultury stają
się materjałem naukowym badań etnologicznych, które rozpo
wszechniają się wyłącznie drogą tradycji. Tak samo, jak się przez
tradycję, przez przekazywanie, rozpowszechnia piosnka ludowa,
w ten sam sposób od ludzi do ludzi przechodzą i inne wytwory
kultury, mocą odbiorczego i przetwórczego naśladownictwa, albo
z pokolenia na pokolenie, albo z terenu do terenu, od jednego
zespołu ludzkiego do drugiego. Przyczem przedewszystkiem należy
zwrócić uwagę na to, że tak samo jak i w materjale prehisto
rycznym tylko te wytwory należą do badań etnologicznych, które
nie znajdują się w związku historycznym z wytworami „historycznemi“, które należą do zakresu badań historji kultury,
Jako przykład posłużyć nam może współczesny strój frakowy
oraz sukmana krakowska. Strój frakowy jest ubraniem histor y c z n e m, gdyż na podstawie szeregu podobnych ubrań z sze
regu lat poprzednich przechowanych nam przez źródła historyczne
rzeczowe i pośrednie odtwarzamy tak zwaną historję fraka*2), czyli
kolejno następujące po sobie zmiany w formie wytworu. Związek
historyczny z przeszłością sukmany został zerwany, gdyż nie znane
’) O ile zaś miejsce i czas funkcjonowania pewnego wytworu, należącego
do zakresu badań etnologicznych, nie są znane, to należy je również rekonstruo
wać przy pomocy metody porównawczo - analitycznej (w zastosowaniu do wy
tworów kultury materjalnej mogącą się również nazywać metodą typologiczną).
Rekonstrukcja ta jednak będzie się różniła od rekonstrukcji chronologicznej
w prehistorji, gdyż odtwarzając czas w etnologji, porównywamy cechy wytworu
nieokreślonego chronologicznie z cechami wytworów i topograficznie i chro
nologicznie określonych.
2) Czekanowski, Lud, XXI, 15. „Z chwilą zaś, gdy badamy historję
rozwoju tych zjawisk, wchodzimy w dziedzinę historji kultury“.
Wytknięty tu przez Czekanowskiego zakres dla badań historji kultury wypływa
właśnie z charakteru materjału naukowego historji. Materjał ten pozwala na
rekonstrukcję chronologicznego następstwa form pewnego wytworu, podczas,
gdy materjał naukowy etnologji może być tylko rozpatrywany metodą porów
nawczą, opierającą się na badaniu form wytworów, zróżniczkowanych przede
wszystkiem przez teren, a nie przez czas.
30
są nam poprzedzające ją formy odzieży. Wytwór przekazała nam
do dnia dzisiejszego tradycja, a poza tern nie wiemy, skąd się
wziął na danym terenie i odkąd. Stykamy się więc w ten sposób
tylko z ostatniem ogniwem procesu rozpowszech
niania się wytworu, lecz nie mamy historycznych poprzedni
ków znanego nam kształtu wytworu Ł).
W związku z tą właściwością materjału naukowego etnologji
pozostaje interesowanie się etnologów przedewszystkiem społe
czeństwami tak zwanych ludów pierwotnych. Wśród takich mia
nowicie populacyj znajdujemy całe kompleksy wytworów, przeka
zanych jedynie przez tradycję, o których milczą źródła historyczne2).
Ale i wśród zespołów ludzkich żyjących życiem „historycznem“ —
odnajdujemy materjał dla badań etnologicznych. Nawet w naj
ruchliwszych centrach życia współczesnego, gdzie wskutek tego
następują bardzo szybkie zmiany wartości wytworów, odnajdujemy
kompleksy wytworów, przekazanych wyłącznie przez tradycję, nie
wiążącą się bezpośrednio z kompleksami innych wytworów kultury
danego środowiska, których przeszłość historyczna — na
’) Słowa powyższe określają jedynie materjał naukowy etnologji, lecz nie
decydują o zadaniach i charakterze nauki. Stąd też, o ilebym nie nazwała etno
logji w przeciwstawieniu do historji kultury, nauką rozwojową, to tylko biorąc
pod uwagą materjał naukowy, który pociąga za sobą stosowanie odrębnych
metod i inne w sobie zawiera zagadnienia. Historja kultury bada materjał okre
ślony zgóry pod względem czasu — stąd szeregowanie form wytworów chrono
logiczne wypływa bezpośrednio ze źródeł historycznych. Etnologja bada wytwory
należące w tej chwili do dnia dzisiejszego na różnych terenach i wśród różnych
zespołów — stąd bezpośrednio wypłynie szeregowanie wytworów np. według
terenu, lub innych uwarunkowań zespalających wytwory w pewne kompleksy.
