753bfdfb2d474e9ee3853820857084a5.pdf
Media
Part of Nazwy krów w początkach XVIII wieku / Lud, 1922, t. 21
- extracted text
-
MATERJAŁY I NOTATKI ETNOLOGICZNE.
Nazwy krów w początkach XVIII wieku.
W poprzednim zeszycie „Ludu“ podał p. juljusz ZBOROWSKI
kilkadziesiąt nazw krów z XVIII w. W uzupełnieniu ogłoszonego
mateijału podajemy poniżej szereg- nazw krów na podstawie ręko
pisu, udzielonego mi łaskawie przez Witolda ks. CZARTORYSKIEGO
właściciela dóbr Pełkinie.
Rękopis oprawiony, 31 X 21 cm, grzbiet skóra, okładka
tekturowa cokolwiek uszkodzona (w czasie inwazji rosyjskiej
w Jarosławskiem), na niej naklejono współcześnie kartkę z na
pisem: Inwentarz hrabstwa Jarosławskiego Anni 1724 Nr. 3. Rę
kopis zresztą bardzo dobrze zachowany, pismo czytelne, wyraźne,
zdradza dwa charaktery.
Rękopis obejmuje 100 kart obramowanych lecz niepaginowanych. Na drugiej karcie jest pod znakiem krzyża następujący
tytuł pisany drukiem: „Inwentarz hrabstwa jarosławskiego, dzie
dzicznych dóbr Jaśnie Oświeconych Książąt Ich Mciów Sanguszków
na Wiśniczu, Jarosławiu i Tarnowie, hrabiów, marszałków nadw.
Wielk. Xstwa Litt, na dyspozycję skarbową de nowo in fundo
spisany i werifikowany : Die 12 Junii Ann. d. „1724“. Na dole
dopisek: „Do szuflady Jarosław“.
Na drugiej stronie tejże karty napis : Attinentia całego
hrabstwa jarosławskiego, miasta Jarosławia z przedmieściami po
łowa, wsi Pełkinie z folwarkiem, Wólka Pełkińska, Majdan, Leżachów z folwarkiem, Kostków folwark, Wola czerwona, Manastyr,
Nielipkowice, Wiązownica z folwarkiem, Szuskox) (!) z folwarkiem,
’) Szuwsko bywa różnie pisane: Szusko, Szufsko, Szuwsko.
204
Tarnawice folwark bywał, Szwedzi go spalili. Insze attinentia
hrabstwa tego: osobliwym subjacent kontraktom.
Wierzbno z folwarkiem i Wólka Buchowska in posessione
Imci Pana Illiaka, miecznika brącławskiego, Ryszkowa Wola i Makowisko in poses (io) ne Imci P. Łazowskiego, Piwoda z folwar
kiem in po (se) ssione z folwarkiem in pos (essio) ne tegoż Imci.
W górze, na wewnętrznej stronie tylnej okładki jest dopisek:
„Inwętarz Korniatowskiego“.
Na kartach 30 — 33 są spisy bydła pięciu obór, ujęte w ta
belki, a mianowicie : Pełkińskiej (skrót P), Leżachowskiej (skrót L),
Kostkowskiej (skrót K), Wiązownickiej (skrót W) i Szufskiej
(skrót S). Przy każdej sztuce bydła podaję jeszcze bliższe okre
ślenia w skrótach : c. cielna, j. znaczy jałowa. W nagłówku każdej
z tabelek jest napis : krowy pożytkowe1).
W Pełkiniach jest 19 krów i jeden stadnik szary,
w Leżachowie jest 20 krów i jeden stadnik czarny sam
przez się,
w Kostkowie jest 12 krów i jeden stadnik,
w Wiązownicy jest 20 krów,
w Szufsku jest 20 krów i jeden stadnik czerwony.
Nazwy krów podaję w alfabetycznym układzie, gwiazdkami
oznaczam te nazwy krów, których nie zawiera spis, podany przez
p. ZBOROWSKIEGO ; takich jest jednakże łącznie tylko dziewiętnaście,
1. Bi e dr a w a,
czerwona pstra j. (W),
druga szamiasta j. (S).
