9bc5f91e163e03d47ac614a32caf520a.pdf
Media
Part of Przezwiska górali powiatu nowotarskiego / Lud, 1922, t. 21
- extracted text
-
219
zanie w dzień młodzianków. Najbardziej wskazane jest „zawiązanie“
domu w ten dzień, w którym było ostatnie Boże Narodzenie.
I w tej wsi robi się na węgłach krzyżyk", kładzie miedziaki,
„szóstki“ lub srebrną monetę, aby się pieniądze domu trzymały,
dodaje święconego ziela, kropi święconą wodą „na szczęście“
i odmawia „Anioł pański“. Węgły wiąże s.ę „na gładko“, a tylko
wyższe belki na „ocapach“ i pod powałą „na zęby“. Podczas
budowy uważają cieśle na to, aby się nie skaleczyć. Gdyby krew
padła na belki, należy ją zestrugać, w przeciwnym razie zalęgnie
się „gada“ i szczęścia w domu nie będzie. O tych wierzeniach
pouczają starsi cieśle młodszych robotników.
Dla wprowadzki do nowego domu uważają Wilczycanie za
najodpowiedniejsze dnie: wilję Zielonych Świątek i wilję św. Jana.
Przed wkroczeniem ludzi i bydła do chałupy, wpuszcza się i w tej
wsi naprzód takie zwierzę (mysz, szczura, ptaka itd.), którego nie
będzie się chować w gospodarstwie1).
Zakopane.
JULJUSZ ZBOROWSKI.
Przezwiska górali powiatu nowotarskiego.
7. Wieś Odrowąż.
Przezwiska mieszkańców Odrowąża zebrał w 1920 r. wedle
kwestjonarjusza Zachemski Antoni, podówczas uczeń VII klasy
gimnazjum w Nowym Targu, sam „Odrowążan“ rodem, któremu
za chętną współpracę składam tutaj podziękowanie. Kwestjonarjusz
dałem jak najprostszy. Były w nim następujące rubryki:
1) numer domu we wsi;
2) nazwiska rodzin zamieszkujących dom;
3) przezwiska (lub brak przezwisk) członków rodziny;
4) miejsce urodzenia mieszkańców, mających przezwisko ;
(ten punkt dla stwierdzenia ewentualnych różnic w prze-*)
*) W Nowym Targu, pow. nowotarski, wedle Smiałkowskiego „z pod
Niwy“, kładzie się na pierwszej „pecce“ pod węgłem srebrną lub złotą monetę,
aby „dudki“ (pieniądze) były zawsze w domu; na drugą kładą chleb święcony,
aby go nigdy nie „chybiało“ (brakło), na trzecią sól, święconą w dzień św. Agaty
dla obrony przed ogniem i piorunem, na czwartą krzak jałowca, który ma niedopuszczać do chałupy węża, jaszczurki i żaby.
220
zwiskach między rodowitymi Odrowążanami a przyby
szami z innych wsi.)
5) jak we wsi tłumaczą sobie powstanie i znaczenie danego
przezwiska.
Po wypełnieniu tych rubryk przystąpiłem do stwierdzenia
i ustalenia gwarowej wymowy nazwisk i przezwisk, poczem. wrę
czyłem memu współpracownikowi drugi kwestjonarjusz, złożony
już tylko z dwóch pytań:
1) jakie stosunki pokrewieństwa zachodzą między mieszkań
cami, noszącymi te same nazwiska a inne przezwiska, —
i 2) między posiadaczami tych samych nazwisk i prze
zwisk. — (T en drugi kv/estjonarjusz miał na celu stwier
dzenie, czy w poszczególnych wypadkach mamy do
czynienia z przezwiskami indywidualnemi, czy też ro
dowemu)
W ten sposób zebrany i skontrolowany materjał odrowąski
jest początkiem dalszych poszukiwań w innych wsiach, — o ile
to będzie możliwe, — na całym obszarze Podhala i Nowotarszczyzny. Zapewne uda się jeszcze parę wiosek opracować na
podstawie prostego kwestjonarjusza przy pomocy uczniów, pocho
dzących z danej miejscowości. Opracowanie całego powiatu, liczą
cego przeszło 70 wsi, jest zależne od czasu i możności wędrówek
na Podtatrzu.
Dopiero po zebraniu i zestawieniu danych z kilku miejsc
na Podhalu, jeżeli już nie z całego jego terytorjum, można będzie
przystąpić do ustalenia typów przezwisk w tej okolicy.