Metodą wypływającą z takiego ujmowania zjawisk będzie porównanie. To też
wbrew Graebnerowi (Methode d. Ethnologie. 1911, s. 1), mówiąc o charakterze
etnologji nie można zapominać o roli, jaką w niej odgrywa metoda porów
nawcza. Gdybyśmy się jednak, jak słusznie zaznacza Fischer (Lud, XXI, 88),
ograniczyli tylko do porównania kultur różnych ludów, to byśmy zmniejszyli
zadania etnologji do stosowania metody, nie kwapiąc się o wyniki badań kon
strukcyjne, wyjaśniające zjawiska. Szeregowanie zróżniczkowanych i określonych
metodą porównawczą typów wytworów wedle ich względnego następstwa „roz
wojowego“ nie wykracza poza zakres etnologji. Jak każda konstrukcja naukowa
odegrać może i ona w nauce pewną rolę metodologiczną, interpretującą pewne
zjawiska. Doszukiwanie się praw rozwojowych wykracza oczywiście poza zakres
etnologji, — nauki szczegółowej, w porównaniu z nauką uogólniającą wyniki
wszelkich badań humanistyczno-historycznych — socjologją.
2) Por. A. Fischer, Lud, XXI, 84.
31
podstawie źródeł historycznych wiąże się z ich, tem samem histo
ryczną teraźniejszością.
Przedmiot etnologji.
Jak każda nauka tak samo i etnologja dzieli swój materjał
naukowy z wieloma innemi naukami. Chata podhalańska może
stać się przedmiotemx) badań zarówno dla architekta, jak i dla
etnologa. Babiemi lekami w równej mierze może się zainteresować
botanik, farmakognosta i etnolog. Inne są jednak zagadnienia
i inne stąd płyną metody badań tych poszczególnych dyscyplin,
które przeistaczają dany materjał naukowy na przedmiot badań
tej, a nie innej nauki. Dla architekta forma wytworu jako rzecz
w sobie stanie się przedmiotem badań, ale obojętny mu będzie
stosunek wytworu danego budownictwa ludowego do innych kom
pleksów wytworów, danego terenu, jako też związek, jaki zacho
dzi między badanym przez niego wytworem a ludźmi, którzy
z niego korzystają. To samo możemy powiedzieć i o badaniu
piosenki ludowej przez teoretyka literatury. Jej forma, treść,
również jako jeden z elementów formalnych i t. p. stanowią tu
przedmiot studjów. Etnolog, słuchając pieśni żniwiarskiej może
również zwrócić uwagę na jej typ literacki, ale jako na materjał
naukowy. Przedmiotem zaś jego badań będzie stosunek danej
piosenki do innych wytworów, począwszy od kompleksu wytwo
rów żniwiarskich, stosunek jej do całego zespołu wytworów,
czyli do kultury na danym terenie panującej, lub też jej stosunek
do podobnych wytworów, znajdujących się na innych terenach,
lub wśród innego środowiska ludzkiego, niż w danej chwili przez
niego obserwowane i t. p. Czyli, że materjał naukowy przedzierżga
się na przedmiot badań etnologji wtedy, gdy powstaje zagadnie
nie o związku wytworu, czy też pewnego kompleksu wytworów
z innemi wytworami i to w zależności od terenu rozpowszech
niania się całokształtu pewnej kultury i jej odpromieniowania
wśród pewnych etniczno - społecznych zespołów ludzkich.
Zasadnicze problemy etnologji.
Dotarliśmy do zagadnień etnologji. Widzieliśmy, że w prehistorji problem stanowią: czas i środowisko ludzkie,
') Czekanowski, Lud, XXI, 5, por. cyt. tam przykłady.
32
z którego dany wytwór, lub kompleksy wytworów pochodzą.
W etnologji czas i środowisko ludzkie niestanowią
problemu, gdyż w jej materjale naukowym nietylko teren, lecz
również i chronologja oraz zespoły ludzkie, wśród których badane
wytwory pochodzą, są zgóry wiadome. Jednakże, jak to już wy
żej podkreśliłem, każdy wytwór kultury, który należy do zakresu
badań etnologicznych, jest tylko ostatniem ogniwem poprzedza
jącego go szeregu form, przekazywanych przez tradycję, ostatnim
wykładnikiem tej tradycji. Nie są nam znane formy go poprze
dzające, jak również i jego pochodzenie na danem terytorjum
i w danem społeczeństwie.
Stąd też problemy bezpośrednio z materjału wynikające sta
nowić będą problemy genetyczne, a mianowicie przez kogo i kiedy
dany wytwór kultury został przekazany znanemu nam w chwili
obecnej środowisku ludzkiemu. Odpowiedzią na to, wedle słów
Czekanowskiegox), będzie „rekonstrukcja przeszłości w teraźniej
szości“, konstrukcja form2) poprzedzających w czasie formę bada
nego przez nas wytworu, oraz odtworzenie tej jednostki etnicznosocjalnej, przez którą dany wytwór został przekazany do chwili
obecnej*8).* * * *
*) Czekanowski, Lud XXI, s. 14.
2) Rekonstrukcje form wytworów i ich znaczenie w metodyce etnolo
gicznej, należy odróżniać od „poziomów“ czy „stadjów“ rozwojowych, kon
struowanych przez socjologję, które wprowadziły zamęt „rozwojowy“ do prac
angielskich socjol-etnologów i ich epigonów oraz różnych po grobowców Comte’a.
8) W dalszych nadbudowach etnologji doprowadzi to do rekonstrukcji
kultur etnicznych, socjalnych oraz kultur kształtujących się w związku z warun
kami geograficznemi (kultura góralska, pomorska i t. p.)