99
płowa łysa j. (S).
99
pstra w. (P).
99
szada, łysa pod brzuchem biała c. (L).
w
*2. Bielawa,
biała sama przez się j. (S).
biała, głowa czarna j. (W),
»
biała, płaty czarne na szyi j. (P).
n
i*
na szyi i głowie czerwona j. (P).
»
3. Bo czuła,
boczata czerwona c. (P).
czarno boczata c. (W),
99
płowa boczata c. (L).
99
czerwona boczasta c. (L).
99
*) Przy 11-stu sztukach nie ma żadnego określenia, przypuszczalnie są to
sztuki cielne. (Przyp. aut.)
205
*4. Brzezata,
5. Brzezawa,
czarna brzeziasta j. (W),
czarno brzeziasta, ślepa j. (L).
pstra gniada j. (S).
V
6. Brzezula,
czarno brzeziasta j. (P)czarno pstra c. (K).
»
7. Bystro cha,
czarno pstra j. (P)płowa pstra ]. (W).
*8. Cisiula,
czarna na grzbiecie i pod brzuchem biała j. (P).
9. C i s u 1 a,
czerwona pstra j. (W).
10. Czarnucha, szada bez odmiany j. (L).
99
czarna wszystka c.(P).
99
czarna sama przez się (S).
99
czarna sama przez się j. (S).
»*
czarna sama przez się j. (W).
11. Gn i a du la,
gniada pod brzuchem biała c. (K).
gniada pod brzuchem biała c. (L).
druga gniada c (L).
99
sada sama przez się (S).
99
czarna (S).
99
gniada sama przez się c. (W).
12. Gwiazd ul a, czarna j. (W).
* 13. H a ł o c h a,
czarna bez odmiany c. (K).
99
czarna, gwiazdę na czole ma j. (K).
czarna pod brzuchem biała (W).
*14. Jałocha,
czarna bez odmiany c. (L).
*15. Jałowica,
pstra (S).
*16. Kalina,
czerwona bez odmiany c. (K).
»
druga gniada j. (K).
99
czerwona bez odmiany j. (L).
druga czerwona j. (L).
99
czerwona wszystka j. (P).
99
szada wycielona (S).
płowa sama przez się (S).
99
czerwona sama przez się (S).
czerwona sama przez się j. (W),
*17. Kociuba,
czarna pod brzuchem biała j. (P).
18. K r a s u 1 a,
czarna brzeziasta j. (K).
czarna pstra łysa (L).
płowa pstra j. (W).
99
99
206
*19. Kudłocha,
szada w. (P).
sada łysa (S).
n
gniada j. (S).
99
20. K w i a t u 1 a,
szada pstra łysa c. (L).
*21. Łysonia,
czarna łysa c. (L).
druga czerwona łysa j. (L).
99
czarna łysa c. (P),
99
czarna łysa j. (P).
99
czarna łysa j. (W).
99
czyrwona łysa (S).
7)
czarna łysa (S).
99
czarna
łysa j. (S).
99
*22. Malina,
czerwona c. (K)23. Małpcha,
czarna wszystka (P).
g-niada j. (K).
99
gniada j. (W).
99
*24. M a r c u 1 a,
czerwona bez odmiany c. (L).
*25. Murdzocha, czarna wszystka j. (P).
26. Niedziocha, czerwona j. (K).
płowa z Kostkowa j. (L).
99
*27. N i e d z i c h a,
gniada bez rogów j. (W).
28. Pięntocha,
szada bez odmiany c. (P).
*29. Piesczocha, czarna sama przez się c. (W).
*30. P ł o'w ucha,
płowa bez odmiany c. (K).
szada j. (K).
99
płowa bez odmiany c. (L).
99
płowa w. (P).
99
płowa wszystka j. (P).
99
wszystka płowa c. (P).
99
płowa sama przez się j. (S).
99
*31. R u s a n a,
z płowa gniada w. (W).
32. R u ż a n a,
czerwona, łysa (S).
33. S a d u 1 a,
sada (S).
płowa bez odmiany c. (L).