Materjał z naszej wsi przedstawia się następująco:
1. Niektórym Odrowążanom nie nadali współmieszkańcy żad
nych przezwisk. Są to nazwiska: Błahuta, Brandys, Bujakowski
(organista, rodem z poza Podhala), Bula, Cieśla (3 rodziny1),
Dziwidzik, Figura (3 rodziny, z tego jedna ze wsi Dział), Fudala
(5 rodzin), Gober (urzędowo Gaber — 2 rodziny), Gaw -on (2 ro
dziny), Głowoc (urzędowo Głowacz — 2 rodziny), Grela, Habas,
Hajos, Halawa, Holewa (2 rodziny), Hraca, Jankowski (nauczyciel,
rodem z poza Odrowąża), Kalec (rodem ze wsi Załuczne), Kojs
(2 rodziny), Krzysica, Kucek, Kulok (urzędowo Kulak), Majchrowic,
1) Obojętne zupełnie, z ilu składa się rodzina; w tym wypadku rodziną
„nazwiskową“ jest i samotna jednostka.
221
Marsołek (urzędowo Marszałek), Mikos (2 rodziny), Molek, Paluch
(proboszcz, rodem z poza Odrowąża), Pitoń (5 rodzin, rodem
z Kościelisk), Sarnecki, Scypta (ze wsi Załuczne), Siecka (z Białego
Dunajca), Siepok (urzędowo Siepak, rodem z Raby Wyżniej),
Sobcok (urzędowo Sobczak — 3 rodziny), Šproch, Srol (urzędowo
Sral), Stecko, Strama, Swientek, Wróbel, Zahemski, Zmuda.
2. Do drugiej kategorji ’) wliczam tych górali odrowąskich,
którym również nie nadano przezwisk; jednak obok nich są we
wsi inni, noszący to samo nazwisko, ale już z dodatkiem prze
zwiskowym. A więc obok trzech Duszów, nieobdarzonych żadnym
przydomkiem, jest aż sześciu Duszów o różnych przezwiskach.
Tu należą niepirzezwani : Bielański, Bobek (2 rodziny, z tych jedna
rodem z Wróblówki), Brękus (2 rodziny), Cepiel, Dusa (3 rodziny),
Dzielawa, Gol (urzędowo Gal — 4 rodziny), Hosanna, Komperda
(2 rodziny), Kulawiok (urzędowo Kulawiak — 4 rodziny), Lenort
(urzędowo Lenart — 3 rodziny), Liska, Łach, Matyja (3 rodziny),
Skupień, Stafiera (3 rodziny), Wciślok (urzędowo Wciślak — 2 ro
dziny, z tych jedna rodem z Pieniążkowic).
3. Przystępujemy teraz do właściwego tematu, do przezwisk.
W pierwszej rubryce znajduje się nazwisko, a w niektórych wy
padkach w nawiasie jego urzędowe brzmienie. W następnej prze
zwisko*2), w trzeciej skrócenie „k“, oznaczające kobietę. Czwarta ru
bryka określa stosunki pokrewieństwa między osobnikami tego
samego nazwiska, albo też oznacza pochodzenie z innej miejsco
wości. Ostatnia wreszcie zawiera ludowe tłumaczenie genezy i zna
czenia przezwiska, — tłumaczenie w wielu wypadkach napewno
niezgodne z genezą. Brak takiej etymolog ji ludowej oznacza pytajnik.
') Ten dowolny zresztą podział na kategorje 1 i 2, ma na celu przyszłe
ustalenie typów przezwisk. Możliwe, — choć tego nie da się już teraz przesą
dzać — że będzie on przydatny w sprawie różnicy między przezwiskami rodowemi a indywidualnemu Nadto jednoczesne zestawienie samych nazwisk może
być jako materjał pożyteczne w badaniaeh onomastycznych.
2) Na Podhalu posiadacz przezwiska jest prawie wyłącznie pod niem znany,
nazywany i wołany w cod^rennem życiu wiejskiem. Nazwisko odgrywa wśród
współmieszkańców o wiele mniejszą rolę; jego właściwem miejscem są metryki
i inne urzędowe akta. To też góral określa te praktyczne różnice między prze
zwiskiem a nazwiskiem powiedzeniem: „jak się weta“ i „jak się pisze“. Trzecie,
rzadsze już określenie: „jak się do niego idzie“, jest właściwie również prze
zwiskiem o charakterze topograficznym, przezwiskiem dodawanem do przezwiska
innego typu np. Zych Matura z pode zwónka.
222
Nazwisko
Przezwisko
d
_5
i.
<D
CU
„Mareckula“
„Biydok“
2.
Antolok (-ak)
Babic
3.
4.
5.
6.
»
«
Bała
„Kurzajka“
8.
»
Bartyzoł (-ał)
„Lud wieka“
„Symónów“
9.
Bielański
„Mrowiecków“
7.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
„
»
n
Bielok (-ak)
Błąka
»»
Bobek
„
»>
55
Brękus
n
„
„
„Mulica“
„Wdowców“
„
„Smendów“
„Pałubów“
„Pałubowo“
„Balocek“
„Balocków“
„Balocek“
»
„Klin“
21.
