0bc6d77822feb50419829945847611b9.pdf
Media
Part of Nazwy krów w XVIII wieku /Lud, 1922, t. 21
- extracted text
-
MATERJAŁY I NOTATKI ETNOLOGICZNE.
Nazwy krów w XVIII wieku.
O ile chodzi o dzisiejsze gwary ludowe, to zaczerpnięty
z nich materjał do nazw krów jest wcale obfity; nie znamy
wprawdzie tych nazw ze wszystkich stron Polski, ale bądź co bądź
znaczne ich spisy przynosi niemal każdy słownik gwarowy lub
etnograficzne opracowanie pewnego obszaru ; swego czasu „Wisła“
poświęcała im stałą, osobną rubrykę. Mimo pewnych braków
możnaby już na tych danych oprzeć badanie kiowiego imiennictwa;
taka praca byłaby ciekawa nietylko dla ludoznawstwa, ale i dla
polskiego słowotwórstwa.
Bez porównania gorzej jest z nazwami zwierząt używanemi
w starszym języku polskim ; o nich wiemy bardzo mało ; ukryte
w źródłach rękopiśmiennych, głównie w inwentarzach wiejskich,
lustracjach, rzadko dochodzą do wiadomości badacza. Nie wiem,
czy poza zestawieniem nazw krów z inwentarzy klasztoru Lądzkiego
z XVIII wieku, po rok 1726, wydanym przez Władysława MATLA
KOWSKIEGO (Wisła 1889, t. III, str. 901—906), istnieje podobna
praca dla użytku etnografa czy gramatyka. Dlatego podaję poni
żej kilkadziesiąt nazw z XVIII wieku, bądźto już drukowanych,
bądźto po raz pierwszy wydobytych ze źródeł.
'ródla: 1) Dr. Adam BOGUSZ: Wieś Moderówka, Kraków
1905; na str. 112 nazwy z Inwentarza dóbr Moderowskich (pod
Jasłem; z r. 1743; na str. 133 z Inwentarza dóbr wsi Jaszczw'
i Bajaów (wojew. sandcm., pow. pilzn.) z r. 1759. Wyciągi z tego
57
dzieła wraz z nazwami krów przedrukował Dr. Stefan PAWUK
w „Zapiskach do historji hodowli bydła rogatego w Polsce“,
Lwów 1909 na str. 16—17. Skrót M = Moderówka, skrót J — Jaszczew. 2) Rękopis Akademji Umiejętności w Krakowie Nr. 648
p. t. „Opisanie dworu Rabskiego y budynków do niego należą
cych d. 6-to januarii anno Dni 1726“; stąd podał Dr. PAWUK
(str. 11—13) wyjątki wraz z nazwami krów, mianowicie „Spisanie
bydła na oborze Rabskiey in anno 1726-to zostaiącego“ (skrót R)
i „Spisanie bydła na oborze Chabowskiey“ (skrót C), przyczem
parę nazw błędnie odczytał, co uwidoczniam w nawiasach obok
poprawnej lekcji. Natomiast opuścił „Spisanie bydła na oborze
Skomielnianskiey“ (skrót S) i „Spisanie bydła na oborze Zarycianskiey“ (skrót Z), gdzie także parę nowych nazw się znajduje.
Wsie Rabka, Zaryte, Skomielna leżą w powiecie myślenickim,
Chabówka w pow. nowotarskim.
Podając nazwy w alfabetycznym porządku, zamieszczam
gwiazdkę przy nazwach znanych także ze spisu MATL AKOWSKIEGO.
Objaśnień i uwag nie dołączam; odkładam je do zebrania bogat
szego materjału.1
1. Białucha, bia^a, czerwone płatki po niey (C).
„
biała, uszy czerwone, rog lewy zbity (S).
„
biała, głowa y uszy czerwone (S).
2. Biedrawa, czerwono biedrzasta (J).
„
sada, po bokach y ogon w puł biały (R).
„
czerwono pstra (C).
,,
czarna, nogi zadnie, pod brzuchem y ogon
biały (C).
*3. Bo czul a, czarno boczasta (R).
„
płowo boczasta, na prawym boku przebodziona (Z).
4. Brzezawa, czarno brzeziasta (J).
'5. Brzezula, czerwono brzeziasta łysa (R).
„
czerwona, grzbietem y pod brzuchem biała (R, C).
„
czerwono brzeziasta, grzbietem biała (S).
„
czarna, grzbietem y pod brzuchem biała (Z).
6. Buiana, koptawa bez odmiany (Z).
*1. B u r o c h a, czerwona (J)8. Bystrocha (M).
„
czarno pstra, głcwa czarna (R).
58
Ch owana, czarna, na wymieniu białe (R).
„
płowa bez odmiany (C).
„
czarna bez odmiany (Z).
10. Ci su la, czerwona, ogon na końcu czarny (R).
„
sada, ogon czarny (R).
„
płowa, rogi urżnięte (C).
„
czerwona, rogi oba zbite (C).
„
czerwona bez odmiany (S).
„
sada, rogi oba zbite (Z).
11. Cygana, czarna bez odmiany (C, S).
12. Czarnucha, czarna bez odmiany (3 R, C, S, Z).
13. Czerwocha, czerwona, ogon na końcu czarny (S).
14. Gniadula, czarna, grzbietem sada (R).
„
gniada bez odmiany (J).
„
druga gniada (J).
15. Gniazdula (M) ; (może myłka zamiast : Gwiazdula).
16. G u zu la, sada (M).
*17. Gwiazdula, czerwona, gwiazda na czele (S).
18. Kawula, czarna, koło wymienia białe (R).
„
czarna bez odmiany (C, 2 S).