99
34. S i w u i a,
siwa bez odmiany j. (L).
siwa sama przez się j. (W).
99
*35. S r o k u 1 a,
czerwona pstra j. (W).
*36. S z a d u 1 a,
szada bez odmiany c. (L).
*37. W i ś n i o c h a, gniada j. (W).
207
Poniżej tabelek z krowami są spisy, obejmujące przy
chówek. I tak w Pełkiniach z r. 1723 ciołek gniady sam przez
się, jałoszka czarna sama przez się i jałoszka czarna łysa.
Obok zestawienie trzody chlewnej: samica stara prośna,
samiczek rocznych trzy, wieprzek roczny i knurek roczny; nadto
drób folwarczny: gęsi starych z gąsiorem 16, kur prostych
z kogutem 30.
W Leżachowie: młodzież na folwarku:
byczek czerwono srokat.
An. 1722
jałówka czarn. sama eodem
1722
byczek gniad. łysy
An. 1723
byczek czarny łysy
An. 1723
byczek czerw, srokaty
An. 1723
byczek szady kupny
cieliczka gniada, gwiazdeczka na czole i zadnich udach płaty białe.
Drób chliwny: samica stara, wieprzków roczniaków 3,
świnek roczniaczek 3, wieprzków półrocznich 4 (?) świnek pół
rocznych 2.
Drób folwarczny: gęsi starych z gąsiorem 16, kur pro
stych z kogutem 30.
W Kosikowie: przychówek An. 1723
jałówka boczata, jałówek dwie czerwonych łysych i byczek czarny
sam przez się.
Drób chliwny —
Drób folwarczny: gęsi starych z gąsiorem Nr. —1)
kur prostych z kogutem Nr. —1).
W Wiązownicy-' Młodziesz na tejże oborze:
jałówek dwie, byczek jeden.
Drób chliwny: samica stara, świnek rocznych 3, wieprzów
i knurek 3, prosiąt małych 5.
Drób folwarczny: gęsi starych z gąsiorem Nr. 16,
kur prostych z kogutem Nr. 30.
W Szufsku: młodzież An. 1723
byczek biały, byczek gniady sam przez się, byczków trzech póżr. ejszego przychówku, jałówek trzy z przychówku An. 1723.
Drób chliwny: samiczek rocznych 5, knurów 2, prosiąt
jesiennych 6.
‘) Brak liczb w rękopisach.
208
Drób folwarczny: gęsi starych z gąsiorem Nr. 16,
kur prostych z kogutem Nr. 30.
Z powyższego wypływa, że stadnikom, nie nadawano ongi
nazw, podobnie postępowano z jałownikiem (jałówki i buchajki),
a także i z drobiem chlewnym t. j. trzodą chlewną. Nazwy krów,
które powyżej podałem są dziś bardzo rozpowszechnione w obo
rach folwarcznych, a także i włościańskich nietylko w Małopolsce
ale i w innych częściach Rzeczpospolitej. Ale, niestety, do tych
właściwych i odpowiednich nazw, przybyły powszechnie stosowane
imiona świętych, oraz nazwiska sławnych ludzi jako nazwy krów,
buchajów, koni i t. p. Temu niewłaściwemu zwyczajowi należy
położyć kres.
W zakończeniu niniejszej notatki podajemy jeszcze powin
ności dworników i t. d., które dorzucają pewne światło na
ówczesne stosunki hodowlane, a zwłaszcza na liczbę przychowywanych cieląt i prosiąt.
Powinności dworników krowy na oborze i drób folwarczny
trzymających.
Wszyscy według postanowienia swojego płacić do skarbu powinni
ad każdej krowy całkowej po złot. dwadzieścia, a od połowniej po
złot. dziesięć Także i od gęsi każdej po złotemu i groszy 15, a od
kury po złotemu.
Cisz p>lno przestrzegać tego powinni, aby krowy, które miałyby
bydź stare i do pożytku niepewne, gdy będą dobrze opasłe, na ten
czas one przedawać, a na to miejsce inne kupować mają, aby i w po
żytku nie miały szkody i w skarbie nie było przez to zawodu.