»
„Klinowski“
22.
23.
24.
25.
»»
Cepiel
Domalin
„Krócik“
„Rosołów“
„Maryścocka“
„Siyniawioń“
26.
Dusa
„Słomiok“
27.
»
„ Solcyn“
tf
Stosunek
pokre
wieństwa
Wyjaśnienie
przezwiska
k
?
?
?
bracia
?
stryjeczni
?
od „kurzenia“
k
(palenia) fajki.
po ojcu Ludwiku.
k
po dziadku Szymokiie.
matka jego jest
z rodu Mrowiećków.
?
ojciec ich był i
)
bracia
j rodzeni długo wdowcem.
?
1
1 rodzeństwo
?
1
?
k j cioteczne
?
)
ojciec
?
j
syn
?
?
k
po matce z rodu
Klinowskich,
nazwany z żartów
skrótem.
po matce z rodu
Klinowskich.
?
?
?
od wsi Sieniawy,
z której pochodzi.
po ojcu, który
lubił opasywać
sią powrósłem.
od żony Salki
(Salomei).
225
Nazwisko
Przezwisko
d
J
Dusa
„Kubiscyn“
29.
»
„Maciąga“
30.
«
„Rapocyn“
31.
32.
33.
34.
»
Dzielawa
35.
36.
37.
38.
39.
40.
»
w
Fiedor
Gol (Gal)
42.
43.
44.
-o<D
»
Dzielski
i»
■>
ii
„
rodzeństwo ')
„Weronin“
„Justynin“
„Rojculoków“
„Bartków“
2
„Śliwa“
„Śliwinyj“
„Piętkulok“
„Bascyn“
„Brękus“
„Cypryjanów“
?
po ojcu
Cyprjanie.
po matce z ro
dziny Gabrów.
„Gobrów“
k
Ił
45.
Ił
„Kwakowo“
k
46.
Ił
„Maćko wyj“
47.
Ił
„Miętusianka“
»
»
II
„Myska“
„Mysków“
»i
po matce, którą
tak zwano od
męża Kuby.
po babce z rodżiny Maciągów.
od żony z rodziny Rapaczów.
od żony Weroniki.
od żony Justyny.
po dziadku
Bartłomieju.
?
?
?
?
„Hlebickula“
„Janów“
„Klimasów“
48.
49.
50.
Wyjaśnienie
przezwiska
a*
28.
41.
Stosunek
pokrewieństwa
2
?
k
1
bracia
I stryjeczni
') troje z rodzeństwa nie posiada przezwisk.
po ojcu Klimasie,
t. j. Klemensie.
pochodzi
z Kwaków.
po matce Maćko
wej, nazwanej tak
po swym ojcu
Macieju.
po dziadku, któ
ry pochodził ze
wsi Miętustwo.
?
?
2
224
Nazwisko
Stosunek
pokre
wieństwa
Przezwisko
SX
(D
Wyjaśnienie
przezwiska
_i
51.
52.
53.
Goi
»
„Myska“
„Nyrcyn“
„Sobcokowo“
54.
»
„Trombka“
55.
*ï
„Wilcosek“
>»
„Zoremba“
»
k
56.
57.
58.
Gorb (Garb)
„Sikora“
59.
Gąsienica
„Ciułać“
60.
Gąsior
„Cisońka“
61.
62.
63.
64.
Gonciarcyk
„Kwaśniok“
Gubała
»
„Blajcok“
„Polcyna“
k
„Zoścokowo“
-Alyjzula“
k
k
k
65.
66.
»
I
j
»
k
n
ił
Gwiżdż
67.
ł>
68.
Harbut
„Pucoń“
„Brzeżni o cka“
69.
Hosanna
„Suka“
70.
71.
72.
Kadłub
„Bomba“
„Spyrkowo“
„Spyrkula“
73.
74.
Kocańda
Komperda
»
n
„Biynias“
„Kosorek“
k
k
bracia
rodzeni
?
?
pochodzi
z Sobczaków.
od chwalenia się,
że grał na trąbce
w wojsku.
po ojcu, którego
nazywano
„Wilkiem“.
?
?
po żonie z rodziny Sikorów.
po ojczymie
Ciułaczu.
po mężu zwanym
dla powolności
„Cisoń“.
?
?
?
po babce imięniem Polka
t. j- Apolonja.
po matce Zofji.
po mężu
Alojzym.
?
po pierwszym
mężu Brzeźniaku.
nie lubi psów, .
tylko suki.
?
I po dziadku, któ/ remu złodzieje
f ukradli „Spyrkę“.
?
?
1
225
Nazwisko
Płeć
Ćl
J
75.
76.
77.
78.
79.