„
czarna, biedka lewa zbita (Z).
*19. K o p c i c h a, koptawa, róg lewy zbity (C) ; (u Pawlika myl
nie : Ropucha koprawa).
„
sada bez odmiany (S).
„
sada, róg lewy zbity (Z).
20. Kozi a na, czerwona, na słabiznach y ogon w puł biały (Z).
*21. Kozu la, szada (J).
22. Kożuszka (M).
23. K r a s u 1 a, biała, płaty po niey czarne (Z).
24. K r o p i a n a, sado kropiasta (R).
„
czarna, pod grzbietem y brzuchem biała (C).
„
czerwono pstra (S).
25. Kudłana, czarna bez odmiany (R).
26. K u d ł a w a, mroziasta (J)27. Ku pi cha, czerwona bez odmiany (J).
*28. Kwiat u la (M).
„
płowa, łysa, grzbietem y brzuchem białe (R).
„
czerwono pstra (C).
„
czerwona, mieyscy po niey płatki białe (S).
59
Kw i atu la, sada, kwiatek za czele (Z).
29. Łysina, płowa, łyśa, policzki y ogon sady (R).
„
czarna, łysa, pod brzuchem y ogon biały (R).
„
łysa, czerwono pstra (R) ; (u Pawlika błędnie: żebra),
„
łysa, czarna, pod brzuchem biała (C).
30. Maiocha, czarna, rogi w wieniec (R) ; (u Pawlika : Morocha).
31. Mało cha (M).
32. Mroziana, mroziasta bez odmiany (C).
33. M r o z u 1 a, czerwono mroziasta (J).
34. P/lurdziocha (M).
35. N i e d z i o c h a, czerwona bez odmiany (Z).
36. Pasula, czarna, po bokach biała (R).
37. Pi esc i cha, czarna, pod brzuchem płatek biały (C).
38. P i ę t o c h a, czarna bez odmiany (S).
39. Płowucha, płowa bez odmiany (R, S).
„
z czerwona płowa (R).
„
mroziasta (J)40. Płowucka (M) ; (może myłka zamiast : Płowucha).
41. Rości cha, sada, spodem y wierzchem biała (R).
„
czarna bez odmiany (C).
„
czarna, ogon w puł biały (Z).
R o ś c i c h a, czarna pstra (J).
42. Różana, gniada podłazista (J).
43. Rydzula, płowa, policzki sade, na wymieniu białe (R).
„
czerwona bez odmiany (R).
*44. S a duła, czarna, rogi wielkie (R) ; (u Pawlika mylnie : Padula)„
„
sada bez odmiany (2 C, S).
„
sada, rog lewy zbity (Z).
45. Sarna, sadawa, koło -oczu czarne (R) ; (u Pawlika mylnie :
Sama).
46. S a r n a w a (M).
„
myszata (J)47. Siwucha (M).
48. Siwula, siwa, płowa y ogon czarny (C).
„
siwa bez odmiany (4S)„
siwa, na prawym boku trochy biała (Z).
„
(M).
49. Smolana, (M).
50. Smol a w a, czarna podłazista (J).
60
51. Sroczana, płowa, łysa, spodem y wierzchem białe (R) ;
(u Pawlika mylnie: Proczana).
„
czarna, nogi zadnie y ogon biały (C).
„
czarno pstra, łysa (Z).
52. S rod u la, koptawa bez odmiany (C).„
czerwona, pod brzuchem trochy białe (Z).
53. S r o k u 1 a, czarno pstra (J).
54. Wienczocha, koptawa bez odmiany (C).
55. Wie wiór a, czarna, rogi krótkie (R).
„
sada bez odmiany (C).
„
czarna bez odmiany (Z).
56. W i n o c h a, czerwona bez odmiany (S)
„
czerwona, ogon na końcu czarny (2 Z).
57. Wto rucha, koptawa bez odmiany (C).
„
czarna bez odmiany (Z).
W ten sam sposób nazywa lud na Podhalu krowy swe
i dziś jeszcze.
Nowy Targ.
JULJUSZ ZBOROWSKI.
Pieśń o Napoleonie.
Pieśni ludowe o NAPOLEONIE są u nas rzadkie. Tem poży
teczniejszy każdy przyczynek. Poniżej zamieszczony tekst pochodzi
z Kąt w pow. bialskim. Śpiewali tą pieśń przed piąćdziesiąciu
laty pasterze, wypasający bydło na okolicznych łąkach i od nich
ją spamiątał mój uprzejmy informator p. Jan DWORZAŃSKI, na
czelnik urządu podatkowego w Nowym Targu. Tekst z Kąt odpo
wiada mniej wiącej początkowi znacznie dłuższego tekstu z Kosteniowa w pow. przemyślańskim (Lud II, 171). Zanotowanie tej
pieśni w zachodniej Małopolsce, tak daleko od Kosteniowa, popiera
znacznie jej ludowe pochodzenie, które zlekka kwestjonuje zapisywacz kosteniowskiej odmiany.
Cesarzu Napoleonie,
W którejże przebywasz stronie ?
Dawno o tobie nie wiemy,
Byś sią nam zjawił, prosimy.
Na wyspie, co sią nazywa
•Świętej Heleny, przebywa.
Tu ma dusza, tu me ciało
Zakopane.
Przebywa już lat niemało.
Wojsko króla angielskiego
Pilnuje mnie gdyby złego,
Żebym nigdy nie powrócił,
Bobym ich wszystkich zasmucił,
Wszystkie króle, wszystkie kraje ;
A ja sam teraz zostaję.
JULJUSZ ZBOROWSKI.