Cisz i koło drobiu chliwnego pilne mieć staranie powinni i jako
najlepszy onego dozur aby i ten znacznie mógł się w swojej pomnażać
trzodzie, gdyż bez dobrego dozoru, pospolicie wszystko ginąć mus:.
Przychówek zaś od krów w całości konserwować powinni, dla pomnożenia w tym znaczniejszej role po roku obory. Prawda, że zwykli
z zdechłych cieląt skurki na gurach chować i tym się samym
zawsze exkuzowad radzi, ale to wszystko przez niedozur i złe młodzierzy wychowanie dzieje się. Trafia się i to, że czasem z przypadku
odeść cokolwiek musi, albo też przez publiczną dotknienia ręki
Boskiej plagę (czego uchowaj Boże), na co dowód bydź pewny po
winien. Jednak dla pospolitej przygody od dziesiątka krów, w skarbie
przyjęto będzie cieląt troje, a siedmioro przychówku dobrze wychowałych cieląt oddać powinni. Inaczej nie pańska, ale dozorców miała
by bydź szkoda. Także f od tej każdej samice chliwnej na rok przy
chówku oddać powinni sześcioro, to jest wieprzków cztyry, a samiček
209
dwie. Cokolwiek zaś więcej da Pan Bóg przypłodku wszystko to za
dozorcami obracać się ma, aby przynajmniej przychówek naznaczony
nie drobiem żadnym puźnym prosiąt, ale najpirwsze, najroślejsze i wychowałe oddawali. W czym ma tego pilno przestrzegać ordynarji na to
w zamku p. pisarza prowentowego osoba i toż samo doniść Zwirzch"
ności aby takowej swywoli niedopuszczać, gdzie idzie o prowent
skarbowy.
Cisz pp. dwomicy powinni robotnika wszelkiego w polu czy to
około domu szczyrze i wiernie doglądać i wszelkiej szkody pańskiej
przestrzegać, ponieważ na to ordynarją dobrą i sotaria biorą“.
Szczegółowy rozbiór stosunków hodowlanych w hrabstwie
jarosławskiem w początkach XV1I1 w. odkładamy do chwili uzy
skania dalszego materjału rękopiśmiennego.
Lwów-Dublany.
PROF. DR. STEFAN PAWLIK.
Do legendy o pochodzeniu kobiety.
W niedawno wydanej broszurce: „Z motywów wędrownych
, pochodzenia klasycznego“ (Serja I, Poznań 1921, w „Pracach
Naukow. Uniw. Pozn. Sekc. Humanist. Nr. 5“) zajmowałem się
m. i. (s. 30—55) ciekawym wątkiem wędrownym, który niezależnie
od tego, czy występuje on w formie legendy, związanej z posta
ciami Noego, Jez. Chrystusa, Św. Pietra, czy też — zupełnie
bezimiennej noweli, należy w każdym razie do podań ekologicz
nych, gdyż stara się wytłumaczyć różnorodność typów i charak
terów kobiecych przez pochodzenie ich od różnych zwierząt lub
owadów. W podaniach tych Istota wyższa czasem z własnego
popędu zmienia pewną ilość zwierząt w kobiety, częściej jednak
czyni to na prośbę pewnego ojca, który przyrzekłszy rękę jedynej
swej córki kilku starającym się, jest w kłopocie nielada : w ostatnim
wypadku te powstałe ze zwierząt kobiety są tak do owej dziewicy
podobne, że ojciec sam własnej córki poznać nie może.
Wątek ten dość stary, bo znany już w XVII w. (patrz saty
ryczny traktat duński, omówiony przez J. BOLTEGO w „Zeitschr.
d. Ver. f. d. Volkskunde“ XI s. 252—62) i zarazem dość szeroko
rozpowszechniony, gdyż zaświadczony już dla Palestyny, Algeru,
w Europie zaś dla Serbo-Chorwatów, Bułgarów, Czechów, Ukra
ińców, Litwinów (patrz wspomnianą pracę moją), przedstawia tyle
punktów stycznych z bardzo populamemi w starożytności satyrycznemi jambami na kobiety, które w VII jeszcze wieku przed