Komperda
Kowalcyk
»
Krzystyniok (-ak)
Kulawiok (-ak)
„Rejscorzów“
„Klimek“
„Sedziok“
„Golus“
„Figus“
80.
»
81.
82.
83.
»
Kwak
„Ignacków“
„Rubiska“
„Gier cyn“
84.
85.
Landowsko
Lenort
„Majchrula“
„Kuros“
»
86.
n
87.
Ligas
88.
89.
90.
Liska
91.
92.
93.
94.
95.
96.
97.
98.
i»
Łach
Łapyta
Łoś (Łaś)
»
W
2
2
2
po dziadku żony
Figusie.
po matce z rodżiny Figusów.
po ojcu Ignacym.
2
ze wsi
Rogoźnika
k
ze wsi
Załuczne
„Rosół“
„Jagustyniok“
»
»
W
„Skawion“
9t
„Zol.ok“
»
po żonie
Getrudzie.
?
po dziadku zamiłowanym w hodowli kur.
2
po dziadku
Augustynie.
„Gać“
„Gacić w“
„Orawców“
„Dyrgaska“
„Bach“
„Burzokowo“
„Donajcanowo *
Wyjaśnienie
przezwiska
2
„Figus“
„Kasickula“
„Klysc“
„Kusprulin“
W
W
99.
100.
Stosunek
pokre
wieństwa
Przezwisko
\
/
ojciec
syn
2
2
po dziadku
pochodzącym
z Orawy.
2
2
k
k
k
2
po dziadku fpochodzącym
z Czarnego Dunajca.
2
2
po matce z rodżiny Kusprów.
pochodzi ze wsi
Skawy.
2
2
226
Nazwisko
Przezwisko
Łyscarcyk
Magdziok (-ak)
Maśnica
„Smolocek“
„Łapycino“
„Płoskonka“
„Płoskonów“
d,
•J
101.
102.
103.
104.
105.
106.
107.
108.
»
Stosunek
pokrewieństwa
-o
O
a.
Wyjaśnienie
przezwiska
?
?
k
?
?
?
Matyja
„Jasica“
»
»
»
„Jasiców“
109.
110.
111.
112.
113.
114.
Miętus
Mrozek
115.
116.
Orsulok
„Piontkowski"
„Cymer“
117.
Otremba
„Buławski“
118.
119.
Pawlikowski
„Łukosów“
„Zmudów“
120.
Pęksa
„Kasia“
121.
122.
Ratułowsko
Sarniok
„Scepanka“
„Wilkulin“
123.
Skupień
„Sedziok“
„
17
17
11
77
1
bracia
syn jednego po ojcu, przezwa
nym Jasicą.
z nieb
?
„Rojków“
„Rojkula“
„Mostyń“
„Mostynów“
„Rojcula“
„Obidowianka“
k
1
k
k
krewni
?
?
?
?
po mężu, pocho
dzącym
z Obidowej.
1
?
podczas pobytu
w Budapeszcie
był cieślą
(Zimmermann)
i bardzo się
tem chełpił po
powrocie,
po matce z ro
dziny
Buławskich.
po ojcu Łukaszu,
po żonie z rodzi
ny Zmudów,
z powodu kobie
cego głosu.
*
>>
?
?
?
k
ze wsi
Sarnie
ze wsi Pieniążkowic
V
lubi siedzieć
w lesie jak wilk.
?
227
Nazwisko
Stosunek
pokre
wieństwa
Przezwisko
d
J
<u
E
124.
Skupień
„Sewców“
125.
126.
Stanek
„Hapeł“
127.
Stasik
„Kohut“
128.
Stękała
„Pytlowocka“
129.
»
„Pytlowocyn“
130.
Stafiera
„Slusarzów“
131.
132.
133.
134.
135.
136.
»
Stoch
Ustupski
Wciślok (-ak)
Widzis
„Wojok“
„Grusków“
„Pikoraj“
„ Kubocka“
„Zborny“
„Zborno“
k
137.
Wojdyła
„Rabiocka“
k
138.
Zając
„Jelyniów“
139.
Zaskalsko
„Maciąga44
ojciec
1
n
H
Zakopane.
k
syn
ze wsi
Poronin
teściowa
zięć
k
Wyjaśnienie
przezwiska
po dziadku
szewcu.
po ojcu szewcu,
od imienia
Hipolit.
?
po ojcu, który
lubiał potrawy
z pytlowanej
mąki.
po dziadku żony,
który lubiał po
trawy z pytlo
wanej mąki.
po dziadku
ślusarzu.
?
?
?
?
I
po dziadku
/ ze strony matki
J
Zbornym.
po mężu pocho
dzącym ze wsi
Raby.
po ojcu przezwanym „Jelyń“.
po dziadku ze
strony matki
Maciągu.
JULJUSZ ZBOROWSKI.